<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">n4dBLCdftvR3y4fL6cpF7pb</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00017</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001100017</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500117</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000068</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigo Original</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Efeitos da press&#227;o positiva cont&#237;nua nas vias a&#233;reas na insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Azevedo</surname>
            <given-names>Jo&#227;o Carlos Moreno de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Carvalho</surname>
            <given-names>Edison Ramos Migowisk de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Feij&#243;</surname>
            <given-names>Luis Augusto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira</surname>
            <given-names>F&#225;tima Palha de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Menezes</surname>
            <given-names>Sara L&#250;cia Silveira de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Murad</surname>
            <given-names>Henrique</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Estado do Rio de Janeiro</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>07</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>115</fpage>
      <lpage>121</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>02</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>11</day>
          <month>11</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>28</day>
          <month>07</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A insufici&#234;ncia card&#237;aca pode apresentar disfun&#231;&#227;o assintom&#225;tica &#224; descompensa&#231;&#227;o, com limita&#231;&#245;es e diminui&#231;&#227;o da capacidade produtiva. A press&#227;o positiva cont&#237;nua nas vias a&#233;reas (CPAP) &#233; um meio n&#227;o farmacol&#243;gico de redu&#231;&#227;o da p&#243;s-carga. OBJETIVO: Analisar os efeitos da CPAP (10 cmH2O), por 30 dias, em paciente com insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica. M&#201;TODOS: Avaliamos 10 pacientes, com diversas etiologias, idade m&#233;dia de 54 &#177; 14 anos, sexo (masc.= 6 e fem.= 4), com IMC de 21 &#177; 0,04 kg/m&#178;. A terapia foi ofertada por 60 min., 5 vezes por semana, durante 1 m&#234;s, no per&#237;odo diurno. Foram analisados ecocardiograma e ergoespirometria, antes e ap&#243;s 30 dias de terapia. RESULTADOS: Apresentou aumento de 19,59% na fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE): 23.9 &#177; 8.91 vs 27.65 &#177; 9.56%; p = 0,045. Na ergoespirometria, o tempo de exerc&#237;cio (Tex) apresentou aumento significante de 547 &#177; 151,319 vs 700 &#177; 293,990 seg., p = 0,02, o consumo de oxig&#234;nio (VO2) foi de 9,59 &#177; 6,1 vs 4,51 &#177; 2,67 ml.kg-1.min.-1 , p = 0,01, enquanto a produ&#231;&#227;o de di&#243;xido de carbono (VCO2) de repouso (9,85 &#177; 4,38 vs 6,44 &#177; 2,88 ml.kg-1.min.-1 , p = 0,03) apresentou diminui&#231;&#227;o. CONCLUS&#195;O: A CPAP provocou aumento na fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo e no tempo de exerc&#237;cio, diminuiu o consumo de oxig&#234;nio e a produ&#231;&#227;o de di&#243;xido de carbono no repouso.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Press&#227;o positiva cont&#237;nua nas vias a&#233;reas</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>ecocardiografia</kwd>
        <kwd>consumo de oxig&#234;nio</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>11</day>
        <month>06</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ARTIGO ORIGINAL</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>INSUFICI&#202;NCIA CARD&#205;ACA</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Efeitos da press&#227;o positiva cont&#237;nua nas vias a&#233;reas na insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Jo&#227;o Carlos Moreno de Azevedo; Edison Ramos Migowisk de Carvalho; Luis Augusto Feij&#243;; F&#225;tima Palha de Oliveira; Sara L&#250;cia Silveira de Menezes; Henrique Murad</bold>
    </p>
    <p>Universidade Federal do Estado do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> A insufici&#234;ncia card&#237;aca pode apresentar disfun&#231;&#227;o assintom&#225;tica &#224; descompensa&#231;&#227;o, com limita&#231;&#245;es e diminui&#231;&#227;o da capacidade produtiva. A press&#227;o positiva cont&#237;nua nas vias a&#233;reas (CPAP) &#233; um meio n&#227;o farmacol&#243;gico de redu&#231;&#227;o da p&#243;s-carga. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Analisar os efeitos da CPAP (10 cmH<sub>2</sub>O), por 30 dias, em paciente com insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Avaliamos 10 pacientes, com diversas etiologias, idade m&#233;dia de 54 &#177; 14 anos, sexo (masc.= 6 e fem.= 4), com IMC de 21 &#177; 0,04 kg/m<sup>2</sup>. A terapia foi ofertada por 60 min., 5 vezes por semana, durante 1 m&#234;s, no per&#237;odo diurno. Foram analisados ecocardiograma e ergoespirometria, antes e ap&#243;s 30 dias de terapia. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Apresentou aumento de 19,59% na fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE): 23.9 &#177; 8.91 <italic>vs</italic> 27.65 &#177; 9.56%; p = 0,045. Na ergoespirometria, o tempo de exerc&#237;cio (Tex) apresentou aumento significante de 547 &#177; 151,319 <italic>vs</italic> 700 &#177; 293,990 seg., p = 0,02, o consumo de oxig&#234;nio (VO<sub>2</sub>) foi de 9,59 &#177; 6,1 <italic>vs</italic> 4,51 &#177; 2,67 ml.kg<sup>-1</sup>.min.<sup>-1</sup> , p = 0,01, enquanto a produ&#231;&#227;o de di&#243;xido de carbono (VCO<sub>2</sub>) de repouso (9,85 &#177; 4,38 <italic>vs</italic> 6,44 &#177; 2,88 ml.kg<sup>-1</sup>.min.<sup>-1</sup> , p = 0,03) apresentou diminui&#231;&#227;o. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A CPAP provocou aumento na fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo e no tempo de exerc&#237;cio, diminuiu o consumo de oxig&#234;nio e a produ&#231;&#227;o de di&#243;xido de carbono no repouso.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Press&#227;o positiva cont&#237;nua nas vias a&#233;reas, insufici&#234;ncia card&#237;aca, ecocardiografia, consumo de oxig&#234;nio.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) &#233; uma s&#237;ndrome cuja forma de apresenta&#231;&#227;o pode ser aguda ou de evolu&#231;&#227;o lenta, desde uma disfun&#231;&#227;o assintom&#225;tica a um estado de intensa descompensa&#231;&#227;o, ocasionando o surgimento de limita&#231;&#245;es funcionais que repercutem desfavoravelmente sobre a capacidade produtiva dos pacientes. Esta s&#237;ndrome promove elevados custos com hospitaliza&#231;&#227;o e aten&#231;&#227;o m&#233;dica, al&#233;m de resultar em uma limita&#231;&#227;o na qualidade de vida, agregando d&#233;ficit de produ&#231;&#227;o. Em fun&#231;&#227;o do crescente n&#250;mero de casos, tornou-se obrigat&#243;ria a cria&#231;&#227;o de unidades especializadas em IC, com resultados positivos tanto na capacidade funcional do paciente, quanto nos custos, como na redu&#231;&#227;o no numero de reinterna&#231;&#245;es<sup>1-3</sup>.</p>
    <p>De acordo com a II Diretriz para diagn&#243;stico e tratamento da insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica (ICC), os princ&#237;pios de tratamento tamb&#233;m se alicer&#231;am al&#233;m das medidas farmacol&#243;gicas, no manuseio n&#227;o farmacol&#243;gico, nas interven&#231;&#245;es cir&#250;rgicas e na utiliza&#231;&#227;o do marca-passo<sup>2</sup>. Dentre os tratamentos n&#227;o farmacol&#243;gicos, inclui-se o uso da press&#227;o positiva cont&#237;nua nas vias a&#233;reas (CPAP). Observa-se na cl&#237;nica di&#225;ria que o uso de press&#227;o positiva reduz a dispneia durante o exerc&#237;cio e apresenta resultados favor&#225;veis na fun&#231;&#227;o ventricular esquerda<sup>4</sup>.</p>
    <p>Por&#233;m, a comprova&#231;&#227;o cient&#237;fica desses benef&#237;cios &#233; escassa. Com o objetivo de comprovar cientificamente os resultados da utiliza&#231;&#227;o da press&#227;o positiva na ICC, este estudo foi elaborado.</p>
    <p>
      <bold>Pacientes e m&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>A amostra foi composta de pacientes com diagn&#243;stico cl&#237;nico-laboratorial e funcional de ICC, oriundos do ambulat&#243;rio de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca do Servi&#231;o de Cardiologia do Hospital Universit&#225;rio Clementino Fraga Filho (HUCFF) - UFRJ. Trata-se de um estudo de casos, prospectivo, longitudinal com interven&#231;&#227;o, composto de 10 pacientes, que, estando dentro dos crit&#233;rios de inclus&#227;o, foram submetidos &#224; terapia com CPAP (10 cmH<sub>2</sub>O) por 60 minutos, 5 vezes por semana, durante 1 m&#234;s, sendo monitorados antes, durante e ap&#243;s a realiza&#231;&#227;o do procedimento. Os pacientes foram avaliados no in&#237;cio do tratamento e reavaliados ap&#243;s 30 dias atrav&#233;s da ecocardiograma e ergoespirometria. Os crit&#233;rios de inclus&#227;o foram: pacientes com diagn&#243;stico cl&#237;nico-laboratorial e funcional de ICC, fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o &lt; 40%, otimiza&#231;&#227;o da medica&#231;&#227;o e uso de doses h&#225; pelo tr&#234;s meses. Como crit&#233;rios de exclus&#227;o foram selecionados: hist&#243;ria de infarto do mioc&#225;rdio dentro dos 3 meses pr&#233;vios, angina inst&#225;vel, evid&#234;ncia cl&#237;nica de regurgita&#231;&#227;o tric&#250;spide significante, hist&#243;ria de doen&#231;a de v&#225;lvula reum&#225;tica ou anormalidades valvares prim&#225;rias estruturais visualizada em ecocardiograma bi-dimensional, doen&#231;a pulmonar obstrutiva prim&#225;ria definida por espirometria e, por &#250;ltimo, estar em atendimento de fisioterapia respirat&#243;ria.</p>
    <p>Ap&#243;s a leitura e assinatura do Termo de Consentimento Livre e Esclarecido (TCLE) aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica e Pesquisa (CEP) do HUCFF-UFRJ sob o n&#250;mero 086/06 - CEP., os pacientes foram submetidos a ecocardiografia bidimencional com Doppler colorido transtor&#225;cica (ECTT) (SIEMENS - SONOLINE G60S, USA), com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) calculada pelo m&#233;todo de Simpson. O exame foi realizado de forma convencional, por um &#250;nico observador antes e ap&#243;s da terapia com CPAP. Durante an&#225;lise do ecocardiograma ap&#243;s terapia com CPAP, o observador n&#227;o teve acesso aos resultados do exame pr&#233;-terapia. Com a finalidade de tornar as medidas mais fidedignas, mediu-se o di&#226;metro do trato de sa&#237;da de VE.</p>
    <p>Os pacientes passaram por avalia&#231;&#227;o fisioterap&#234;utica (exame f&#237;sico, peso, estatura, &#237;ndice de massa corp&#243;rea (IMC), prova de fun&#231;&#227;o pulmonar). A pesagem e a medi&#231;&#227;o da estatura foram realizadas atrav&#233;s de balan&#231;a Filizola de fabrica&#231;&#227;o nacional. O IMC foi obtido pela divis&#227;o do peso sobre a estatura elevada ao quadrado (peso/estatura<sup>2</sup>). A espirometria, com o objetivo de excluir pneumopatias, foi realizada com o equipamento <italic>EasyOne&#153; Model</italic> 2001 de acordo com normas do <italic>American Thoracic Society</italic> e <italic>European Respiratory Society</italic> (ATS/ERS)<sup>5</sup> na posi&#231;&#227;o sentada e confort&#225;vel. O teste de esfor&#231;o cardiopulmonar com medida direta de oxig&#234;nio (ergoespirometria) foi feito em esteira rolante (ECAFIX EG700.2 - BR), com utiliza&#231;&#227;o do protocolo de Naugthon e a an&#225;lise dos gases expirados foi realizada por meio do equipamento VO<sub>2000</sub> (Inbrasport - BR). A monitora&#231;&#227;o eletrocardiogr&#225;fica foi realizada utilizando-se o equipamento de eletrocardiograma (Cardio Control - BR). Todos os pacientes foram orientados previamente para a realiza&#231;&#227;o do teste e as medidas de ergoespirometria foram extra&#237;das com acompanhamento m&#233;dico no Laborat&#243;rio de Fisiologia do Exerc&#237;cio (LABOFISE) da Escola de Educa&#231;&#227;o F&#237;sica e Desporto da Universidade Federal do Rio de Janeiro (EEFD-UFRJ).</p>
    <p>O tratamento com CPAP foi realizado atrav&#233;s de aparelho de press&#227;o positiva REMstar<sup>&#174;</sup> PLUS Systema CPAP (Respironics INC<sup>&#174;</sup> EE.UU) no modo de funcionamento cont&#237;nuo com m&#225;scara facial. Durante este procedimento foram monitoradas a press&#227;o arterial (PA) no modo indireto (esfignoman&#244;metro Tycos - USA), a frequ&#234;ncia card&#237;aca (FC) (Polar Sport Tester<sup>&#174;</sup>, Finl&#226;ndia), bem como a frequ&#234;ncia respirat&#243;ria (FR), que foi avaliada atrav&#233;s das incurs&#245;es realizadas por minuto. A posi&#231;&#227;o adotada pelo paciente foi a sentada com apoio (recostado), confortavelmente, com as pernas apoiadas no solo.Todos os equipamentos foram calibrados para a execu&#231;&#227;o das medidas.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise estat&#237;stica foi processada no programa SPSS 15.0 <italic>for Windows</italic> e as vari&#225;veis com distribui&#231;&#227;o normal foram analisadas atrav&#233;s do <italic>teste t pareado de Student</italic>. Para as vari&#225;veis que n&#227;o foram consideradas dentro da normalidade, utilizou-se o teste Wilcoxon. O crit&#233;rio de determina&#231;&#227;o de signific&#226;ncia adotado foi o n&#237;vel de 5%.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>O estudo foi realizado com 10 (dez) pacientes do ambulat&#243;rio de IC do HUCFF-UFRJ, com diagn&#243;stico de ICC com as seguintes etiologias: hipertensiva (50%), alco&#243;lica (20%), idiop&#225;tica (20%) e periparto (10%), com idade m&#233;dia de 54 &#177; 14 anos, com pequena predomin&#226;ncia do sexo masculino (6) em rela&#231;&#227;o ao sexo feminino (4). Os pacientes apresentaram um valor m&#233;dio de IMC de 21 &#177; 0,04 kg/m<sup>2</sup>. Na tabela abaixo s&#227;o apresentados os dados demogr&#225;ficos dos pacientes, o enquadramento na classe funcional, a etiologia da ICC e os medicamentos em uso (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>).</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>An&#225;lise das vari&#225;veis ecocardiogr&#225;ficas</bold>
    </p>
    <p>Os valores da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) (<xref ref-type="table" rid="t2">Tabela 2</xref>), apresentaram aumento significativo de 19,69% ap&#243;s 1 m&#234;s de terapia com CPAP (10 cmH<sub>2</sub>O) por 60 min/dia, com <italic>p</italic> = 0,045 (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1</xref>). As demais vari&#225;veis n&#227;o apresentaram diferen&#231;a estatisticamente significativa.</p>
