<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">ymDB7jdpxHmmq7mGnRMKvTf</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001300005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500305</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000091</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Letalidade e complica&#231;&#245;es da cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica no Rio de Janeiro, de 1999 a 2003</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira</surname>
            <given-names>Tha&#237;s Mendon&#231;a Lips de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira</surname>
            <given-names>Gl&#225;ucia Maria Moraes de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Klein</surname>
            <given-names>Carlos Henrique</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Souza e Silva</surname>
            <given-names>Nelson Albuquerque de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Godoy</surname>
            <given-names>Paulo Henrique</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Rio de Janeiro</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Funda&#231;&#227;o Oswaldo Cruz</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>303</fpage>
      <lpage>312</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>11</day>
          <month>01</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>29</day>
          <month>04</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>12</day>
          <month>02</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (RVM) &#233; um procedimento consolidado no tratamento das doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o (DIC), requerendo constante avalia&#231;&#227;o. OBJETIVO: Avaliar a qualidade na RVM, atrav&#233;s das caracter&#237;sticas cl&#237;nicas dos pacientes, taxas de letalidade at&#233; um ano ap&#243;s a alta hospitalar, causas b&#225;sicas de morte e complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias, em quatro hospitais p&#250;blicos do Munic&#237;pio do Rio de Janeiro, de 1999 a 2003. M&#201;TODOS: Foram selecionados aleatoriamente prontu&#225;rios de pacientes submetidos &#224; RVM. Informa&#231;&#245;es sobre caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, complica&#231;&#245;es e &#243;bitos foram coletadas retrospectivamente dos prontu&#225;rios e das declara&#231;&#245;es de &#243;bitos. As taxas de letalidade foram estimadas nos per&#237;odos intra-hospitalar e at&#233; um ano p&#243;s-alta. RESULTADOS: As preval&#234;ncias das caracter&#237;sticas pr&#233;-operat&#243;rias foram: mulher: 31,9%, hipertens&#227;o arterial: 90,7%, dislipidemia: 67,4%, diabete: 37,2%, tabagismo: 22,9%, obesidade: 18,3%, doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica: 8,2%, acidente vascular encef&#225;lico pr&#233;vio: 5,8%, arteriopatia extracard&#237;aca: 12,7%, eleva&#231;&#227;o da creatinina: 4,1%, estado cr&#237;tico pr&#233;-operat&#243;rio: 3,7%, infarto agudo do mioc&#225;rdio recente: 23,5%, angina inst&#225;vel: 40,8%, s&#237;ndrome coronariana aguda: 50,0%, RVM pr&#233;via: 2,4%, disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda: 27,3%, les&#227;o de tronco da coron&#225;ria esquerda: 3,9% e associada com les&#227;o em outro sistema: 19,8%. As taxas de letalidade nos hospitais variaram de 7,0% a 14,3% no per&#237;odo intra-hospitalar e de 8,5% a 20,2% at&#233; um ano p&#243;s-alta. As DIC representaram as causas de mais de 80% dos &#243;bitos. O grupo de complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias mais frequente foi de hemorragia ou baixo d&#233;bito p&#243;s-procedimento. Sessenta por cento dos &#243;bitos apresentaram cinco ou mais complica&#231;&#245;es enquanto que 40% dos sobreviventes nenhuma. CONCLUS&#195;O: As taxas de letalidade e de complica&#231;&#245;es foram elevadas. Mesmo nos sobreviventes as complica&#231;&#245;es foram mais frequentes do que o esperado.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Letalidade</kwd>
        <kwd>cirurgia tor&#225;cica</kwd>
        <kwd>revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>Rio de Janeiro</kwd>
        <kwd>Brasil</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>16</day>
        <month>07</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGOS ORIGINAIS </p>
    <p> CIRURGIA CARD&#205;ACA - ADULTOS</p>
    <p>Letalidade e complica&#231;&#245;es da cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica no Rio de Janeiro, de 1999 a 2003</p>
    <p>
      <bold>Tha&#237;s Mendon&#231;a Lips de Oliveira<sup>I</sup>; Gl&#225;ucia Maria Moraes de Oliveira<sup>I</sup>; Carlos Henrique Klein<sup>II</sup>; Nelson Albuquerque de Souza e Silva<sup>I</sup>; Paulo Henrique Godoy<sup>I</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Universidade Federal do Rio de Janeiro (UFRJ) </p>
    <p><sup>II</sup>Funda&#231;&#227;o Oswaldo Cruz (Fiocruz), Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (RVM) &#233; um procedimento consolidado no tratamento das doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o (DIC), requerendo constante avalia&#231;&#227;o. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar a qualidade na RVM, atrav&#233;s das caracter&#237;sticas cl&#237;nicas dos pacientes, taxas de letalidade at&#233; um ano ap&#243;s a alta hospitalar, causas b&#225;sicas de morte e complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias, em quatro hospitais p&#250;blicos do Munic&#237;pio do Rio de Janeiro, de 1999 a 2003. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Foram selecionados aleatoriamente prontu&#225;rios de pacientes submetidos &#224; RVM. Informa&#231;&#245;es sobre caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, complica&#231;&#245;es e &#243;bitos foram coletadas retrospectivamente dos prontu&#225;rios e das declara&#231;&#245;es de &#243;bitos. As taxas de letalidade foram estimadas nos per&#237;odos intra-hospitalar e at&#233; um ano p&#243;s-alta. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> As preval&#234;ncias das caracter&#237;sticas pr&#233;-operat&#243;rias foram: mulher: 31,9%, hipertens&#227;o arterial: 90,7%, dislipidemia: 67,4%, diabete: 37,2%, tabagismo: 22,9%, obesidade: 18,3%, doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica: 8,2%, acidente vascular encef&#225;lico pr&#233;vio: 5,8%, arteriopatia extracard&#237;aca: 12,7%, eleva&#231;&#227;o da creatinina: 4,1%, estado cr&#237;tico pr&#233;-operat&#243;rio: 3,7%, infarto agudo do mioc&#225;rdio recente: 23,5%, angina inst&#225;vel: 40,8%, s&#237;ndrome coronariana aguda: 50,0%, RVM pr&#233;via: 2,4%, disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda: 27,3%, les&#227;o de tronco da coron&#225;ria esquerda: 3,9% e associada com les&#227;o em outro sistema: 19,8%. As taxas de letalidade nos hospitais variaram de 7,0% a 14,3% no per&#237;odo intra-hospitalar e de 8,5% a 20,2% at&#233; um ano p&#243;s-alta. As DIC representaram as causas de mais de 80% dos &#243;bitos. O grupo de complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias mais frequente foi de hemorragia ou baixo d&#233;bito p&#243;s-procedimento. Sessenta por cento dos &#243;bitos apresentaram cinco ou mais complica&#231;&#245;es enquanto que 40% dos sobreviventes nenhuma. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> As taxas de letalidade e de complica&#231;&#245;es foram elevadas. Mesmo nos sobreviventes as complica&#231;&#245;es foram mais frequentes do que o esperado.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Letalidade, cirurgia tor&#225;cica, revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica/mortalidade, Rio de Janeiro, Brasil.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A revasculariza&#231;&#227;o cir&#250;rgica do mioc&#225;rdio (RVM) foi introduzida como tratamento da doen&#231;a isqu&#234;mica aterotromb&#243;tica coronariana h&#225; mais de 40 anos<sup>1</sup>. No entanto, em face da constante evolu&#231;&#227;o tecnol&#243;gica desse procedimento e das mudan&#231;as no tratamento cl&#237;nico da doen&#231;a, h&#225; necessidade de cont&#237;nua avalia&#231;&#227;o dos resultados, pela observa&#231;&#227;o e an&#225;lise cr&#237;tica da utiliza&#231;&#227;o na pr&#225;tica cl&#237;nica.</p>
    <p>De acordo com informa&#231;&#245;es obtidas das Autoriza&#231;&#245;es de Interna&#231;&#227;o Hospitalar (AIH), o Sistema &#218;nico de Sa&#250;de (SUS) pagou, no Estado do Rio de Janeiro (ERJ), no per&#237;odo de 1999 a 2003, 5.344 RVM sem troca valvar, das quais 53,9% estavam relacionadas ao diagn&#243;stico de doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o (DIC) agudas; 41,5%, a DIC cr&#244;nicas; e 4,6%, a outros diagn&#243;sticos sem men&#231;&#227;o &#224; presen&#231;a de DIC<sup>2</sup>. A letalidade intra-hospitalar nas RVM foi de 7,8%, com redu&#231;&#227;o de 9,2% para 5,7% do in&#237;cio ao fim do per&#237;odo, observando-se varia&#231;&#227;o de 1,9% a 11,2% entre os hospitais do ERJ<sup>3</sup>. Essa varia&#231;&#227;o de resultados ao longo do tempo e entre os hospitais acusa a necessidade de analisar os fatores que podem estar relacionados.</p>
    <p>As complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias comprometem o sucesso da RVM. Estudo sobre complica&#231;&#245;es ap&#243;s a RVM evidenciou, pelo menos uma complica&#231;&#227;o em 73% dos pacientes octogen&#225;rios e em 41% no total dos 269 pacientes estudados<sup>4</sup>, sendo as mais frequentes fibrila&#231;&#227;o atrial, disfun&#231;&#227;o renal aguda, sangramento tor&#225;cico, necessidade de hemotransfus&#227;o e infec&#231;&#245;es nosocomiais.</p>
    <p>J&#225; relatamos a qualidade na RVM quanto ao processo, analisando a abrang&#234;ncia de informa&#231;&#227;o dos prontu&#225;rios<sup>5</sup>. A qualidade quanto &#224; performance do procedimento &#233; foco deste estudo, utilizando-se como indicadores as taxas de letalidade e de complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias.</p>
    <p>Este estudo tem por objetivo avaliar a qualidade na RVM, de 1999 a 2003, em quatro hospitais p&#250;blicos do Munic&#237;pio do Rio de Janeiro (MRJ), por meio da an&#225;lise das caracter&#237;sticas cl&#237;nicas iniciais dos pacientes, das taxas de letalidade at&#233; um ano ap&#243;s a alta hospitalar, as causas b&#225;sicas de morte, as complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias e a associa&#231;&#227;o entre essas duas &#250;ltimas.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>As informa&#231;&#245;es sobre RVM, realizadas de janeiro de 1999 a dezembro de 2003, foram provenientes dos prontu&#225;rios e das AIH de quatro hospitais p&#250;blicos do MRJ, dois de ensino, um federal (A) e um estadual (B), e dois de refer&#234;ncia em cardiologia, um federal (C) e um estadual (D).</p>
    <p>Em cada um desses hospitais, foram feitas sele&#231;&#245;es das RVM registradas nas AIH. Foram exclu&#237;das cirurgias com troca valvar. Foi inclu&#237;da apenas a &#250;ltima RVM realizada em cada paciente no per&#237;odo, de modo que cada paciente foi selecionado apenas uma vez<sup>5</sup>.</p>
    <p>Decidiram-se fazer observa&#231;&#245;es em amostras de prontu&#225;rios, selecionadas ao acaso e formadas por &#243;bitos e sobreviventes, totalizando 150 prontu&#225;rios em cada hospital. Todos os &#243;bitos foram inclu&#237;dos nas amostras por hospital, com exce&#231;&#227;o daqueles ocorridos no hospital B, em que foi feita sele&#231;&#227;o casual de 75 &#243;bitos, para a equipara&#231;&#227;o aos 75 casos da amostra de sobreviventes. As sele&#231;&#245;es das amostras aleat&#243;rias, de &#243;bitos e sobreviventes, foram feitas com a rotina <italic>sample</italic> do <italic>software</italic> Stata<sup>6</sup>.</p>
    <p>A coleta de informa&#231;&#245;es foi feita retrospectivamente, em 2006, por pesquisadores treinados, m&#233;dicos cardiologistas. Da ficha de coleta de dados<sup>5</sup>, foram selecionados para an&#225;lise grupos de vari&#225;veis relacionados com fatores pr&#233;-operat&#243;rios, descritos no <xref ref-type="fig" rid="fig086qdr01">Quadro 1</xref> e complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias, descritas no <xref ref-type="fig" rid="fig086qdr02">Quadro 2</xref><sup>7</sup>. Cada vari&#225;vel foi considerada presente desde que anotada nos prontu&#225;rios, sem qualquer interpreta&#231;&#227;o de sintomas ou sinais ou de exames complementares pelos pesquisadores.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig086qdr01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig086qdr02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>As informa&#231;&#245;es sobre &#243;bitos intra-hospitalares originaram-se dos prontu&#225;rios e das declara&#231;&#245;es de &#243;bitos (DO), fornecidas pela Secretaria de Sa&#250;de do ERJ. Os &#243;bitos ocorridos ap&#243;s a alta j&#225; haviam sido identificados por relacionamento probabil&#237;stico em bancos das DO e das AIH. Esse relacionamento foi realizado para identificar os indiv&#237;duos que faleceram at&#233; um ano ap&#243;s a alta hospitalar p&#243;s-RVM com o programa RecLink<sup>8</sup>.</p>
    <p>A causa b&#225;sica de &#243;bito foi obtida pela combina&#231;&#227;o das informa&#231;&#245;es declaradas nas DO. Segundo o Manual de Treinamento de Codifica&#231;&#227;o em Mortalidade, causa b&#225;sica &#233; definida como: "a doen&#231;a ou les&#227;o que iniciou uma sucess&#227;o de eventos e que termina com morte"<sup>9</sup>. As causas b&#225;sicas de &#243;bito foram classificadas em grupos. O de DIC (doen&#231;a isqu&#234;mica do cora&#231;&#227;o - I20-25) foi dividido em tr&#234;s subgrupos: infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM - I21 a I23), outras doen&#231;as isqu&#234;micas agudas do cora&#231;&#227;o (OutIsqAg, composto por angina, I20, e outras doen&#231;as isqu&#234;micas agudas, I24), e doen&#231;as isqu&#234;micas cr&#244;nicas do cora&#231;&#227;o (IsqCron - I25). Foram formados tamb&#233;m os grupos das restantes causas do aparelho circulat&#243;rio (OutApCirc - restante do cap&#237;tulo I do CID-10) e das outras causas dos demais sistemas (Demais).</p>
    <p>Os dados coletados foram inseridos em arquivo eletr&#244;nico com o programa Epidata.</p>
    <p>As taxas de letalidade foram estimadas nos per&#237;odos intra-hospitalar, at&#233; 30 dias, at&#233; 180 dias e at&#233; 365 dias ap&#243;s a alta hospitalar, com informa&#231;&#245;es combinadas dos prontu&#225;rios, das AIH e das DO. Para a confirma&#231;&#227;o de &#243;bito, foram consideradas apenas as informa&#231;&#245;es de prontu&#225;rio ou de DO, mas nunca de AIH de forma isolada. Para as estimativas de letalidade e dos demais resultados, os dados de cada indiv&#237;duo foram ponderados na fun&#231;&#227;o inversa da probabilidade de sele&#231;&#227;o na amostra. Para avaliar diferen&#231;as nas distribui&#231;&#245;es de preval&#234;ncias de vari&#225;veis, foram estimados p-valores baseados nos efeitos do delineamento amostral adotado. Consideraram-se significativas diferen&#231;as associadas ao p-valor menor do que 5%. Essas an&#225;lises foram feitas com o <italic>software</italic> Stata<sup>6</sup>.</p>
    <p>O projeto global denominado "Letalidade nos procedimentos de alta complexidade na doen&#231;a isqu&#234;mica do cora&#231;&#227;o no Estado do Rio de Janeiro" foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa do Hospital Universit&#225;rio Clementino Fraga Filho, da Universidade Federal do Rio de Janeiro, sob o n&#250;mero 103/05, com financiamento da Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado do Rio de Janeiro (FAPERJ), colabora&#231;&#227;o da UFRJ e da Fiocruz. Este trabalho tamb&#233;m foi submetido &#224; aprova&#231;&#227;o em cada institui&#231;&#227;o em que foi realizada a pesquisa. O sigilo de dados pessoais dos pacientes foi resguardado.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Foram analisados 546 prontu&#225;rios, 91% dos 600 propostos para o estudo. As preval&#234;ncias das caracter&#237;sticas pr&#233;-operat&#243;rias por hospital encontram-se na <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>. Nota-se predomin&#226;ncia de pacientes nas faixas et&#225;rias acima de 60 anos em todos os hospitais (57,8%), com varia&#231;&#227;o entre os hospitais, com C tendo operado mais jovens (47,1%) do que A (36,5%). Os acima de 70 anos de idade representaram 19,4% de todos os casos. Entretanto, n&#227;o ocorreu diferen&#231;a significativa nas distribui&#231;&#245;es de idade entre os hospitais. Houve predomin&#226;ncia do sexo masculino (68,1%) em todos os hospitais, com preval&#234;ncia 2,1 vezes maior do que a do sexo feminino no conjunto de hospitais.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Os fatores de risco cardiovascular "cl&#225;ssicos" apresentaram varia&#231;&#245;es discretas entre os hospitais. Ressalte-se a alta preval&#234;ncia de hipertens&#227;o arterial (HAS) no conjunto de hospitais (90,7%) e em ordem decrescente de preval&#234;ncia, no conjunto de hospitais, dislipidemias (67,4%), diabete (37,2%), tabagismo (22,9%) e obesidade (18,3%). A s&#237;ndrome coronariana aguda (SCA) esteve presente em metade dos pacientes no conjunto dos hospitais. Nas apresenta&#231;&#245;es da SCA, a angina inst&#225;vel foi mais frequente do que o IAM em tr&#234;s hospitais. A exce&#231;&#227;o foi C, em que as preval&#234;ncias de IAM recente e de angina inst&#225;vel foram elevadas e semelhantes. Note-se ainda que C e D apresentaram as preval&#234;ncias maiores de IAM recente. A arteriopatia extracard&#237;aca foi mais frequente em A e C. Estado cr&#237;tico pr&#233;-operat&#243;rio, disfun&#231;&#227;o moderada e grave do VE, eleva&#231;&#227;o da creatinina s&#233;rica e revasculariza&#231;&#227;o cir&#250;rgica pr&#233;via foram mais frequentes no hospital A. A les&#227;o de tronco isolada ou combinada com les&#227;o de outro sistema coronariano foi mais frequente em D. Fatores pr&#233;-operat&#243;rios que mostraram signific&#226;ncia estat&#237;stica entre os hospitais foram hipertens&#227;o arterial, arteriopatia extracard&#237;aca, estado cr&#237;tico pr&#233;-operat&#243;rio, IAM recente, angina inst&#225;vel e SCA.</p>
