<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">cGd3vHt6BvcZpQXfxXNxJqb</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00023</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001100023</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500123</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010001100023</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>O impacto do CPAP na reabilita&#231;&#227;o card&#237;aca de pacientes com ICC: relato de caso</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Costa</surname>
            <given-names>Murillo Fraz&#227;o de Lima e</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barros</surname>
            <given-names>Matheus Pires de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lima</surname>
            <given-names>Jos&#233; Hariston Morais</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Centro Universit&#225;rio de Jo&#227;o Pessoa</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <institution content-type="orgname">VITACOR</institution>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Jo&#227;o Pessoa</named-content>
          <named-content content-type="state">Para&#237;ba</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal da Para&#237;ba</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>07</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>e7</fpage>
      <lpage>e9</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>29</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>09</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>30</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva &#233; uma patologia que limita a fun&#231;&#227;o f&#237;sica do paciente. Neste estudo foi analisada uma paciente, realizando um programa de reabilita&#231;&#227;o card&#237;aca associado &#224; press&#227;o positiva cont&#237;nua nas vias a&#233;reas, aferindo-se antes do estudo e ap&#243;s 6 semanas, o teste de caminhada de 6 minutos (TC6M), question&#225;rio de qualidade de vida e ecocardiograma. A paciente aumentou a dist&#226;ncia no TC6M de 152,5 m para 520,44 m. O question&#225;rio Minnesota reduziu de 62 para 18. A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o subiu de 33% para 36%. Na paciente estudada a conduta melhorou o desempenho f&#237;sico e a qualidade de vida.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>exerc&#237;cio</kwd>
        <kwd>reabilita&#231;&#227;o</kwd>
        <kwd>qualidade de vida</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>29</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>O impacto do CPAP na reabilita&#231;&#227;o card&#237;aca de pacientes com ICC: relato de caso</p>
    <p>
      <bold>Murillo Fraz&#227;o de Lima e Costa<sup>I</sup>; Matheus Pires de Barros<sup>II</sup>; Jos&#233; Hariston Morais Lima<sup>III</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>VITACOR - Reabilita&#231;&#227;o Pulmonar e Card&#237;aca </p>
    <p><sup>II</sup>Centro Universit&#225;rio de Jo&#227;o Pessoa </p>
    <p><sup>III</sup>Universidade Federal da Para&#237;ba, Jo&#227;o Pessoa, PB - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>A insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva &#233; uma patologia que limita a fun&#231;&#227;o f&#237;sica do paciente. Neste estudo foi analisada uma paciente, realizando um programa de reabilita&#231;&#227;o card&#237;aca associado &#224; press&#227;o positiva cont&#237;nua nas vias a&#233;reas, aferindo-se antes do estudo e ap&#243;s 6 semanas, o teste de caminhada de 6 minutos (TC6M), question&#225;rio de qualidade de vida e ecocardiograma. A paciente aumentou a dist&#226;ncia no TC6M de 152,5 m para 520,44 m. O question&#225;rio Minnesota reduziu de 62 para 18. A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o subiu de 33% para 36%. Na paciente estudada a conduta melhorou o desempenho f&#237;sico e a qualidade de vida.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Insufici&#234;ncia card&#237;aca, exerc&#237;cio, reabilita&#231;&#227;o, qualidade de vida.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Atualmente a insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva (ICC) atinge milhares de pessoas em todo mundo, sendo considerada por alguns autores como estado de pandemia<sup>1</sup>. De acordo com uma recente revis&#227;o realizada pelo Sistema &#250;nico de Sa&#250;de (SUS), cerca de 23 milh&#245;es de indiv&#237;duos s&#227;o portadores de ICC, ocorrendo 2 milh&#245;es de novos casos a cada ano<sup>2</sup>, tornando-se uma prioridade para organiza&#231;&#227;o mundial de sa&#250;de (OMS). Estima-se que no Brasil 6,4 milh&#245;es de pessoas sofram dessa s&#237;ndrome, atingindo de 1% a 2% da popula&#231;&#227;o geral<sup>2</sup>.</p>
    <p>Tais pacientes se beneficiam diretamente de um treinamento f&#237;sico regular, visto que o mesmo promove uma melhora progressiva da toler&#226;ncia ao esfor&#231;o, redu&#231;&#227;o da frequ&#234;ncia card&#237;aca de repouso, aumento do consumo m&#225;ximo de oxig&#234;nio (VO<sub>2</sub>) e maior oferta de oxig&#234;nio (O<sub>2</sub>) ao mioc&#225;rdio, aumento da capacidade oxidativa da musculatura esquel&#233;tica<sup>3</sup>. </p>