    <table-wrap id="t2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gf01.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>An&#225;lise das vari&#225;veis ergoespirom&#233;tricas</bold>
    </p>
    <p>Na avalia&#231;&#227;o da capacidade funcional (<xref ref-type="table" rid="t3">Tabela 3</xref>), o tratamento com CPAP por 30 dias provocou um aumento no tempo de exerc&#237;cio de 547 &#177; 151,3 <italic>vs</italic> 700 &#177; 293,9 seg. com <italic>p</italic> = 0,02 (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2</xref>) . Em repouso, houve redu&#231;&#227;o significativa nas seguintes vari&#225;veis: VO<sub>2</sub> (9,59 &#177; 4,51 <italic>vs</italic> 6,1 &#177; 2,67 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>; <italic>p</italic> = 0,01) (<xref ref-type="fig" rid="f3">Figura 3</xref>) e VCO<sub>2</sub> (9,85 &#177; 4,38 <italic>vs</italic> 6,44 &#177; 2,88 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>; <italic>p =</italic> 0,03) (<xref ref-type="fig" rid="f4">Figura 4</xref>).</p>
    <table-wrap id="t3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gf02.jpg"/></fig>
    <fig id="f3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gf03.jpg"/></fig>
    <fig id="f4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gf04.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Neste estudo, avaliamos os efeitos do uso da CPAP, em pacientes com ICC clinicamente compensados, atrav&#233;s da ecocardiografia e da ergoespirometria (capacidade funcional), identificando as repercuss&#245;es fisiol&#243;gicas e funcionais deste procedimento.</p>
    <p>Ap&#243;s 1 m&#234;s de terapia, nossos pacientes apresentaram varia&#231;&#245;es significativas na FEVE (aumento relativo de 19,69%). Este resultado apoia-se no achado do estudo de Mallone e cols<sup>6</sup>, que, ao utilizarem a press&#227;o positiva em pacientes com miocardiopatia dilatada e apneia do sono, por 4 semanas, no per&#237;odo noturno obtiveram um aumento de 32% na FEVE<sup>7-9</sup>. Nosso estudo tamb&#233;m confirma os achados de Kaneko e cols.<sup>10</sup> que, ap&#243;s 1 m&#234;s de tratamento noturno, encontraram um aumento relativo de 35% na FEVE em pacientes com IC e Apneia Obstrutiva do Sono. Mansfield e cols.<sup>11</sup> e Egea e cols.<sup>12</sup> obtiveram aumento de 14 % e 11%, respectivamente, na FEVE de pacientes com ICC e apneia do sono, ap&#243;s uso de CPAP. Nestes estudos, o aumento de FEVE foi mais pronunciado em pacientes com FEVE &gt; 30%. Segundo os autores, pacientes com FEVE menores possuem uma menor reserva card&#237;aca contr&#225;til e, portanto, s&#227;o incapazes de aumentar sua fun&#231;&#227;o sist&#243;lica. Em todos os estudos citados, os pacientes estavam situados nas classes II a IV de NYHA. O aumento diferenciado da FEVE que se verifica em nosso estudo pode ser justificado pelo fato de que os pacientes nele envolvidos situavam-se na classifica&#231;&#227;o I e II de NYHA, al&#233;m de se apresentarem est&#225;veis e recebendo medica&#231;&#227;o adequada.</p>
    <p>Est&#225; bem postulado que a terapia com CPAP exerce seu efeito na fun&#231;&#227;o card&#237;aca por aumentar a press&#227;o intrator&#225;cica e reduzir a pr&#233;-carga e a p&#243;s-carga<sup>13</sup>, a diminui&#231;&#227;o da regurgita&#231;&#227;o mitral, a redu&#231;&#227;o na concentra&#231;&#227;o sangu&#237;nea de ANP, atuando na melhora da FEVE<sup>14</sup> e na diminui&#231;&#227;o do trabalho e do esfor&#231;o respirat&#243;rio<sup>15</sup>. Al&#233;m da diminui&#231;&#227;o da p&#243;s-carga do ventr&#237;culo esquerdo, Metha e cols.<sup>16</sup> encontraram uma diminui&#231;&#227;o da p&#243;s-carga do ventr&#237;culo direito ao utilizarem CPAP por 30 min. em pacientes com cardiomiopatia dilatada. O aumento da fun&#231;&#227;o ventricular esquerda em pacientes com ICC, ap&#243;s curto tempo de aplica&#231;&#227;o do CPAP, tem sido atribu&#237;do ao aumento da press&#227;o intrator&#225;cica e &#224; redu&#231;&#227;o da press&#227;o transmural ventricular esquerda<sup>11</sup>.</p>
    <p>A escolha dos n&#237;veis de press&#227;o positiva expirat&#243;ria final (PEEP) por n&#243;s utilizados (10 cmH<sub>2</sub>O), foi baseada na literatura pertinente<sup>8,14,15</sup>, apoiada no fato de que valores de 5 cmH<sub>2</sub>O de PEEP n&#227;o apresentam repercuss&#245;es significativas, ao passo que as repercuss&#245;es hemodin&#226;micas (diminui&#231;&#227;o do retorno venoso e aumento do d&#233;bito card&#237;aco) somente foram evidenciadas, quando os valores de PEEP permaneceram ou excederam a 10 cmH<sub>2</sub>O<sup>17,18</sup>.</p>
    <p>Al&#233;m da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o, outra vari&#225;vel que apresentou melhora foi o tempo de exerc&#237;cio (Tex.), o qual est&#225; diretamente relacionado &#224;s altera&#231;&#245;es funcionais. Esta avalia&#231;&#227;o &#233; importante, pois a an&#225;lise do tempo de caminhada serve para monitorar a mortalidade de pacientes com ICC<sup>19</sup>. O uso da CPAP provoca aumento na dist&#226;ncia percorrida por pacientes de ICC est&#225;vel, mesmo em situa&#231;&#245;es de efeito agudo (30 minutos) e com baixas press&#245;es de PEEP (3,4 a 6 cmH<sub>2</sub>O)<sup>20</sup>. A medida do consumo de oxig&#234;nio no pico do esfor&#231;o (VO<sub>2</sub> pico) &#233; o procedimento mais importante de avalia&#231;&#227;o funcional e de estratifica&#231;&#227;o do progn&#243;stico na ICC, al&#233;m de ser utilizado como ponto de corte para transplante card&#237;aco (valor de 14 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>.). A obten&#231;&#227;o de valores de VO<sub>2</sub> de pico inferiores a 10 ou superiores a 18 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>, sinalizam, igualmente, para um mau progn&#243;stico<sup>21</sup>.</p>
    <p>Os pacientes do nosso estudo apresentaram uma redu&#231;&#227;o nos valores de VO<sub>2</sub> pico ao final do tratamento com CPAP, mas tal diminui&#231;&#227;o n&#227;o &#233; estatisticamente significativa. Este fato pode ser vinculado ao pequeno n&#250;mero de pacientes da amostra, visto que, antes do tratamento com CPAP, 4 pacientes (40%) apresentaram valores de VO<sub>2</sub> pico menor que 14 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>, enquanto que ap&#243;s a terapia com CPAP (1 m&#234;s) apenas 1 paciente (10%) sinalizou valores menores do que 14 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>, expressando um resultado que n&#227;o se deve desprezar, na medida em que representa uma melhora na resposta do grupo avaliado.</p>
    <p>A terapia farmacol&#243;gica com beta-bloqueador nestes pacientes &#233; consensual<sup>22</sup> e influencia nos valores de VO<sub>2</sub> de pico. O correto uso das medica&#231;&#245;es prescritas pelo m&#233;dico assistente interfere diretamente nos resultados obtidos, visto que seu uso adequado diminui a mortalidade em pacientes com insufici&#234;ncia ventricular esquerda. Este fato foi confirmado por O'Neill e cols.<sup>23</sup> ap&#243;s an&#225;lise de 2.105 pacientes que realizaram teste cardiopulmonar, divididos em 2 grupos: uso de beta-bloqueador (n = 909) e n&#227;o uso de beta-bloqueador (n = 1.196). Os pacientes tratados com beta-bloqueador apresentam alta taxa de sobreviv&#234;ncia, com capacidade funcional que excedeu o VO<sub>2</sub> de pico de 10 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>.</p>
    <p>Em nosso estudo, 70% dos pacientes tinham prescri&#231;&#227;o de beta-bloqueador, por&#233;m, por n&#227;o ter sido realizada a inspe&#231;&#227;o direta da ingest&#227;o do medicamento, n&#227;o podemos afirmar que os pacientes fizeram uso correto da medica&#231;&#227;o.</p>
    <p>A utiliza&#231;&#227;o do CPAP trouxe benef&#237;cios para os pacientes estudados, na medida em que demonstraram uma diminui&#231;&#227;o estatisticamente significativa no VO<sub>2</sub> de repouso, em rela&#231;&#227;o ao VO<sub>2</sub> durante o exerc&#237;cio.</p>
    <p>Esta redu&#231;&#227;o no consumo de oxig&#234;nio tamb&#233;m foi observada quando o VO<sub>2</sub> foi estimado em unidades de equivalentes metab&#243;licos (METs)<sup>24</sup>. Os valores calculados pr&#233; e p&#243;s-tratamento com CPAP foram, respectivamente, de 2,74 para 1,74 METs em repouso e de 5,35 para 4,88 METs no pico do exerc&#237;cio.</p>
    <p>A presen&#231;a de dispneia e cansa&#231;o tanto aos pequenos esfor&#231;os, como no repouso &#233; um sintoma cl&#237;nico importante. Na ergoespirometria, a avalia&#231;&#227;o dos par&#226;metros ventilat&#243;rios apresentados durante o exerc&#237;cio &#233; representada pelo &#237;ndice ventilat&#243;rio que analisa a progress&#227;o, bem como a estratifica&#231;&#227;o da IC<sup>25,26</sup>.</p>
    <p>Os valores do &#237;ndice ventilat&#243;rio no pico do exerc&#237;cio e no repouso, avaliados no pr&#233;- tratamento, apresentaram uma diferen&#231;a de 0,95, sem signific&#226;ncia estat&#237;stica. No p&#243;s-tratamento houve uma diferen&#231;a de 0,77 (<italic>p</italic> = 0,02). Podemos afirmar que este grupo tende a diminuir o risco ap&#243;s a terapia com CPAP, baseado nos resultados de Jankowska e cols.<sup>27</sup>, no qual se demonstra que o progn&#243;stico em pacientes com ICC com &#237;ndice ventilat&#243;rio alto &#233; significativamente pior.</p>
    <p>A incompet&#234;ncia cronotr&#243;pica &#233; definida como a incapacidade do cora&#231;&#227;o em alcan&#231;ar uma frequ&#234;ncia de 80% do valor predito de acordo com a f&#243;rmula de Astrand's<sup>28</sup>. Os valores da frequ&#234;ncia card&#237;aca durante e ap&#243;s um teste cardiopulmonar &#233; um excelente instrumento para a an&#225;lise progn&#243;stica de mortalidade na pr&#225;tica cl&#237;nica rotineira<sup>29,30</sup>, al&#233;m de ser um marcador de atividade parassimp&#225;tica reduzida (incapacidade cronotr&#243;pica), bem como um preditor de mortalidade<sup>31</sup>.</p>
    <p>Os valores alcan&#231;ados da frequ&#234;ncia card&#237;aca no pico e na recupera&#231;&#227;o ap&#243;s 1 minuto no pr&#233;-tratamento apresentaram uma diferen&#231;a de 19,5 bpm (135 &#177; 18,94 para 115,8 &#177; 19,1 bpm) e no p&#243;s-tratamento 18,9 bpm (136,9 &#177; 15,95 para 118 &#177; 17,93 bpm), sem diferen&#231;a estat&#237;stica significativa, o que sugere que estes pacientes apresentaram atividade parassimp&#225;tica reduzida.</p>
    <p>Bilsel e cols.<sup>32</sup> afirmam que a incompet&#234;ncia cronotr&#243;pica &#233; comum nestes pacientes e que o &#237;ndice cronotr&#243;pico &#233; um marcador progn&#243;stico importante em indiv&#237;duos saud&#225;veis. Em nosso estudo, seus valores no pr&#233;-tratamento e p&#243;s-tratamento foram de 0,40 e 0,33. Isso indica incompet&#234;ncia cronotr&#243;pica, visto que os valores de normalidade s&#227;o <underline>&lt;</underline> 0,80<sup>31</sup>.</p>
    <p>As respostas hemodin&#226;micas durante o exerc&#237;cio podem determinar o progn&#243;stico dos pacientes com ICC, permitindo determinar a estratifica&#231;&#227;o de risco (alto, m&#233;dio ou baixo risco cardiovascular) e sua capacidade funcional<sup>33</sup>.</p>
    <p>Os resultados encontrados entre o VO<sub>2</sub> pico x pico da PAS (poder circulat&#243;rio) no pr&#233;-tratamento, apesar de n&#227;o apresentarem signific&#226;ncia estat&#237;stica, foram maiores do que os encontrados no p&#243;s-tratamento (2.535,10 x 2.362,76 mmHg.mlO<sub>2</sub>.min<sup>-1</sup>.kg<sup>-2</sup> ), sendo esta diferen&#231;a de 172,34. Este fato possui relev&#226;ncia cl&#237;nica, pois Cohen-Solal e cols.<sup>34</sup>, avaliando o poder circulat&#243;rio de 28 pacientes que foram a &#243;bito (2.567 &#177; 984 mmHg.mlO<sub>2</sub>.min<sup>-1</sup>.kg<sup>-2</sup> ), 32 pacientes que fizeram transplante (2.402 &#177; 843 mmHg.mlO<sub>2</sub>.min<sup>-1</sup>.kg<sup>-2</sup> ) e 115 pacientes que permaneceram vivos (3.573 &#177; 1.273 mmHg.mlO<sub>2</sub>.min<sup>-1</sup>.kg<sup>-2</sup> ), conclu&#237;ram que pacientes com um baixo poder circulat&#243;rio t&#234;m um progn&#243;stico particularmente pobre. No presente estudo, a terapia com CPAP provocou uma diminui&#231;&#227;o no poder circulat&#243;rio. Se comparamos aos valores citados acima, nossos pacientes apresentaram valores pr&#243;ximos aos de transplante card&#237;aco.</p>
    <p>Durante a terapia com CPAP foi monitorada a press&#227;o arterial, a frequ&#234;ncia card&#237;aca e a frequ&#234;ncia respirat&#243;ria, que, comparadas entre o repouso e o t&#233;rmino da terapia, n&#227;o apresentaram diferen&#231;a significativa.</p>
    <p>Os resultados do estudo demonstram que a terapia com CPAP nos pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica compensada em atendimento ambulatorial pode ser um recurso terap&#234;utico que, aliado &#224; terapia medicamentosa, se torna um excelente m&#233;todo de preven&#231;&#227;o de complica&#231;&#245;es. A terapia nestes pacientes, al&#233;m de aumentar a FEVE ocasionou melhora na capacidade funcional, atrav&#233;s do aumento do tempo de exerc&#237;cio. Durante o per&#237;odo de terapia nenhum paciente apresentou complica&#231;&#245;es cl&#237;nico-hemodin&#226;micas ou rea&#231;&#245;es &#224; t&#233;cnica, sendo este, portanto, um procedimento seguro.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A aplica&#231;&#227;o de CPAP (10 cmH<sub>2</sub>O) diariamente por 60 min. durante 1 m&#234;s, aumentou a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de ventr&#237;culo esquerdo nos pacientes estudados, diminuiu o VO<sub>2</sub> e o VCO<sub>2</sub> de repouso. Este protocolo levou a um aumento no tempo de exerc&#237;cio, melhorando a toler&#226;ncia a ele, podendo tornar-se metodologia importante na terapia de pacientes com ICC est&#225;vel, tratados ambulatorialmente.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Jo&#227;o Carlos Moreno de Azevedo pela Faculdade de Medicina (FM-UFRJ) e Escola de Educa&#231;&#227;o F&#237;sica e Desportos (EEFD-UFRJ).</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Jo&#227;o Carlos Moreno de Azevedo </p>
        <p> Hospital Universit&#225;rio Clementino Fraga Filho </p>
        <p> UFRJ - Servi&#231;o de Fisioterapia </p>
        <p> Rua Prof. Rodolpho Paulo Rocco, 255 - 2&#186; andar - Ilha do Fund&#227;o </p>
        <p> 21941-913 - Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="jmoreno@hucff.ufrj.br">jmoreno@hucff.ufrj.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 28/07/09; revisado recebido em 11/11/09; aceito em 02/03/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Sociedade Brasileira    de Cardiologia. I Diretriz latino-americana para avalia&#231;&#227;o e conduta    na insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada. Arq Bras Cardiol. 2005;    85 (supl. 3): 1-48.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>I Diretriz latino-americana para avalia&#231;&#227;o e conduta na insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol.</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>48</lpage>
