<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">PWBnLbhdp34xNpjTFXwbXTp</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00022</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001100022</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500122</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010001100022</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Mioc&#225;rdio n&#227;o compactado, Doen&#231;a de Chagas e disfun&#231;&#227;o: relato de caso</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mello</surname>
            <given-names>Ronaldo Peixoto de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Szarf</surname>
            <given-names>Gilberto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nakano</surname>
            <given-names>Edson</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Dietrich</surname>
            <given-names>Cristiano</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cirenza</surname>
            <given-names>Claudio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Paola</surname>
            <given-names>Angelo A.V. de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de S&#227;o Paulo</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>07</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>e4</fpage>
      <lpage>e6</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>16</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>22</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>23</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>Relatamos a associa&#231;&#227;o entre a cardiopatia associada ao mioc&#225;rdio n&#227;o compactado do ventr&#237;culo esquerdo (MNCVE) &#224; cardiopatia chag&#225;sica cr&#244;nica (CCC) em paciente com cl&#237;nica de insufici&#234;ncia card&#237;aca, acidente vascular cerebral isqu&#234;mico e arritmia card&#237;aca. As imagens t&#237;picas de MNCVE e CCC foram documentadas pela resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC).</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Mioc&#225;rdio ventricular n&#227;o-compactado</kwd>
        <kwd>Doen&#231;a de Chagas</kwd>
        <kwd>disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>29</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>Mioc&#225;rdio n&#227;o compactado, Doen&#231;a de Chagas e disfun&#231;&#227;o - relato de caso</p>
    <p>
      <bold>Ronaldo Peixoto de Mello; Gilberto Szarf; Edson Nakano; Cristiano Dietrich; Claudio Cirenza; Angelo A.V. de Paola</bold>
    </p>
    <p> Escola Paulista de Medicina - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>Relatamos a associa&#231;&#227;o entre a cardiopatia associada ao mioc&#225;rdio n&#227;o compactado do ventr&#237;culo esquerdo (MNCVE) &#224; cardiopatia chag&#225;sica cr&#244;nica (CCC) em paciente com cl&#237;nica de insufici&#234;ncia card&#237;aca, acidente vascular cerebral isqu&#234;mico e arritmia card&#237;aca. As imagens t&#237;picas de MNCVE e CCC foram documentadas pela resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC).</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Mioc&#225;rdio ventricular n&#227;o-compactado, Doen&#231;a de Chagas, disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Persist&#234;ncia do mioc&#225;rdio n&#227;o compactado do ventr&#237;culo esquerdo (MNCVE) e a cardiopatia chag&#225;sica cr&#244;nica (CCC) s&#227;o causas descritas de disfun&#231;&#227;o ventricular. O MNCVE &#233; caracterizado pela manuten&#231;&#227;o de trabecula&#231;&#245;es, recessos intertrabeculares profundos associados &#224; presen&#231;a de fibrose predominantemente endoc&#225;rdica<sup>1,2</sup>. Por outro lado, a CCC esta relacionada a longa evolu&#231;&#227;o da doen&#231;a, disfun&#231;&#227;o ventricular e fibrose em v&#225;rios est&#225;gios de evolu&#231;&#227;o (endoc&#225;rdicas, mesoc&#225;rdicas, epic&#225;rdicas ou transmurais) em regi&#227;o basal ou em ponta do ventr&#237;culo esquerdo (VE)<sup>3</sup>. Relatamos a seguir a associa&#231;&#227;o entre essas duas causas de cardiopatia em paciente com disfun&#231;&#227;o ventricular.</p>
    <p>
      <bold>Relato do caso</bold>
    </p>