    <p>O uso de press&#227;o positiva parece vantajoso nessa popula&#231;&#227;o. O tratamento atrav&#233;s de press&#227;o positiva na via a&#233;rea (CPAP) pode melhorar a fun&#231;&#227;o card&#237;aca e aliviar os sintomas da ICC. Esta melhora &#233; conseguida atrav&#233;s do aumento a press&#227;o intrator&#225;cica, que reduz a pr&#233; e p&#243;s-carga do ventr&#237;culo esquerdo como a press&#227;o transmural, culminando com um aumento do volume de curso e de sa&#237;da. Assim pode-se dizer que o CPAP melhora a mec&#226;nica do cora&#231;&#227;o insuficiente<sup>4</sup>.</p>
    <p>A principal caracter&#237;stica desses pacientes &#233; a intoler&#226;ncia aos esfor&#231;os f&#237;sicos, detectada atrav&#233;s da dispneia e fadiga, com base nesse pressuposto, torna-se necess&#225;rio a inser&#231;&#227;o desses indiv&#237;duos em um programa de reabilita&#231;&#227;o cardiovascular com o objetivo de permitir ao cardiopata retornar o quanto antes a uma vida ativa e produtiva<sup>2</sup>.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todo</bold>
    </p>
    <p>A pesquisa foi do tipo estudo de caso, sendo recrutada uma paciente do sexo feminino, de 51 anos de idade, com Insufici&#234;ncia Card&#237;aca de origem chag&#225;sica, apresentando classe funcional III (<italic>New York Heart Association</italic>)<sup>2</sup>, n&#227;o apresentando comorbidades musculoesquel&#233;ticas nem pulmonares. Antes de iniciar o protocolo de Reabilita&#231;&#227;o Card&#237;aca e ap&#243;s conclu&#237;das as seis semanas, a paciente foi submetida a um Ecocardiograma, question&#225;rio de qualidade de vida (<italic>Minnesota Living with Heart Failure</italic> adaptado)<sup>2</sup> e Teste de Caminhada de Seis Minutos<sup>5</sup>, durante as avalia&#231;&#245;es a paciente foi acompanhada pelo mesmo examinador, que era cego ao tratamento. O protocolo de treinamento foi composto de quatro sess&#245;es semanais durante um per&#237;odo de seis semanas, sendo aplicada uma press&#227;o positiva cont&#237;nua de 10cmH<sub>2</sub>O nas vias a&#233;reas durante todo o tempo da sess&#227;o (CPAP ResMed LightWeight II).</p>
    <p>As sess&#245;es de treinamento eram compostas de atividade aer&#243;bica em esteira ou bicicleta ergom&#233;trica (Reebok TR1 e Reebok Power Bike, respectivamente), alternadamente a cada dia, e exerc&#237;cios resistidos para membros superiores e inferiores (halteres e caneleiras Reebok, respectivamente), tamb&#233;m alternadamente a cada dia. Durante as sess&#245;es de treinamento a pacientes foi sempre acompanhada pelo mesmo supervisor. Na primeira semana de treinamento a atividade aer&#243;bica teve dura&#231;&#227;o de 20 minutos e foram realizados tr&#234;s exerc&#237;cios resistidos. Na segunda semana de treinamento a atividade aer&#243;bica teve dura&#231;&#227;o de 25 minutos e foram realizados quatro exerc&#237;cios resistidos. Da terceira a sexta semana de treinamento a atividade aer&#243;bica teve dura&#231;&#227;o de 30 minutos e foram realizados cinco exerc&#237;cios resistidos. Durante a atividade aer&#243;bica a paciente era mantida na frequ&#234;ncia card&#237;aca alvo (70-80% da FCmax) e era aumentado, a cada duas semanas, pelo menos 1 kg de carga nos exerc&#237;cios resistidos (at&#233; o limite da paciente).</p>
    <p>A paciente tinha, monitoradas, a cada 15 minutos, sua press&#227;o arterial, a frequ&#234;ncia card&#237;aca e a satura&#231;&#227;o perif&#233;rica de oxig&#234;nio (ox&#237;metro de pulso DIGIT).</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Na primeira avalia&#231;&#227;o a paciente apresentou ao Ecocardiograma uma fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de 33%, sendo elevada para 36% ap&#243;s o protocolo de treinamento (<xref ref-type="fig" rid="grf1">Gr&#225;fico 1</xref>). No question&#225;rio de qualidade de vida a paciente apresentou inicialmente uma soma de 62 pontos, sendo reduzida para 18 ap&#243;s o protocolo de treinamento. Ao realizar o teste de caminhada de 6 minutos inicialmente a paciente percorreu uma dist&#226;ncia de 152,5 m, sendo aumentada para 520,44 m ap&#243;s treinamento (<xref ref-type="fig" rid="grf2">Gr&#225;fico 2</xref>).</p>
    <fig id="grf1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-00e7-00023-gf01.jpg"/></fig>
    <fig id="grf2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-00e7-00023-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Foi verificado que o consumo de oxig&#234;nio pelo mioc&#225;rdio (PA sist&#243;lica X FC), apresentou um valor inicial de 10.200, caindo para 8.280 ap&#243;s o protocolo de treinamento. Constatou-se ainda uma redu&#231;&#227;o na classe funcional da paciente de III para II. </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nosso trabalho analisou os efeitos de um programa de reabilita&#231;&#227;o card&#237;aca associado ao uso de press&#227;o positiva nas vias a&#233;reas para tratamento de pacientes com ICC.</p>
    <p>Alguns estudos indicam que o uso do CPAP pode melhorar a fun&#231;&#227;o card&#237;aca e pulmonar, e aliviar os sintomas em pacientes com ICC<sup>4,6</sup> funcionando como terapia coadjuvante nesses pacientes. Os resultados expressados na presente pesquisa est&#227;o em analogia com os apresentados pelo estudo de Wittmer e cols.<sup>7</sup>, que concluiu que o CPAP melhora a toler&#226;ncia ao esfor&#231;o f&#237;sico. Embora os autores supracitados tenham avaliado a fun&#231;&#227;o pulmonar, n&#227;o definem a influ&#234;ncia da fun&#231;&#227;o pulmonar e ou hemodin&#226;mica nos resultados obtidos<sup>7</sup>. </p>