          <issue>supl. 3</issue>
          <volume>85</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Sociedade Brasileira    de Cardiologia. II Diretrizes para o diagn&#243;stico e tratamento da insufici&#234;ncia    card&#237;aca. Arq. Bras Cardiol. 2002; 79 (supl. 4): 1-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>II Diretrizes para o diagn&#243;stico e tratamento da insufici&#234;ncia card&#237;aca</article-title>
          <source>Arq. Bras Cardiol.</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>supl. 4</issue>
          <volume>79</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Esc guidelines    for the diagnosis and treatment of acute and chronic failure 2008: The Task    Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure 2008    of the European Society of Cardiology. Eur J Heart Fail. 2008; 10 (10): 933-89.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Esc guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic failure 2008: The Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure 2008 of the European Society of Cardiology</article-title>
          <source>Eur J Heart Fail</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>933</fpage>
          <lpage>89</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>10</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Arzt M, Schulz    M, Wensel R, Montalvan S, Blumberg FC, Riegger GA, Pfeifer M. Nocturnal continuous    positive airway pressure improves ventilatory efficiency during exercise in    patients with chronic heart failure. Chest. 2005; 127 (3): 794-802.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Nocturnal continuous positive airway pressure improves ventilatory efficiency during exercise in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>Chest.</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>794</fpage>
          <lpage>802</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>127</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arzt</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schulz</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wensel</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montalvan</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blumberg</surname>
              <given-names>FC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Riegger</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfeifer</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Miller MR, Crapo    R, Hankinson J, BrusascoV, Burgos F, Casaburi R, et al. American Thoracic Society    e European Respiratory Society (ATS/ERS) Task Force: Standardisation of lung    function testing - general considerations for lung function testing. Eur Respir    J. 2005; 26: 153-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>American Thoracic Society e European Respiratory Society (ATS/ERS) Task Force: Standardisation of lung function testing - general considerations for lung function testing</article-title>
          <source>Eur Respir J.</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>153</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crapo</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hankinson</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>BrusascoV,</surname>
              <given-names>Burgos F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Casaburi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Malone S, Liu    PP, Holloway R, Rutherford R, Xie A, Bradley TD. Obstructive sleep apnoea in    patients with dilated cardiomyopathy: effects of continuous positive airway    pressure. Lancet. 1991; 338 (8781): 1480-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obstructive sleep apnoea in patients with dilated cardiomyopathy: effects of continuous positive airway pressure</article-title>
          <source>Lancet.</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>1480</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>8781</issue>
          <volume>338</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Malone</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>PP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holloway</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rutherford</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Xie</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bradley</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Ciampi Q, Villari    B. Role of echocardiography in diagnosis and risk stratification in heart failure    with left ventricular systolic dysfunction. Cardiovasc Ultrasound. 2007; 5 (34):    1-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of echocardiography in diagnosis and risk stratification in heart failure with left ventricular systolic dysfunction</article-title>
          <source>Cardiovasc Ultrasound.</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>34</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ciampi</surname>
              <given-names>Q</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villari</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Tkacova R, Liu    PP, Naughton MT, Bradley TD. Effects of continuous positive airway pressure    on mitral regurgitant fraction and atrial natriuretic peptide in patients with    heart failure. J Am Coll Cardiol.1997; 30 (3): 739-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of continuous positive airway pressure on mitral regurgitant fraction and atrial natriuretic peptide in patients with heart failure</article-title>
          <source>J Am CollCardiol.</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>739</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tkacova</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>PP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naughton</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bradley</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Bradley TD,    Logan AG, Kimoff RJ, S&#233;ri&#232;s F, Morrison D, Ferguson K, et al.    Continuous positive airway pressure for central sleep apnea and heart failure.    N Engl J Med. 2005; 353: 2025-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Continuous positive airway pressure for central sleep apnea and heart failure</article-title>
          <source>N Engl J Med.</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2025</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <volume>353</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bradley</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Logan</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kimoff</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>S&#233;ri&#232;s</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morrison</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferguson</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Kaneko Y, Floras    JS, Phil D, Usui K, Plante J, Tkacova R, et al. Cardiovascular effects of continuous    positive airway pressure in patients with heart failure and obstructive sleep    apnea. N Engl J Med. 2003; 348: 1233-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular effects of continuous positive airway pressure in patients with heart failure and obstructive sleep apnea</article-title>
          <source>N Engl J Med.</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1233</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <volume>348</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kaneko</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Floras</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Phil</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Usui</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Plante</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tkacova</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Mansfield DR,    Gollogly NC, Kaye DM, Richardson M, Bergin P, Naughton MT. Controlled trial    of continuous positive airway pressure in obstructive sleep apnea and heart    failure. Am J Respir Crit Care Med. 2004; 169 (3): 361-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Controlled trial of continuous positive airway pressure in obstructive sleep apnea and heart failure</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med.</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>361</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>169</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mansfield</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gollogly</surname>
              <given-names>NC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaye</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richardson</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bergin</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naughton</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Egea CJ, Aizpuru    F, Pinto JA, Ayuela JM, Ballester E, Zamarro NC, et al. Cardiac function after    CPAP therapy in patients with chronic heart failure and sleep apnea: a multicenter    study. Sleep Med. 2008; 9: 660-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac function after CPAP therapy in patients with chronic heart failure and sleep apnea: a multicenter study</article-title>
          <source>Sleep Med.</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>660</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Egea</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aizpuru</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pinto</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ayuela</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ballester</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zamarro</surname>
              <given-names>NC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>et</surname>
              <given-names>al</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Peter JV, Moran    JL, Phillips-Hughes J, Graham P, Bersten AD. Effect of non-invasive positive    pressure ventilation (NIPPV) on mortality in patients with acute cardiogenic    pulmonary oedema: a meta-analysis. Lancet. 2006; 367: 1155-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of non-invasive positive pressure ventilation (NIPPV) on mortality in patients with acute cardiogenic pulmonary oedema: a meta-analysis</article-title>
          <source>Lancet.</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1155</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>367</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Peter</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moran</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Phillips-Hughes</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Graham</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bersten</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Naughton MT,    Rahman MA, Hara K, Floras JS, Bradley TD. Effect of continuous positive airway    pressure on intrathoracic and left ventricular transmural pressures in patients    with congestive heart failure. Circulation. 1995; 91: 1725-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of continuous positive airway pressure on intrathoracic and left ventricular transmural pressures in patients with congestive heart failure</article-title>
          <source>Circulation.</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1725</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Naughton</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rahman</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hara</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Floras</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bradley</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Lenique F,    Habis M, Lofaso F, Dubois-Rand&#233; J, Harf A, Brochard L. Ventilatory and    hemodynamic effects of continuous positive airway pressure in left heart failure.    Am J Respir Crit Care Med.1997; 155: 500-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ventilatory and hemodynamic effects of continuous positive airway pressure in left heart failure</article-title>
          <source>Am J Respir Crit CareMed.</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>500</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>155</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lenique</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Habis</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lofaso</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dubois-Rand&#233;</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harf</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brochard</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Mehta S, Liu    PP, Fitzgerald S, Allidina YK, Bradley D. Effects of continuous positive airway    pressure on cardiac volumes in patients with ischemic and dilated cardiomyopathy.    Am J Respir Crit Care Med. 2000; 161: 128-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of continuous positive airway pressure on cardiac volumes in patients with ischemic and dilated cardiomyopathy</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med.</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>128</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <volume>161</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mehta</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>PP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fitzgerald</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Allidina</surname>
              <given-names>YK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bradley</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Fessler HE,    Brower RG, Shapiro EP, Permut S. Effects of positive and-expiratory pressure    and body position on pressure in the thoracic grat veins. Am Rev Respir Dis.    1993; 148 (6Pt 1): 1657-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of positive and-expiratory pressure and body position on pressure in the thoracic grat veins</article-title>
          <source>Am Rev Respir Dis.</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>1657</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <issue>6Pt 1</issue>
          <volume>148</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fessler</surname>
              <given-names>HE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brower</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shapiro</surname>