    <p>AJF, 65 anos, masculino, branco, admitido com queixas de palpita&#231;&#245;es, edema em membros inferiores, intoler&#226;ncia a exerc&#237;cios e dispneia progressiva nos &#250;ltimos 6 meses. Referiu acidente vascular isqu&#234;mico encef&#225;lico agudo confirmado por tomografia computadorizada. N&#227;o referia hist&#243;ria familiar de doen&#231;a cardiovascular. Infec&#231;&#227;o previa pela Doen&#231;a de Chagas (DC) foi confirmada por sorologia. O exame f&#237;sico mostrou press&#227;o arterial de 100/60 mmHg, pulso irregular de 70 bpm, e sopro de regurgita&#231;&#227;o mitral classe III/VI. O eletrocardiograma mostrou flutter atrial t&#237;pico, com frequ&#234;ncia ventricular controlada, dura&#231;&#227;o normal de QRS, sem hipertrofia ventricular. Radiografia de t&#243;rax evidenciou &#225;rea card&#237;aca aumentada. Para avaliar a extens&#227;o da disfun&#231;&#227;o ventricular, a presen&#231;a de fibrose mioc&#225;rdica e trombos murais causada pela CCC, uma resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC) foi realizada. Imagem din&#226;mica (cine) utilizando a sequ&#234;ncia <italic>steady state free precession</italic> (SSFP) evidenciou acinesia localizada na regi&#227;o apical do VE. A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o foi estimada em 40%. Imagem de realce tardio transmural apical e trabecula&#231;&#245;es vis&#237;veis a uma rela&#231;&#227;o 6:1 da espessura do mioc&#225;rdio normal em di&#225;stole predominantemente na parede lateral compat&#237;veis com os diagn&#243;sticos de CCC e MNCVE foram evidenciadas, respectivamente (<xref ref-type="fig" rid="a22fig01">Figura 1</xref>). Um estudo eletrofisiol&#243;gico para tratamento ablativo do flutter atrial foi realizado com sucesso. N&#227;o houve indu&#231;&#227;o de arritmias ventriculares complexas &#224; estimula&#231;&#227;o ventricular programada. O tempo de recupera&#231;&#227;o do n&#243; sinusal foi de 4,4 segundos, compat&#237;vel com disfun&#231;&#227;o do n&#243; sinusal (DNS) (normal at&#233; 1,5 s). O intervalo HV foi de 60 ms (35 a 55 ms). O ecocardiograma bidimensional intracard&#237;aco foi utilizado para orientar o posicionamento dos cateteres no anel valvar e istmo cavotricusp&#237;deo e registrou extensivo MNCVE na parede lateral. O Doppler identificou fluxo no interior das trabecula&#231;&#245;es (<xref ref-type="fig" rid="a22fig02">Figura 2</xref>). Nenhuma doen&#231;a arterial coronariana foi detectada durante a coronariografia, que se realizou para excluir doen&#231;a coronariana cr&#237;tica pass&#237;vel de reperfus&#227;o como causa de disfun&#231;&#227;o ventricular. Foi optado pelo implante de marcapasso dupla c&#226;mara para tratamento da disfun&#231;&#227;o do n&#243; sinusal. Durante o seguimento cl&#237;nico houve melhora significativa dos sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a22fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-00e4-00022-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a22fig02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-00e4-00022-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Este relato de caso representa a primeira descri&#231;&#227;o da associa&#231;&#227;o entre MNCVE e a cardiopatia induzida pela DC. A MNCVE foi demonstrada pela presen&#231;a de m&#250;ltiplos recessos trabeculares profundos na face endoc&#225;rdica da cavidade ventricular esquerda enquanto a CCC foi caracterizada pelo diagn&#243;stico sorol&#243;gico, pela presen&#231;a de acinesia segmentar associada a realce tardio transmural em &#225;pice do VE. </p>
    <p>A MNCVE &#233; uma desordem morfogen&#233;tica do endoc&#225;rdio com elevada taxa de mortalidade. Essa desordem representa uma interrup&#231;&#227;o no processo normal de compacta&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio durante a 5&#170; at&#233; a 8&#170; semana do desenvolvimento e resulta da persist&#234;ncia de m&#250;ltiplas e proeminentes trabecula&#231;&#245;es ventriculares. Muta&#231;&#245;es no gene G 4.5 (em 6% dos casos), CSX, FKBP12, Peg1, anormalidades musculares e mitocondriais j&#225; foram implicadas<sup>4</sup>. Tipicamente, a MNCVE envolve o VE; entretanto, o ventriculo direito pode estar comprometido. Predomin&#226;ncia do g&#234;nero masculino (55,6%) e ocorr&#234;ncia familiar pode ser identificada<sup>5,6</sup>. A apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica &#233; vari&#225;vel, desde pacientes assintom&#225;ticos a sintomas relacionados a disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica ou diast&#243;lica ventricular esquerda. Eventos emb&#243;licos, arritmias ventriculares fatais, morte card&#237;aca s&#250;bita, defeito septal ventricular, estenose valvar pulmonar ou hipoplasia ventricular direita, ventr&#237;culo esquerdo hipopl&#225;sico, S&#237;ndrome de DiGeorge, cardiopatia hipertr&#243;fica e hiperplasia cong&#234;nita de adrenal j&#225; foram relatadas<sup>6</sup>. Arritmia supraventricular, fibrila&#231;&#227;o atrial e bloqueios card&#237;acos j&#225; foram associados a doen&#231;a. </p>