    <p>Na <xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref>, s&#227;o apresentadas as taxas de letalidade acumuladas por hospital, at&#233; um ano ap&#243;s a alta hospitalar, em pacientes submetidos &#224; RVM. Verifica-se que essas taxas variaram entre os hospitais, de 7,0% a 14,3% no per&#237;odo intra-hospitalar e de 8,5% a 20,2% at&#233; um ano p&#243;s-alta. Houve diferen&#231;as significativas entre os hospitais em todos os per&#237;odos. A e B apresentaram taxas de letalidade semelhantes, o que ocorreu tamb&#233;m em C e D. A taxa de letalidade intra-hospitalar conjunta foi de 10,9%, e at&#233; um ano p&#243;s-alta foi de 14,9%. Nota-se que em C e D n&#227;o houve altera&#231;&#227;o na letalidade no per&#237;odo da alta at&#233; 30 dias p&#243;s-alta e depois de 180 dias at&#233; um ano. Observa-se que os aumentos absolutos das taxas p&#243;s-alta at&#233; um ano foram semelhantes em A e B, 5,9% e 5,6%, respectivamente, e menores em C e D, 2,4% e 1,1%, respectivamente.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab03">Tabela 3</xref> exibe as distribui&#231;&#245;es das frequ&#234;ncias relativas dos &#243;bitos por grupos de causas b&#225;sicas at&#233; um ano ap&#243;s a alta hospitalar em cada hospital, naqueles pacientes que morreram ap&#243;s a cirurgia. Observa-se que os grupos de IAM, OutIsqAg e IsqCron representam as causas de mais de 80% dos &#243;bitos no conjunto dos hospitais. Ocorreram diferen&#231;as significativas entre as frequ&#234;ncias relativas das causas de &#243;bito entre os hospitais. As causas agudas, IAM e OutIsqAg foram mais frequentes em A e B, enquanto as IsqCron foram mais frequentes nos hospitais C e D, notadamente nesse &#250;ltimo. Note-se que as causas por doen&#231;as de outros sistemas que n&#227;o o circulat&#243;rio foram mais frequentes em C (15,2%).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab04">Tabela 4</xref> disp&#245;e as frequ&#234;ncias relativas e as quantidades m&#233;dias de complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias por pacientes, excetuados aqueles que morreram na sala de cirurgia, por grupos dessas complica&#231;&#245;es, segundo os grupos de causas b&#225;sicas de &#243;bito intra-hospitalar, incluindo os sobreviventes na alta hospitalar.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt04.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Todos os grupos de complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias foram menos frequentes entre os sobreviventes do que entre os &#243;bitos, exceto o das vasculares perif&#233;ricas. O grupo de complica&#231;&#245;es mais frequente, entre os &#243;bitos e os sobreviventes, foi o de hemorragia ou baixo d&#233;bito p&#243;s-procedimento. Note-se que esse grupo compreende a necessidade de transfus&#227;o, e ressalte-se que, entre os casos de &#243;bito, a m&#233;dia de complica&#231;&#245;es classificadas nesse grupo foi de mais de duas complica&#231;&#245;es por paciente. As frequ&#234;ncias relativas de ocorr&#234;ncia de complica&#231;&#245;es nos subgrupos que representam doen&#231;a isqu&#234;mica coronariana foram razoavelmente semelhantes, o que justificou a reuni&#227;o em um &#250;nico grupo denominado DIC. Essas semelhan&#231;as de frequ&#234;ncias tiveram como exce&#231;&#245;es as complica&#231;&#245;es isqu&#234;micas, mais frequentes nos que morreram por infarto recente, e as complica&#231;&#245;es n&#227;o isqu&#234;micas, mais raras entre os que faleceram por outras causas isqu&#234;micas agudas. Entre os que morreram por esse conjunto, de qualquer causa isqu&#234;mica (DIC), o segundo grupo de complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias mais frequente foi o que englobava diagn&#243;sticos de isquemia coronariana, em cerca de 3/4 dos casos. O grupo DIC de causas de &#243;bito foi tamb&#233;m o &#250;nico no qual ocorreram complica&#231;&#245;es mec&#226;nicas, ainda que pouco frequentes (3,6%). Complica&#231;&#245;es cardiol&#243;gicas n&#227;o isqu&#234;micas foram comuns em pacientes que morreram por outras causas do aparelho circulat&#243;rio (66,6%) e por causas isqu&#234;micas (60,7%).</p>
    <p>As complica&#231;&#245;es respirat&#243;rias apresentaram-se de forma similar nos que morreram por qualquer grupo de causas b&#225;sicas e foram bem menos frequentes entre os sobreviventes (14,1%). A insufici&#234;ncia renal aguda foi a terceira complica&#231;&#227;o entre os que faleceram por outras doen&#231;as do aparelho circulat&#243;rio (62,5%) e a quarta complica&#231;&#227;o mais frequente (55,4%) no grupo DIC de causas de morte. Entre os sobreviventes, essa complica&#231;&#227;o foi a sexta mais frequente (10,7%). As complica&#231;&#245;es neurol&#243;gicas tamb&#233;m estiveram mais presentes em mortos por causas n&#227;o isqu&#234;micas.</p>
    <p>Os pacientes que morreram pelas demais causas b&#225;sicas, excluindo o aparelho circulat&#243;rio, apresentaram o maior percentual de complica&#231;&#245;es infecciosas (42,8%). As complica&#231;&#245;es vasculares perif&#233;ricas e as mec&#226;nicas foram as mais raras, inclusive nos que morreram por DIC.</p>
    <p>As quantidades m&#233;dias de complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias n&#227;o variaram tanto entre &#243;bitos e sobreviventes, quando considerados apenas aqueles que tiveram alguma complica&#231;&#227;o. Ainda assim, as quantidades m&#233;dias de complica&#231;&#245;es relacionadas com hemorragia ou baixo d&#233;bito p&#243;s-procedimento, as infecciosas e as neurol&#243;gicas foram mais elevadas nos pacientes que morreram ap&#243;s a cirurgia.</p>
    <p>As frequ&#234;ncias relativas de quantidades de complica&#231;&#245;es podem ser observadas na <xref ref-type="table" rid="tab05">Tabela 5</xref>. Houve diferen&#231;a significativa nas frequ&#234;ncias relativas de quantidades de complica&#231;&#245;es entre os hospitais. A presen&#231;a de duas ou mais complica&#231;&#245;es foi mais frequente em A, no qual ocorreram em quase metade dos casos. Em ordem decrescente de duas ou mais complica&#231;&#245;es, observamos D (41,8%), C (37%) e B (31,1%). Todos os hospitais apresentaram duas ou mais complica&#231;&#245;es em mais de 30% dos casos.</p>
    <table-wrap id="tab05">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt05.jpg"/></table-wrap>
    <p>Na <xref ref-type="table" rid="tab06">Tabela 6</xref>, podemos observar a associa&#231;&#227;o significativa que houve entre a ocorr&#234;ncia de complica&#231;&#245;es e o &#243;bito p&#243;s-cir&#250;rgico (p &lt; 0,0001). Em menos de 1% dos &#243;bitos, n&#227;o foram registradas complica&#231;&#245;es, enquanto o mesmo ocorreu em quase 40% dos sobreviventes. Por outro lado, quase 60% dos &#243;bitos tiveram cinco ou mais complica&#231;&#245;es, o que aconteceu com menos de 7% dos sobreviventes.</p>
    <table-wrap id="tab06">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt06.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise de prontu&#225;rios fornece dados fundamentais para identificar as vari&#225;veis que influenciam a performance da RVM, mas tem como &#243;bice a qualidade dos registros<sup>5</sup>. Neste estudo, analisamos a qualidade das RVM quanto &#224;s complica&#231;&#245;es e &#224; letalidade at&#233; um ano ap&#243;s o procedimento em quatro hospitais p&#250;blicos que realizaram 96% das RVM pagas pelo SUS no MRJ entre 1999 e 2003.</p>
    <p>A letalidade intra-hospitalar de procedimentos de alta complexidade cardiovascular, que incluem a RVM, apresentou variabilidade ao longo do tempo e entre as institui&#231;&#245;es prestadoras de servi&#231;os de sa&#250;de<sup>3</sup>. H&#225; relatos de que, no Brasil e em outros pa&#237;ses, ocorreram varia&#231;&#245;es da letalidade ap&#243;s procedimentos entre hospitais, tanto de ordem regional ou espacial como temporal<sup>10-12</sup>.</p>
    <p>Os pacientes submetidos &#224; RVM (<xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>) eram homens em 2/3 dos casos, como tem sido observado<sup>11-13</sup>. Os pacientes apresentaram perfis pr&#233;-operat&#243;rios diversos quanto &#224; distribui&#231;&#227;o das idades e de caracter&#237;sticas cl&#237;nicas como disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda, insufici&#234;ncia renal, estado cr&#237;tico, revasculariza&#231;&#227;o pr&#233;via e les&#227;o de tronco de coron&#225;ria esquerda isolada ou combinada com a de outros vasos. A preval&#234;ncia de HAS foi maior que a observada em estudos semelhantes<sup>12,13</sup>, enquanto as de dislipidemia e diabete est&#227;o em acordo com a literatura<sup>4,12,13</sup>.</p>
    <p>Metade dos pacientes apresentou diagn&#243;stico de SCA, sendo o IAM recente mais frequente nos hospitais C e D. Julgamos que essa alta preval&#234;ncia de SCA reflete o registro de IAM ou de angina inst&#225;vel em pacientes que j&#225; haviam apresentado essas condi&#231;&#245;es, mas que n&#227;o estavam na fase aguda na admiss&#227;o da interna&#231;&#227;o para RVM. A observa&#231;&#227;o das causas b&#225;sicas de &#243;bito, por hospital (<xref ref-type="table" rid="tab03">Tabela 3</xref>) evidencia poss&#237;veis incoer&#234;ncias com os diagn&#243;sticos. Assim, os hospitais que registraram frequ&#234;ncias mais elevadas de IAM recente foram os que apresentaram menores frequ&#234;ncias desse como causa b&#225;sica de &#243;bito. Estudo realizado nos hospitais p&#250;blicos do Rio de Janeiro analisou a concord&#226;ncia entre dados das DO e das AIH e, nos prontu&#225;rios, verificou discrep&#226;ncias nas informa&#231;&#245;es<sup>14</sup>. Evidenciou-se discord&#226;ncia not&#225;vel entre os diagn&#243;sticos e os CID de admiss&#227;o anotados nos prontu&#225;rios, por&#233;m apenas 50% dos IAM tinham registro de CID adequado. O acompanhamento do paciente no ambiente hospitalar quando realizado por diferentes m&#233;dicos em diferentes setores pode causar diverg&#234;ncias nos diagn&#243;sticos. As regras de sele&#231;&#227;o da causa b&#225;sica relegam a segundo plano doen&#231;as cr&#244;nicas e as que incidem em indiv&#237;duos mais idosos, nos quais mais de uma patologia contribuiu para a morte<sup>15</sup>. Com frequ&#234;ncia, no paciente que falece em hospital, o m&#233;dico que preenche o atestado n&#227;o acompanhou o caso. Esses fatos implicam conhecimento incompleto do caso, distorcendo o preenchimento da DO e, em consequ&#234;ncia, a sele&#231;&#227;o da causa b&#225;sica de morte. No nosso trabalho, as causas de morte classificadas como outras doen&#231;as do aparelho circulat&#243;rio e demais causas n&#227;o incluem a DIC como causa b&#225;sica. Dos dezoito pacientes cuja causa b&#225;sica foi outra doen&#231;a n&#227;o isqu&#234;mica do aparelho circulat&#243;rio, apenas dois t&#234;m men&#231;&#227;o de DIC no atestado. Quando a causa b&#225;sica foi codificada entre as demais, que excluem o aparelho circulat&#243;rio, seis pacientes, dos quatorze, t&#234;m men&#231;&#227;o de DIC no atestado. Verificamos tamb&#233;m que em 86% dos atestados foi mencionada a doen&#231;a isqu&#234;mica na DO.</p>
    <p>Comorbidades como arteriopatia perif&#233;rica e AVE tamb&#233;m apresentaram grande variabilidade entre os hospitais (de 6,7% em B a 24,8% em A, para aterotrombose perif&#233;rica, e de 3,5 % a 9,8 % em D e C, respectivamente, para AVE). Essas varia&#231;&#245;es devem-se a diferentes pr&#225;ticas das equipes que interrogam, examinam e registram os dados dos pacientes. A variabilidade nos registros de aterotrombose perif&#233;rica e de AVE poderia ser justificada por outros fatores de indica&#231;&#227;o da cirurgia, que podem ter selecionado pacientes em estados diversos de evolu&#231;&#227;o da doen&#231;a aterotromb&#243;tica coronariana e, portanto, com perfis diversos de aterotrombose em outros leitos vasculares.</p>
    <p>A presen&#231;a de disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda pr&#233;-operat&#243;ria tamb&#233;m foi diversa entre os hospitais, chegando a 40,5 % em A, quase o dobro da preval&#234;ncia de D (23,8%). Isso suporta a hip&#243;tese de que os pacientes apresentavam estados diversos de evolu&#231;&#227;o da aterotrombose. A disfun&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo est&#225; associada &#224; maior morbimortalidade p&#243;s-operat&#243;ria<sup>16-18</sup>. Em an&#225;lise de 650 pacientes submetidos &#224; RVM de julho de 2002 a janeiro de 2003 no ERJ, a disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda grave foi considerada o segundo fator em ordem de associa&#231;&#227;o com a letalidade<sup>19</sup>. No estudo da associa&#231;&#227;o de fatores pr&#233;-operat&#243;rios e &#243;bitos na RVM, realizado com a mesma base de dados do presente trabalho, foram observados mais &#243;bitos naqueles pacientes com disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda grave<sup>20</sup>. Dos 23 fatores pr&#233;-operat&#243;rios testados, apenas sete demonstraram associa&#231;&#227;o significativa com a evolu&#231;&#227;o p&#243;s-operat&#243;ria: idade, hipertens&#227;o, tabagismo atual, dislipidemia, AVE, les&#227;o de TCE maior que 50% combinada com uma ou mais les&#245;es em outros sistemas coronarianos e hospital<sup>20</sup>.</p>
    <p>A letalidade nos quatro hospitais foi de 10,9% durante a interna&#231;&#227;o e elevou-se para 12,3 % at&#233; 30 dias p&#243;s-alta e para 14,9% em um ano. Os hospitais universit&#225;rios, A e B, apresentaram taxas de letalidade significativamente mais altas do que os de refer&#234;ncia, C e D, em qualquer dos per&#237;odos analisados. O hospital A, o de maior letalidade intra-hospitalar e at&#233; um ano p&#243;s-alta, apresentou as maiores preval&#234;ncias de alguns fatores que influenciam o risco cir&#250;rgico, como disfun&#231;&#227;o de VE, presen&#231;a de insufici&#234;ncia renal, diabete melito, estado cr&#237;tico, revasculariza&#231;&#227;o pr&#233;via e menor frequ&#234;ncia de pacientes abaixo de 60 anos. Esses fatores devem ter contribu&#237;do para a maior letalidade p&#243;s-cir&#250;rgica imediata e possivelmente tamb&#233;m para o pior progn&#243;stico em um ano, embora outros fatores ambientais possam ter atuado. Piores condi&#231;&#245;es cl&#237;nicas devem determinar o pior progn&#243;stico, apesar de a cirurgia pretender a modifica&#231;&#227;o evolutiva. O hospital D, que teve mortalidade durante a interna&#231;&#227;o de 7,4 %, semelhante &#224; de C, de 7,0%, e o menor aumento das taxas de letalidade em um ano, foi o que apresentou menores frequ&#234;ncias de caracter&#237;sticas pr&#233;-operat&#243;rias de grave progn&#243;stico (disfun&#231;&#227;o de VE, insufici&#234;ncia renal, estado cr&#237;tico, revasculariza&#231;&#227;o pr&#233;via). Apresentou tamb&#233;m a menor taxa de AVE pr&#233;-operat&#243;rio, embora fosse o que apresentou maior frequ&#234;ncia de pacientes com les&#245;es de tronco de coron&#225;ria esquerda associada a les&#245;es de outros sistemas coronarianos. Esses casos representaram 26,4 % do total de casos operados nesse hospital, contra 17,1% a 19,8% nos demais hospitais. Portanto, podem ter sido utilizados crit&#233;rios diferentes na sele&#231;&#227;o de pacientes para RVM, ou houve varia&#231;&#227;o na qualidade da informa&#231;&#227;o nos hospitais<sup>5</sup>. &#201; preciso ressaltar que taxas de letalidade anual acima de 2 a 3% em pacientes com doen&#231;a card&#237;aca isqu&#234;mica est&#225;vel podem n&#227;o representar melhoria de seu progn&#243;stico, pois a letalidade anual com tratamento cl&#237;nico varia de 0,8 a 3,5%<sup>21</sup>.</p>
    <p>Em outros estudos relativos ao mesmo per&#237;odo, as letalidades intra-hospitalares foram menores do que as que observamos. Ressalte-se, no entanto, que as letalidades observadas em ensaios cl&#237;nicos rand&#244;micos costumam ser menores do que as observadas na pr&#225;tica cl&#237;nica. Assim, em meta-an&#225;lise sobre eventos adversos da RVM de 1990 a 2001, as letalidades, intra-hospitalar e em 30 dias p&#243;s-procedimento, foram de 1,7% e 2,1%, respectivamente<sup>22</sup>. Estudo que avaliou 51.353 pacientes submetidos &#224; RVM entre 1999 e 2002, em 69 hospitais dos Estados Unidos, evidenciou letalidade intra-hospitalar de 2,63%, representando, aproximadamente, 7% de todos os pacientes submetidos &#224; RVM naquele pa&#237;s<sup>11</sup>. A letalidade na Calif&#243;rnia em 2005, definida como intra-hospitalar ou at&#233; 30 dias p&#243;s-procedimento, foi de 3,1%<sup>23</sup>. Isso pode ser devido &#224;s diferen&#231;as nas popula&#231;&#245;es. Nalysnyk e cols.<sup>22</sup>, em meta-an&#225;lise, observaram maior preval&#234;ncia de homens, menores &#237;ndices de disfun&#231;&#227;o ventricular e de pacientes diab&#233;ticos e hipertensos do que os observados em nosso estudo. Karimi e cols.<sup>13</sup>, no Ir&#227;, observaram letalidade intra-hospitalar de 0,6%, entre 2002 e 2006, em 8.890 pacientes submetidos &#224; RVM. Assim como Mack e cols.<sup>12</sup>, al&#233;m da menor preval&#234;ncia de comorbidades pr&#233;-operat&#243;rias, tamb&#233;m evidenciaram menores taxas de complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias em todos os hospitais.</p>
    <p>Clark<sup>24</sup>, da Sociedade de Cirurgia Tor&#225;cica dos EUA, relacionou o volume e a letalidade das RVM: quando o volume por hospital foi menor que 100 RVM/ano, a letalidade foi de 5,0%, ao passo que, quando o volume foi maior, a letalidade foi de 3,2%. No Brasil, Noronha e cols.<sup>25</sup> observaram letalidade das RVM de 7,2%, de 1996 a 1998, no estudo das AIH. Quando o volume de cirurgia por institui&#231;&#227;o foi maior que 600 ou menor que 151 interven&#231;&#245;es em tr&#234;s anos, as letalidades foram de 5,81% e 9,00%, respectivamente.</p>