              <given-names>EP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Permut</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Schart SM,    Hen L, Slamowitz D, Rao PS. Effects of continuous positive airway pressure on    cardiac output and plasma norepinephrine in sedated pigs. J Crit Care. 1996;    11 (2): 57-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of continuous positive airway pressure on cardiac output and plasma norepinephrine in sedated pigs</article-title>
          <source>J Crit Care.</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>57</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schart</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hen</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Slamowitz</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rao</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Chua TP, Ponikowski    P, Harrington D, Anker SD, Webb-Peploe K, Clark AL, et al. Clinical correlates    and prognostic significance of the ventilatory response to exercise in chronic    heart failure. J Am Coll Cardiol. 1997; 29 (1): 585-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical correlates and prognostic significance of the ventilatory response to exercise in chronic heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol.</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>585</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chua</surname>
              <given-names>TP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ponikowski</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harrington</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anker</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Webb-Peploe</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clark</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Chermont S,    Quint&#227;o MM, Mesquita ET, Rocha NN, N&#243;brega AC. Noninvasive ventilation    with continuous positive airway pressure acutely improves 6-minute walk distance    in chronic heart failure. J Cardiopulm Rehabil. 2009; 29 (1): 44-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Noninvasive ventilation with continuous positive airway pressure acutely improves 6-minute walk distance in chronic heart failure</article-title>
          <source>J Cardiopulm Rehabil.</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>44</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chermont</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quint&#227;o</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mesquita</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>NN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>N&#243;brega</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Corra U, Mezzani    A, Bosimini E, Giannuzzi P. Cardiopulmonary exercise testing and prognosis in    chronic heart failure: a prognosticating algorithm for the individual patient.    Chest. 2004; 126: 942-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiopulmonary exercise testing and prognosis in chronic heart failure: a prognosticating algorithm for the individual patient</article-title>
          <source>Chest.</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>942</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>126</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Corra</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mezzani</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bosimini</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giannuzzi</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Adams KF, Baughman    KL, Dec WG, Elkayam U, Forker AD. Guidelines for management of patients with    heart failure caused by left ventricular systolic - pharmacological approaches.    J Card Fail. 1999; 5 (4): 287-393.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Guidelines for management of patients with heart failure caused by left ventricular systolic - pharmacological approaches</article-title>
          <source>J Card Fail.</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>287</fpage>
          <lpage>393</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Adams</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baughman</surname>
              <given-names>KL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dec</surname>
              <given-names>WG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elkayam</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forker</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. O'Neill JO,    Young JB, Pothier CE, Lauer MS. Peak oxygen consumption as a predictor of death    in patients with heart failure receiving - blockers. Circulation. 2005; 111:    2313-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Peak oxygen consumption as a predictor of death in patients with heart failure receiving - blockers</article-title>
          <source>Circulation.</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2313</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O'Neill</surname>
              <given-names>JO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Young</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pothier</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lauer</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. American College    of Sports Medicine. ACMS's Guidelines for exercise testing and prescription.    6th ed. Baltimore: Lippincott Williams &amp; Wilkins; 2000.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>ACMS's Guidelines for exercise testing and prescription</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>American</surname>
              <given-names>College</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Clark AL, Poole-Wilson    PA, Coats AJ. Relation between ventilation and carbon dioxide production in    patients with chronic heart failure. J Am Coll Cardiol. 1992; 20: 1326-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relation between ventilation and carbon dioxide production in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol.</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1326</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Clark</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poole-Wilson</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coats</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Metra M, Dei    Cas L. Role of exercise ventilation in the limitation of functional capacity    in patients with congestive heart failure. Basic Res Cardiol. 1996; 91 (Suppl    1): 31-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of exercise ventilation in the limitation of functional capacity in patients with congestive heart failure</article-title>
          <source>Basic Res Cardiol.</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>31</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>Suppl 1</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Metra</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dei</surname>
              <given-names>Cas</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Jankowska E,    Pietruk-Kowalczyk J, Zymlinski R, Witkowski T, Ponikowska B, Sebzda T, et al.    The role of exercise ventilation in clinical evaluation and risk stratification    in patients with chronic heart failure. Kardiol Pol. 2003; 59 (8): 115-27.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The role of exercise ventilation in clinical evaluation and risk stratification in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>Kardiol Pol.</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>115</fpage>
          <lpage>27</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>59</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jankowska</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pietruk-Kowalczyk</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zymlinski</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Witkowski</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ponikowska</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sebzda</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Katritsis D,    Camm AJ. Chronotropic incompetence: a proposal for definition and diagnosis.    Br Heart J. 1993; 70: 400-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chronotropic incompetence: a proposal for definition and diagnosis</article-title>
          <source>Br Heart J.</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>400</fpage>
          <lpage>2</lpage>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Katritsis</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Camm</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Cole CR, Blackstone    EH, Pashkow FJ, Snader CE, Lauer MS. Heart-rate recovery immediately after exercise    as a predictor of mortality. N Engl J Med.1999; 341: 1351-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart-rate recovery immediately after exercise as a predictor of mortality</article-title>
          <source>N Engl JMed.</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1351</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>341</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cole</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blackstone</surname>
              <given-names>EH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pashkow</surname>
              <given-names>FJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Snader</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lauer</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Nishime EO,    Cole CR, Blackstone EH, Pashkow FJ, Lauer MS. Heart rate recovery and treadmill    exercise score as predictors of mortality in patients referred for exercise    ECG. JAMA. 2000; 284 (11): 1392-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart rate recovery and treadmill exercise score as predictors of mortality in patients referred for exercise ECG</article-title>
          <source>JAMA.</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1392</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>284</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nishime</surname>
              <given-names>EO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cole</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blackstone</surname>
              <given-names>EH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pashkow</surname>
              <given-names>FJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lauer</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Lauer MS, Francis    GS, Okin PM, Pashkow FJ, Snader CE, Marwick TH. Impaired chronotropic response    to exercise stress testing as a predictor of mortality. JAMA. 1999; 281 (6):    524-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impaired chronotropic response to exercise stress testing as a predictor of mortality</article-title>
          <source>JAMA.</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>524</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>281</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lauer</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Francis</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okin</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pashkow</surname>
              <given-names>FJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Snader</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marwick</surname>
              <given-names>TH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Bilsel T, Terzi    S, Akbulut T, Sayar N, Hobikoglu G, Yesilcimen K. Abnormal heart rate recovery    immediately after cardiopulmonary exercise testing in heart failure patients.    Int Heart J. 2006; 47 (3): 431-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Abnormal heart rate recovery immediately after cardiopulmonary exercise testing in heart failure patients</article-title>
          <source>Int Heart J.</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>431</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bilsel</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Terzi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akbulut</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sayar</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hobikoglu</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yesilcimen</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Metra M, Faggiano    P, D'Aloia A, Nodari S, Gualeni A, Raccagni D, et al. Use of cardiopulmonary    exercise testing with hemodynamic monitoring in the prognostic assessment of    ambulatory patients with chronic heart failure. J Am Coll Cardiol. 1999; 33:    943-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Use of cardiopulmonary exercise testing with hemodynamic monitoring in the prognostic assessment of ambulatory patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol.</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>943</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Metra</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faggiano</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D'Aloia</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nodari</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gualeni</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Raccagni</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Cohen-Solal    A, Tabet JY, Logeart D, Bourgoin P, Tokmakova M, Dahan M. A non-invasively determined    surrogate of cardiac power ('circulatory power') at peak exercise is a powerful    prognostic factor in chronic heart failure. Eur Heart J. 2000; 23: 806-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A non-invasively determined surrogate of cardiac power ('circulatory power') at peak exercise is a powerful prognostic factor in chronic heart failure</article-title>
          <source>Eur Heart J.</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>806</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cohen-Solal</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tabet</surname>