    <p>O ecocardiograma &#233; o m&#233;todo de escolha para o diagn&#243;stico de MNCVE pela facilidade de realiza&#231;&#227;o, mas, outras t&#233;cnicas como a RMC, a tomografia computadorizada e a angiografia ventricular podem ser &#250;teis<sup>1,4-6</sup>. Os crit&#233;rios diagn&#243;sticos usados para o ecocardiograma envolvem a presen&#231;a de trabecula&#231;&#245;es m&#250;ltiplas associados a m&#250;ltiplos recessos intertrabeculares profundos que se comunicam com a cavidade ventricular; e a rela&#231;&#227;o entre mioc&#225;rdio n&#227;o compactado/compactado &gt; 2:1 em adultos (ou &gt; 1,4 na popula&#231;&#227;o pedi&#225;trica)<sup>6</sup>. Na RMC tal rela&#231;&#227;o deve ser &gt; 2,3 medida durante a di&#225;stole, que pode ser utilizada em casos de dif&#237;cil obten&#231;&#227;o da imagem pela ecocardiografia<sup>7</sup>.</p>
    <p>Essas altera&#231;&#245;es podem ser encontradas isoladamente no VE em 78% dos pacientes, e ambos os ventr&#237;culos em 22%. Entretanto, o envolvimento ventricular direito isolado &#233; improv&#225;vel. Disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do VE pode ser encontrada em 83% dos indiv&#237;duos, por&#233;m, disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica tamb&#233;m pode ser demonstrada<sup>1,6</sup>. Trombo e hipertrofia ventricular podem estar presentes. Trabalhos recentes t&#234;m ajudado a caracterizar a distribui&#231;&#227;o da fibrose mioc&#225;rdica na MNCVE. Esses demonstraram que em 10 pacientes 3 n&#227;o apresentavam fibrose, enquanto nos 7 restantes essa era predominante na regi&#227;o endoc&#225;rdica e apenas 1 paciente apresentou fibrose transmural na regi&#227;o mediolateral do ventr&#237;culo esquerdo. Nenhum dos envolvidos apresentou acinesia ou fibrose transmural em &#225;pice<sup>2</sup>. </p>
    <p>Anormalidades eletrocardiograficas s&#227;o prevalentes nesta doen&#231;a<sup>6</sup>. O tratamento na MNCVE depende basicamente da presen&#231;a de complica&#231;&#245;es, das comorbidades e dos sintomas associados. A doen&#231;a evolui para insufici&#234;ncia card&#237;aca, eventos emb&#243;licos agudos, taquicardia ventricular e morte<sup>1,5</sup>. </p>
    <p>A CCC, por outro lado, &#233; uma doen&#231;a infecciosa muito importante no continente sul americano e produz altera&#231;&#245;es na contratilidade, fibrose e anormalidades de condu&#231;&#227;o card&#237;aca. O desenvolvimento de disfun&#231;&#227;o ventricular, bradiarritmias, taquicardia ventricular e morte card&#237;aca s&#250;bita s&#227;o tra&#231;os marcantes da doen&#231;a. Na apresenta&#231;&#227;o t&#237;pica, disfun&#231;&#227;o ventricular sist&#243;lica aparece ap&#243;s um longo tempo assintom&#225;tico. A doen&#231;a pode ser suspeitada pelo ECG gra&#231;as &#224;s altera&#231;&#245;es t&#237;picas relacionadas a anormalidades da condu&#231;&#227;o infra-hissiana: bloqueio de ramo direito, bloqueio de divisional anterosuperior esquerdo. A disfun&#231;&#227;o do n&#243; sinusal &#233; uma apresenta&#231;&#227;o comum nessa doen&#231;a mesmo em pacientes assintom&#225;ticos. </p>
    <p>Nesses, as anormalidades do ECG s&#227;o comuns<sup>8,9</sup>. Caracteristicamente, quando avaliados pela RMC pela t&#233;cnica de realce tardio, aqueles pacientes apresentam fibrose na regi&#227;o posterobasal e no &#225;pice do VE<sup>3</sup>. O processo de fibrose na CCC &#233; diferente daquela produzida pela MNCVE. </p>
    <p>No presente caso, encontramos m&#250;sculo n&#227;o compactado caracterizado por trabecula&#231;&#245;es e recessos junto &#224; parede endoc&#225;rdica do VE<sup>1,10</sup> e identificamos realce tardio transmural no &#225;pice do VE associada a acinesia t&#237;picos da CCC<sup>3</sup>. A RMC na CCC tem a vantagem de identificar a extens&#227;o da hipocinesia e da fibrose t&#237;picas da doen&#231;a al&#233;m de ser um m&#233;todo &#250;til na identifica&#231;&#227;o de outras anormalidades anat&#244;micas como a MNCVE e a exclus&#227;o de trombos em pacientes com janela ac&#250;stica dif&#237;cil.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Ronaldo Peixoto de Mello </p>
        <p> Rua Diogo Domingos Ferreira, 234, Apto 101 - Bandeirantes </p>