    <p>Tais resultados correlacionam-se diretamente com o racioc&#237;nio de alguns autores<sup>8,3</sup>, relatando que a pr&#225;tica de exerc&#237;cios f&#237;sicos reduz tanto a PA sist&#243;lica como a FC, com consequente diminui&#231;&#227;o do MVO<sub>2</sub>. Associado a esses efeitos, a utiliza&#231;&#227;o do CPAP reduz a FC em pacientes com ICC diminuindo a atividade simp&#225;tica, reduzindo assim a MVO<sub>2</sub><sup>7,9</sup>.</p>
    <p>Em um estudo randomizado e controlado, no qual se realizou treinamento f&#237;sico em pacientes portadores de ICC por 6 meses, observou-se um aumento estatisticamente significante na fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo no grupo de treinamento (aumento de 30 para 35%)<sup>10</sup>. Nosso estudo de caso obteve resultados semelhantes, entretanto os resultados foram obtidos em um espa&#231;o de tempo bem mais reduzido (6 semanas), fato esse que nos levou a hip&#243;tese de o CPAP acelerar esse processo.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>No nosso estudo a associa&#231;&#227;o do CPAP &#224; reabilita&#231;&#227;o card&#237;aca mostrou-se de grande valia para melhora do desempenho f&#237;sico, fun&#231;&#227;o card&#237;aca e qualidade de vida da paciente. Tal conduta n&#227;o apresentou complica&#231;&#245;es. Estudos randomizados, controlados e multic&#234;ntricos s&#227;o necess&#225;rios para demonstrar esses benef&#237;cios em grande escala.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Murillo Fraz&#227;o de Lima e Costa </p>
        <p> Av. Nossa Senhora dos Navegantes, 205, Apto 1101 - Tamba&#250; </p>
        <p> 58039-110 - Jo&#227;o Pessoa, PB - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="murillo.frazao@gmail.com">murillo.frazao@gmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 30/06/09; revisado recebido em 09/10/09; aceito em 29/10/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1.&#160; Mesquita ET, Socrates J, Rassi S, Villacorta    H, Mady C. Insufici&#234;ncia card&#237;aca com fun&#231;&#227;o sist&#243;lica    preservada. Arq Bras Cardiol. 2004; 82: 494-500.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Insufici&#234;ncia card&#237;aca com fun&#231;&#227;o sist&#243;lica preservada</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>494</fpage>
          <lpage>500</lpage>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mesquita</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Socrates</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villacorta</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mady</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2.&#160; Bueno AKM, Umeda IIK, Kawauchi TS. Fisioterapia    na reabilita&#231;&#227;o de pacientes com miocardiopatia. In: Manual de    fisioterapia na reabilita&#231;&#227;o cardiovascular. S&#227;o Paulo:    Manole; 2006. p. 103-39.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Manual de fisioterapia na reabilita&#231;&#227;o cardiovascular</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>103</fpage>
          <lpage>39</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bueno</surname>
              <given-names>AKM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Umeda</surname>
              <given-names>IIK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kawauchi</surname>
              <given-names>TS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3.&#160; Sociedade Brasileira de Cardiologia. I Consenso    nacional de reabilita&#231;&#227;o cardiovascular. Arq Bras Cardiol. 1997;    69 (4): 267-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>I Consenso nacional de reabilita&#231;&#227;o cardiovascular</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>267</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>69</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4.&#160; Sin DD, Logan AG, Fitzgerald FS, Liup PP,    Bradley D. Efects of continuous positive airway pressure on cardiovascular outcomes    in heart failure patients with and without Cheyne-Stokes respiration. Circulation.    2000; 102: 61-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efects of continuous positive airway pressure on cardiovascular outcomes in heart failure patients with and without Cheyne-Stokes respiration</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>61</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sin</surname>
              <given-names>DD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Logan</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fitzgerald</surname>
              <given-names>FS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liup</surname>
              <given-names>PP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bradley</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5.&#160; ATS Statement: Guidelines for the six-minute    walk test. Am J Respir Crit Care Med. 2002; 166: 111-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ATS Statement: Guidelines for the six-minute walk test</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>111</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>166</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6.&#160; Yan AT, Bradley D, Liu PP. The role of continuous    positive airway pressure in the treatment of congestive heart failure. Chest.    2001; 120: 1675-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The role of continuous positive airway pressure in the treatment of congestive heart failure</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1675</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <volume>120</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yan</surname>