              <given-names>JY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Logeart</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bourgoin</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tokmakova</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dahan</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Effects of the continuous positive airway pressure on the airways of patients with chronic heart failure</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Heart failure can present with asymptomatic dysfunction at decompensation, with limitations and decrease in the productive capacity. The Continuous Positive Airway Pressure (CPAP) is a non-pharmacological means to decrease afterload. OBJECTIVE: To analyze the effects of CPAP (10 cmH2O), for 30 days in patients with chronic heart failure. METHODS: We assessed 10 patients with heart failure (6 males, 4 females) of several etiologies, with a mean age of 54 &#177; 14 years, with a BMI of 21 &#177; 0.04 kg/m&#178;. The therapy was applied for 60 min., 5 times a week for 30 days, during the daytime. The echocardiogram and the ergospirometry were analyzed, before and 30 days after the therapy. RESULTS: There was a 19.59% increase in the left ventricular ejection fraction (LVEF): 23.9 &#177; 8.91 vs 27.65 &#177; 9.56%; p = 0.045. At the ergospirometry, the exercise time (ET) showed a significant increase from 547 &#177; 151.319 vs 700 &#177; 293.990 sec., p = 0.02; oxygen consumption (VO2) was 9.59 &#177; 6.1 vs 4.51 &#177; 2.67 ml.kg-1.min.-1, p = 0.01, whereas the carbon dioxide production (VCO2) at rest (9.85 &#177; 4.38 vs 6.44 &#177; 2.88 ml.kg-1.min.-1, p = 0.03) decreased. CONCLUSION: The CPAP resulted in an increase in the LVEF and ET, decreased the oxygen consumption and the carbon dioxide production at rest.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Continuous positive airway pressure</kwd>
        <kwd>heart failure</kwd>
        <kwd>echocardiography</kwd>
        <kwd>oxygen consumption</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Effects of the continuous positive airway pressure on the airways of patients with chronic heart failure</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Jo&#227;o Carlos Moreno de Azevedo; Edison Ramos Migowisk de Carvalho; Luis Augusto Feij&#243;; F&#225;tima Palha de Oliveira; Sara L&#250;cia Silveira de Menezes; Henrique Murad</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Universidade Federal do Estado do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Heart failure can present with asymptomatic dysfunction at decompensation, with limitations and decrease in the productive capacity. The Continuous Positive Airway Pressure (CPAP) is a non-pharmacological means to decrease afterload.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To analyze the effects of CPAP (10 cmH<sub>2</sub>O), for 30 days in patients with chronic heart failure.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> We assessed 10 patients with heart failure (6 males, 4 females) of several etiologies, with a mean age of 54 &#177; 14 years, with a BMI of 21 &#177; 0.04 kg/m<sup>2</sup>. The therapy was applied for 60 min., 5 times a week for 30 days, during the daytime. The echocardiogram and the ergospirometry were analyzed, before and 30 days after the therapy.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> There was a 19.59% increase in the left ventricular ejection fraction (LVEF): 23.9 &#177; 8.91 <italic>vs</italic> 27.65 &#177; 9.56%; p = 0.045. At the ergospirometry, the exercise time (ET) showed a significant increase from 547 &#177; 151.319 <italic>vs</italic> 700 &#177; 293.990 sec., p = 0.02; oxygen consumption (VO<sub>2</sub>) was 9.59 &#177; 6.1 <italic>vs</italic> 4.51 &#177; 2.67 ml.kg<sup>-1</sup>.min.<sup>-1</sup>, p = 0.01, whereas the carbon dioxide production (VCO<sub>2</sub>) at rest (9.85 &#177; 4.38 <italic>vs</italic> 6.44 &#177; 2.88 ml.kg<sup>-1</sup>.min.<sup>-1</sup>, p = 0.03) decreased.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The CPAP resulted in an increase in the LVEF and ET, decreased the oxygen consumption and the carbon dioxide production at rest.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Continuous positive airway pressure; heart failure; echocardiography; oxygen consumption.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Heart failure (HF) is a syndrome of which presentation can vary from the acute to the slowly progressive form, from an asymptomatic dysfunction to a state of intense decompensation, resulting in the onset of functional limitations that have an unfavorable effect on the patients' functional capacity. This syndrome has high hospitalization and medical attention costs, in addition to resulting in limitations to the quality of life, adding a production deficit. Due to the increasing number of cases, it became mandatory to create units specialized in HF, with positive results on the patient's functional capacity as well as cost reduction, such as a decrease in the number of rehospitalizations<sup>1-3</sup>.</p>
      <p>According to the II Guideline for the diagnosis and treatment of chronic heart failure (CHF), the treatment principles are based not only on the pharmacological management, but also on the non-pharmacological treatment, the surgical interventions and the use of pacemakers<sup>2</sup>. The continuous positive airway pressure (CPAP) is included among the non-pharmacological treatments. The daily clinical practice shows that the use of CPAP decreases dyspnea during exercise and has favorable results on left ventricular function<sup>4</sup>.</p>
      <p>However, there has been scarce scientific evidence of these benefits. This study was designed with the objective of scientifically demonstrating the results of the use of CPAP on CHF.</p>
      <p>
        <bold>Patients and methods</bold>
      </p>
      <p>The sample consisted of patients with a clinical-laboratory diagnosis of CHF, who were treated at the Heart Failure Outpatient Clinic of the Service of Cardiology of <italic>Hospital Universit&#225;rio Clementino Fraga Filho</italic> (HUCFF) - UFRJ. This is a prospective, longitudinal case study with intervention, of which sample consisted of 10 patients, who having met the inclusion criteria, were submitted to CPAP therapy (10 cmH<sub>2</sub>O) for 60 minutes, 5 times a week for a month and who were monitored before, during and after the procedure. The patients were assessed at the start of the treatment and reassessed 30 days later by echocardiogram and ergospirometry. The inclusion criteria were: patients with a clinical-laboratory diagnosis of CHF, ejection fraction &lt; 40%, optimized medical treatment for at and at least three months of treatment duration. The exclusion criteria were: history of prior myocardial infarction within a 3-month period, unstable angina, clinical evidence of significant tricuspid regurgitation, history of rheumatic valvular disease or primary structural valvular abnormalities detected at the two-dimensional echocardiogram, primary obstructive pulmonary disease defined by spirometry and lastly, to be undergoing respiratory physical therapy.</p>
      <p>After reading and signing the Informed Consent Free and Informed Consent Form (FICF), which had been approved by the Research Ethics Committee (REC) of HUCFF-UFRJ, protocol# 086/06 - CEP., the patients were submitted to the transthoracic two-dimensional echocardiography with color Doppler (ECTT) (SIEMENS - SONOLINE G60S, USA), calculated through the Simpson's method for left ventricular ejection fraction (LVEF) estimate. The examination was carried out using the conventional approach, by a single observer before and after the CPAP therapy. During the analysis of the echocardiogram after the CPAP therapy, the observer was blinded to the results of the pre-therapy examination. With the objective of acquiring more reliable measurements, the left-ventricular outflow tract diameter was obtained.</p>
      <p>The patients were submitted to a physical therapy assessment (physical examination, weight, height, body mass index (BMI), pulmonary function test. Weight and height were measured using a Fillizola scale made in Brazil. The BMI was obtained by dividing the weight by the squared height (weight/height<sup>2</sup>). The spirometry was carried out with the objective of excluding pneumopathies, with an excluir foi realizada EasyOne&#153; Model 2001 equipment, according to the guidelines of the American Thoracic Society and European Respiratory Society (ATS/ERS)<sup>5</sup>, with patients in a comfortable sitting position. The cardiopulmonary stress test with direct oxygen measurement (ergospirometry) was carried out on a treadmill feito (ECAFIX EG700.2 - BR), using the Naughton protocol and the analysis of expired gases was carried out in a VO<sub>2000</sub> equipment (Inbrasport - BR). The electrocardiographic monitoring was carried out using the electrocardiogram equipment (Cardio Control - BR). All patients were previously advised before undergoing the test and the ergospirometry measurements were extracted with medical follow-up at the Laboratory of Exercise Physiology (LABOFISE) of the School of Physical Education and Sports of <italic>Universidade Federal do Rio de Janeiro</italic> (EEFD-UFRJ).</p>
      <p>The treatment with CPAP was carried out with the positive pressure device (REMstar&#153; PLUS Systema CPAP (Respironics INC&#153; EUA), in the continuous mode, with a face mask. During this procedure, the blood pressure (BP) was indirectly monitored (Tycos sphygmomanometer - USA), as well as the heart rate (HR) (Polar Sport Tester&#153;, Finland) and the respiratory rate (RR), which was assessed as the number of respiratory incursions per minute. The patients were in the sitting position with their backs comfortably supported and the feet were placed on the floor. The equipment was calibrated before measurements were obtained.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The statistical analysis was carried out with the software program SPSS for Windows release 15.0 and the variables with normal distribution were analyzed through paired Student's <italic>t</italic> test. For the variables that were not considered as having a normal distribution, the Wilcoxon's test was used. The level of significance was set at 5%.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The study was carried out with 10 (ten) patients from the HF Outpatient Clinic of HUCFF-UFRJ, with a diagnosis of chronic heart failure (CHF), with the following etiologies: hypertensive (50%), alcoholic (20%), idiopathic (20%) and peripartoum (10%), with a mean age of 54 &#177; 14 years, with a slight predominance of the male sex (6) in comparison to the female sex (4). The patients presented a mean BMI value of 21 &#177; 0.04 kg/m<sup>2</sup>. <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref> shows the demographic data of the patients, the functional class, the CHF etiology and medications being used (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Analysis of the echocardiographic variables</bold>
      </p>
      <p>The left ventricular ejection fraction (LVEF) values (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">Table 2</xref>) showed a significant increase of 19.69% after one month of treatment with CPAP (10 cmH<sub>2</sub>O) for 60 min/day, with <italic>p</italic> = 0.045 (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figure 1</xref>). The other variables did not show a statistically significant difference.</p>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Analysis of the ergospirometric variables</bold>
      </p>
      <p>At the assessment of the functional capacity (<xref ref-type="table" rid="t3-body2">Table 3</xref>), the treatment with CPAP for 30 days resulted in an increase in the time of exercise of 547 &#177; 151.3 <italic>vs</italic> 700 &#177; 293.9 sec with <italic>p</italic> = 0.02 (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figure 2</xref>). At rest, there was a significant decrease in the following variables: VO<sub>2</sub> (9.59 &#177; 4.51 <italic>vs</italic> 6.1 &#177; 2.67 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>; <italic>p</italic> = 0.01) (<xref ref-type="fig" rid="f3-body2">Figure 3</xref>) and VCO<sub>2</sub> (9.85 &#177; 4.38 <italic>vs</italic> 6.44 &#177; 2.88 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>; <italic>p =</italic> 0.03) (<xref ref-type="fig" rid="f4-body2">Figure 4</xref>).</p>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gf02-en.jpg"/></fig>
      <fig id="f3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gf03-en.jpg"/></fig>
      <fig id="f4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The present study assessesevaluates the use of CPAP in patients with clinically compensated CHF through echocardiography and ergospirometry (functional capacity), identifying the physiological and functional outcomes of this procedure.</p>
      <p>After a one-month treatment, the patients started to presentshowed significant variations in left ventricular ejection fraction (LVEF), with a relative increase of 19.69%. This result is supported by the finding of the study by Mallone et al (1991)<sup>6</sup>, who obtained an increase of 32% in LVEF when using CPAP in patients with dilated cardiomyopathy and sleep apnea for 4 weeks, during the night<sup>7-9</sup>. Our study also confirms the findings by Kaneko et al<sup>10</sup> who, after a one-month nocturnal CPAP treatment, observed a relative increase of 35% in LVEF in patients with HF and Obstructive Sleep Apnea (OSA). Apneia Mansfield et al<sup>11</sup> and Egea et al<sup>12</sup> obtained an increase of 14 % and 11%, respectively, in the LVEF of patients with CHF and sleep apnea after CPAP therapy. In these studies, the LVEF increase was more pronounced in patients with LVEF &gt; 30%. According to the authors, patients with lower LVEF have a lower cardiac contractile reserve and therefore, are incapable of increasing their systolic function. In all aforementioned studies, the patients were NYHA classes II to IV. The differentiated increase in LVEF that was observed in our study can be justified by the fact that the analyzed patients were NYHA classes I and II, in addition to the fact that they were stable and receiving adequate medication.</p>
      <p>It has been well postulated that the CPAP therapy has its effect on cardiac function by increasing the intrathoracic pressure and reducing preload and afterload<sup>13</sup>, decreasing mitral regurgitation, the blood concentrationlevels of ANP and improving LVEF<sup>14</sup> and decreasing the workload and respiratory exertion<sup>15</sup>. In addition to decrease in the left ventricular (LV) afterload, Metha et al<sup>16</sup> observed a decrease in the right ventricular afterload after using CPAP for 30 minutes in patients with dilated cardiomyopathy. The increase in left ventricular function in patients with CHF after a short-term therapy with CPAP has been attributed to the increase in intrathoracic pressure and the decrease in the LV transmural pressure<sup>11</sup>.</p>