    <p>H&#225; relatos de diferen&#231;as de resultados da RVM entre os sexos. As mulheres apresentaram maior letalidade. Godoy e cols.<sup>8</sup> relataram esse achado tanto durante as interna&#231;&#245;es como at&#233; um ano p&#243;s-alta nos pacientes operados no ERJ. Entre nossos pacientes, um subconjunto daquele avaliado por Godoy e cols.<sup>8</sup>, as mulheres foram 1/3 do total, semelhante ao observado na literatura, e n&#227;o ocorreram diferen&#231;as relevantes entre os hospitais. Portanto, n&#227;o se trata de um fator que explique as diferen&#231;as de letalidades.</p>
    <p>Ocorreram diferen&#231;as significativas entre os hospitais quanto &#224; causa b&#225;sica de &#243;bito nos que faleceram at&#233; um ano ap&#243;s a cirurgia. Nos hospitais A e B, as causas isqu&#234;micas agudas (IAM e OutIsqAg) foram respons&#225;veis por 58,8% e 76,9%, respectivamente, desses &#243;bitos e, em C e D, causas agudas em apenas 33,3% e 20,8%, respectivamente, tendo predominado nestes as causas isqu&#234;micas cr&#244;nicas (<xref ref-type="table" rid="tab03">Tabela 3</xref>). Diferen&#231;as entre causas tardias de &#243;bitos relacionadas com varia&#231;&#245;es em t&#233;cnicas cir&#250;rgicas, incluindo tipo e n&#250;mero de pontes colocadas, tratamentos cl&#237;nicos posteriores e ades&#227;o ao tratamento cl&#237;nico, n&#227;o s&#227;o detectadas pela an&#225;lise das causas b&#225;sicas de &#243;bito, que dependem do acompanhamento dos pacientes.</p>
    <p>Al&#233;m das caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, letalidade e diagn&#243;sticos das causas b&#225;sicas de &#243;bito, &#233; preciso avaliar as complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias. Verificamos que duas ou mais complica&#231;&#245;es ocorreram em mais de 1/3 dos casos que n&#227;o faleceram na sala cir&#250;rgica. Em B, quase 70% dos pacientes tiveram, pelo menos, uma complica&#231;&#227;o, ainda que se tenha apresentado frequ&#234;ncia mais baixa daqueles com mais complica&#231;&#245;es. Note-se que isso pode ocorrer devido &#224; n&#227;o detec&#231;&#227;o ou ao registro prec&#225;rio, pois em B a qualidade na abrang&#234;ncia de informa&#231;&#245;es nos prontu&#225;rios foi a pior<sup>5</sup>.</p>
    <p>O n&#250;mero de complica&#231;&#245;es relacionou-se com a ocorr&#234;ncia do &#243;bito p&#243;s-operat&#243;rio. Nos que faleceram, 59,5% apresentaram cinco ou mais complica&#231;&#245;es e menos de 1% n&#227;o apresentaram complica&#231;&#227;o. Entre os sobreviventes, 39,7% n&#227;o apresentaram qualquer complica&#231;&#227;o, e apenas 6,8% apresentaram cinco ou mais complica&#231;&#245;es. Portanto, o registro de complica&#231;&#245;es tamb&#233;m &#233; indicador de progn&#243;stico. Presen&#231;a de elevadas preval&#234;ncias de pelo menos uma complica&#231;&#227;o p&#243;s-operat&#243;ria (41%) foi relatada em outro estudo<sup>4</sup>.</p>
    <p>O principal grupo de complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias foi o de hemorragia ou baixo d&#233;bito, que ocorreu em mais da metade dos casos, seguido pelos grupos de complica&#231;&#245;es cardiol&#243;gicas n&#227;o isqu&#234;micas, isqu&#234;micas, respirat&#243;rias, insufici&#234;ncia renal aguda, infecciosas e neurol&#243;gicas, todos com percentuais acima de 10%. Os percentuais devem estar subestimados, pois representam somente o que foi registrado nos prontu&#225;rios, por&#233;m evidenciam a necessidade de crit&#233;rio na indica&#231;&#227;o da cirurgia.</p>
    <p>Pode-se argumentar que a alta preval&#234;ncia de hemorragia ou o baixo d&#233;bito poderiam ocorrer devido &#224; inclus&#227;o da necessidade de hemotransfus&#245;es. No entanto, sangramento e reexplora&#231;&#227;o cir&#250;rgica, associada a frequentes politransfus&#245;es, s&#227;o respons&#225;veis por eleva&#231;&#227;o de morbidade e letalidade em cirurgia card&#237;aca<sup>26-28</sup>. Portanto, s&#227;o relevantes e n&#227;o podem ser negligenciadas. A s&#237;ndrome de baixo d&#233;bito n&#227;o &#233; incomum no p&#243;s-operat&#243;rio da RVM. Estudo que avaliou 814 pacientes entre 2002 e 2003, em S&#227;o Paulo, mostrou que essa s&#237;ndrome foi respons&#225;vel por 54,2% dos &#243;bitos no p&#243;s-operat&#243;rio<sup>29</sup> e esteve presente em 16,1% dos operados.</p>
    <p>Complica&#231;&#245;es card&#237;acas, insufici&#234;ncia renal aguda e choque ou hemorragia foram as mais presentes, em 6,88%, 4,56% e 3,41%, respectivamente, entre todos os pacientes operados em estudo nos EUA<sup>11</sup>. Em nosso estudo, encontramos frequ&#234;ncias relativas bem mais elevadas desses grupos de complica&#231;&#245;es.</p>
    <p>O c&#243;digo Y83 da CID-10<sup>9</sup>, que significa rea&#231;&#227;o anormal em paciente ou complica&#231;&#227;o tardia causada por interven&#231;&#227;o cir&#250;rgica e por outros atos cir&#250;rgicos, sem men&#231;&#227;o de acidente durante a interven&#231;&#227;o, deveria estar presente em todos as DO de &#243;bitos intra-hospitalares p&#243;s-RVM. Por&#233;m, somente o encontramos em 57,5% das DO.</p>
    <p>Em alguns &#243;bitos do nosso estudo, houve diverg&#234;ncia de um dia entre os registros do prontu&#225;rio e da DO. Para Godoy<sup>8</sup>, que n&#227;o dispunha das informa&#231;&#245;es dos prontu&#225;rios, mas somente das AIH e das DO, esses &#243;bitos, aparentemente, haviam ocorrido no dia seguinte &#224; alta. Entretanto, pelas informa&#231;&#245;es dos prontu&#225;rios, verificamos que esses &#243;bitos ocorreram durante a interna&#231;&#227;o, passando a ser computados entre os intra-hospitalares.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Este estudo foi realizado com informa&#231;&#245;es de prontu&#225;rios, AIH e DO. Espera-se que os prontu&#225;rios forne&#231;am informa&#231;&#245;es mais confi&#225;veis, por&#233;m &#233; necess&#225;rio estimular o preenchimento correto e completo de todos os documentos m&#233;dico-hospitalares para que se apurem dados reais que reflitam a qualidade do atendimento aos pacientes e o desempenho dos procedimentos.</p>
    <p>As taxas de letalidade e de complica&#231;&#245;es foram elevadas, mesmo nos sobreviventes as complica&#231;&#245;es foram frequentes. &#201; necess&#225;rio obter n&#237;veis m&#237;nimos de performance que os contraindiquem se n&#227;o forem alcan&#231;ados pelo procedimento. Para a revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, a letalidade intra-hospitalar ou de at&#233; 30 dias p&#243;s-procedimento nos casos de pior progn&#243;stico deveria ser menor do que 2%, melhor do que o progn&#243;stico esperado com o tratamento cl&#237;nico.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela FAPERJ.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Tha&#237;s Mendon&#231;a Lips de Oliveira pela Universidade Federal do Rio de Janeiro.</p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Tha&#237;s Mendon&#231;a Lips de Oliveira </p>
        <p> Av. Ataulfo de Paiva, 944/204 - Leblon </p>
        <p> 22440-035 - Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="thaislips@cardiol.br">thaislips@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="thaislips@gmail.com">thaislips@gmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 29/04/09; revisado recebido em 11/01/10; aceito em 12/02/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Costa IA. Hist&#243;ria da cirurgia card&#237;aca     brasileira. Rev Bras Cir Cardiovasc. 1998; 13 (1): 1-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hist&#243;ria da cirurgia card&#237;aca brasileira</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Costa</surname>
              <given-names>IA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Oliveira GMM, Klein CH, Silva NAS, Godoy     PH, Fonseca TMP. Letalidade por doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o     no estado do Rio de Janeiro no per&#237;odo de 1999 a 2003. Arq Bras Cardiol.     2006; 86 (6): 131-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Letalidade por doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o no estado do Rio de Janeiro no per&#237;odo de 1999 a 2003</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>131</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>GMM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>NAS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Godoy</surname>
              <given-names>PH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonseca</surname>
              <given-names>TMP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Godoy PH, Klein CH, Silva NAS, Oliveira GMM,     Fonseca TMP. Letalidade na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do     mioc&#225;rdio no estado do Rio de Janeiro  SIH/SUS  no per&#237;odo     1999-2003. Rev SOCERJ. 2005; 18 (1): 23-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Letalidade na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio no estado do Rio de Janeiro - SIH/SUS - no per&#237;odo 1999-2003</article-title>
          <source>Rev SOCERJ</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>23</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Godoy</surname>
              <given-names>PH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>NAS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>GMM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonseca</surname>
              <given-names>TMP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Vegni R, Almeida GF, Braga F, Freitas M,     Drumond LE, Penna G, et al. Complica&#231;&#245;es ap&#243;s cirurgia     de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio em pacientes idosos.     Rev Bras Ter Intens. 2008; 20 (3): 226-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Complica&#231;&#245;es ap&#243;s cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio em pacientes idosos</article-title>
          <source>Rev Bras Ter Intens</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>226</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vegni</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>GF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braga</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freitas</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drumond</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Penna</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Oliveira TML, Silva NAS, Oliveira GMM, Klein     CH. Qualidade de informa&#231;&#227;o sobre cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o     do mioc&#225;rdio em prontu&#225;rios: o caso da abrang&#234;ncia -     Rio de Janeiro, 1999 - 2003. Rev SOCERJ. 2008; 21 (6): 372-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Qualidade de informa&#231;&#227;o sobre cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio em prontu&#225;rios: o caso da abrang&#234;ncia - Rio de Janeiro, 1999 - 2003</article-title>
          <source>Rev SOCERJ</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>372</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>TML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>NAS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>GMM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <label>6</label>
        <mixed-citation>6. Stata Corporation; Stata &#8211; Statistics Data Analysis, version 7.0 College Station, Texas, USA, 2002.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Stata - Statistics Data Analysis: version 7.0 College Station</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Santos FO, Silveira MA, Maia RB, Monteiro     MDC, Martinelli R. Insufici&#234;ncia renal aguda ap&#243;s cirurgia de     revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica com circula&#231;&#227;o     extra-corp&#243;rea: incid&#234;ncia, fatores de risco e mortalidade.     Arq Bras Cardiol. 2004; 83 (2): 145-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Insufici&#234;ncia renal aguda ap&#243;s cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica com circula&#231;&#227;o extra-corp&#243;rea: incid&#234;ncia, fatores de risco e mortalidade</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>145</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>FO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silveira</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maia</surname>
              <given-names>RB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monteiro</surname>
              <given-names>MDC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martinelli</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Godoy PH, Oliveira GMM, Silva NAS, Klein     CH. Diferen&#231;a nas taxas de letalidade e nas principais causas de &#243;bito,     entre homens e mulheres, por revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio     cir&#250;rgica. Rev SOCERJ. 2008; 21 (3): 148-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diferen&#231;a nas taxas de letalidade e nas principais causas de &#243;bito, entre homens e mulheres, por revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio cir&#250;rgica</article-title>
          <source>Rev SOCERJ</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>148</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Godoy</surname>
              <given-names>PH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>GMM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>NAS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <label>9</label>
        <mixed-citation>9. Organiza&#231;&#227;o Mundial de Sa&#250;de. Classifica&#231;&#227;o estat&#237;stica internacional de doen&#231;as e problemas relacionados &#224; sa&#250;de: Classifica&#231;&#227;o Internacional de Doen&#231;as &#8211; 10a rev. S&#227;o Paulo: EDUSP; 2003.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Classifica&#231;&#227;o estat&#237;stica internacional de doen&#231;as e problemas relacionados &#224; sa&#250;de: Classifica&#231;&#227;o Internacional de Doen&#231;as - 10a rev</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <label>10</label>
        <mixed-citation>10. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Secretaria Executiva. Datasus. Informa&#231;&#245;es em sa&#250;de. [acesso em 2008 dez 2]. Dispon&#237;vel em <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.datasus.gov.br">http://www.datasus.gov.br</ext-link></mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Datasus: Informa&#231;&#245;es em sa&#250;de</source>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Noronha SC, Martins M, Travassos C, Campos     MR, Maia P, Panezzuti R. Aplica&#231;&#227;o da mortalidade hospitalar     ap&#243;s realiza&#231;&#227;o de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o     do mioc&#225;rdio para monitoramento do cuidado hospitalar. Cad Sa&#250;de     Publica. 2004; 20 (supl 2): S322-S330.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aplica&#231;&#227;o da mortalidade hospitalar ap&#243;s realiza&#231;&#227;o de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio para monitoramento do cuidado hospitalar</article-title>
          <source>Cad Sa&#250;de Publica</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>S322</fpage>
          <lpage>S330</lpage>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Noronha</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martins</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Travassos</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Campos</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maia</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Panezzuti</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Mack MJ, Brown PP, Kugelmass AD, Battaglia     SL, Tarkington LG, Simon AW, et al. Current status and outcomes of coronary     revascularization 1999 to 2002: 148,396 surgical and percutaneous procedures.     Ann Thorac Surg. 2004; 77: 761-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Current status and outcomes of coronary revascularization 1999 to 2002: 148,396 surgical and percutaneous procedures</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>761</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mack</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>PP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kugelmass</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Battaglia</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tarkington</surname>
              <given-names>LG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simon</surname>
              <given-names>AW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Karimi A, Ahmadi H, Davoovi S, Movahedi     N. Factors affecting postoperative morbidity and mortality in isolated coronary     artery bypass graft surgery. Surg Today. 2008; 38: 890-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Factors affecting postoperative morbidity and mortality in isolated coronary artery bypass graft surgery</article-title>
          <source>Surg Today</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>890</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Karimi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ahmadi</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davoovi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Movahedi</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Melo ECP, Travassos C, Carvalho MS. Qualidade     dos dados sobre &#243;bitos por infarto agudo do mioc&#225;rdio, Rio     de Janeiro. Rev Sa&#250;de P&#250;blica. 2004; 38 (3): 385-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Qualidade dos dados sobre &#243;bitos por infarto agudo do mioc&#225;rdio, Rio de Janeiro</article-title>
          <source>Rev Sa&#250;de P&#250;blica</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>385</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Melo</surname>
              <given-names>ECP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Travassos</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Gaui EN, Klein CH, Oliveira GMM. Mortalidade     por insufici&#234;ncia card&#237;aca como causa b&#225;sica ou contribuinte     de &#243;bito em tr&#234;s estados brasileiros, de 1999 a 2004. Rev SOCERJ.     2008; 21 (3): 129-37.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mortalidade por insufici&#234;ncia card&#237;aca como causa b&#225;sica ou contribuinte de &#243;bito em tr&#234;s estados brasileiros, de 1999 a 2004</article-title>