              <given-names>AT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bradley</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>PP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7.&#160; Wittmer VL, Simoes GMS, Sogame LCM, Vasquez    EC. Effects of continuous positive airway pressure on pulmonary function and    exercise tolerance in patients with congestive heart failure. Chest. 2006; 130:    157-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of continuous positive airway pressure on pulmonary function and exercise tolerance in patients with congestive heart failure</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>157</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>130</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wittmer</surname>
              <given-names>VL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simoes</surname>
              <given-names>GMS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sogame</surname>
              <given-names>LCM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vasquez</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8.&#160; Leon SA, Franklin BA, Costa F, Balady GJ,    Berra KA, Stewart KJ, et al. Cardiac rehabilitation and secondary prevention    of coronary heart disease. Circulation. 2005; 111: 369-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac rehabilitation and secondary prevention of coronary heart disease</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>369</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Leon</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franklin</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Costa</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Balady</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berra</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stewart</surname>
              <given-names>KJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9.&#160; Kaye DM, Mansfield D, Aggarwal A, Naughton    MT, Esler MD. Acute effects of continuous positive airway pressure on cardiac    sympathetic tone in congestive heart failure. Circulation. 2001; 103: 2336-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute effects of continuous positive airway pressure on cardiac sympathetic tone in congestive heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2336</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kaye</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mansfield</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aggarwal</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naughton</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Esler</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Hambrecht R, Gielen S, Linke A, Fiehn E,    Yu J, Walther C, et al. Effects of exercise training on left ventricular function    and peripheral resistance in patients with chronic heart failure: a randomized    trial. JAMA. 2000; 283: 3095-101.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of exercise training on left ventricular function and peripheral resistance in patients with chronic heart failure: a randomized trial</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>3095</fpage>
          <lpage>101</lpage>
          <volume>283</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hambrecht</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gielen</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Linke</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fiehn</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walther</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">The impact of continuous positive airway pressure (CPAP) on the cardiac rehabilitation of patients with congestive heart failure: case report</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Congestive heart failure is a pathology that limits the patient's physical function. This study analyzed one patient who was submitted to a cardiac rehabilitation program associated to Continuous Positive Airway Pressure (CPAP), by assessing the results of the six-minute walk test (6MWT) and a questionnaire on the quality of life and performing an echocardiographic assessment before the study and after six weeks. The distance walked by the patient increased from 152.5 m to 520.44 m at the 6MWT. The Minnesota questionnaire score decreased from 62 to 18. Ejection fraction increased from 33% to 36%. Therefore, the management chosen for this case improved the patient's physical performance and quality of life.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart failure</kwd>
        <kwd>exercise</kwd>
        <kwd>rehabilitation</kwd>
        <kwd>quality of life</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>The impact of Continuous Positive Airway Pressure (CPAP) on the cardiac rehabilitation of patients with congestive heart failure: case report</p>
      <p>
        <bold>Murillo Fraz&#227;o de Lima e Costa<sup>I</sup>; Matheus Pires de Barros<sup>II</sup>; Jos&#233; Hariston Morais Lima<sup>III</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>VITACOR - Reabilita&#231;&#227;o Pulmonar e Card&#237;aca</p>
      <p><sup>II</sup>Centro Universit&#225;rio de Jo&#227;o Pessoa</p>