      <p>The choice of levels of the positive-end expiratory pressure (PEEP) used in the present study (10 cmH<sub>2</sub>O) was based on results of literature<sup>8,14,15</sup>, supported by the fact that PEEP values of 5 cmH<sub>2</sub>O do not present significant effects, whereas the hemodynamic effects (decrease in venous return and increase in cardiac output) were only observed when PEEP values were <underline>&gt;</underline> 10 cmH<sub>2</sub>O<sup>17,18</sup>.</p>
      <p>In addition to the ejection fraction, another variable that showed improvement was the exercise time (ET), which is directly associated with the functional capacity alterations. This is an important assessment, as the walking test can be used to monitor the mortality of patients with CHF<sup>19</sup>. The use of CPAP results in an increase in the distance walked by patients with stable CHF, even in situations of acute effect (30 minutes) and with low PEEP pressures (3.4 to 6 cmH<sub>2</sub>O)<sup>20</sup>. The measurement of peak oxygen uptake at exertion (VO<sub>2</sub> peak) is the most important procedure for functional assessment and prognosis stratification in CHF, in addition to being used as a cutoff for heart transplantation (14 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>). VO<sub>2</sub> peak values &lt; 10 or &gt; 18 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>, demonstrate, equally, a bad prognosis<sup>21</sup>.</p>
      <p>The patients in the present study presented a decrease in VO<sub>2</sub> peak values at the end of the treatment with CPAP, but such decrease was not statistically significant. This fact might be associated with the small sample size, considering that before the treatment with CPAP, 4 patients (40%) presented VO<sub>2</sub> peak values &lt; 14 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>, whereas after the CPAP therapy (one month) only one patient (10%) presented peak values &lt; 14 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>, which expresses a non-negligible result, as it represents an improvement in the response of the studied group.</p>
      <p>The pharmacological therapy with beta-blockers in these patients is consensual<sup>22</sup> and it influences the VO<sub>2</sub> peak values. The correct use of the medicationsoptimizes drugs therapy prescribed by assistant physician directly interferes with the obtained results, considering that its adequate use decreases mortality in patients with LV failure. This fact was confirmed by O'Neill et al<sup>23</sup> after the analysis 2,105 patients that underwent a cardiopulmonary test, divided in two groups: beta-blocker use (n = 909) and non-beta-blocker use (n = 1,196). The patients treated with beta-blocker presented a high survival rate, with functional capacity that exceeded the VO<sub>2</sub> peak value of 10 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>.</p>
      <p>In our study, 70% of the patients had received a prescription forwere taking beta-blockers; however, as the correct intake of medication was not directly inspected, we cannot affirm that the patients used the medication correctly.</p>
      <p>The use of CPAP brought benefits to the studied patients, as they presented a significant decrease in VO<sub>2</sub> at rest in relation to VO<sub>2</sub> during exercise.</p>
      <p>This decrease in oxygen consumption was also observed when VO<sub>2</sub> was estimated in metabolic equivalents (METs)<sup>24</sup>. The values calculated pre and post-treatment with CPAP were, respectively, 2.74 to 1.74 METs at rest and 5.35 to 4.88 METs at exercise peak.</p>
      <p>The presence of dyspnea and fatigue after small exertion, as well as at rest, is an important clinical sign. At the ergospirometry, the assessment of the ventilatory parameters presented during the exercise is represented by the ventilatory index (VI) that analyzes the progression, as well as the stratification of HF<sup>25,26</sup>.</p>
      <p>The VI values at the exercise peak and at rest, assessed before treatment, presented a difference of 0.95, without statistical significance. There was difference of 0.77 at the post-treatment period (<italic>p</italic> = 0.02). We can affirm that there is a tendency towards risk reduction in this group after CPAP therapy, based on the results by Jankowska et al<sup>27</sup>, who demonstrated that the prognosis in patients with CHF with a high VI is significantly worse.</p>
      <p>Chronotropic incompetence is defined as the incapacity of the heart to achieve 80% of the predicted heart rate (HR) according to Astrand's formula<sup>28</sup>. The HR values obtained during and after the cardiopulmonary test are excellent tools to perform the prognostic analysis of mortality in routine clinical practice<sup>29-,30</sup>, in addition to being a marker of reduced parasympathetic activity (chronotropic incompetence), as well as a predictor of mortality<sup>31</sup>.</p>
      <p>The heart rate values at the exercise peak as well as at the one-minute heart rate recovery in the pre-treatment period presented a difference of 19.5 bpm (135 &#177; 18.94 to 115.8 &#177; 19,1bpm) and in the post-treatment period, 18.9 bpm (136.9 &#177; 15,95 to 118 &#177; 17.93 bpm), with no statistical difference, which suggests that these patients presented reduced parasympathetic activity.</p>
      <p>Bilsel et al<sup>32</sup> stated that the chronotropic incompetence is common in these patients and that the chronotropic index (CI) is an important prognostic marker in healthy individuals. In our study, CI values in the pre and post-treatment periods were 0.40 and 0.33. That indicates chronotropic incompetence, considering that normal values are <underline>&lt;</underline> 0,80 <sup>31</sup>.</p>
      <p>The hemodynamic responses during exercise can determine the prognosis of patients with CHF, allowing the risk stratification to be determined (high, medium or low cardiovascular risk), as well as their functional capacity<sup>33</sup>.</p>
      <p>The results observed between the VO<sub>2</sub> peak x SBP peak (circulatory power), although not statistically significant, were higher than the ones observed in the post-treatment period (2,535.10 x 2,362.76 mmHg.mlO<sub>2</sub>.min<sup>-1</sup>.kg<sup>-2</sup> ), with a difference of 172.34. This fact has clinical relevance, as possui Cohen-Solal et al<sup>34</sup>, when assessing the circulatory power of 28 patients who died (2,567 &#177; 984 mmHg.mlO<sub>2</sub>.min<sup>-1</sup>.kg<sup>-2</sup> ), 32 patients who underwent a heart transplant (2,402 &#177; 843 mmHg.mlO<sub>2</sub>.min<sup>-1</sup>.kg<sup>-2</sup> ) and 115 patients that survived (3,573 &#177; 1,273 mmHg.mlO<sub>2</sub>.min<sup>-1</sup>.kg<sup>-2</sup> ), concluded that patients with low circulatory power present a particularly poor prognosis. In the present study, the CPAP therapy caused a decrease in the circulatory power. When compared to the aforementioned values, our patients presented values close to those of patients that underwent a heart transplant.</p>
      <p>The blood pressure, heart rate and respiratory rate were monitored during the CPAP therapy and there was no significant difference when values at rest were compared to values after the end of the therapy.</p>
      <p>The results of the present study demonstrated that the CPAP therapy can be a good therapeutic therapeutic resourceoption for patients with compensated chronic heart failure treated at the outpatient clinic; the therapy adds benefits to the pharmacological treatment and becomes an excellent method to prevent complications. The CPAP therapy in these patients, in addition to increasing the LVEF, resulted in the improvement of functional capacity, through an increase in exercise time. None of the patients presented clinical-hemodynamic complications or adverse reactions to the technique during the treatment, which demonstrates the therapy safety.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The use of CPAP (10 cmH<sub>2</sub>O) daily for 60 min. during 1 month, increased the LVEF in the studied patients and decreased VO<sub>2</sub> and VCO<sub>2</sub> at rest. This protocol led to an increase in exercise time, improving exercise tolerance and could become an important methodology in the treatment of patients with stable CHF treated at the outpatient clinic.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by de Jo&#227;o Carlos Moreno de Azevedo, from <italic>Faculdade de Medicina</italic> (FM-UFRJ) and <italic>Escola de Educa&#231;&#227;o F&#237;sica e Desportos</italic> (EEFD-UFRJ).</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Efectos de la presi&#243;n positiva continua en las v&#237;as a&#233;reas en la insuficiencia card&#237;aca cr&#243;nica</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La insuficiencia card&#237;aca puede presentar disfunci&#243;n asintom&#225;tica a la descompensaci&#243;n, con limitaciones y disminuci&#243;n de la capacidad productiva. La presi&#243;n positiva continua en las v&#237;as a&#233;reas (CPAP) es un medio no farmacol&#243;gico de reducci&#243;n de la post-carga. OBJETIVO: Analizar los efectos de la CPAP (10 cmH2O), por 30 d&#237;as, en paciente con insuficiencia card&#237;aca cr&#243;nica. M&#201;TODOS: Evaluamos 10 pacientes, con diversas etiolog&#237;as, edad media de 54 &#177; 14 a&#241;os, sexo (masc.= 6 y fem.= 4), con IMC de 21 &#177; 0,04 kg/m&#178;. La terapia fue ofertada por 60 min., 5 veces por semana, durante 1 mes, en el per&#237;odo diurno. Fueron analizados ecocardiograma y ergoespirometr&#237;a, antes y despu&#233;s de 30 d&#237;as de terapia. RESULTADOS: Present&#243; aumento de 19,59% en la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVE): 23.9 &#177; 8.91 vs 27.65 &#177; 9.56%; p = 0,045. En la ergoespirometr&#237;a, el tiempo de ejercicio (Tex) present&#243; aumento significativo de 547 &#177; 151,319 vs 700 &#177; 293,990 seg., p = 0,02, el consumo de ox&#237;geno (VO2) fue de 9,59 &#177; 6,1 vs 4,51 &#177; 2,67 ml.kg-1.min.-1, p = 0,01, en cuanto a la producci&#243;n de di&#243;xido de carbono (VCO2) de reposo (9,85 &#177; 4,38 vs 6,44 &#177; 2,88 ml.kg-1.min.-1, p = 0,03) present&#243; disminuci&#243;n. CONCLUSI&#211;N: La CPAP provoc&#243; aumento en la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo y en el tiempo de ejercicio, disminuy&#243; el consumo de ox&#237;geno y la producci&#243;n de di&#243;xido de carbono en reposo.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Presi&#243;n positiva continua en las v&#237;as a&#233;reas</kwd>
        <kwd>insuficiencia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>ecocardiograf&#237;a</kwd>
        <kwd>consumo de ox&#237;geno</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Efectos de la presi&#243;n positiva continua en las v&#237;as a&#233;reas en la insuficiencia card&#237;aca cr&#243;nica</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Jo&#227;o Carlos Moreno de Azevedo; Edison Ramos Migowisk de Carvalho; Luis Augusto Feij&#243;; F&#225;tima Palha de Oliveira; Sara L&#250;cia Silveira de Menezes; Henrique Murad</bold>
      </p>
      <p>Universidade Federal do Estado do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="add1-body3">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La insuficiencia card&#237;aca puede presentar disfunci&#243;n asintom&#225;tica a la descompensaci&#243;n, con limitaciones y disminuci&#243;n de la capacidad productiva. La presi&#243;n positiva continua en las v&#237;as a&#233;reas (CPAP) es un medio no farmacol&#243;gico de reducci&#243;n de la post-carga.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Analizar los efectos de la CPAP (10 cmH<sub>2</sub>O), por 30 d&#237;as, en paciente con insuficiencia card&#237;aca cr&#243;nica.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Evaluamos 10 pacientes, con diversas etiolog&#237;as, edad media de 54 &#177; 14 a&#241;os, sexo (masc.= 6 y fem.= 4), con IMC de 21 &#177; 0,04 kg/m<sup>2</sup>. La terapia fue ofertada por 60 min., 5 veces por semana, durante 1 mes, en el per&#237;odo diurno. Fueron analizados ecocardiograma y ergoespirometr&#237;a, antes y despu&#233;s de 30 d&#237;as de terapia.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Present&#243; aumento de 19,59% en la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVE): 23.9 &#177; 8.91 <italic>vs</italic> 27.65 &#177; 9.56%; p = 0,045. En la ergoespirometr&#237;a, el tiempo de ejercicio (Tex) present&#243; aumento significativo de 547 &#177; 151,319 <italic>vs</italic> 700 &#177; 293,990 seg., p = 0,02, el consumo de ox&#237;geno (VO<sub>2</sub>) fue de 9,59 &#177; 6,1 <italic>vs</italic> 4,51 &#177; 2,67 ml.kg<sup>-1</sup>.min.<sup>-1</sup>, p = 0,01, en cuanto a la producci&#243;n de di&#243;xido de carbono (VCO<sub>2</sub>) de reposo (9,85 &#177; 4,38 <italic>vs</italic> 6,44 &#177; 2,88 ml.kg<sup>-1</sup>.min.<sup>-1</sup>, p = 0,03) present&#243; disminuci&#243;n.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> La CPAP provoc&#243; aumento en la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo y en el tiempo de ejercicio, disminuy&#243; el consumo de ox&#237;geno y la producci&#243;n de di&#243;xido de carbono en reposo.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Presi&#243;n positiva continua en las v&#237;as a&#233;reas, insuficiencia card&#237;aca, ecocardiograf&#237;a, consumo de ox&#237;geno.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La insuficiencia card&#237;aca (IC) es un s&#237;ndrome cuya forma de presentaci&#243;n puede ser aguda o de evoluci&#243;n lenta, desde una disfunci&#243;n asintom&#225;tica a un estado de intensa descompensaci&#243;n, ocasionando el surgimiento de limitaciones funcionales que repercuten desfavorablemente sobre la capacidad productiva de los pacientes. Este s&#237;ndrome promueve elevados costos con hospitalizaci&#243;n y atenci&#243;n m&#233;dica, adem&#225;s de resultar en una limitaci&#243;n en la calidad de vida, agregando d&#233;ficit de producci&#243;n. En funci&#243;n del creciente n&#250;mero de casos, se volvi&#243; obligatoria la creaci&#243;n de unidades especializadas en IC, con resultados positivos tanto en la capacidad funcional del paciente, como en los costos, as&#237; como en la reducci&#243;n en el numero de reinternaciones<sup>1-3</sup>.</p>
      <p>De acuerdo con la II Directriz para diagn&#243;stico y tratamiento de la insuficiencia card&#237;aca cr&#243;nica (ICC), los principios de tratamiento tambi&#233;n se fundamentan adem&#225;s de las medidas farmacol&#243;gicas, en el manejo no farmacol&#243;gico, en las intervenciones quir&#250;rgicas y en la utilizaci&#243;n del marca-paso<sup>2</sup>. Entre los tratamientos no farmacol&#243;gicos, se incluye el uso de la presi&#243;n positiva continua en las v&#237;as a&#233;reas (CPAP). Se observa en la cl&#237;nica diaria que el uso de presi&#243;n positiva reduce la disnea durante el ejercicio y presenta resultados favorables en la funci&#243;n ventricular izquierda<sup>4</sup>. </p>