        <p> 78010-090 - Cuiab&#225;, MT - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="peixotomello@cardiol.br">peixotomello@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="peixotomello@uol.com.br">peixotomello@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 22/06/09; revisado recebido em 16/10/09; aceito em 23/10/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Oechslin   EN, Attenhofer Jost CH, Rojas JR, Kaufmann PA, Jenni R. Long-term follow-up of   34 adults with isolated left ventricular noncompaction: a distinct   cardiomyopathy with poor prognosis. J Am Coll Cardiol. 2000; 36 (2): 493-500.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Long-term follow-up of 34 adults with isolated left ventricular noncompaction: a distinct cardiomyopathy with poor prognosis</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>493</fpage>
          <lpage>500</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oechslin</surname>
              <given-names>EN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Attenhofer Jost</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rojas</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaufmann</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jenni</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Dursun   M, Agayev A, Nisli K, Ertugrul T, Onur I, Oflaz H, et al. MR imaging features   of ventricular noncompaction: emphasis on distribution and pattern of fibrosis.   Eur J Radiol. 2009 (In press).</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>MR imaging features of ventricular noncompaction: emphasis on distribution and pattern of fibrosis</article-title>
          <source>Eur J Radiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dursun</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Agayev</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nisli</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ertugrul</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Onur</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oflaz</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Rochitte   CE, Oliveira PF, Andrade JM, Ianni BM, Parga JR, Avila LF, et al. Myocardial   delayed enhancement by magnetic resonance imaging in patients with Chagas' disease:   a marker of disease severity. J Am Coll Cardiol. 2005; 46 (8): 1553-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial delayed enhancement by magnetic resonance imaging in patients with Chagas' disease: a marker of disease severity</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1553</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rochitte</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>PF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andrade</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ianni</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parga</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Avila</surname>
              <given-names>LF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Weiford   BC, Subbarao VD, Mulhern KM. Noncompaction of the ventricular myocardium.   Circulation. 2004; 109 (24): 2965-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Noncompaction of the ventricular myocardium</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2965</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <issue>24</issue>
          <volume>109</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Weiford</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Subbarao</surname>
              <given-names>VD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mulhern</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Ichida   F, Hamamichi Y, Miyawaki T, Ono Y, Kamiya T, Akagi T, et al. Clinical features   of isolated noncompaction of the ventricular myocardium: long-term clinical   course, hemodynamic properties, and genetic background. J Am Coll Cardiol.   1999; 34 (1): 233-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical features of isolated noncompaction of the ventricular myocardium: long-term clinical course, hemodynamic properties, and genetic background</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>233</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>34</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ichida</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamamichi</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miyawaki</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ono</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kamiya</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akagi</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Pignatelli   RH, McMahon CJ, Dreyer WJ, Denfield SW, Price J, Belmont JW, et al. Clinical   characterization of left ventricular noncompaction in children: a relatively   common form of cardiomyopathy. Circulation. 