      <p><sup>III</sup>Universidade Federal da Para&#237;ba, Jo&#227;o Pessoa, PB - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>Congestive heart failure is a pathology that limits the patient's physical function. This study analyzed one patient who was submitted to a cardiac rehabilitation program associated to Continuous Positive Airway Pressure (CPAP), by assessing the results of the six-minute walk test (6MWT) and a questionnaire on the quality of life and performing an echocardiographic assessment before the study and after six weeks. The distance walked by the patient increased from 152.5 m to 520.44 m at the 6MWT. The Minnesota questionnaire score decreased from 62 to 18. Ejection fraction increased from 33% to 36%. Therefore, the management chosen for this case improved the patient's physical performance and quality of life.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Heart failure; exercise; rehabilitation; quality of life.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Currently, congestive heart failure (CHF) affects thousands of individuals worldwide and it is considered by some authors as a pandemic state<sup>1</sup>. According to a recent review carried out by the Brazilian Public Health System (SUS), approximately 23 million individuals have CHF, with 2 million new cases every year<sup>2</sup>, which has made the disease a priority for the World Health Organization (WHO). There are an estimated 6.4 million people in Brazil with this condition, which affects 1% to 2% of the general population<sup>2</sup>.</p>
      <p>Such patients directly benefit from regular physical training, considering that the latter promotes a progressive improvement in exercise tolerance, a decrease in resting heart rate (HR), an increase in maximal oxygen consumption (VO<sub>2max</sub>) and higher oxygen (O<sub>2</sub>) supply to the myocardium, as well as increased oxidative capacity of the skeletal muscle<sup>3</sup>. </p>
      <p>The use of positive pressure seems to be beneficial in this population. The treatment using Continuous Positive Airway Pressure (CPAP) can improve cardiac function and bring CHF symptom relief. This improvement is attained through the increase in the intrathoracic pressure, which decreases the left ventricular (LV) preload and afterload such as the transmural pressure, culminating with an increased stroke volume and outflow volume. Thus, it can be stated that the CPAP improves the mechanics of a failing heart<sup>4</sup>. </p>
      <p>The main characteristic of these patients is the intolerance to physical exercise, detected through dyspnea and fatigue; based on this presupposed concept, it becomes necessary to promote a cardiovascular rehabilitation program for these patients, with the objective of allowing the patient with cardiopathy to resume an active and productive life as soon as possible<sup>2</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>The present is a case study of a 51-year-old female patient with heart failure of Chagasic origin, who presented NYHA (New York Heart Association) functional class (FC) III<sup>2</sup>, without any musculoskeletal or pulmonary comorbidities. The patient was submitted to an echocardiogram, answered a quality of life questionnaire (adapted Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire)<sup>2</sup> and performed the Six-minute Walk Test<sup> 5</sup> (6MWT) before initiating the Cardiac Rehabilitation protocol and after the six-week program was completed. The patient was followed by the same examiner throughout the entire study, who was blinded to the treatment.</p>
      <p>The training protocol consisted of four weekly sessions for a period of six weeks, during which a continuous positive pressure of 10cmH<sub>2</sub>O was applied to the airways during the entire session time (CPAP ResMed LightWeight II).</p>
      <p>The training sessions consisted of aerobic activity on a treadmill or bicycle ergometer (Reebok TR1 and Reebok Power Bike, respectively), alternately on each day and resistance exercises for the upper and lower limbs (dumbbells and Reebok ankle weights, respectively), also alternately on each day. </p>
      <p>During the training sessions, the patient was always followed by the same examiner. During the first week of training, the aerobic activity lasted 20 minutes and three types of resistance exercises were performed. On the second week of training, the aerobic activity lasted 25 minutes and 4 resistance exercises were performed. From the third to the sixth weeks of training, the aerobic activity lasted 30 minutes and 5 resistance exercises were performed. </p>
      <p>The patient maintained her target heart rate (70-80% of maximum HR) throughout the aerobic activity and the weight load was increased every two weeks by at least 1 kg in the resistance exercises (up to the patient's limit).</p>
      <p>The patient had the blood pressure, heart rate and oxygen peripheral saturation (DIGIT pulse oximeter) measured every 15 minutes.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>At the first assessment, the patient presented an ejection fraction (EF) of 33% at the echocardiogram, which increased to 36% after the training protocol was completed (<xref ref-type="fig" rid="chr1-body2">Chart 1</xref>). The patient presented an initial Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire score of 62 points, which decreased to 18 points after the training. The distance walked by the patient at the 6MWT increased from 152.5 m to 520.44 m after the training (<xref ref-type="fig" rid="chr2-body2">Chart 2</xref>).</p>