          <source>Rev SOCERJ</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>129</fpage>
          <lpage>37</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gaui</surname>
              <given-names>EN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>GMM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Zubiate P, Kay JH, Mendez AM. Myocardial     revascularization for the patient with drastic impairment of function of     the left ventricle. J Thorac Cardiovasc Surg. 1977; 73: 84-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial revascularization for the patient with drastic impairment of function of the left ventricle</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1977</year>
          </date>
          <fpage>84</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>73</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zubiate</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kay</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mendez</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Christakis GT, Weisel RD, Fremes SE, Ivanov     J, David TE, Goldman BS, et al. Coronary artery bypass grafting in patients     with poor ventricular function. Cardiovascular Surgeons of the University     of Toronto. J Thorac Cardiovasc Surg. 1992; 103: 1083-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary artery bypass grafting in patients with poor ventricular function: Cardiovascular Surgeons of the University of Toronto</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1083</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Christakis</surname>
              <given-names>GT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weisel</surname>
              <given-names>RD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fremes</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ivanov</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>David</surname>
              <given-names>TE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldman</surname>
              <given-names>BS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Topkara VK, Cheema FH, Kesavaramanujam S,     Mercando ML, Cheema AF, Namerow PB, et al. Coronary artery bypass grafting     in patients with low ejection fraction. Circulation. 2005; 112 (Suppl I):     I-344I-350.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary artery bypass grafting in patients with low ejection fraction</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>I</fpage>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Topkara</surname>
              <given-names>VK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cheema</surname>
              <given-names>FH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kesavaramanujam</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mercando</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cheema</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Namerow</surname>
              <given-names>PB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Guimar&#227;es Neto JV, Romeo Filho LJM,     Nunes EM. Fatores de risco para morbimortalidde hospitalar em cirurgia de     revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio. Rev SOCERJ. 2006; 19     (6): 487-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fatores de risco para morbimortalidde hospitalar em cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio</article-title>
          <source>Rev SOCERJ</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>487</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guimar&#227;es Neto</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Romeo Filho</surname>
              <given-names>LJM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nunes</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Carvalho MRM, Silva NAS, Oliveira GMM, Klein     CH. Associa&#231;&#227;o de fatores pr&#233;-operat&#243;rios e &#243;bitos     a cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio em hospitais     p&#250;blicos do Rio de Janeiro: 1999-2003. Rev SOCERJ. 2008; 21 (5): 311-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Associa&#231;&#227;o de fatores pr&#233;-operat&#243;rios e &#243;bitos a cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio em hospitais p&#250;blicos do Rio de Janeiro: 1999-2003</article-title>
          <source>Rev SOCERJ</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>311</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>MRM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>NAS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>GMM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Jabbour S, Young-Xu Y, Graboys TB, Blatt     MC, Goldberg RJ, Bedell SE, et al. Longterm outcomes of optimized medical     management of outpatients with stable coronary artery disease. Am J Cardiol.     2004; 93 (3): 294-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Longterm outcomes of optimized medical management of outpatients with stable coronary artery disease</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>294</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jabbour</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Young-Xu</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Graboys</surname>
              <given-names>TB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blatt</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldberg</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bedell</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Nalysnyk L, Fahrbach K, Reynolds MW, Zhao     SZ, Ross S. Adverse events in coronary artery bypass graft (CABG) trials:     a systematic review and analysis. Heart. 2003; 89 (7): 767-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Adverse events in coronary artery bypass graft (CABG) trials: a systematic review and analysis</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>767</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nalysnyk</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fahrbach</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reynolds</surname>
              <given-names>MW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhao</surname>
              <given-names>SZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ross</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Li Z, Yeo KK, Parker JP, Mahendra G, Young     JN, Amsterdam EA. Off-pump coronary artery bypass graft surgery in California,     2003 to 2005. Am Heart J. 2008; 156 (6): 1095-102.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Off-pump coronary artery bypass graft surgery in California, 2003 to 2005</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1095</fpage>
          <lpage>102</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>156</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yeo</surname>
              <given-names>KK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parker</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mahendra</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Young</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Amsterdam</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Clark RE. Outcome as a function of annual     coronary artery bypass graft volume. Ann Thorac Surg. 1996; 61: 21-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Outcome as a function of annual coronary artery bypass graft volume</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>21</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Clark</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Noronha SC, Travassos C, Martins M, Campos     MR, Maia P, Panezzuti R. Avalia&#231;&#227;o entre volume de procedimentos     e a qualidade do cuidado: o caso da cirurgia coronariana no Brasil. Cad Sa&#250;de     P&#250;blica. 2003; 19 (6): 1781-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Avalia&#231;&#227;o entre volume de procedimentos e a qualidade do cuidado: o caso da cirurgia coronariana no Brasil</article-title>
          <source>Cad Sa&#250;de P&#250;blica</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1781</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Noronha</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Travassos</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martins</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Campos</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maia</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Panezzuti</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Atik FA, Miana LA, Jatene FB, Auler J&#250;nior     JOC, Oliveira AS. A cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio     sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea minimiza o sangramento     p&#243;s-operat&#243;rio e a necessidade transfusional. Arq Bras Cardiol.     2004; 83 (4): 332-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea minimiza o sangramento p&#243;s-operat&#243;rio e a necessidade transfusional</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>332</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Atik</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miana</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jatene</surname>
              <given-names>FB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Auler J&#250;nior</surname>
              <given-names>JOC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Moulton MJ, Creswell LL, Mackey ME, Cox     JL, Rosenbloom M. Reexploration for bleeding is a risk factor for adverse     outcomes after cardiac operations. J Thorac Cardiovasc Surg. 1996; 111: 1037-46.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reexploration for bleeding is a risk factor for adverse outcomes after cardiac operations</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1037</fpage>
          <lpage>46</lpage>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moulton</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Creswell</surname>
              <given-names>LL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mackey</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cox</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosenbloom</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Unsworth-White MJ, Herriot A, Valencia O,     Poloniecki J, Smith J, Murday AJ, et al. Resternotomy for bleeding after     cardiac operation: a marker for increased morbidity and mortality. Ann Thorac     Surg. 1995; 59 (3): 664-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Resternotomy for bleeding after cardiac operation: a marker for increased morbidity and mortality</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>664</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>59</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Unsworth-White</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Herriot</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Valencia</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poloniecki</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Murday</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Bianco ACM, Timerman A, Paes AT, Gun C,     Ramos RF, Freire RBP, et al. An&#225;lise prospectiva de risco em pacientes     submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica.     Arq Bras Cardiol. 2005; 85 (4): 254-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An&#225;lise prospectiva de risco em pacientes submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>254</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bianco</surname>
              <given-names>ACM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Timerman</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paes</surname>
              <given-names>AT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gun</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramos</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freire</surname>
              <given-names>RBP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Mortality and complications of coronary artery bypass grafting in Rio de Janeiro, from 1999 to 2003</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Coronary artery bypass grafting (CABG) is a consolidated procedure for the treatment of ischemic heart diseases (IHDs), which requires continuous assessment. OBJECTIVE: To assess the quality of CABG surgery by reviewing patients' clinical characteristics, mortality rates up to one year after hospital discharge, primary causes of death and postoperative complications, at four public hospitals in Rio de Janeiro from 1999 to 2003. METHODS: CABG patient charts were randomly selected. A retrospective review was conducted to collect data on clinical characteristics, complications and deaths from patient medical charts and statements of death (SDs). Mortality rates were estimated for the hospitalization period and for up to one year after hospital discharge. RESULTS: The prevalence of preoperative patient characteristics were: women: 31.9%; arterial hypertension: 90.7%; dyslipidemia: 67.4%; diabetes: 37.2%; current smoking status: 22.9%; obesity: 18.3%; chronic obstructive pulmonary disease: 8.2%; prior stroke: 5.8%; extracardiac artery disease: 12.7%; elevation of creatinine levels: 4.1%; critical preoperative status: 3.7%; recent acute myocardial infarction: 23.5%; unstable angina: 40.8%; acute coronary syndrome: 50.0%; prior CABG: 2.4%; left ventricular dysfunction: 27.3%; left main coronary artery lesion: 3.9%; and associated with lesion in another system: 19.8%. In-hospital mortality rates ranged from 7.0% to 14.3%, and up to one year after hospital discharge from 8.5% to 20.2%. Ischemic heart disease (IHD) accounted for more than 80% of the deaths, and the most frequent complications after surgery were hemorrhage or post-procedural low cardiac output. Sixty percent of the patients who died had five or more complications, whereas 40% of those who survived had none. CONCLUSION: Mortality and complication rates were high. Even among those patients who survived, complications were more frequent than expected.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Lethality</kwd>
        <kwd>thoracic surgery</kwd>
        <kwd>myocardial revascularization</kwd>
        <kwd>Rio de Janeiro</kwd>
        <kwd>Brazil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLES</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Mortality and complications of coronary artery bypass grafting in Rio de Janeiro, from 1999 to 2003</p>
      <p>
        <bold>Tha&#237;s Mendon&#231;a Lips de Oliveira<sup>I</sup>; Gl&#225;ucia Maria Moraes de Oliveira<sup>I</sup>; Carlos Henrique Klein<sup>II</sup>; Nelson Albuquerque de Souza e Silva<sup>I</sup>; Paulo Henrique Godoy<sup>I</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Federal do Rio de Janeiro (UFRJ)</p>
      <p><sup>II</sup>Funda&#231;&#227;o Oswaldo Cruz (Fiocruz), Rio de Janeiro, RJ - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Coronary artery bypass grafting (CABG) is a consolidated procedure for the treatment of ischemic heart diseases (IHDs), which requires continuous assessment.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To assess the quality of CABG surgery by reviewing patients' clinical characteristics, mortality rates up to one year after hospital discharge, primary causes of death and postoperative complications, at four public hospitals in Rio de Janeiro from 1999 to 2003.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> CABG patient charts were randomly selected. A retrospective review was conducted to collect data on clinical characteristics, complications and deaths from patient medical charts and statements of death (SDs). Mortality rates were estimated for the hospitalization period and for up to one year after hospital discharge.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> The prevalence of preoperative patient characteristics were: women: 31.9%; arterial hypertension: 90.7%; dyslipidemia: 67.4%; diabetes: 37.2%; current smoking status: 22.9%; obesity: 18.3%; chronic obstructive pulmonary disease: 8.2%; prior stroke: 5.8%; extracardiac artery disease: 12.7%; elevation of creatinine levels: 4.1%; critical preoperative status: 3.7%; recent acute myocardial infarction: 23.5%; unstable angina: 40.8%; acute coronary syndrome: 50.0%; prior CABG: 2.4%; left ventricular dysfunction: 27.3%; left main coronary artery lesion: 3.9%; and associated with lesion in another system: 19.8%. In-hospital mortality rates ranged from 7.0% to 14.3%, and up to one year after hospital discharge from 8.5% to 20.2%. Ischemic heart disease (IHD) accounted for more than 80% of the deaths, and the most frequent complications after surgery were hemorrhage or post-procedural low cardiac output. Sixty percent of the patients who died had five or more complications, whereas 40% of those who survived had none.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Mortality and complication rates were high. Even among those patients who survived, complications were more frequent than expected.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Lethality; thoracic surgery; myocardial revascularization/mortality; Rio de Janeiro; Brazil.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Coronary artery bypass grafting (CABG) was introduced as a treatment for ischemic atherothrombotic coronary disease more than 40 years ago<sup>1</sup>. However, due to ongoing technological evolution of this procedure and changes introduced in the clinical treatment of the disease, a continuous assessment of the results is required by observation and critical analysis of its utilization in clinical practice</p>