      <p>Sin embargo, la comprobaci&#243;n cient&#237;fica de esos beneficios es escasa. Con el objetivo de comprobar cient&#237;ficamente los resultados de la utilizaci&#243;n de la presi&#243;n positiva en la ICC, este estudio fue elaborado. </p>
      <p>
        <bold>Pacientes y m&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>La muestra fue compuesta de pacientes con diagn&#243;stico cl&#237;nico, de laboratorio y funcional de ICC, oriundos del ambulatorio de Insuficiencia Card&#237;aca del Servicio de Cardiolog&#237;a del Hospital Universitario Clementino Fraga Filho (HUCFF) - UFRJ. Se trata de un estudio de casos, prospectivo, longitudinal con intervenci&#243;n, compuesto de 10 pacientes, que, estando dentro de los criterios de inclusi&#243;n, fueron sometidos a la terapia con CPAP (10 cmH<sub>2</sub>O) por 60 minutos, 5 veces por semana, durante 1 mes, siendo monitoreados antes, durante y despu&#233;s de la realizaci&#243;n del procedimiento. Los pacientes fueron evaluados en el inicio del tratamiento y reevaluados despu&#233;s de 30 d&#237;as a trav&#233;s del ecocardiograma y ergoespirometr&#237;a. Los criterios de inclusi&#243;n fueron: pacientes con diagn&#243;stico cl&#237;nico, de laboratorio y funcional de ICC, fracci&#243;n de eyecci&#243;n &lt; 40%, optimizaci&#243;n de la medicaci&#243;n y uso de dosis hace por lo menos tres meses. Como criterios de exclusi&#243;n fueron seleccionados: historia de infarto de miocardio dentro de los 3 meses previos, angina inestable, evidencia cl&#237;nica de regurgitaci&#243;n tric&#250;spide significativa, historia de enfermedad de v&#225;lvula reum&#225;tica o anormalidades valvares primarias estructurales visualizada en ecocardiograma bidimensional, enfermedad pulmonar obstructiva primaria definida por espirometr&#237;a y, por &#250;ltimo, estar en atenci&#243;n de fisioterapia respiratoria.</p>
      <p>Despu&#233;s de la lectura y firma del T&#233;rmino de Consentimiento Libre y Aclarado (TCLE) aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica y Pesquisa (CEP) del HUCFF-UFRJ bajo el n&#250;mero 086/06 - CEP., los pacientes fueron sometidos a ecocardiograf&#237;a bidimencional con doppler color transtor&#225;cica (ECTT) (SIEMENS - SONOLINE G60S, USA), calculada a trav&#233;s del m&#233;todo de Simpson para determinaci&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVE). El examen fue realizado de forma convencional, por un &#250;nico observador antes y despu&#233;s de la terapia con CPAP. Durante el an&#225;lisis del ecocardiograma despu&#233;s de terapia con CPAP, el observador no tuvo acceso a los resultados del examen pre-terapia. Con la finalidad de volver las medidas m&#225;s fidedignas, se midi&#243; el di&#225;metro del tracto de salida de VE.</p>
      <p>Los pacientes pasaron por evaluaci&#243;n fisioterap&#233;utica (examen f&#237;sico, peso, estatura, &#237;ndice de masa corporal [IMC], prueba de funci&#243;n pulmonar). El pesaje y la medici&#243;n de la estatura fueron realizadas a trav&#233;s de balanza Filizola de fabricaci&#243;n nacional. El IMC fue obtenido por la divisi&#243;n del peso sobre la estatura elevado al cuadrado (peso/estatura<sup>2</sup>). La espirometr&#237;a, con el objetivo de excluir neumopat&#237;as, fue realizada con el equipamiento <italic>EasyOne</italic><sup>&#174;</sup><italic>Model</italic> 2001 de acuerdo con normas del <italic>American Thoracic Society</italic> y <italic>European Respiratory Society</italic> (ATS/ERS)<sup>5</sup> en la posici&#243;n sentada y confortable. El test de esfuerzo cardiopulmonar con medida directa de ox&#237;geno (ergoespirometr&#237;a) fue hecho en cinta rodante (ECAFIX EG700.2 - BR), con utilizaci&#243;n del protocolo de Naugthon y el an&#225;lisis de los gases expirados fue realizado por medio del equipamiento VO<sub>2000</sub> (Inbrasport - BR). El monitoreo electrocardiogr&#225;fico fue realizado utiliz&#225;ndose el equipamiento de electrocardiograma (Cardio Control - BR). Todos los pacientes fueron orientados previamente para la realizaci&#243;n del test y las medidas de ergoespirometr&#237;a fueron extra&#237;das con acompa&#241;amiento m&#233;dico en el Laboratorio de Fisiolog&#237;a del Ejercicio (LABOFISE) de la Escuela de Educaci&#243;n F&#237;sica y Deporte de la Universidad Federal de Rio de Janeiro (EEFD-UFRJ).</p>
      <p>El tratamiento con CPAP fue realizado a trav&#233;s de aparato de presi&#243;n positiva REMstar<sup>&#174;</sup> PLUS Systema CPAP (Respironics INC<sup>&#174;</sup> EE.UU) en el modo de funcionamiento continuo con m&#225;scara facial. Durante este procedimiento fueron monitoreadas la presi&#243;n arterial (PA) en el modo indirecto (esfignoman&#243;metro Tycos - USA), la frecuencia card&#237;aca (FC) (Polar Sport Tester<sup>&#174;</sup>, Finl&#226;ndia), as&#237; como la frecuencia respiratoria (FR), que fue evaluada a trav&#233;s de las incursiones realizadas por minuto. La posici&#243;n adoptada por el paciente fue la sentada con apoyo (recostado), confortablemente, con las piernas apoyadas en el suelo. Todos los equipamientos fueron calibrados para la ejecuci&#243;n de las medidas.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis estad&#237;stico fue procesado en el programa SPSS 15.0 <italic>for Windows</italic> y las variables con distribuci&#243;n normal fueron analizadas a trav&#233;s del <italic>test t pareado de Student</italic>. Para las variables que no fueron consideradas dentro de la normalidad, se utiliz&#243; el teste Wilcoxon. El criterio de determinaci&#243;n de significancia adoptado fue el nivel de 5%.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>El estudio fue realizado con 10 (diez) pacientes del ambulatorio de IC del HUCFF-UFRJ, con diagn&#243;stico de ICC con las siguientes etiolog&#237;as: hipertensiva (50%), alcoh&#243;lica (20%), idiop&#225;tica (20%) y periparto (10%), con edad media de 54 &#177; 14 a&#241;os, con peque&#241;o predominio del sexo masculino (6) en relaci&#243;n al sexo femenino (4). Los pacientes presentaron un valor medio de IMC de 21 &#177; 0,04 kg/m<sup>2</sup>. En la tabla abajo son presentados los datos demogr&#225;ficos de los pacientes, el encuadramiento en la clase funcional, la etiolog&#237;a de la ICC y los medicamentos en uso (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tabla 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis de las variables ecocardiogr&#225;ficas</bold>
      </p>
      <p>Los valores de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVE) (<xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Tabla 2</xref>), presentaron aumento significativo de 19,69% despu&#233;s de 1 mes de terapia con CPAP (10 cmH<sub>2</sub>O) por 60 min/d&#237;a, con <italic>p </italic>= 0,045 (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figura 1</xref>). Las dem&#225;s variables no presentaron diferencia estad&#237;sticamente significativa.</p>
      <table-wrap id="tab02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis de las variables ergoespirom&#233;tricas</bold>
      </p>
      <p>En la evaluaci&#243;n de la capacidad funcional (<xref ref-type="table" rid="tab03-body3">Tabla 3</xref>), el tratamiento con CPAP por 30 d&#237;as provoc&#243; un aumento en el tiempo de ejercicio de 547 &#177; 151,3 <italic>vs</italic> 700 &#177; 293,9 seg. con <italic>p </italic>= 0,02 (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figura 2</xref>). En reposo, hubo reducci&#243;n significativa en las siguientes variables: VO<sub>2</sub> (9,59 &#177; 4,51 <italic>vs</italic> 6,1 &#177; 2,67 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>.; <italic>p </italic>= 0,01) (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body3">Figura 3</xref>) e VCO<sub>2</sub> (9,85 &#177; 4,38 <italic>vs</italic> 6,44 &#177; 2,88 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>.; <italic>p = </italic>0,03) (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body3">Figura 4</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gf02-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gf03-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig04-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0115-00068-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En este estudio, evaluamos los efectos del uso de la CPAP, en pacientes con ICC cl&#237;nicamente compensados, a trav&#233;s de la ecocardiograf&#237;a y de la ergoespirometr&#237;a (capacidad funcional), identificando las repercusiones fisiol&#243;gicas y funcionales de este procedimiento.</p>
      <p>Despu&#233;s de 1 mes de terapia, nuestros pacientes presentaron variaciones significativas en la FEVE (aumento relativo de 19,69%). Este resultado se apoya en el hallazgo del estudio de Mallone y cols<sup>6</sup>, que, al utilizar la presi&#243;n positiva en pacientes con miocardiopat&#237;a dilatada y apnea del sue&#241;o, por 4 semanas, en el per&#237;odo nocturno obtuvieron un aumento de 32% en la FEVE<sup>7-9</sup>. Nuestro estudio tambi&#233;n confirma los hallazgos de Kaneko et al<sup>10</sup> que, despu&#233;s de 1 mes de tratamiento nocturno, encontraron un aumento relativo de 35% en la FEVE en pacientes con IC y Apnea Obstructiva del Sue&#241;o. Mansfield et al<sup>11</sup> y Egea et al<sup>12</sup> obtuvieron aumento de 14 % y 11%, respectivamente, en la FEVE de pacientes con ICC y apnea del sue&#241;o, despu&#233;s del uso de CPAP. En estos estudios, el aumento de FEVE fue m&#225;s pronunciado en pacientes con FEVE &gt; 30%. Seg&#250;n los autores, pacientes con FEVE menores poseen una menor reserva card&#237;aca contr&#225;ctil y, por lo tanto, son incapaces de aumentar su funci&#243;n sist&#243;lica. En todos los estudios citados, los pacientes estaban situados en las clases II a IV de NYHA. El aumento diferenciado de la FEVE que se verifica en nuestro estudio puede ser justificado por el hecho de que los pacientes en &#233;l comprendidos se situaban en la clasificaci&#243;n I y II de NYHA, adem&#225;s de presentarse estables y recibiendo medicaci&#243;n adecuada.</p>
      <p>Est&#225; bien postulado que la terapia con CPAP ejerce su efecto en la funci&#243;n card&#237;aca por aumentar la presi&#243;n intrator&#225;cica y reducir la pre-carga y la post-carga<sup>13</sup>, la disminuci&#243;n de la regurgitaci&#243;n mitral, la reducci&#243;n en la concentraci&#243;n sangu&#237;nea de ANP, actuando en la mejora de la FEVE<sup>14</sup> y en la disminuci&#243;n del trabajo y del esfuerzo respiratorio<sup>15</sup>. Adem&#225;s de la disminuci&#243;n de la post-carga del ventr&#237;culo izquierdo, Metha et al<sup>16</sup> encontraron una disminuci&#243;n de la post-carga del ventr&#237;culo derecho al utilizar CPAP por 30 min. en pacientes con cardiomiopat&#237;a dilatada. El aumento de la funci&#243;n ventricular izquierda en pacientes con ICC, despu&#233;s de corto tiempo de aplicaci&#243;n del CPAP, ha sido atribuido al aumento de la presi&#243;n intrator&#225;cica y a la reducci&#243;n de la presi&#243;n transmural ventricular izquierda<sup>11</sup>.</p>
      <p>La elecci&#243;n de los niveles de presi&#243;n positiva expiratoria final (PEEP) por nosotros utilizados (10 cmH<sub>2</sub>O), fue basada en la literatura pertinente<sup>8,14,15</sup>, apoyada en el hecho de que valores de 5 cmH<sub>2</sub>O de PEEP no presentan repercusiones significativas, al paso que las repercusiones hemodin&#225;micas (disminuci&#243;n del retorno venoso y aumento del d&#233;bito card&#237;aco) solamente fueron evidenciadas, cuando los valores de PEEP permanecieron o excedieron a 10 cmH<sub>2</sub>O<sup>17,18</sup>.</p>
      <p>Adem&#225;s de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n, otra variable que present&#243; mejora fue el tiempo de ejercicio (Tex.), lo cual est&#225; directamente relacionado a las alteraciones funcionales. Esta evaluaci&#243;n es importante, pues el an&#225;lisis del tiempo de caminata sirve para monitorear la mortalidad de pacientes con ICC<sup>19</sup>. El uso de la CPAP provoca aumento en la distancia recorrida por pacientes de ICC estable, aun en situaciones de efecto agudo (30 minutos) y con bajas presiones de PEEP (3,4 a 6 cmH<sub>2</sub>O)<sup>20</sup>. La medida del consumo de ox&#237;geno en el pico del esfuerzo (VO<sub>2</sub> pico) es el procedimiento m&#225;s importante de evaluaci&#243;n funcional y de estratificaci&#243;n del pron&#243;stico en la ICC, adem&#225;s de ser utilizado como punto de corte para transplante card&#237;aco (valor de 14 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>.). La obtenci&#243;n de valores de VO<sub>2</sub> de pico inferiores a 10 o superiores a 18 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>., indican, igualmente, un mal pron&#243;stico<sup>21</sup>.</p>
      <p>Los pacientes de nuestro estudio presentaron una reducci&#243;n en los valores de VO<sub>2</sub> pico al final del tratamiento con CPAP, pero tal disminuci&#243;n no es estad&#237;sticamente significativa. Este hecho puede ser vinculado al peque&#241;o n&#250;mero de pacientes de la muestra, visto que, antes del tratamiento con CPAP, 4 pacientes (40%) presentaron valores de VO<sub>2</sub> pico menor que 14 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>., mientras que despu&#233;s de la terapia con CPAP (1 mes) apenas 1 paciente (10%) mostr&#243; valores menores que 14 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>., expresando un resultado que no se debe despreciar, en la medida en que representa una mejora en la respuesta del grupo evaluado.</p>
      <p>La terapia farmacol&#243;gica con beta-bloqueante en estos pacientes es consensual<sup>22</sup> e influye en los valores de VO<sub>2</sub> de pico. El correcto uso de las medicaciones prescriptas por el m&#233;dico asistente interfiere directamente en los resultados obtenidos, visto que su uso adecuado disminuye la mortalidad en pacientes con insuficiencia ventricular izquierda. Este hecho fue confirmado por O'Neill et al<sup>23</sup> despu&#233;s de an&#225;lisis de 2.105 pacientes que realizaron test cardiopulmonar, divididos en 2 grupos: uso de beta-bloqueante (n = 909) y no uso de beta-bloqueante (n = 1.196). Los pacientes tratados con beta-bloqueante presentan alta tasa de sobrevivencia, con capacidad funcional que excedi&#243; el VO<sub>2</sub> de pico de 10 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>.</p>
      <p>En nuestro estudio, 70% de los pacientes ten&#237;an prescripci&#243;n de beta-bloqueante, sin embargo, por no haber sido realizada la inspecci&#243;n directa de la ingesti&#243;n del medicamento, no podemos afirmar que los pacientes hicieron uso correcto de la medicaci&#243;n.</p>