      <fig id="chr1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-00e7-00023-gf01-en.jpg"/></fig>
      <fig id="chr2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-00e7-00023-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>It was observed that the oxygen consumption by the myocardium (systolic BP X HR), had an initial value of 10,200, which decreased to 8,280 after the training. The patient also showed a decrease in NYHA FC from III to II. </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Our study analyzed the effects of a cardiac rehabilitation program associated to the use of Continuous Positive Airway Pressure (CPAP) in the treatment of patients with CHF.</p>
      <p>Some studies have indicated that the use of CPAP can improve cardiac and pulmonary function and bring symptom relief to patients with CHF<sup>4,6</sup>, working as an adjuvant therapy in these patients. The results of the present study are in accordance with those presented by the study of Wittmer et al<sup>7</sup>, which concluded that CPAP improves the tolerance to physical exertion. Although the aforementioned authors evaluated pulmonary function, they did not define the influence of the pulmonary function and/or hemodynamics on the attained results<sup>7</sup>. </p>
      <p>Such results correlated directly with the analysis of some authors<sup>8,3</sup>, who reported that the practice of physical exercises decreases both systolic BP and HR, with a consequent decrease in VO<sub>2max</sub><sup>7,9</sup>. </p>
      <p>In a randomized and controlled study, which analyzed the impact of a six-month physical training program in patients with CHF, a statistically significant increase in the left ventricular ejection fraction was observed in the training group (increase of 30 to 35%)<sup>10</sup>. Our case study attained similar results; however, these results were obtained within a much shorter period of time (6 weeks), a fact that led us to the hypothesis that CPAP can accelerate this process. </p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>In our study, the association between CPAP and cardiac rehabilitation was shown to be important for the improvement of the patient's physical performance, cardiac function and quality of life. This procedure did not result in any complications. Randomized, controlled and multicenter studies are necessary to demonstrate such benefits on a large scale.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">El impacto del CPAP en la rehabilitaci&#243;n card&#237;aca de pacientes con ICC: caso cl&#237;nico</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>La insuficiencia card&#237;aca congestiva es una patolog&#237;a que limita la funci&#243;n f&#237;sica del paciente. En este estudio fue analizada una paciente, realizando un programa de rehabilitaci&#243;n card&#237;aca asociado a la presi&#243;n positiva continua en las v&#237;as a&#233;reas, realizando antes del estudio y despu&#233;s de 6 semanas, el test de caminata de 6 minutos (TC6M), cuestionario de calidad de vida y ecocardiograma. La paciente aument&#243; la distancia en el TC6M de 152,5 m a 520,44 m. El cuestionario Minnesota redujo de 62 a 18. La fracci&#243;n de eyecci&#243;n subi&#243; de 33% a 36%. En la paciente estudiada la conducta mejor&#243; el desempe&#241;o f&#237;sico y la calidad de vida.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Insuficiencia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>ejercicio</kwd>
        <kwd>rehabilitaci&#243;n</kwd>
        <kwd>calidad de vida</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>El impacto del CPAP en la rehabilitaci&#243;n card&#237;aca de pacientes con ICC: caso cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Murillo Fraz&#227;o de Lima e Costa<sup>I</sup>; Matheus Pires de Barros<sup>II</sup>; Jos&#233; Hariston Morais Lima<sup>III</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>VITACOR - Reabilita&#231;&#227;o Pulmonar e Card&#237;aca</p>
      <p><sup>II</sup>Centro Universit&#225;rio de Jo&#227;o Pessoa</p>
      <p><sup>III</sup>Universidade Federal da Para&#237;ba, Jo&#227;o Pessoa, PB - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="add1-body3">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>La insuficiencia card&#237;aca congestiva es una patolog&#237;a que limita la funci&#243;n f&#237;sica del paciente. En este estudio fue analizada una paciente, realizando un programa de rehabilitaci&#243;n card&#237;aca asociado a la presi&#243;n positiva continua en las v&#237;as a&#233;reas, realizando antes del estudio y despu&#233;s de 6 semanas, el test de caminata de 6 minutos (TC6M), cuestionario de calidad de vida y ecocardiograma. La paciente aument&#243; la distancia en el TC6M de 152,5 m a 520,44 m. El cuestionario Minnesota redujo de 62 a 18. La fracci&#243;n de eyecci&#243;n subi&#243; de 33% a 36%. En la paciente estudiada la conducta mejor&#243; el desempe&#241;o f&#237;sico y la calidad de vida.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Insuficiencia card&#237;aca, ejercicio, rehabilitaci&#243;n, calidad de vida.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Actualmente la insuficiencia card&#237;aca congestiva (ICC) alcanza a miles de personas en todo el mundo, siendo considerada por algunos autores como estado de pandemia<sup>1</sup>. De acuerdo con una reciente revisi&#243;n realizada por el Sistema &#218;nico de Salud (SUS), cerca de 23 millones de individuos son portadores de ICC, ocurriendo 2 millones de nuevos casos cada a&#241;o<sup>2</sup>, volvi&#233;ndose una prioridad para la Organizaci&#243;n Mundial de la Salud (OMS). Se estima que en Brasil 6,4 millones de personas sufran este s&#237;ndrome, alcanzando de 1% a 2% de la poblaci&#243;n general<sup>2</sup>.</p>