      <p>According to data collected from Authorizations for Hospitalization (AIHs) from 1999 to 2003, the <italic>Sistema &#218;nico de Sa&#250;de - SUS</italic> (Brazilian integrated health system) in the state of Rio de Janeiro reimbursed 5,344 CABG procedures with no valve replacement, 53.9% of which were related to diagnoses of acute ischemic heart diseases (IHDs); 41.5% related to chronic IHDs, and 4.6% related to other diagnoses with no mention of IHD<sup>2</sup>. In-hospital CABG mortality rate was 7.8%, with a reduction from 9.2% at the beginning of the period to 5.7% at the end, and a variation of 1.9% to 11.2% among the hospitals of Rio de Janeiro state<sup>3</sup>. This long-term variation in outcomes and among hospitals indicates the need to analyze factors that might be related. </p>
      <p>Postoperative complications can jeopardize the success of the CABG procedure. A study on complications of CABG reported that 73% of octogenarian patients, as well as 41% of the total population of the study (269 patients) experienced at least one complication<sup>4</sup>. The most frequent complications were atrial fibrillation, acute renal dysfunction, chest bleeding, need for hemotransfusion, and nosocomial infections.</p>
      <p>We have already reported on the analysis of quality of CABG process based on data collected from patient medical charts<sup>5</sup>. The focus of this study is the quality of procedure performance, using mortality and postoperative complication rates as indicators of quality of care.</p>
      <p>The aim of this study was to assess the quality of CABG procedures performed from 1999 to 2003 in 4 public hospitals in the city of Rio de Janeiro, by assessing baseline clinical patient characteristics, one-year mortality rates after hospital discharge, primary causes of death, and postoperative complications and the association between the latter two.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>Data on CABG procedures performed from January 1999 to December 2003 were collected from patient medical charts and from authorizations for hospitalization (AIHs) at four public hospitals in the city of Rio de Janeiro. Two of these were teaching hospitals, one a federal hospital (A) and the other a state hospital (B). The other two were cardiology referral hospitals, one of them federal (C) and the other a state hospital (D). </p>
      <p>In each one of these hospitals, CABGs were selected from the AIHs, and surgeries with valve replacement were excluded. Only the last CABG performed in each patient during the period was included; thus, each patient was selected only once<sup>5</sup>.</p>
      <p>A decision was made to analyze randomly selected samples of charts, both of patients who had died and survivors, with a total of 150 charts per hospital. All deaths were included in the samples per hospital, except those that occurred in hospital B, in which a random selection of 75 deaths was done in order to match the 75 survivors in the sample. The selection of random samples of deaths and survivors was performed using Stata software (sample routine)<sup>6</sup>.</p>
      <p>Data collection was performed retrospectively in 2006 by qualified researchers who where cardiologists. Groups of variables related to preoperative factors, as described in <xref ref-type="fig" rid="en_086cht01-body2">Chart 1</xref>, and postoperative complications, described in <xref ref-type="fig" rid="en_086cht02-body2">Chart 2</xref><sup>7</sup>, were selected from the data collection forms. Each variable was considered present provided it was recorded on the patient's medical chart, with no interpretation of symptoms, signs or complementary tests by the researchers.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_086cht01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_086cht02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Information about in-hospital deaths was taken from patient medical charts and statements of death (SDs) issued by Rio de Janeiro state Health Department. The deaths that occurred after hospital discharge had already been identified by probabilistic relationship in a database of SDs and AIHs. This correlation was made in order to identify individuals who had died up to one year after post-CABG hospital discharge, using RecLink software<sup>8</sup>.</p>
      <p>The primary cause of death was obtained by combining the information provided for the SD. According to the Training Manual for the Classification of Mortality, primary cause of death is defined as: "the disease or injury initiating the chain of events leading to the patient's death"<sup>9</sup>. Primary causes of death have been classified in groups. The IHD group (ischemic heart diseases - I20-25) was subdivided into three subgroups: acute myocardial infarction (AMI - I21 to I23), other acute ischemic heart diseases (OutIsqAg, consisting of angina, I20, and other acute ischemic diseases, I24), and chronic ischemic heart diseases (IsqCron - I25). Other groups have also been formed consisting of the remaining causes of the circulatory system (OutApCirc - remaining part of CID-10 Chapter 1) and other causes of the remaining systems (Others). </p>
      <p>Data collected were recorded in electronic files using the Epidata software.</p>
      <p>Mortality rates were estimated for the in-hospital period up to 30, 180, and 365 days after hospital discharge, with information from AIHs and SDs combined. For death confirmation purposes, only data from patient charts or from SDs have been considered, but never from the AIH alone. In order to estimate mortality rates and other outcomes, data from each individual was weighted by the inverse of the probability of being selected for the sample. To assess the differences in distribution of variable prevalences, <italic>p </italic>values were estimated based on the effects of the sample outline of the study. Differences associated with a <italic>p</italic> value lower than 5% were considered to be statistically significant. These analyses were performed using the Stata software<sup>6</sup>.</p>
      <p>The overall project known as "Mortality in high-complexity procedures for ischemic heart disease in the state of Rio de Janeiro" was approved by the Research Ethics Committee of the Hospital Clementino Fraga Filho, at the Federal University of Rio de Janeiro, under number 103/05. The study was sponsored by <italic>Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado do Rio de Janeiro (FAPERJ)</italic>, with collaboration from UFRJ and Fiocruz. This paper has been also submitted to approval by each institution in which the research was carried out. Patients' personal data was kept confidential.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Five hundred and forty-six hospital charts were examined, 91% of the 600 proposed for the study. <xref ref-type="table" rid="en_086tab01-body2">Table 1</xref> shows the prevalences of patient preoperative characteristics per hospital. Patients were predominantly over 60 years of age in all hospitals (57.8%), with inter-hospital variations, and a higher number of young patients operated at hospital C (47.1%) than at A (36.5%). Patients over 70 years of age represented 19.4% of all cases. However, no significant difference was observed in age distributions among the hospitals. Patients were predominantly men (68.1%) at all hospitals, with a 2.1-fold prevalence over females within the set of hospitals.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_086tab01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>"Classic" cardiovascular risk factors had minor variations among hospitals. In the set of hospitals, a high prevalence of systemic arterial blood pressure (SABP) was observed (90.7%), and, in decreasing order of prevalence: dyslipidemia (67.4%), diabetes (37.2%), current smoker (22.9%), and obesity (18.3%). Acute coronary syndrome (ACS) affected half of the patients in the set of hospitals. Among the clinical presentations of ACS, unstable angina was more frequent than AMI in three hospitals, except at hospital C, in which the prevalences of AMI and unstable angina were high and similar. It is noteworthy that hospitals C and D had the highest prevalences of recent AMI. Extracardiac artery disease was more frequent at hospitals A and C. Critical preoperative status, moderate and severe LV dysfunction, elevation of serum creatinine levels, and prior myocardial surgical revascularization were more frequent at hospital A. Left main coronary artery lesion, whether isolated or combined with injury affecting another coronary system, was more frequent at hospital D. The following preoperative factors showed statistical significance among the hospitals: arterial hypertension, extracardiac artery disease, critical preoperative status, recent AMI, unstable angina, and ACS.</p>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_086tab02-body2">Table 2</xref> shows cumulative mortality rates per hospital up to one year after hospital discharge for patients who had undergone CABG. These rates varied among hospitals, ranging from 7.0% to 14.3% during the in-hospital period, and from 8.5% to 20.2% up to one year after discharge. Significant inter-hospital differences were observed over all periods. Hospitals A and B had similar mortality rates, which was also the case of hospitals C and D. The overall in-hospital mortality rate was 10.9%, and up to one year after discharge it was 14.9%. No change in mortality was observed at hospitals C and D, from the discharge through 30 days after discharge, and from 180 days up to one year. The absolute increase in the rates recorded after discharge for up to one year were similar at hospitals A and B 5.9% and 5.6%, respectively, and lower at hospitals C and D, 2.4% and 1.1%, respectively.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_086tab02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_086tab03-body2">Table 3</xref> shows the distribution of relative frequencies of deaths after surgery per groups of primary causes up to one year after hospital discharge in each hospital. Groups of AMI, other acute ischemic heart diseases (OutIsqAg), and chronic ischemic diseases (IsqCron) accounted for more than 80% of the deaths in the set of hospitals. Significant differences were observed among the relative frequencies of the causes of death among the hospitals. Acute causes, AMI and other acute ischemic heart diseases (OutIsqAg) were more frequent in hospitals A and B, whereas chronic ischemic diseases (IsqCron) were more frequent in hospitals C and D, particularly in the latter. It is significant that the causes of death due to diseases affecting systems other than the circulatory system were more frequent at hospital C (15.2%).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_086tab03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_086tab04-body2">Table 4</xref> shows the relative frequencies and the average number of postoperative complications per patient, except those who died in the operating room, per group of complications, according to primary causes of in-hospital death, including those who survived after hospital discharge.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_086tab04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>All groups of postoperative complications were less frequent among the survivors than among the patients who died, except for the group of peripheral vascular diseases. The most frequent group of complications, among the patients who died and the survivors, was the hemorrhage or post-procedural low cardiac output group. It should be noted that this group includes the need for transfusions, and that among the cases of death, the average number of complications within this group was more than two complications per patient. The relative frequencies of complications in the subgroups of ischemic coronary diseases were reasonably similar, and this justified the pooling of all diseases into a single group named IHDs (ischemic heart diseases). Among these similar frequencies, exceptions were the ischemic complications, more frequent among patients who died due to a recent infarction, and the non-ischemic complications, rarer among those who died due to other acute ischemic causes. Among the patients who died in this group due to all-cause ischemic diseases (IHD), the second most frequent group of postoperative complications was that which included the diagnoses of coronary ischemia, approximately 3/4 of the cases. The IHD group of causes of death was also the only one in which mechanical complications occurred, although rare (3.6%). Non-ischemic cardiac complications were common among patients who died due to other causes of the circulatory system (66.6%) and ischemic causes (60.7%).</p>
      <p>Respiratory complications were similar among patients who died due to any group of primary causes, and were significantly less frequent among survivors (14.1%). Acute renal failure was the third most common complication among patients who died due to other diseases of the circulatory system (62.5%), and the fourth most frequent complication (55.4%) in the IHD group of causes of death. Among survivors, this complication was the sixth most frequent (10.7%). The neurological complications were also present more often among patients who died due to non-ischemic causes.</p>
      <p>Patients who died because of primary causes other than the circulatory system experienced a higher percentage of infectious complications (42.8%). Peripheral vascular complications and mechanical complications were the rarest, including in those patients who died due to IHDs.</p>
      <p>When only those patients who had complications are taken in consideration, the average numbers of postoperative complications did not vary much among deaths and survivors. Nevertheless, the average numbers of complications related to post-procedural hemorrhage or low cardiac output, infectious diseases and neurological diseases, were higher among those patients who died after surgery.</p>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab05-body2">Table 5</xref> shows the relative frequencies of the numbers of complications. There was a significant difference in the relative frequencies of the number of complications among the hospitals. The presence of two or more complications was more frequent at hospital A, in which almost half of the cases took place. The classification of hospitals in a decreasing order of two or more complications resulted in: hospital D (41.8%), C (37%), and B (31.1%). All hospitals had two or more complications in more than 30% of the cases.</p>
      <table-wrap id="tab05-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab06-body2">Table 6</xref> shows the significant association between the occurrence of complications and postoperative death (<italic>p </italic>&lt; 0.0001). While less than 1% of the patients who died experienced no complications, almost 40% of the survivors suffered complications. On the other hand, while almost 60% of patients who died had five or more complications, less than 7% of the survivors were affected.</p>
      <table-wrap id="tab06-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt06-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The analysis of patient medical charts provides critical data for the identification of variables that have an impact on the performance of CABG; nevertheless, its drawback lies in the quality of the records<sup>5</sup>. For the purpose of this study, we analyzed the quality of the CABG procedure as to complications and mortality up to one year after surgery at four public hospitals that performed 96% of the CABGs reimbursed by SUS in the city of Rio de Janeiro, from 1999 to 2003.</p>
      <p>In-hospital mortality following highly complex cardiovascular procedures, including CABG, varied over time and among the institutions providing health care services<sup>3</sup>. There are accounts that in Brazil, as well as in other countries, mortality following procedures varies among hospitals and that these variances can be regional or spatial, as well as temporal<sup>10-12</sup>.</p>
      <p>Two-thirds of the patients who underwent CABG (<xref ref-type="table" rid="en_086tab01-body2">Table 1</xref>) were men, as has been observed before<sup>11-13</sup>. Patient preoperative profiles varied as to age distributions, and clinical characteristics, such as left ventricular dysfunction, renal failure, critical preoperative status, prior revascularization, and lesion of the left main coronary artery or combined with other vessels. Prevalence of SABP was higher than that observed in similar studies<sup>12,13</sup>, whereas prevalences of dyslipidemia and diabetes are within those reported in literature<sup>4,12,13</sup>.</p>
      <p>Half of the patients had a diagnosis of acute coronary syndromes (ACSs), and recent AMI was more frequent in hospitals C e D. We believe that this high prevalence of ACS reflects the recording of AMI or unstable angina in patients who already had experienced these conditions, but who were not undergoing the acute phase of the disease at admission for CABG. When the primary causes of death per hospital (<xref ref-type="table" rid="en_086tab03-body2">Table 3</xref>) are analyzed, potential inconsistencies with the diagnoses are observed. Thus, hospitals with higher frequencies of recent AMI were those with lower frequencies of this condition as the primary cause of death. A study conducted in Rio de Janeiro public hospitals analyzed the agreement between data recorded in statements of death (SDs) and authorizations for hospitalization (AIHs), and in patient medical charts, and found that the information did not match<sup>14</sup>. A substantial disagreement was observed between the diagnoses and the IDCs recorded in patients' charts at admission, and only 50% of the AMIs had been correctly entered with the corresponding IDC code. The in-hospital follow-up of the patient performed by different physicians in different units may result in divergent diagnoses. The rules adopted to select the primary cause of death overlook chronic diseases and those that affect older individuals, in whom death is the result of more than one condition<sup>15</sup>. It is very common that when the patient dies in the hospital, the physician who fills out and signs the statement of death is not the same professional who accompanied and/or treated the patient. These facts entail a partial knowledge of the case, which results in an inadequate completion of the statement of death form and, consequently, incorrect selection of the primary cause of death. In our study, the causes of death classified as other diseases of the circulatory system and other causes do not include IHD as the primary cause of death. Of the 18 patients whose primary cause of death was another non-ischemic disease of the circulatory system, only 2 had IHD recorded on the statement of death form. When the primary cause was codified among the other diseases, which exclude the circulatory system, 6 statements of the 14 patients had records of IHD. We also observed that ischemic diseases were mentioned in 86% of the statements of death.</p>