2003; 108 (21): 2672-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical characterization of left ventricular noncompaction in children: a relatively common form of cardiomyopathy</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2672</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>21</issue>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pignatelli</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMahon</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dreyer</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Denfield</surname>
              <given-names>SW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Price</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Belmont</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Petersen   SE, Selvanayagam JB, Wiesmann F, Robson MD, Francis JM, Anderson RH, et al.   Left ventricular non-compaction: insights from cardiovascular magnetic   resonance imaging. J Am Coll Cardiol. 2005; 46 (1): 101-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular non-compaction: insights from cardiovascular magnetic resonance imaging</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>101</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Petersen</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Selvanayagam</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wiesmann</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Robson</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Francis</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Pimenta   J, Miranda M, Pereira CB. Electrophysiologic findings in long-term asymptomatic   chagasic individuals. Am Heart J. 1983; 106 (2): 374-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Electrophysiologic findings in long-term asymptomatic chagasic individuals</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1983</year>
          </date>
          <fpage>374</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pimenta</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miranda</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>CB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Maia   IG, S&#225; RS, Loyolla LH, Cruz Filho F, Studart PCC, Amino JGC, et al. O n&#243;dulo   atrioventricular na cardiopatia chag&#225;sica cr&#244;nica: estudo eletrofiosiol&#243;gico. Arq   Bras Cardiol. 1984; 42 (3): 191-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>O n&#243;dulo atrioventricular na cardiopatia chag&#225;sica cr&#244;nica: estudo eletrofiosiol&#243;gico</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>191</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maia</surname>
              <given-names>IG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>S&#225;</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Loyolla</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cruz Filho</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Studart</surname>
              <given-names>PCC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Amino</surname>
              <given-names>JGC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Jenni   R, Oechslin E, Schneider J, Attenhofer Jost C, Kaufmann PA. Echocardiographic   and pathoanatomical characteristics of isolated left ventricular   non-compaction: a step towards classification as a distinct cardiomyopathy.   Heart. 2001; 86 (6): 666-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Echocardiographic and pathoanatomical characteristics of isolated left ventricular non-compaction: a step towards classification as a distinct cardiomyopathy</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>666</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jenni</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oechslin</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schneider</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Attenhofer Jost</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaufmann</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Noncompaction of the myocardium, Chagas' disease and dysfunction: a case report</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>We report the association between heart disease associated with noncompaction of the left ventricular myocardium (NCLVM) and chronic Chagas' heart disease (CCHD) in a patient with heart failure, ischemic stroke and cardiac arrhythmia. Images typical of NCLVM and CCHD were documented by cardiac magnetic resonance imaging (CMRI).</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Noncompaction of the ventricular myocardium</kwd>