      <p>Tales pacientes se benefician directamente de un entrenamiento f&#237;sico regular, ya que el mismo promueve una mejora progresiva de la tolerancia al esfuerzo, reducci&#243;n de la frecuencia card&#237;aca de reposo, aumento del consumo m&#225;ximo de ox&#237;geno (VO<sub>2</sub>) y mayor oferta de ox&#237;geno (O<sub>2</sub>) al miocardio, aumento de la capacidad oxidativa de la musculatura esquel&#233;tica<sup>3</sup>. </p>
      <p>El uso de presi&#243;n positiva parece ventajoso en esa poblaci&#243;n. El tratamiento a trav&#233;s de presi&#243;n positiva en la v&#237;a a&#233;rea (CPAP) puede mejorar la funci&#243;n card&#237;aca y aliviar los s&#237;ntomas de la ICC. Esta mejora es conseguida a trav&#233;s del aumento de la presi&#243;n intrator&#225;cica, que reduce la pre y pos-carga del ventr&#237;culo izquierdo como la presi&#243;n transmural, culminando con un aumento del volumen de curso y de salida. As&#237; puede decirse que el CPAP mejora la mec&#225;nica del coraz&#243;n insuficiente<sup>4</sup>.</p>
      <p>La principal caracter&#237;stica de esos pacientes es la intolerancia a los esfuerzos f&#237;sicos, detectada a trav&#233;s de la disnea y fatiga, bas&#225;ndose en ese presupuesto, se vuelve necesario la inserci&#243;n de esos individuos en un programa de rehabilitaci&#243;n cardiovascular con el objetivo de permitir al cardi&#243;pata retornar cuanto antes a una vida activa y productiva<sup>2</sup>.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todo</bold>
      </p>
      <p>La investigaci&#243;n fue del tipo estudio de caso, siendo reclutada una paciente del sexo femenino, de 51 a&#241;os de edad, con Insuficiencia Card&#237;aca de origen chag&#225;sico, presentando clase funcional III (<italic>New York Heart Association</italic>)<sup>2</sup>, no presentando comorbilidades musculoesquel&#233;ticas ni pulmonares. Antes de iniciar el protocolo de Rehabilitaci&#243;n Card&#237;aca y despu&#233;s de concluidas las seis semanas, la paciente fue sometida a un Ecocardiograma, cuestionario de calidad de vida (<italic>Minnesota Living with Heart Failure </italic>adaptado)<sup>2</sup> y Test de Caminata de Seis Minutos<sup>5</sup>, durante las evaluaciones la paciente fue acompa&#241;ada por el mismo examinador, que era ciego al tratamiento. El protocolo de entrenamiento fue compuesto de cuatro sesiones semanales durante un per&#237;odo de seis semanas, siendo aplicada una presi&#243;n positiva continua de 10 cmH<sub>2</sub>O en las v&#237;as a&#233;reas durante todo el tiempo de la sesi&#243;n (CPAP ResMed LightWeight II).</p>
      <p>Las sesiones de entrenamiento estaban compuestas de actividad aer&#243;bica en cinta o bicicleta ergom&#233;trica (Reebok TR1 y Reebok Power Bike, respectivamente), alternadamente cada d&#237;a, y ejercicios de resistencia para miembros superiores e inferiores (Pesas y Canilleras Reebok, respectivamente), tambi&#233;n alternadamente cada d&#237;a. Durante las sesiones de entrenamiento la paciente fue acompa&#241;ada siempre por el mismo supervisor. En la primera semana de entrenamiento la actividad aer&#243;bica tuvo una duraci&#243;n de 20 minutos y fueron realizados tres ejercicios de resistencia. En la segunda semana de entrenamiento la actividad aer&#243;bica tuvo una duraci&#243;n de 25 minutos y fueron realizados cuatro ejercicios de resistencia. De la tercera a la sexta semana de entrenamiento la actividad aer&#243;bica tuvo una duraci&#243;n de 30 minutos y fueron realizados cinco ejercicios de resistencia. Durante la actividad aer&#243;bica la paciente era mantenida en la frecuencia card&#237;aca blanco (70-80% de la FCmax) y era aumentada,lcada dos semanas, por lo menos 1 kg de carga en los ejercicios de resistencia (hasta el l&#237;mite de la paciente).</p>
      <p>La paciente tuvo monitoreadas cada 15 minutos, la presi&#243;n arterial, la frecuencia card&#237;aca y la saturaci&#243;n perif&#233;rica de ox&#237;geno (ox&#237;metro de pulso DIGIT).</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>En la primera evaluaci&#243;n la paciente present&#243; al Ecocardiograma una fracci&#243;n de eyecci&#243;n de 33%, siendo elevada a 36% despu&#233;s del protocolo de entrenamiento (<xref ref-type="fig" rid="es_a23gra01-body3">Gr&#225;fico 1</xref>). En el cuestionario de calidad de vida la paciente present&#243; inicialmente una suma de 62 pontos, siendo reducida a 18 despu&#233;s del protocolo de entrenamiento. Al realizar el test de caminata de 6 minutos inicialmente la paciente recorri&#243; una distancia de 152,5 m, siendo aumentada a 520,44 m despu&#233;s del entrenamiento (<xref ref-type="fig" rid="es_a23gra02-body3">Gr&#225;fico 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a23gra01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-00e7-00023-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a23gra02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-00e7-00023-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Fue verificado que el consumo de ox&#237;geno por el miocardio (PA sist&#243;lica X FC), present&#243; un valor inicial de 10.200, cayendo a 8.280 despu&#233;s del protocolo de entrenamiento. Se constat&#243; tambi&#233;n una reducci&#243;n en la clase funcional de la paciente de III a II. </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Nuestro trabajo analiz&#243; los efectos de un programa de rehabilitaci&#243;n card&#237;aca asociado al uso de presi&#243;n positiva en las v&#237;as a&#233;reas para tratamiento de pacientes con ICC.</p>