      <p>La utilizaci&#243;n del CPAP trajo beneficios para los pacientes estudiados, en la medida en que demostraron una disminuci&#243;n estad&#237;sticamente significativa en el VO<sub>2</sub> de reposo, en relaci&#243;n al VO<sub>2</sub> durante el ejercicio.</p>
      <p>Esta reducci&#243;n en el consumo de ox&#237;geno tambi&#233;n fue observada cuando el VO<sub>2</sub> fue estimado en unidades de equivalentes metab&#243;licos (METs)<sup>24</sup>. Los valores calculados pre y post-tratamiento con CPAP fueron, respectivamente, de 2,74 para 1,74 METs en reposo y de 5,35 para 4,88 METs en el pico del ejercicio.</p>
      <p>La presencia de disnea y cansancio tanto a los peque&#241;os esfuerzos, como en reposo es un s&#237;ntoma cl&#237;nico importante. En la ergoespirometr&#237;a, la evaluaci&#243;n de los par&#225;metros ventilatorios presentados durante el ejercicio es representada por el &#237;ndice ventilatorio que analiza la progresi&#243;n, as&#237; como la estratificaci&#243;n de la IC<sup>25,26</sup>.</p>
      <p>Los valores del &#237;ndice ventilatorio en el pico del ejercicio y en reposo, evaluados e el pre tratamiento, presentaron una diferencia de 0,95, sin significancia estad&#237;stica. En el post tratamiento hubo una diferencia de 0,77 (<italic>p</italic> = 0,02). Podemos afirmar que este grupo tiende a disminuir el riesgo despu&#233;s de la terapia con CPAP, basado en los resultados de Jankowska et al<sup>27</sup>, en el cual se demuestra que el pron&#243;stico en pacientes con ICC con &#237;ndice ventilatorio alto es significativamente peor. </p>
      <p>La incompetencia cronotr&#243;pica <bold>es</bold> definida como la incapacidad del coraz&#243;n para alcanzar una frecuencia de 80% del valor predicho de acuerdo con la f&#243;rmula de Astrand's<sup>28</sup>. Los valores de la frecuencia card&#237;aca durante y despu&#233;s de un test cardiopulmonar es un excelente instrumento para el an&#225;lisis pron&#243;stico de mortalidad en la pr&#225;ctica cl&#237;nica de rutina<sup>29,30</sup> adem&#225;s de ser un marcador de actividad parasimp&#225;tica reducida (incapacidad cronotr&#243;pica), as&#237; como un predictor de mortalidad<sup>31</sup>.</p>
      <p>Los valores alcanzados de la frecuencia card&#237;aca en el pico y en la recuperaci&#243;n despu&#233;s de 1 minuto en el pre tratamiento presentaron una diferencia de 19,5 lpm (135 &#177; 18,94 para 115,8 &#177; 19,1lpm) y en el post tratamiento 18,9 lpm (136,9 &#177; 15,95 para 118 &#177; 17,93 lpm), sin diferencia estad&#237;stica significativa, lo que sugiere que estos pacientes presentaron actividad parasimp&#225;tica reducida.</p>
      <p>Bilsel et al<sup>32</sup> afirman que la incompetencia cronotr&#243;pica es com&#250;n en estos pacientes y que el &#237;ndice cronotr&#243;pico es un marcador pron&#243;stico importante en individuos saludable. En nuestro estudio, sus valores en el pre tratamiento y post tratamiento fueron de 0,40 y 0,33. Eso indica incompetencia cronotr&#243;pica, visto que los valores de normalidad son <underline>&lt;</underline> 0,80<sup>31</sup>.</p>
      <p>Las respuestas hemodin&#225;micas durante el ejercicio pueden determinar el pron&#243;stico de los pacientes con ICC, permitiendo determinar la estratificaci&#243;n de riesgo (alto, medio o bajo riesgo cardiovascular) y su capacidad funcional<sup>33</sup>.</p>
      <p>Los resultados encontrados entre el VO<sub>2</sub> pico x pico de la PAS (poder circulatorio) en el pre tratamiento, a pesar de no presentar significancia estad&#237;stica, fueron mayores que los encontrados en el post tratamiento (2.535,10 x 2.362,76 mmHg.mlO<sub>2</sub>.min<sup>-1</sup>.kg<sup>-2</sup>), siendo esta diferencia de 172,34. Este hecho posee relevancia cl&#237;nica, pues Cohen-Solal et al<sup>34</sup>, evaluando el poder circulatorio de 28 pacientes que fueron a &#243;bito (2.567 &#177; 984 mmHg.mlO<sub>2</sub>.min<sup>-1</sup>.kg<sup>-2</sup>), 32 pacientes que hicieron transplante (2.402 &#177; 843 mmHg.mlO<sub>2</sub>.min<sup>-1</sup>.kg<sup>-</sup><sup>2</sup>) y 115 pacientes que permanecieron vivos (3.573 &#177; 1.273 mmHg.mlO<sub>2</sub>.min<sup>-1</sup>.kg<sup>-2</sup>), concluyeron que pacientes con un bajo poder circulatorio tiene un pron&#243;stico particularmente pobre. En el presente estudio, la terapia con CPAP provoc&#243; una disminuci&#243;n en el poder circulatorio. Si comparamos a los valores citados encima, nuestros pacientes presentaron valores pr&#243;ximos a los de transplante card&#237;aco.</p>
      <p>Durante la terapia con CPAP fue monitoreada la presi&#243;n arterial, la frecuencia card&#237;aca y la frecuencia respiratoria, que, comparadas entre el reposo y el t&#233;rmino de la terapia, no presentaron diferencia significativa.</p>
      <p>Los resultados del estudio demuestran que la terapia con CPAP en los pacientes con insuficiencia card&#237;aca cr&#243;nica compensada en atenci&#243;n ambulatoria puede ser un recurso terap&#233;utico que, aliado a la terapia medicamentosa, se vuelve un excelente m&#233;todo de prevenci&#243;n de complicaciones. La terapia en estos pacientes, adem&#225;s de aumentar la FEVE ocasion&#243; mejora en la capacidad funcional, a trav&#233;s del aumento del tiempo de ejercicio. Durante el per&#237;odo de terapia ning&#250;n paciente present&#243; complicaciones cl&#237;nico-hemodin&#225;micas o reacciones a la t&#233;cnica, siendo este, por lo tanto, un procedimiento seguro.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La aplicaci&#243;n de CPAP (10 cmH<sub>2</sub>O) diariamente por 60 min. durante 1 mes, aument&#243; la fracci&#243;n de eyecci&#243;n de ventr&#237;culo izquierdo en los pacientes estudiados, disminuy&#243; el VO<sub>2</sub> y el VCO<sub>2</sub> de reposo. Este protocolo llev&#243; a un aumento en el tiempo de ejercicio, mejorando la tolerancia a &#233;l, pudiendo volverse metodolog&#237;a importante en la terapia de pacientes con ICC estable, tratados ambulatoriamente.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiamiento externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo es parte de disertaci&#243;n de Maestrado de Jo&#227;o Carlos Moreno de Azevedo por la Facultad de Medicina (FM-UFRJ) y Escuela de Educaci&#243;n F&#237;sica y Deportes (EEFD-UFRJ).</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
      <p>1. Sociedade Brasileira de Cardiologia. I Diretriz latino-americana para avalia&#231;&#227;o e conduta na insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada. Arq Bras Cardiol. 2005; 85 (supl. 3): 1-48.</p>
      <p>2. Sociedade Brasileira de Cardiologia. II Diretrizes para o diagn&#243;stico e tratamento da insufici&#234;ncia card&#237;aca. Arq. Bras Cardiol. 2002; 79 (supl. 4): 1-30.</p>
      <p>3. Esc guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic failure 2008: The Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure 2008 of the European Society of Cardiology. Eur J Heart Fail. 2008; 10 (10): 933-89.</p>
      <p>4. Arzt M, Schulz M, Wensel R, Montalvan S, Blumberg FC, Riegger GA, Pfeifer M. Nocturnal continuous positive airway pressure improves ventilatory efficiency during exercise in patients with chronic heart failure. Chest. 2005; 127 (3): 794-802.</p>
      <p>5. Miller MR, Crapo R, Hankinson J, BrusascoV, Burgos F, Casaburi R, et al. American Thoracic Society e European Respiratory Society (ATS/ERS) Task Force: Standardisation of lung function testing - general considerations for lung function testing. Eur Respir J. 2005; 26: 153-61.</p>
      <p>6. Malone S, Liu PP, Holloway R, Rutherford R, Xie A, Bradley TD. Obstructive sleep apnoea in patients with dilated cardiomyopathy: effects of continuous positive airway pressure. Lancet. 1991; 338 (8781): 1480-4.</p>
      <p>7. Ciampi Q, Villari B. Role of echocardiography in diagnosis and risk stratification in heart failure with left ventricular systolic dysfunction. Cardiovasc Ultrasound. 2007; 5 (34): 1-12.</p>
      <p>8. Tkacova R, Liu PP, Naughton MT, Bradley TD. Effects of continuous positive airway pressure on mitral regurgitant fraction and atrial natriuretic peptide in patients with heart failure. J Am Coll Cardiol.1997; 30 (3): 739-45.</p>
      <p>9. Bradley TD, Logan AG, Kimoff RJ, S&#233;ri&#232;s F, Morrison D, Ferguson K, et al. Continuous positive airway pressure for central sleep apnea and heart failure. N Engl J Med. 2005; 353: 2025-33.</p>
      <p>10. Kaneko Y, Floras JS, Phil D, Usui K, Plante J, Tkacova R, et al. Cardiovascular effects of continuous positive airway pressure in patients with heart failure and obstructive sleep apnea. N Engl J Med. 2003; 348: 1233-41.</p>
      <p>11. Mansfield DR, Gollogly NC, Kaye DM, Richardson M, Bergin P, Naughton MT. Controlled trial of continuous positive airway pressure in obstructive sleep apnea and heart failure. Am J Respir Crit Care Med. 2004; 169 (3): 361-6.</p>
      <p>12. Egea CJ, Aizpuru F, Pinto JA, Ayuela JM, Ballester E, Zamarro NC, et al. Cardiac function after CPAP therapy in patients with chronic heart failure and sleep apnea: a multicenter study. Sleep Med. 2008; 9: 660-6.</p>
      <p>13. Peter JV, Moran JL, Phillips-Hughes J, Graham P, Bersten AD. Effect of non-invasive positive pressure ventilation (NIPPV) on mortality in patients with acute cardiogenic pulmonary oedema: a meta-analysis. Lancet. 2006; 367: 1155-63.</p>
      <p>14. Naughton MT, Rahman MA, Hara K, Floras JS, Bradley TD. Effect of continuous positive airway pressure on intrathoracic and left ventricular transmural pressures in patients with congestive heart failure. Circulation. 1995; 91: 1725-31.</p>
      <p>15. Lenique F, Habis M, Lofaso F, Dubois-Rand&#233; J, Harf A, Brochard L. Ventilatory and hemodynamic effects of continuous positive airway pressure in left heart failure. Am J Respir Crit Care Med.1997; 155: 500-5.</p>
      <p>16. Mehta S, Liu PP, Fitzgerald S, Allidina YK, Bradley D. Effects of continuous positive airway pressure on cardiac volumes in patients with ischemic and dilated cardiomyopathy. Am J Respir Crit Care Med. 2000; 161: 128-34.</p>
      <p>17. Fessler HE, Brower RG, Shapiro EP, Permut S. Effects of positive and-expiratory pressure and body position on pressure in the thoracic grat veins. Am Rev Respir Dis. 1993; 148 (6Pt 1): 1657-64.</p>
      <p>18. Schart SM, Hen L, Slamowitz D, Rao PS. Effects of continuous positive airway pressure on cardiac output and plasma norepinephrine in sedated pigs. J Crit Care. 1996; 11 (2): 57-64.</p>
      <p>19. Chua TP, Ponikowski P, Harrington D, Anker SD, Webb-Peploe K, Clark AL, et al. Clinical correlates and prognostic significance of the ventilatory response to exercise in chronic heart failure. J Am Coll Cardiol. 1997; 29 (1): 585-90.</p>
      <p>20. Chermont S, Quint&#227;o MM, Mesquita ET, Rocha NN, N&#243;brega AC. Noninvasive ventilation with continuous positive airway pressure acutely improves 6-minute walk distance in chronic heart failure. J Cardiopulm Rehabil. 2009; 29 (1): 44-8.</p>
      <p>21. Corra U, Mezzani A, Bosimini E, Giannuzzi P. Cardiopulmonary exercise testing and prognosis in chronic heart failure: a prognosticating algorithm for the individual patient. Chest. 2004; 126: 942-50.</p>
      <p>22. Adams KF, Baughman KL, Dec WG, Elkayam U, Forker AD. Guidelines for management of patients with heart failure caused by left ventricular systolic - pharmacological approaches. J Card Fail. 1999; 5 (4): 287-393.</p>
      <p>23. O'Neill JO, Young JB, Pothier CE, Lauer MS. Peak oxygen consumption as a predictor of death in patients with heart failure receiving - blockers. Circulation. 2005; 111: 2313-8.</p>
      <p>24. American College of Sports Medicine. ACMS's Guidelines for exercise testing and prescription. 6th ed. Baltimore: Lippincott Williams &amp; Wilkins; 2000.</p>
      <p>25. Clark AL, Poole-Wilson PA, Coats AJ. Relation between ventilation and carbon dioxide production in patients with chronic heart failure. J Am Coll Cardiol. 1992; 20: 1326-32.</p>
      <p>26. Metra M, Dei Cas L. Role of exercise ventilation in the limitation of functional capacity in patients with congestive heart failure. Basic Res Cardiol. 1996; 91 (Suppl 1): 31-6.</p>
      <p>27. Jankowska E, Pietruk-Kowalczyk J, Zymlinski R, Witkowski T, Ponikowska B, Sebzda T, et al. The role of exercise ventilation in clinical evaluation and risk stratification in patients with chronic heart failure. Kardiol Pol. 2003; 59 (8): 115-27.</p>
      <p>28. Katritsis D, Camm AJ. Chronotropic incompetence: a proposal for definition and diagnosis. Br Heart J. 1993; 70: 400-2.</p>
      <p>29. Cole CR, Blackstone EH, Pashkow FJ, Snader CE, Lauer MS. Heart-rate recovery immediately after exercise as a predictor of mortality. N Engl J Med.1999; 341: 1351-7.</p>
      <p>30. Nishime EO, Cole CR, Blackstone EH, Pashkow FJ, Lauer MS. Heart rate recovery and treadmill exercise score as predictors of mortality in patients referred for exercise ECG. JAMA. 2000; 284 (11): 1392-8.</p>
      <p>31. Lauer MS, Francis GS, Okin PM, Pashkow FJ, Snader CE, Marwick TH. Impaired chronotropic response to exercise stress testing as a predictor of mortality. JAMA. 1999; 281 (6): 524-9.</p>
      <p>32. Bilsel T, Terzi S, Akbulut T, Sayar N, Hobikoglu G, Yesilcimen K. Abnormal heart rate recovery immediately after cardiopulmonary exercise testing in heart failure patients. Int Heart J. 2006; 47 (3): 431-40. </p>
      <p>33. Metra M, Faggiano P, D'Aloia A, Nodari S, Gualeni A, Raccagni D, et al. Use of cardiopulmonary exercise testing with hemodynamic monitoring in the prognostic assessment of ambulatory patients with chronic heart failure. J Am Coll Cardiol. 1999; 33: 943-50.</p>
      <p>34. Cohen-Solal A, Tabet JY, Logeart D, Bourgoin P, Tokmakova M, Dahan M. A non-invasively determined surrogate of cardiac power ('circulatory power') at peak exercise is a powerful prognostic factor in chronic heart failure. Eur Heart J. 2000; 23: 806-14.</p>
      <p>
        <fn id="add1-body3" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Correspondencia:</bold>
          </label>
          <p> Jo&#227;o Carlos Moreno de Azevedo</p>
          <p> Hospital Universit&#225;rio Clementino Fraga Filho - UFRJ - Servi&#231;o de Fisioterapia</p>
          <p> Rua Prof. Rodolpho Paulo Rocco, 255 - 2&#186; andar - Ilha do Fund&#227;o</p>
          <p> 21941-913 - Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="jmoreno@hucff.ufrj.br">jmoreno@hucff.ufrj.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Art&#237;culo recibido el 28/07/09; revisado recibido el 11/11/09; aceptado el 02/03/10.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