        <kwd>Chagas&#8217;Disease</kwd>
        <kwd>ventricular dysfunction left</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Noncompaction of the myocardium, Chagas' disease and dysfunction - a case report</p>
      <p>
        <bold>Ronaldo Peixoto de Mello; Gilberto Szarf; Edson Nakano; Cristiano Dietrich; Claudio Cirenza; Angelo A.V. de Paola</bold>
      </p>
      <p> Escola Paulista de Medicina - S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>We report the association between heart disease associated with noncompaction of the left ventricular myocardium (NCLVM) and chronic Chagas' heart disease (CCHD) in a patient with heart failure, ischemic stroke and cardiac arrhythmia. Images typical of NCLVM and CCHD were documented by cardiac magnetic resonance imaging (CMRI).</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Noncompaction of the ventricular myocardium; Chagas' Disease; ventricular dysfunction left.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Persistence of noncompaction of the left ventricular myocardium (NCLVM) and chronic Chagas' heart disease (CCHD) are described as causes of ventricular dysfunction. NCLVM is characterized by persistence of trabeculations, which are deep intertrabecular recesses associated with the presence of predominantly endocardial fibrosis<sup>1,2</sup>. On the other hand, CCHD is related to a long disease course, ventricular dysfunction and fibrosis in different stages (endocardial, mesocardial, epicardial or transmural fibrosis) in the basal region or left ventricular (LV) apex<sup>3</sup>. We report the association between these two causes of heart disease in a patient with ventricular dysfunction.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>AJF, a 65-year-old Caucasian male was admitted with complaints of palpitations, leg edema, exercise intolerance and progressive dyspnea for the past six months. He reported an acute ischemic stroke confirmed by computed tomography. His family history was negative for cardiovascular diseases. Previous Chagas' Disease (CD) infection was confirmed by serologic tests. Physical examination showed blood pressure of 100/60 mmHg, irregular pulse of 70 bpm, and a grade III/VI mitral regurgitation murmur. Electrocardiogram showed typical atrial flutter with controlled ventricular rate, normal QRS duration, and no ventricular hypertrophy. Chest radiography revealed enlarged cardiac silhouette. In order to evaluate the severity of the ventricular dysfunction, the presence of myocardial fibrosis and mural thrombi caused by CCHD, cardiac magnetic resonance imaging (CMRI) was performed. Dynamic imaging (cine) by the use of the steady state free precession (SSFP) sequence showed akinesia in LV apex. Ejection fraction was estimated at 40%. There was evidence of images of apical transmural delayed enhancement and visible trabeculations at a ratio of 6:1 of the normal myocardial thickness at diastole, predominatingly in lateral wall and consistent with the diagnoses of CCHD and NCLVM, respectively. (<xref ref-type="fig" rid="en_a22fig01-body2">Figure 1</xref>). Electrophysiological study for ablation treatment of the atrial flutter was successfully performed. No complex ventricular arrhythmias were induced at programmed ventricular stimulation. Sinus node recovery time was 4.4 seconds, consistent with sinus node dysfunction (SND) (normal up to 1.5 s). HV interval was 60 ms (35 to 55 ms). Intracardiac two-dimensional echocardiography was used to guide the positioning of catheters in the valve annulus and cavotricuspid isthmus; it recorded extensive NCLVM in the lateral wall. Doppler identified flow across the trabeculations (<xref ref-type="fig" rid="en_a22fig02-body2">Figure 2</xref>). Coronary angiography performed to rule out any critical lesion subject to reperfusion that could justify the ventricular dysfunction showed no coronary artery disease. Dual-chamber pacemaker implantation was chosen for the treatment of the sinus node dysfunction. During the clinical follow-up, the symptoms of heart failure