      <p>Algunos estudios indican que el uso del CPAP puede mejorar la funci&#243;n card&#237;aca y pulmonar, y aliviar los s&#237;ntomas en pacientes con ICC<sup>4,6</sup> funcionando como terapia coadyuvante en esos pacientes. Los resultados expresados en la presente investigaci&#243;n est&#225;n en analog&#237;a con los presentados por el estudio de Wittmer et al<sup>7</sup>, que concluy&#243; que el CPAP mejora la tolerancia al esfuerzo f&#237;sico. Aunque los autores supracitados hab&#237;an evaluado la funci&#243;n pulmonar, no definen la influencia de la funci&#243;n pulmonar y/o hemodin&#225;mica en los resultados obtenidos<sup>7</sup>. </p>
      <p>Tales resultados se correlacionan directamente con el razonamiento de algunos autores<sup>8,3</sup>, relatando que la pr&#225;ctica de ejercicios f&#237;sicos reduce tanto la PA sist&#243;lica como la FC, con consecuente disminuci&#243;n del MVO<sub>2</sub>. Asociado a esos efectos, la utilizaci&#243;n del CPAP reduce la FC en pacientes con ICC disminuyendo la actividad simp&#225;tica, reduciendo as&#237; la MVO<sub>2</sub><sup>7,9</sup>.</p>
      <p>En un estudio randomizado y controlado, en el cual se realiz&#243; entrenamiento f&#237;sico en pacientes portadores de ICC por 6 meses, se observ&#243; un aumento estad&#237;sticamente significativo en la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo en el grupo de entrenamiento (aumento de 30 a 35%)<sup>10</sup>. Nuestro estudio de caso obtuvo resultados semejantes, mientras que los resultados fueron obtenidos en un espacio de tiempo mucho menor (6 semanas), hecho este que nos llev&#243; a la hip&#243;tesis de que el CPAP acelera ese proceso.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En nuestro estudio la asociaci&#243;n del CPAP a la rehabilitaci&#243;n card&#237;aca se mostr&#243; de gran valor para la mejora del desempe&#241;o f&#237;sico, funci&#243;n card&#237;aca y calidad de vida de la paciente. Tal conducta no present&#243; complicaciones. Estudios randomizados, controlados y multic&#233;ntricos son necesarios para demostrar esos beneficios en gran escala.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
      <p>1. Mesquita ET, Socrates J, Rassi S, Villacorta H, Mady C. Insufici&#234;ncia card&#237;aca com fun&#231;&#227;o sist&#243;lica preservada. Arq Bras Cardiol. 2004; 82: 494-500.</p>
      <p>2. Bueno AKM, Umeda IIK, Kawauchi TS. Fisioterapia na reabilita&#231;&#227;o de pacientes com miocardiopatia. In: Manual de fisioterapia na reabilita&#231;&#227;o cardiovascular. S&#227;o Paulo: Manole; 2006. p. 103-39.</p>
      <p>3. Sociedade Brasileira de Cardiologia. I Consenso nacional de reabilita&#231;&#227;o cardiovascular. Arq Bras Cardiol. 1997; 69 (4): 267-91.</p>
      <p>4. Sin DD, Logan AG, Fitzgerald FS, Liup PP, Bradley D. Efects of continuous positive airway pressure on cardiovascular outcomes in heart failure patients with and without Cheyne-Stokes respiration. Circulation. 2000; 102: 61-6.</p>
      <p>5. ATS Statement: Guidelines for the six-minute walk test. Am J Respir Crit Care Med. 2002; 166: 111-7.</p>
      <p>6. Yan AT, Bradley D, Liu PP. The role of continuous positive airway pressure in the treatment of congestive heart failure. Chest. 2001; 120: 1675-85.</p>
      <p>7. Wittmer VL, Simoes GMS, Sogame LCM, Vasquez EC. Effects of continuous positive airway pressure on pulmonary function and exercise tolerance in patients with congestive heart failure. Chest. 2006; 130: 157-63.</p>
      <p>8. Leon SA, Franklin BA, Costa F, Balady GJ, Berra KA, Stewart KJ, et al. Cardiac rehabilitation and secondary prevention of coronary heart disease. Circulation. 2005; 111: 369-76.</p>
      <p>9. Kaye DM, Mansfield D, Aggarwal A, Naughton MT, Esler MD. Acute effects of continuous positive airway pressure on cardiac sympathetic tone in congestive heart failure. Circulation. 2001; 103: 2336-8.</p>
      <p>10. Hambrecht R, Gielen S, Linke A, Fiehn E, Yu J, Walther C, et al. Effects of exercise training on left ventricular function and peripheral resistance in patients with chronic heart failure: a randomized trial. JAMA. 2000; 283: 3095-101.</p>
      <p>
        <fn id="add1-body3" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Correspondencia:</bold>
          </label>
          <p> Murillo Fraz&#227;o de Lima e Costa</p>
          <p> Av. Nossa Senhora dos Navegantes, 205, Apto 1101 - Tamba&#250;</p>
          <p> 58039-110 - Jo&#227;o Pessoa, PB - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="murillo.frazao@gmail.com">murillo.frazao@gmail.com</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Art&#237;culo recibido el 30/06/09; revisado recibido el 09/10/09; aceptado el 29/10/09.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