      <p>Comorbidities such as peripheral artery disease and stroke also had great variability among hospitals (from 6.7% at hospital B and 24.8% at hospital A, for peripheral atherothrombosis, and 3.5% to 9.8% in hospitals D and C, respectively, for stroke). These variances are due to different practices undertaken by the teams who ask, examine, and enter patient data into the charts. The variability in the recording of peripheral atherothrombosis and stroke could be justified by other factors of indication for surgery that could have selected patients in different stages of progression of the coronary atherothrombotic disease and, thus, with different profiles of atherothrombosis in other vascular beds. </p>
      <p>The presence of preoperative left ventricular dysfunction was also dissimilar among the hospitals, reaching 40.5% at hospital A, nearly double the prevalence at hospital D (23.8%). This fact supports the hypothesis that the patients were at different stages of atherothrombosis. Left ventricular dysfunction is associated with higher postoperative morbidity and mortality rates<sup>16-18</sup>. In a study conducted with 650 patients who had undergone CABG from July 2002 to January 2003 in the state of Rio de Janeiro, severe ventricular dysfunction was considered the second factor in order of association with mortality<sup>19</sup>. In the study on the association of preoperative factors and deaths following CABG undertaken with the same database of our study, a higher number of deaths was observed among those patients with severe left ventricular dysfunction<sup>20</sup>. Of the 23 preoperative factors analyzed, only 7 showed a significant association with the postoperative course of the patients: age, hypertension, current smoking status, dyslipidemia, stroke, ECT lesion higher than 50% combined with one or more lesions in other coronary systems, and the hospital<sup>20</sup>.</p>
      <p>The mortality rate at the four hospitals was 10.9% during hospitalization and rose to 12.3 % up to 30 days after hospital discharge and to 14.9% within one year. University hospitals A and B had mortality rates significantly higher than reference hospitals C and D, in either one of the periods analyzed. Hospital A, the one with the highest mortality rates both in-hospital and up to one year later, had the highest prevalence of a few factors that influence surgical risk, such as LV dysfunction, presence of renal failure, diabetes mellitus, critical preoperative status, prior revascularization, and lower frequency of patients under 60 years of age. These factors must have contributed to the higher immediate postoperative mortality rate, and possibly to the worst prognosis, although other environmental factors may also have had influence. A worse clinical status may contribute to a worse diagnosis, although the aim of the surgery is to modify the course of the condition. Hospital D, which had a 7.4% mortality rate during hospitalization, similar to that of hospital C (7.0%), and the lowest increase in mortality rates within one year, had the lowest frequencies of severe preoperative prognosis characteristics (LV dysfunction, renal failure, critical status, prior revascularization). It also had the lowest preoperative rate of strokes, although it had the highest frequency of patients with left main coronary artery lesions associated with injuries in other coronary systems. These cases represented 26.4 % of the total number of operations in this hospital, against 17.1% to 19.8% at the other institutions. Thus, different criteria may have been used to select patients to undergo CABG, or there was a lack of uniformity in the information at the hospitals<sup>5</sup>. It is noteworthy that annual mortality rates over 2 to 3% in patients with stable ischemic heart disease may not represent an improvement in their prognosis, since annual mortality rates with clinical treatment range from 0.8 to 3.5%<sup>21</sup>.</p>
      <p>In other studies conducted during the same period, in-hospital mortality rates were lower than those observed in our study. It is important, however, that mortality rates observed in random clinical trials are generally lower than those observed in clinical practice. Therefore, in a meta-analysis on CABG adverse events conducted from 1990 to 2001, mortality rates, both in-hospital and up to 30 days after surgery, were 1.7% and 2.1%, respectively<sup>22</sup>. One study conducted with 51,353 patients who had undergone CABG from 1999 and 2002 in 69 US hospitals, revealed an in-hospital mortality rate of 2.63%, representing approximately 7% of all CABG surgeries performed in that country<sup>11</sup>. The mortality rate in California, in 2005, defined as in-hospital death or up to 30 days after surgery, was 3.1%<sup>23</sup>. This can be due to differences among populations. In a meta-analysis, Nalysnyk et al<sup>22</sup> observed a higher prevalence of men, lower rates of ventricular dysfunction, diabetes, and hypertension than in our study.<sup>22</sup> In Iran, Karimi et al<sup>13</sup> observed a 0.6% rate of in-hospital mortality from 2002 to 2006, among 8,890 patients submitted to CABG. This was also the case with Mack et al<sup>12</sup>, besides the lower prevalence of preoperative comorbidities, they also reported lower postoperative complication rates in all hospitals.</p>
      <p>Clark<sup>24</sup>, from the Thoracic Surgery Society in the United States, reported on the correlation between volume and mortality of CABG: when the number of surgeries per hospital was lower than 100 procedures/year, the mortality rate was 5.0%, whereas when the number was higher, mortality was 3.2%.<sup>24</sup> In Brazil, from 1996 to 1998, by reviewing AIHs, Noronha et al<sup>25</sup> observed a CABG mortality rate of 7.2%. When the number of surgeries per institution was higher than 600 or lower than 151 procedures within three years, the mortality rates ranged from 5.81% to 9.00%, respectively.<sup>25</sup></p>
      <p>There are reports of differences in the outcomes of CABG between genders. Mortality was higher among women. Godoy et al<sup>8</sup> reported this finding both during hospitalization and up to one year after hospital discharge in patients who had undergone surgery in the state of Rio de Janeiro. Among our patients, a subset of that group evaluated by Godoy et al<sup>8</sup>, women comprised 1/3 of the total, similar to what is reported in literature, and with no relevant differences among hospitals. Therefore, no one single factor alone can explain the differences in mortality rates.</p>
      <p>Significant inter-hospital differences were observed regarding the primary cause of death of those patients who died up to one year after surgery. In hospitals A and B, acute ischemic causes (AMI and other acute diseases) accounted for 58.8% and 76.9% of these deaths, respectively, whereas in hospitals C and D, acute causes were just 33.3% and 20.8%, respectively, with a predominance of chronic ischemic causes (<xref ref-type="table" rid="en_086tab03-body2">Table 3</xref>). The differences between late causes of death related to variances in surgical techniques, including type and number of bypasses used, posterior clinical treatments, and compliance with treatment, are not detected by the analysis of primary causes of death, which depends on the follow-up of patients. </p>
      <p>Besides reviewing patient clinical characteristics, mortality, and diagnoses of the primary cause of death, it is also necessary to assess postoperative complications. We observed that two or more complications affected more than 1/3 of the patients who did not die in the operating room. At hospital B, nearly 70% of the patients had at least one complication, although the frequency was lower than in those who had more complications. It is worth mentioning that this may be due to a lack of detection or poor recording, since in hospital B the quality of the information inserted in the patient charts was the worst<sup>5</sup>.</p>
      <p>The number of complications was related to the occurrence of postoperative death. Fifty-nine percent of the patients who died experienced five or more complications, and less than 1% had no complication. Among the survivors, 39.7% had no complication at all, and only 6.8% had five or more complications. Therefore, the record of complications is also an indicator of prognosis. A high prevalence of at least one postoperative complication (41%) was reported in another study<sup>4</sup>.</p>
      <p>The main group of postoperative complications was the hemorrhage or low cardiac output group, which occurred in more than half of the cases, followed by the groups of non-ischemic or ischemic and respiratory cardiac complications, acute renal failure, infectious and neurological complications, all of them over 10%. This percentage must be underestimated, because they represent only what was recorded on the charts, but they show the need for a criterion for indicating surgery.</p>
      <p>It could be argued that the high prevalence of hemorrhage or low cardiac output could occur due to the need for hemotransfusions. However, bleeding and surgical reexploration, associated with frequent polytransfusions, account for the increase in morbidity and mortality rates in cardiac surgery<sup>26-28</sup>. Therefore, they are important factors and must not be overlooked. Low cardiac output syndrome is not uncommon during the post-CABG period. A study evaluating 814 patients between 2002 and 2003 in S&#227;o Paulo, showed that this syndrome was responsible for 54.2% of postoperative deaths<sup>29</sup> and affected 16.1% of the patients.</p>
      <p>A study conducted in the USA<sup>11</sup> reported that cardiac complications, acute renal failure, and shock or hemorrhage were the most common, in 6.88%, 4.56%, and 3.41%, respectively, of all patients operated. In our study, we observed much higher relative frequencies of complications in these groups.</p>
      <p>IDC-10, Y83 code<sup>9</sup>, which corresponds to an abnormal reaction in a patient or a late complication caused by a surgical procedure and by other surgical acts, with no mention of accidents during the intervention, should be recorded in all SDs for in-hospital deaths following CABG. However, we found it in only 57.5% of the SDs.</p>
      <p>In a few cases of death in our study, there was a one day's divergence between the data recorded on the patient chart and data on the SD. To Godoy<sup>8</sup>, who did not have at hand the information from the charts, but only those abstracted from the AIHs and the SDs, these deaths apparently had occurred on the day following hospital discharge. Nevertheless, according to the information drawn from the charts, we observed that these deaths occurred during hospitalization, and were considered as in-hospital deaths.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>This study was conducted with information taken from AIHs and SDs. Patient medical charts are expected to provide reliable information. In order to achieve this, all medical-hospital forms must be fully and correctly completed, so that actual data reflects the quality of the service provided to patients and the performance of the procedures.</p>
      <p>Mortality and complication rates were high, and complications were frequent even among the survivors. Since mortality and complication rates were high, patients should be referred to surgery only if there are minimal levels of performance. Otherwise, the procedure would not benefit them at all. For myocardial revascularization, the in-hospital mortality or up to 30 days after the procedure in worst-prognosis cases, should be lower than 2%, better than the prognosis expected with the clinical treatment.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPERJ.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Tha&#237;s Mendon&#231;a Lips de Oliveira, from <italic>Universidade Federal do Rio de Janeiro</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Letalidad y complicaciones de la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica en el Rio de Janeiro, de 1999 a 2003</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (RVM) es un procedimiento consolidado en el tratamiento de las enfermedades isqu&#233;micas del coraz&#243;n (EIC), requiriendo constante evaluaci&#243;n. OBJETIVO: Evaluar la calidad en la RVM, a trav&#233;s de las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de los pacientes, tasas de letalidad hasta un a&#241;o tras el alta hospitalaria, causas b&#225;sicas de muerte y complicaciones posoperatorias, en cuatro hospitales p&#250;blicos del Municipio del Rio de Janeiro, de 1999 a 2003. M&#201;TODOS: Se seleccionaron aleatoriamente prontuarios de pacientes sometidos a RVM. Informaciones sobre caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, complicaciones y &#243;bitos se recolectaron retrospectivamente de los prontuarios y de las declaraciones de defunci&#243;n. Las tasas de letalidad se estimaron en los per&#237;odos intrahospitalarios y hasta un a&#241;o posalta. RESULTADOS: Las prevalencias de las caracter&#237;sticas preoperatorias fueron: mujer: Un 31,9%, hipertensi&#243;n arterial: un 90,7%, dislipidemia: un 67,4%, diabetes: un 37,2%, aquismo: un 22,9%, obesidad: un 18,3%, enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica: un 8,2%, accidente vascular encef&#225;lico previo: un 5,8%, arteriopat&#237;a extracard&#237;aca: un 12,7%, elevaci&#243;n de la creatinina: un 4,1%, estado cr&#237;tico preoperatorio: un 3,7%, infarto agudo de miocardio reciente: un 23,5%, angina inestable: un 40,8%, s&#237;ndrome coronario agudo: el 50%, RVM previa: un 2,4%, disfunci&#243;n ventricular izquierda: un 27,3%, lesi&#243;n de tronco da coronaria izquierda: un 3,9% y asociada con lesi&#243;n en otro sistema: un 19,8%. Las tasas de letalidad en los hospitales variaron del 7% a un 14,3% en el per&#237;odo intrahospitalario y de un 8,5% a un 20,2% hasta un a&#241;o pos la dada de alta. Las EIC representaron las causas de m&#225;s del 80% de los &#243;bitos. El grupo de complicaciones posoperatorias m&#225;s frecuente fue de hemorragia o bajo d&#233;bito posprocedimiento. Sesenta por ciento de las muertes presentaron cinco o m&#225;s complicaciones mientras que el 40% de los supervivientes presentaron ninguna. CONCLUSI&#211;N: Las tasas de letalidad y de complicaciones se elevaron. Aun en los supervivientes las complicaciones fueron m&#225;s frecuentes que lo esperado.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Letalidad</kwd>
        <kwd>cirug&#237;a tor&#225;cica</kwd>
        <kwd>revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>Rio de Janeiro</kwd>
        <kwd>Brasil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Letalidad y complicaciones de la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica en el Rio de Janeiro, de 1999 a 2003</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Tha&#237;s Mendon&#231;a Lips de Oliveira<sup>I</sup>; Gl&#225;ucia Maria Moraes de Oliveira<sup>I</sup>; Carlos Henrique Klein<sup>II</sup>; Nelson Albuquerque de Souza e Silva<sup>I</sup>; Paulo Henrique Godoy<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidad Federal del Rio de Janeiro (UFRJ), Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Fundaci&#243;n Oswaldo Cruz (Fiocruz), Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> La cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (RVM) es un procedimiento consolidado en el tratamiento de las enfermedades isqu&#233;micas del coraz&#243;n (EIC), requiriendo constante evaluaci&#243;n.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar la calidad en la RVM, a trav&#233;s de las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de los pacientes, tasas de letalidad hasta un a&#241;o tras el alta hospitalaria, causas b&#225;sicas de muerte y complicaciones posoperatorias, en cuatro hospitales p&#250;blicos del Municipio del Rio de Janeiro, de 1999 a 2003.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se seleccionaron aleatoriamente prontuarios de pacientes sometidos a RVM. Informaciones sobre caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, complicaciones y &#243;bitos se recolectaron retrospectivamente de los prontuarios y de las declaraciones de defunci&#243;n. Las tasas de letalidad se estimaron en los per&#237;odos intrahospitalarios y hasta un a&#241;o posalta.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Las prevalencias de las caracter&#237;sticas preoperatorias fueron: mujer: Un 31,9%, hipertensi&#243;n arterial: un 90,7%, dislipidemia: un 67,4%, diabetes: un 37,2%, aquismo: un 22,9%, obesidad: un 18,3%, enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica: un 8,2%, accidente vascular encef&#225;lico previo: un 5,8%, arteriopat&#237;a extracard&#237;aca: un 12,7%, elevaci&#243;n de la creatinina: un 4,1%, estado cr&#237;tico preoperatorio: un 3,7%, infarto agudo de miocardio reciente: un 23,5%, angina inestable: un 40,8%, s&#237;ndrome coronario agudo: el 50%, RVM previa: un 2,4%, disfunci&#243;n ventricular izquierda: un 27,3%, lesi&#243;n de tronco da coronaria izquierda: un 3,9% y asociada con lesi&#243;n en otro sistema: un 19,8%. Las tasas de letalidad en los hospitales variaron del 7% a un 14,3% en el per&#237;odo intrahospitalario y de un 8,5% a un 20,2% hasta un a&#241;o pos la dada de alta. Las EIC representaron las causas de m&#225;s del 80% de los &#243;bitos. El grupo de complicaciones posoperatorias m&#225;s frecuente fue de hemorragia o bajo d&#233;bito posprocedimiento. Sesenta por ciento de las muertes presentaron cinco o m&#225;s complicaciones mientras que el 40% de los supervivientes presentaron ninguna.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Las tasas de letalidad y de complicaciones se elevaron. Aun en los supervivientes las complicaciones fueron m&#225;s frecuentes que lo esperado.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Letalidad, cirug&#237;a tor&#225;cica, revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica/mortalidad, Rio de Janeiro, Brasil.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La revasculariza&#231;&#227;o quir&#250;rgica del miocardio (RVM) se introduzco como tratamiento de la enfermedad isqu&#233;mica aterotromb&#243;tica coronaria desde hace m&#225;s de 40 a&#241;os<sup>1</sup>. Sin embargo, ante la constante evoluci&#243;n tecnol&#243;gica de este procedimiento y de los cambios en el tratamiento cl&#237;nico de la enfermedad, hay la necesidad de continua evaluaci&#243;n de los resultados, por la observaci&#243;n y el an&#225;lisis cr&#237;tico de la utilizaci&#243;n en la pr&#225;ctica cl&#237;nica.</p>