significantly improved. </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a22fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-00e4-00022-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a22fig02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-00e4-00022-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>This case report is the first description of the association between NCLVM and heart disease induced by CD. NCLVM was demonstrated by the presence of multiple deep trabecular recesses in the endocardial side of the left ventricular cavity, whereas CCHD was characterized by serologic diagnosis and presence of segmental akinesia associated with transmural delayed enhancement in LV apex. </p>
      <p>NCLVM is a morphogenetic disorder of the endocardium with a high mortality rate. This disorder represents an interruption in the normal process of myocardial compaction during the 5<sup>th</sup> to 8<sup>th</sup> week of development and results in the persistence of multiple prominent ventricular trabeculations. Association of mutations in gene G 4.5 (in 6% of the cases), CSX, FKBP12, Peg1, muscular and mitochondrial abnormalities have been reported<sup>4</sup>before. Typically, NCLVM involves the LV; however, the right ventricle may also be affected. Predominance of the male gender (55.6%) and family occurrence may be identified<sup>5,6</sup>. The clinical presentation is variable, ranging from asymptomatic patients to symptoms related to left ventricular systolic or diastolic dysfunction. Embolic events; fatal ventricular arrhythmias; sudden cardiac death; ventricular septal defect; pulmonary valve stenosis or right ventricular hypoplasia; hypoplastic left ventricle; Di George syndrome; hypertrophic heart disease; and congenital adrenal hyperplasia have been reported<sup>6</sup>before. Supraventricular arrhythmia, atrial fibrillation and heart blocks have also been associated with the disease. </p>
      <p>Echocardiography is the method of choice for the diagnosis of NCLVM because of easiness to perform, but other techniques such as CMRI, computed tomography and ventricular angiography may also be useful<sup>1,4-6</sup>. The echocardiographic diagnostic criteria include the presence of multiple trabeculations associated with multiple deep intertrabecular recesses communicating with the ventricular cavity, and a greater than 2:1 ratio between noncompacted/compacted myocardium in adults (or &gt; 1.4 in the pediatric population)<sup>6</sup>. On CMRI, this ratio should be &gt; 2.3, as measured during diastole, and may be used in cases in which an echocardiographic image is difficult to obtain<sup>7</sup>.</p>
      <p>These changes may be found in the LV alone in 78% of the patients, and in both ventricles in 22%, but involvement of the right ventricle alone is not likely to happen. LV systolic dysfunction may be found in 83% of the individuals; however, diastolic dysfunction may also be present<sup>1,6</sup>, as well as thrombus and ventricular hypertrophy. Recent studies have helped characterize the distribution of myocardial fibrosis in NCLVM. These studies demonstrated that three out of 10 patients did not show fibrosis, whereas in the other 7 fibrosis predominated in the endocardial region; only one patient presented with transmural fibrosis in the left ventricular midlateral region. None of them presented with akinesia or apical transmural fibrosis<sup>2</sup>.</p>
      <p>Electrocardiographic abnormalities are common in this disease<sup>6</sup>. Treatment of NCLVM depends basically on the presence of complications, on the comorbidities and other associated symptoms. The disease progresses to heart failure, acute embolic events, ventricular tachycardia and death<sup>1,5</sup>.</p>
      <p>CCHD, in turn, is a very important infectious disease in South America and produces contractility changes, fibrosis and abnormal cardiac conduction. The development of ventricular dysfunction, bradyarrhythmias, ventricular tachycardia and sudden cardiac death are important characteristics of the disease. In the typical presentation, systolic ventricular dysfunction is manifested after a long asymptomatic period. The disease may be suspected by ECG because of the typical changes related to infrahissian conduction abnormalities: right bundle branch block, left anterior superior division block.</p>
      <p>Sinus node dysfunction is a common presentation of this disease even in asymptomatic patients in whom ECG abnormalities are frequent<sup>8,9</sup>. </p>