      <p>De acuerdo con las informaciones obtenidas de las Autorizaciones de Internaci&#243;n Hospitalaria (AIH), el Sistema &#218;nico de Salud (SUS) pag&#243;, en el Estado de Rio de Janeiro (ERJ), en el per&#237;odo de 1999 a 2003, 5.344 RVM sin cambio valvular, de las que un 53,9% estaban relacionadas al diagn&#243;stico de enfermedades isqu&#233;micas del coraz&#243;n (EIC) agudas; un 41,5%, la EIC cr&#243;nicas; y un 4,6%, a otros diagn&#243;sticos sin menci&#243;n a la presencia de EIC<sup>2</sup>. La letalidad intrahospitalaria en las RVM fue de un 7,8%, con reducci&#243;n de un 9,2% para un 5,7% del inicio al fin del per&#237;odo, observ&#225;ndose variaci&#243;n desde un 1,9% a un 11,2% entre los hospitales del ERJ<sup>3</sup>. Esta variaci&#243;n de resultados a lo largo del tiempo y entre los hospitales acusa la necesidad de analizar los factores que pueden estar relacionados.</p>
      <p>Las complicaciones posoperatorias comprometen el &#233;xito de la RVM. Estudio sobre complicaciones tras la RVM evidenci&#243;, al menos, una complicaci&#243;n en el 73% de los pacientes octogenarios y en el 41% en el total de los 269 pacientes estudiados<sup>4</sup>, y las m&#225;s frecuentes eran la fibrilaci&#243;n atrial, la disfunci&#243;n renal aguda, el sangrado tor&#225;cico, la necesidad de hemotransfusi&#243;n y las infecciones nosocomiales.</p>
      <p>Ya relatamos la calidad en la RVM en cuanto al proceso, analizando la amplitud de informaci&#243;n de los prontuarios<sup>5</sup>. La calidad en cuanto a la performance del procedimiento es el enfoque de este estudio, utiliz&#225;ndose como indicadores las tasas de letalidad y de complicaciones posoperatorias.</p>
      <p>Este estudio tiene por objetivo evaluar la calidad en la RVM, de 1999 a 2003, en cuatro hospitales p&#250;blicos del Municipio del Rio de Janeiro (MRJ), por medio del an&#225;lisis de las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas iniciales de los pacientes, de las tasas de letalidad hasta un a&#241;o tras el alta hospitalaria, las causas b&#225;sicas de muerte, las complicaciones posoperatorias y la asociaci&#243;n entre estas dos &#250;ltimas.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Las informaciones sobre RVM, realizadas de enero de 1999 a diciembre de 2003, fueron provenientes de los prontuarios y de las AIH de cuatro hospitales p&#250;blicos del MRJ, dos de ense&#241;anza, un federal (A) y un estadual (B), y dos de referencia en cardiolog&#237;a, un federal (C) y un estadual (D).</p>
      <p>En cada uno de estos hospitales, se hicieron selecciones de las RVM registradas en las IH. Se excluyeron cirug&#237;as con reemplazo valvular. Se incluy&#243; solamente la &#250;ltima RVM realizada en cada paciente en el per&#237;odo, de modo que cada paciente se seleccion&#243; s&#243;lo una vez<sup>5</sup>.</p>
      <p>Se decidi&#243; hacer observaciones en muestras de prontuarios, seleccionadas al azar y conformadas por muertes y supervivientes, totalizando 150 prontuarios en cada hospital. Todos los &#243;bitos se incluyeron en las muestras por hospital, a excepci&#243;n de aquellos que se produjeron en el hospital B, en que se llev&#243; a cabo la selecci&#243;n casual de 75 &#243;bitos, para la equiparaci&#243;n a los 75 casos de la muestra de supervivientes. Las selecciones de las muestras aleatorias, de muertes y supervivientes, se llevaron a cabo con la rutina <italic>sample</italic> del <italic>software</italic> Stata<sup>6</sup>.</p>
      <p>La recolecci&#243;n de informaciones se hizo retrospectivamente, en el 2006, por investigadores entrenados, m&#233;dicos cardi&#243;logos. De la ficha de recolecci&#243;n de datos<sup>5</sup>, se seleccionaron para an&#225;lisis grupos de variables relacionados con factores preoperatorios, descriptos en el <xref ref-type="fig" rid="es_05c01-body3">Cuadro 1</xref> y complicaciones posoperatorias, descriptas en el <xref ref-type="fig" rid="es_05c02-body3">Cuadro 2</xref><sup>7</sup>. Cada variable se consider&#243; presente desde que anotada en los prontuarios, sin cualquier interpretaci&#243;n de s&#237;ntomas o se&#241;ales o de ex&#225;menes complementarios por los investigadores.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_05c01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_05c02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Las informaciones sobre las defunciones intrahospitalarias se originaron de los prontuarios y de las declaraciones de defunci&#243;n (DD), suministradas por la Secretar&#237;a de Salud del ERJ. Las defunciones que se produjeron tras el alta ya hab&#237;an sido identificados por relacionamiento probabil&#237;stico en bancos de las DO y de las AIH. Este relacionamiento se realiz&#243; para que se identificara a los individuos que fallecieron hasta un a&#241;o despu&#233;s del alta hospitalaria post RVM con el programa RecLink<sup>8</sup>.</p>
      <p>La causa b&#225;sica de defunci&#243;n se obtuvo mediante la combinaci&#243;n de las informaciones declaradas en las DO. Seg&#250;n el Manual de Entrenamiento de Codificaci&#243;n en Mortalidad, la causa b&#225;sica se define como: "la enfermedad o lesi&#243;n que inici&#243; una sucesi&#243;n de eventos y que termina con muerte"<sup>9</sup> . Las causas b&#225;sicas de muerte se clasificaron en grupos. La de EIC (enfermedad isqu&#233;mica del coraz&#243;n - I20-25) se dividi&#243; en tres subgrupos: infarto agudo de miocardio (IAM - I21 a I23), otras enfermedades isqu&#233;micas agudas del coraz&#243;n (OutIsqAg, compuesto por angina, I20, y otras enfermedades isqu&#233;micas agudas, I24), y enfermedades isqu&#233;micas cr&#243;nicas del coraz&#243;n (IsqCron - I25). Se conformaron los grupos de las restantes causas del aparato circulatorio (OutApCirc - restante del cap&#237;tulo I del CID-10) y de las otras causas de los dem&#225;s sistemas (Dem&#225;s).</p>
      <p>Los datos recolectados se insertaron en archivo electr&#243;nico con el programa Epidata.</p>
      <p>Las tasas de letalidad fueron estimadas en los per&#237;odos intrahospitalarios, hasta 30 d&#237;as, at&#233; 180 d&#237;as y hasta 365 d&#237;as tras el alta hospitalaria, con informaciones combinadas de los prontuarios, de las AIH y de las DO. Para la confirmaci&#243;n de la muerte, se tuvieron en cuenta solamente las informaciones de prontuario o de DO, pero nunca de AIH de forma aislada. Para las estimaciones de letalidad y de los dem&#225;s resultados, los datos de cada individuo fueron ponderados en la funci&#243;n inversa de la probabilidad de selecci&#243;n en la muestra. Para que se evaluara diferencias en las distribuciones de prevalencias de variables, se estimaron p-valores basados en los efectos del delineamiento muestral adoptado. Se consideraron como diferencias significativas asociadas al p-valor menor que el 5%. Estos an&#225;lisis se hicieron con el <italic>software</italic> Stata<sup>6</sup>.</p>
      <p>El proyecto global denominado "Letalidad en los procedimientos de alta complejidad en la enfermedad isqu&#233;mica del coraz&#243;n en el Estado del Rio de Janeiro" fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n del Hospital Universitario Clementino Fraga Filho, de la Universidad Federal del Rio de Janeiro, bajo el n&#250;mero 103/05, con financiaci&#243;n de la Fundaci&#243;n de Amparo a la Investigaci&#243;n del Estado del Rio de Janeiro (FAPERJ), colaboraci&#243;n de la UFRJ y de la Fiocruz. Este trabajo tambi&#233;n fue sometido a aprobaci&#243;n en cada instituci&#243;n en que se llev&#243; a cabo la investigaci&#243;n. El sigilo de datos personales de los pacientes se resguard&#243;.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Fueron analizados 546 prontuarios, el 91% de los 600 propuestos para el estudio. Las prevalencias de las caracter&#237;sticas preoperatorias por hospital se encuentran en la <xref ref-type="table" rid="es_05t01-body3">Tabla 1</xref>. Se nota predominancia de pacientes en los grupos de edad superior a 60 a&#241;os en todos los hospitales (57,8%), con variaci&#243;n entre los hospitales, y en el grupo C con m&#225;s operaciones en j&#243;venes (47,1%) que en A (36,5%). Los pacientes con edad superior a 70 a&#241;os representaron un 19,4% de todos los casos. Sin embargo, no se produjo diferencia significativa en las distribuciones de edad entre los hospitales. Hubo predominancia del sexo masculino (68,1%) en todos los hospitales, con prevalencia 2,1 veces mayor que la del sexo femenino en el conjunto de hospitales.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_05t01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Los factores de riesgo cardiovascular "cl&#225;sicos" presentaron variaciones discretas entre los hospitales. Se nota la alta prevalencia de hipertensi&#243;n arterial (HAS) en el conjunto de hospitales (90,7%) y en orden decreciente de prevalencia, en el conjunto de hospitales, dislipidemias (67,4%), diabetes (37,2%), tabaquismo (22,9%) y obesidad (18,3%). El s&#237;ndrome coronario agudo (SCA) estuvo presente en mitad de los pacientes en el conjunto de los hospitales. En las presentaciones de SCA, la angina inestable fue m&#225;s frecuente que el IAM en tres hospitales. La excepci&#243;n fue C, en que las prevalencias de IAM reciente y de angina inestable fueron elevadas y semejantes. Se nota todav&#237;a que C y D presentaron las prevalencias mayores de IAM reciente. La arteriopat&#237;a extracard&#237;aca fue m&#225;s frecuente en A y C. Estado cr&#237;tico preoperatorio, disfunci&#243;n moderada y severa del VI, elevaci&#243;n de la creatinina s&#233;rica y revascularizaci&#243;n quir&#250;rgica previa fueron m&#225;s frecuentes en el hospital A. La lesi&#243;n de tronco aislada o combinada con lesi&#243;n de otro sistema coronario fue m&#225;s frecuente en D. Factores preoperatorios que evidenciaron significancia estad&#237;stica entre los hospitales fueron hipertensi&#243;n arterial, arteriopat&#237;a extracard&#237;aca, estado cr&#237;tico preoperatorio, IAM reciente, angina inestable y SCA.</p>
      <p>En la <xref ref-type="table" rid="es_05t02-body3">Tabla 2</xref>, est&#225;n detalladas las tasas de letalidad acumuladas por hospital, hasta un a&#241;o despu&#233;s del alta hospitalaria, en pacientes sometidos a la RVM. Se verifica que estas tasas de letalidad entre los hospitales variaron del 7% a un 14,3% en el per&#237;odo intrahospitalario y de un 8,5% a un 20,2% hasta un a&#241;o pos el alta. Hubo diferencias significativas entre los hospitales en todos los per&#237;odos. A y B presentaron tasas de letalidad semejantes, lo que se produjo tambi&#233;n en C y D. La tasa de letalidad intrahospitalaria conjunta fue de un 10,9%, y hasta un a&#241;o posalta fue de un 14,9%. Se nota que en C y D no hubo alteraci&#243;n en la letalidad en el per&#237;odo del alta hasta 30 d&#237;as posalta y tras 180 d&#237;as hasta un a&#241;o. Se observa que los aumentos absolutos de las tasas posalta hasta un a&#241;o fueron semejantes en A y B, un 5,9% y un 5,6%, respectivamente, y menores en C y D, un 2,4% y un 1,1%, respectivamente.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_05t02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="es_05t03-body3"> Tabla 3</xref> exhibe las distribuciones de las frecuencias relativas de las defunciones por grupos de causas b&#225;sicas hasta un a&#241;o despu&#233;s del alta hospitalaria en cada hospital, en aquellos pacientes que murieron despu&#233;s de la cirug&#237;a. Se observa que los grupos de IAM, OutIsqAg e IsqCron representan las causas de m&#225;s del 80% de las muertes en el conjunto de los hospitales. Se produjeron diferencias significativas entre las frecuencias relativas de las causas de muerte entre los hospitales. Las causas agudas, IAM y OutIsqAg fueron m&#225;s frecuentes en A y B, mientras que las IsqCron fueron m&#225;s frecuentes en los hospitales C y D, espec&#237;ficamente en este &#250;ltimo. Se nota que las causas por enfermedades de otros sistemas que no el circulatorio fueron m&#225;s frecuentes en C (15,2%).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_05t03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="es_05t04-body3">Tabla 4</xref> dispone las frecuencias relativas y las cantidades promedios de complicaciones posoperatorias por pacientes, a excepci&#243;n de aquellos que murieron en la sala de cirug&#237;a, por grupos de estas complicaciones, seg&#250;n los grupos de causas b&#225;sicas de defunci&#243;n intrahospitalaria, incluyendo los supervivientes en el alta hospitalaria.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_05t04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Todos los grupos de complicaciones posoperatorias fueron menos frecuentes entre los supervivientes que entre las muertes, a excepci&#243;n o de las vasculares perif&#233;ricas. El grupo de complicaciones m&#225;s frecuente, entre las defunciones y los supervivientes, fue el de hemorragia o bajo gasto posprocedimiento. Se nota que este grupo comprende la necesidad de transfusi&#243;n, y se resalta que, entre los casos de muerte, el promedio de complicaciones clasificadas en este grupo fue de m&#225;s de dos complicaciones por paciente. Las frecuencias relativas de ocurrencia de complicaciones en los subgrupos que representan enfermedad isqu&#233;mica coronaria fueron razonablemente semejantes, lo que justific&#243; la reuni&#243;n en un &#250;nico grupo denominado EIC. Estas semejanzas de frecuencias tuvieron como excepciones las complicaciones isqu&#233;micas, m&#225;s frecuentes en los que murieron por infarto reciente, y las complicaciones no isqu&#233;micas, m&#225;s raras entre los que fallecieron por otras causas isqu&#233;micas agudas. Entre los que murieron por este conjunto, de cualquier causa isqu&#233;mica (EIC), el segundo grupo de complicaciones posoperatorias m&#225;s frecuente fue el que abarcaba diagn&#243;sticos de isquemia coronaria, en cerca de 3/4 de los casos. El grupo EIC de causas de muerte fue tambi&#233;n el &#250;nico en el que se produjeron complicaciones mec&#225;nicas, aunque poco frecuentes (3,6%). Complicaciones cardiol&#243;gicas no isqu&#233;micas fueron comunes en pacientes que murieron por otras causas del aparato circulatorio (66,6%) y por causas isqu&#233;micas (60,7%).</p>
      <p>Las complicaciones respiratorias presentaron de forma similar en los que murieron por cualquier grupo de causas b&#225;sicas y fueron bien menos frecuentes entre los supervivientes (14,1%). La insuficiencia renal aguda fue la tercera complicaci&#243;n entre los que fallecieron por otras enfermedades del aparato circulatorio (62,5%) y la cuarta complicaci&#243;n m&#225;s frecuente (55,4%) en el grupo EIC de causas de muerte. Entre los supervivientes, esta complicaci&#243;n fue la sexta m&#225;s frecuente (10,7%). Las complicaciones neurol&#243;gicas tambi&#233;n estuvieron m&#225;s presentes en muertos por causas no isqu&#233;micas.</p>
      <p>Los pacientes que murieron por las dem&#225;s causas b&#225;sicas, excluyendo el aparato circulatorio, presentaron el mayor porcentual de complicaciones infecciosas (42,8%). Las complicaciones vasculares perif&#233;ricas y las mec&#225;nicas fueron las m&#225;s raras, incluso en los que murieron por EIC.</p>
      <p>Las cantidades promedio de complicaciones posoperatorias no variaron tanto entre muertes y supervivientes, cuando considerados como solamente aquellos que tuvieron alguna complicaci&#243;n. Todav&#237;a as&#237;, las cantidades promedios de complicaciones relacionadas con hemorragia o bajo gasto posprocedimiento, las infecciosas y las neurol&#243;gicas fueron m&#225;s elevadas en los pacientes que murieron tras la cirug&#237;a.</p>
      <p>Las frecuencias relativas de cantidades de complicaciones pueden ser observadas en la <xref ref-type="table" rid="t5-body3">Tabla 5</xref>. Hubo diferencia significativa en las frecuencias relativas de cantidades de complicaciones entre los hospitales. La presencia de dos o m&#225;s complicaciones fue m&#225;s frecuente en A, en el que se produjeron en casi mitad de los casos. En orden decreciente de dos o m&#225;s complicaciones, observamos D (41,8%), C (37%) y B (31,1%). Todos los hospitales presentaron dos o m&#225;s complicaciones en m&#225;s del 30% de los casos.</p>
      <table-wrap id="t5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt05-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>En la <xref ref-type="table" rid="t6-body3">Tabla 6</xref>, podemos observar la asociaci&#243;n significativa que hubo entre la ocurrencia de complicaciones y el muerte posquir&#250;rgico (p&lt;0,0001). En menos del 1% de las muertes, no se registraron complicaciones, mientras que el mismo se produjo en casi el 40% de los supervivientes. Por otro lado, casi el 60% de las muertes tuvieron cinco o m&#225;s complicaciones, lo que se produjo con menos del 7% de los supervivientes.</p>
      <table-wrap id="t6-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0303-00091-gt06-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis de prontuarios suministra datos fundamentales para identificar las variables que influencian el desempe&#241;o de la RVM, pero tiene como &#243;bice la calidad de los registros<sup>5</sup>. En este estudio, hemos analizado la calidad de las RVM en cuanto a las complicaciones y a la letalidad hasta un a&#241;o tras el procedimiento en cuatro hospitales p&#250;blicos que llevaron a cabo el 96% de las RVM pagadas por el SUS en el MRJ entre 1999 y 2003.</p>
      <p>La letalidad intrahospitalaria de procedimientos de alta complejidad cardiovascular, que incluyen la RVM, present&#243; variabilidad a lo largo del tiempo y entre las instituciones prestadoras de servicios de salud<sup>3</sup>. Hay relatos de que, en Brasil y en otros pa&#237;ses, se produjeron variaciones de la letalidad tras los procedimientos entre hospitales, tanto de orden regional o espacial como temporal<sup>10-12</sup>.</p>
      <p>Los pacientes sometidos a la RVM (Tabla 1) eran hombres en 2/3 de los casos, como se viene observando<sup>11-13</sup>. Los pacientes presentaron perfiles preoperatorios diversos en cuanto a la distribuci&#243;n de las edades y de caracter&#237;sticas cl&#237;nicas como disfunci&#243;n ventricular izquierda, insuficiencia renal, estado cr&#237;tico, revasculariza&#231;&#227;o previa y lesi&#243;n de tronco de coronaria izquierda aislada o combinada con la de otros vasos. La prevalencia de HAS fue mayor que la observada en estudios similares<sup>12,13</sup>, mientras que las de dislipidemia y diabetes est&#225;n de conformidad con la literatura<sup>4,12,13</sup>.</p>
      <p>La mitad de los pacientes present&#243; diagn&#243;stico de SCA, siendo el IAM reciente m&#225;s frecuente en los hospitales C y D. Juzgamos que esta alta prevalencia de SCA refleja el registro de IAM o de angina inestable en pacientes que ya hab&#237;an presentado estas condiciones, pero que no estaban en la fase aguda al ingreso de la internaci&#243;n para RVM. La observaci&#243;n de las causas b&#225;sicas de muerte, por hospital (Tabla 3) evidencia posibles incoherencias con los diagn&#243;sticos. De este modo, los hospitales que registraron frecuencias m&#225;s elevadas de IAM reciente fueron los que presentaron menores frecuencias de &#233;ste como causa b&#225;sica de muerte. Un estudio llevado a cabo en los hospitales p&#250;blicos del Rio de Janeiro analiz&#243; la concordancia entre datos de las DO y de las AIH y, en los prontuarios, verific&#243; discrepancias en las informaciones<sup>14</sup>. Se evidenci&#243; discordancia notable entre los diagn&#243;sticos y las EID de ingreso anotado en los prontuarios, sin embargo solamente el 50% de los IAM ten&#237;an registro de CID adecuado. El seguimiento del paciente en el ambiente hospitalario cuando realizado por diferentes m&#233;dicos en diferentes sectores puede causar divergencias en los diagn&#243;sticos. Las reglas de selecci&#243;n de la causa b&#225;sica relegan a segundo plano enfermedades cr&#243;nicas y las que inciden en individuos m&#225;s adultos mayores, en los que m&#225;s de una patolog&#237;a contribuy&#243; para la muerte<sup>15</sup>. Con frecuencia, en casos del paciente que fallece en hospital, el m&#233;dico que rellena la certificaci&#243;n de defunci&#243;n no ha seguido el caso. Estos hechos implican conocimiento incompleto del caso, que distorsionan los hechos al llenar el DO y, en consecuencia, la selecci&#243;n de la causa b&#225;sica de muerte. En nuestro trabajo, las causas de muerte clasificadas como otras enfermedades del aparato circulatorio y dem&#225;s causas no incluyen la EIC como causa b&#225;sica. De los dieciocho pacientes cuya causa b&#225;sica fue otra enfermedad no isqu&#233;mica del aparato circulatorio, a solamente dos tienen se hacen menci&#243;n de EIC en la certificaci&#243;n. Cuando la causa b&#225;sica fue codificada entre las dem&#225;s, que excluyen el aparato circulatorio, se hizo menci&#243;n de EIC en seis pacientes, de los catorce, en la certificaci&#243;n. Verificamos tambi&#233;n que en el 86% de las certificaciones se mencion&#243; la enfermedad isqu&#233;mica en la DO.</p>
      <p>Comorbilidades como arteriopat&#237;a perif&#233;rica y AVE tambi&#233;n presentaron gran variabilidad entre los hospitales (de un 6,7% en B a un 24,8% en A, para aterotrombosis perif&#233;rica, y de un 3,5 % a un 9,8 % en D y C, respectivamente, para AVE). Estas variaciones se deben a diferentes pr&#225;cticas de los equipos que interrogan, examinan y registran los datos de los pacientes. La variabilidad en los registros de aterotrombosis perif&#233;rica y de AVE se podr&#237;a justificar por otros factores de indicaci&#243;n de la cirug&#237;a, que pueden haber seleccionado a pacientes en estados diversos de evoluci&#243;n de la enfermedad aterotromb&#243;tica coronaria y, por tanto, con perfiles diversos de aterotrombosis en otros lechos vasculares.</p>
      <p>La presencia de disfunci&#243;n ventricular izquierda preoperatoria tambi&#233;n fue diversa entre los hospitales, llegando a un 40,5 % en A, casi el doble de la prevalencia de D (23,8%). Esto soporta la hip&#243;tesis de que los pacientes presentaban estados diversos de evoluci&#243;n de la aterotrombosis. La disfunci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo est&#225; asociada a la mayor morbimortalidad posoperatoria<sup>16-18</sup>. En an&#225;lisis de 650 pacientes sometidos a la RVM de julio de 2002 a enero de 2003 en el ERJ, la disfunci&#243;n ventricular izquierda severa se consider&#243; como el segundo factor en orden de asociaci&#243;n con la letalidad<sup>19</sup>. En el estudio de la asociaci&#243;n de factores preoperatorios y defunciones en la RVM, realizado con la misma base de datos del presente trabajo, se observaron m&#225;s muertes en aquellos pacientes con disfunci&#243;n ventricular izquierda severa<sup>20</sup>. De los 23 factores preoperatorios probados, solamente siete demostraron asociaci&#243;n significativa con la evoluci&#243;n posoperatoria: edad, hipertensi&#243;n, tabaquismo actual, dislipidemia, AVE, lesi&#243;n de TCE mayor que el 50% combinada con una o m&#225;s lesiones en otros sistemas coronarios y hospital<sup>20</sup>.</p>
      <p>La letalidad en los cuatro hospitales fue de un 10,9% durante la internaci&#243;n y se elev&#243; para un 12,3 % hasta 30 d&#237;as posalta y para un 14,9% en un a&#241;o. Los hospitales universitarios, A y B, presentaron tasas de letalidad significativamente m&#225;s altas que los de referencia, C y D, en cualquier de los per&#237;odos analizados. El hospital A, el de mayor letalidad intrahospitalaria y hasta un a&#241;o posalta, present&#243; las mayores prevalencias de algunos factores que influencian el riesgo quir&#250;rgico, como disfunci&#243;n de VI, presencia de insuficiencia renal, diabetes mellitus, estado cr&#237;tico, revascularizaci&#243;n previa y menor frecuencia de pacientes abajo de 60 a&#241;os. Estos factores deben tener contribuido para la mayor letalidad posquir&#250;rgica inmediata y posiblemente tambi&#233;n para el peor pron&#243;stico en un a&#241;o, aunque otros factores ambientales puedan haber actuado. Peores condiciones cl&#237;nicas deben determinar el peor pron&#243;stico, pese a que la cirug&#237;a pretenda el cambio evolutivo. El hospital D, que tuvo mortalidad durante la internaci&#243;n de un 7,4 %, similar a la de C, del 7%, y el menor aumento de las tasas de letalidad en un a&#241;o, fue lo que present&#243; menores frecuencias de caracter&#237;sticas preoperatorias de pron&#243;stico severo (disfunci&#243;n de VI, insuficiencia renal, estado cr&#237;tico, revascularizaci&#243;n previa). Present&#243; tambi&#233;n la menor tasa de AVE preoperatorio, aunque fuera lo que ha presentado mayor frecuencia de pacientes con lesiones de tronco de coronaria izquierda asociada a lesiones de otros sistemas coronarios. Estos casos representaron un 26,4% del total de casos operados en este hospital, contra un 17,1% a un 19,8% en los dem&#225;s hospitales. Por tanto, pueden haber sido utilizados criterios diferentes en la selecci&#243;n de pacientes para RVM, o hubo variaci&#243;n en la calidad de la informaci&#243;n en los hospitales<sup>5</sup>. Es necesario resaltar que tasas de letalidad anual superiores al 2%-3% en pacientes con enfermedad card&#237;aca isqu&#233;mica estable pueden no representar mejora de su pron&#243;stico, ya que la letalidad anual con tratamiento cl&#237;nico var&#237;a del 0,8% a un 3,5%<sup>21</sup>.</p>
      <p>En otros estudios relativos al mismo per&#237;odo, las letalidades intrahospitalarios fueron menores que las que observamos. Se nota, sin embargo, que las letalidades observadas en ensayos cl&#237;nicos rand&#243;micos suelen ser menores que las observadas en la pr&#225;ctica cl&#237;nica. As&#237;, en meta-an&#225;lisis sobre eventos adversos de la RVM de 1990 a 2001, las letalidades, intrahospitalaria y en 30 d&#237;as posprocedimiento, fueron de un 1,7% y un 2,1%, respectivamente<sup>22</sup>. Un estudio que evalu&#243; a 51.353 pacientes sometidos a la RVM entre 1999 y 2002, en 69 hospitales de los Estados Unidos, evidenci&#243; letalidad intrahospitalaria de un 2,63%, representando, aproximadamente, el 7% de todos los pacientes sometidos a la RVM en aquel pa&#237;s<sup>11</sup>. La letalidad en California en 2005, definida como intrahospitalaria o hasta 30 d&#237;as posprocedimiento, fue de un 3,1%<sup>23</sup>. Esto puede ser debido a las diferencias en las poblaciones. Nalysnyk et al<sup>22</sup>, en meta-an&#225;lisis, observaron mayor prevalencia de varones, menores &#237;ndices de disfunci&#243;n ventricular y de pacientes diab&#233;ticos e hipertensos que los observados en nuestro estudio. Karimi et al<sup>13</sup>, en el Ir&#225;, observaron letalidad intrahospitalaria de un 0,6%, entre 2002 y 2006, en 8.890 pacientes sometidos a la RVM. As&#237; como Mack et al<sup>12</sup>, adem&#225;s de la menor prevalencia de comorbilidades preoperatorias, tambi&#233;n evidenciaron menores tasas de complicaciones posoperatorias en todos los hospitales.</p>
      <p>Clark<sup>24</sup>, de la Sociedad de Cirug&#237;a Tor&#225;cica de los EE.UU. relacion&#243; el volumen y la letalidad de las RVM: cuando el volumen por hospital fue menor que 100 RVM/a&#241;o, la letalidad fue de un 5%, al paso que, cuando el volumen fue mayor, la letalidad fue de un 3,2%. En Brasil, Noronha et al<sup>25</sup> observaron letalidad de las RVM de un 7,2%, de 1996 a 1998, en el estudio de las AIH. Cuando el volumen de cirug&#237;a por instituci&#243;n fue mayor que 600 o menor que 151 intervenciones en tres a&#241;os, las letalidades fueron de un 5,81% y el 9%, respectivamente.</p>
      <p>Hay relatos de diferencias de resultados de la RVM entre los sexos. Las mujeres presentaron mayor letalidad. Godoy et al<sup>8</sup> relataron este hallazgo tanto durante las internaciones como hasta un a&#241;o posalta en los pacientes operados en el ERJ. Entre nuestros pacientes, un subconjunto de aquel evaluado por Godoy et al<sup>8</sup>, las mujeres fueron 1/3 del total, lo que se asemeja al observado en la literatura, y no se produjeron diferencias relevantes entre los hospitales. Por tanto, no se trata de un factor que explique las diferencias de letalidades.</p>
      <p>Se produjeron diferencias significativas entre los hospitales en cuanto a la causa b&#225;sica de muerte en los que fallecieron hasta un a&#241;o despu&#233;s de la cirug&#237;a. En los hospitales A y B, las causas isqu&#233;micas agudas (IAM y OutIsqAg) fueron responsables de un 58,8% y un 76,9%, respectivamente, de estas muertes y, en C y D, causas agudas en solamente un 33,3% y un 20,8%, respectivamente, con predominancia de las causas isqu&#233;micas cr&#243;nicas (Tabla 3). Diferencias entre causas tard&#237;as de muertes relacionadas con variaciones en t&#233;cnicas quir&#250;rgicas, con inclusi&#243;n de tipo y n&#250;mero de puentes colocadas, tratamientos cl&#237;nicos posteriores y adhesi&#243;n al tratamiento cl&#237;nico, no son detectadas por el an&#225;lisis de las causas b&#225;sicas de muerte, que dependen del seguimiento de los pacientes.</p>
      <p>Adem&#225;s de las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, letalidad y diagn&#243;sticos de las causas b&#225;sicas de muerte, es necesario evaluar las complicaciones posoperatorias. Verificamos que dos o m&#225;s complicaciones se produjeron en m&#225;s de 1/3 de los casos que no fallecieron en la sala quir&#250;rgica. En B, casi el 70% de los pacientes tuvieron, una complicaci&#243;n como m&#237;nimo, aunque se haya presentado frecuencia m&#225;s baja de aquellos con m&#225;s complicaciones. Se nota que esto puede producirse debido a la no detecci&#243;n o al registro precario, ya que en B la calidad en la amplitud de informaciones en los prontuarios fue la peor<sup>5</sup>.</p>
      <p>El n&#250;mero de complicaciones se relacion&#243; con la ocurrencia de muerte posoperatorio. En los que fallecieron, un 59,5% presentaron cinco o m&#225;s complicaciones y menos del 1% no presentaron complicaci&#243;n. Entre los supervivientes, un 39,7% no presentaron cualquier complicaci&#243;n, y solamente un 6,8% presentaron cinco o m&#225;s complicaciones. Por tanto, el registro de complicaciones tambi&#233;n es indicador de pron&#243;stico. Presencia de elevadas prevalencias de una complicaci&#243;n posoperatoria (41%) como m&#237;nimo se relat&#243; en otro estudio<sup>4</sup>.</p>
      <p>El principal grupo de complicaciones posoperatorias fue el de hemorragia o bajo gasto, que se produjo en m&#225;s de la mitad de los casos, seguido por los grupos de complicaciones cardiol&#243;gicas no isqu&#233;micas, isqu&#233;micas, respiratorias, insuficiencia renal aguda, infecciosas y neurol&#243;gicas, todos con porcentuales superior al 10%. Los porcentuales deben estar subestimados, ya que representan solamente el que se registr&#243; en los prontuarios, sin embargo evidencian la necesidad de criterio en la indicaci&#243;n de la cirug&#237;a.</p>
      <p>Se puede argumentar que el alta prevalencia de hemorragia o el bajo gasto podr&#237;an producirse debido a la inclusi&#243;n de la necesidad de hemotransfusiones. Sin embargo, sangrado y reexploraci&#243;n quir&#250;rgica, asociada a frecuentes politransfusiones son responsables de la elevaci&#243;n de la morbilidad y la letalidad en cirug&#237;a card&#237;aca<sup>26-28</sup>. Por tanto, son relevantes y no se pueden tratarlos con negligencia. El s&#237;ndrome de bajo gasto no es raro en el posoperatorio de la RVM. Un estudio que evalu&#243; a 814 pacientes entre 2002 y 2003, en S&#227;o Paulo, evidenci&#243; que este s&#237;ndrome fue responsable de un 54,2% de las defunciones en el posoperatorio<sup>29</sup> y estuvo presente en un 16,1% de los operados.</p>
      <p>Complicaciones card&#237;acas, insuficiencia renal aguda y shock o hemorragia fueron las m&#225;s presentes, en un 6,88%, un 4,56% y un 3,41%, respectivamente, entre todos los pacientes operados en estudio en los EE.UU.<sup>11</sup>. En nuestro estudio, encontramos frecuencias relativas bien m&#225;s elevadas de estos grupos de complicaciones.</p>
      <p>El c&#243;digo Y83 de la CID-10<sup>9</sup>, que significa reacci&#243;n anormal en paciente o complicaci&#243;n tard&#237;a ocasionada por intervenci&#243;n quir&#250;rgica y por otros actos quir&#250;rgicos, sin menci&#243;n de accidente durante la intervenci&#243;n, deber&#237;a estar presente en todas las DD de muertes intrahospitalaria pos-RVM. Sin embargo solamente encontramos ello en un 57,5% de las DD.</p>
      <p>En algunas muertes de nuestro estudio, hubo divergencia de un d&#237;a entre los registros del prontuario y de la DD. Para Godoy<sup>8</sup>, que no dispon&#237;a de las informaciones de los prontuarios, pero solamente de las AIH y de las DD, estas muertes, aparentemente, se hab&#237;an producido en el d&#237;a siguiente al alta. Sin embargo, por las informaciones de los prontuarios, verificamos que estas muertes se produjeran durante la internaci&#243;n, pasando a computarse entre las intrahospitalarias.</p>
      <p>Conclusi&#243;n</p>
      <p>Este estudio se llev&#243; a cabo con informaciones de prontuarios, AIH y DD. Se espera que los prontuarios nos brinden informaciones m&#225;s confiables, pero es necesario estimular que se llene correcta y completamente todos los documentos m&#233;dico-hospitalarios para que se apuren los datos reales que reflejen la calidad de la atenci&#243;n a los pacientes y el desempe&#241;o de los procedimientos.</p>
      <p>Las tasas de letalidad y de complicaciones se evaluaron, aun en los supervivientes las complicaciones fueron frecuentes. Es necesario que se obtenga niveles m&#237;nimos de desempe&#241;o que los contraindiquen caso no se alcancen mediante el procedimiento. Para la revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, la letalidad intrahospitalaria o de hasta 30 d&#237;as posprocedimiento en los casos de peor pron&#243;stico deber&#237;a ser menor que el 2%, mejor que el pron&#243;stico esperado con el tratamiento cl&#237;nico.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por la FAPERJ.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Maestr&#237;a de Tha&#237;s Mendon&#231;a Lips de Oliveira por la Universidad Federal de Rio de Janeiro.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