      <p>Characteristically, when assessed by CMRI through the use of the delayed enhancement technique, these patients present with fibrosis in the posterior basal region and LV apex<sup>3</sup>. The fibrosis process in CCHD is different from that produced by NCLVM.</p>
      <p>In the present case, we found myocardial noncompaction characterized by trabeculations and recesses in the LV endocardial wall<sup>1,10</sup> and also identified transmural delayed enhancement in LV apex associated with akinesia, typical of CCHD<sup>3</sup>. CMRI in CCHD has the advantage of identifying the extent of hypokinesia and fibrosis typical of the disease, in addition to being a useful method for the identification of other anatomical abnormalities such as NCLVM, and for ruling out thrombi in patients with a difficult acoustic window. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Miocardio no compactado, Enfermedad de Chagas y disfunci&#243;n: caso cl&#237;nico</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Relatamos la asociaci&#243;n entre la cardiopat&#237;a asociada al miocardio no compactado del ventr&#237;culo izquierdo (MNCVI) con la cardiopat&#237;a chag&#225;sica cr&#243;nica (CCC) en paciente con cl&#237;nica de insuficiencia card&#237;aca, accidente vascular cerebral isqu&#233;mico y arritmia card&#237;aca. Las im&#225;genes t&#237;picas de MNCVI y CCC fueron documentadas por resonancia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC).</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Miocardio ventricular no compactado</kwd>
        <kwd>enfermedad de Chagas</kwd>
        <kwd>disfunci&#243;n ventricular izquierda</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Miocardio no compactado, Enfermedad de Chagas y disfunci&#243;n - caso cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Ronaldo Peixoto de Mello; Gilberto Szarf; Edson Nakano; Cristiano Dietrich; Claudio Cirenza; Angelo A.V. de Paola</bold>
      </p>
      <p>Escola Paulista de Medicina - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="add1-body3">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>Relatamos la asociaci&#243;n entre la cardiopat&#237;a asociada al miocardio no compactado del ventr&#237;culo izquierdo (MNCVI) con la cardiopat&#237;a chag&#225;sica cr&#243;nica (CCC) en paciente con cl&#237;nica de insuficiencia card&#237;aca, accidente vascular cerebral isqu&#233;mico y arritmia card&#237;aca. Las im&#225;genes t&#237;picas de MNCVI y CCC fueron documentadas por resonancia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC).</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Miocardio ventricular no compactado, enfermedad de Chagas, disfunci&#243;n ventricular izquierda.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La persistencia del miocardio no compactado del ventr&#237;culo izquierdo (MNCVI) y la la cardiopat&#237;a chag&#225;sica cr&#243;nica (CCC) son causas descriptas de disfunci&#243;n ventricular. El MNCVEI es caracterizado por la manutenci&#243;n de trabeculaciones, recesos intertrabeculares profundos asociados a la presencia de fibrosis predominantemente endoc&#225;rdica<sup>1,2</sup>. Por otro lado, la CCC est&#225; relacionada a la larga evoluci&#243;n de la enfermedad, disfunci&#243;n ventricular y fibrosis en varios niveles de evoluci&#243;n (endoc&#225;rdicas, mesoc&#225;rdicas, epic&#225;rdicas o transmurales) en regi&#243;n basal o en punta del ventr&#237;culo izquierdo (VI)<sup>3</sup>. Relatamos a seguir la asociaci&#243;n entre esas dos causas de cardiopat&#237;a en paciente con disfunci&#243;n ventricular.</p>
      <p>
        <bold>Relato do caso</bold>
      </p>
      <p>AJF, 65 anos, masculino, blanco, admitido con quejas de palpitaciones, edema en miembros inferiores, intolerancia a ejercicios y disnea progresiva en los &#250;ltimos 6 meses. Refiri&#243; accidente vascular isqu&#233;mico encef&#225;lico agudo confirmado por tomograf&#237;a computarizada. No referi&#243; historia familiar de enfermedad cardiovascular. Infecci&#243;n previa por Enfermedad de Chagas (EC) fue confirmada por serolog&#237;a. El examen f&#237;sico mostr&#243; presi&#243;n arterial de 100/60 mmHg, pulso irregular de 70 bpm, y soplo de regurgitaci&#243;n mitral clase III/VI. El electrocardiograma mostr&#243; flutter atrial t&#237;pico, con frecuencia ventricular controlada, duraci&#243;n normal de QRS, sin hipertrofia ventricular. Radiograf&#237;a de t&#243;rax evidenci&#243; &#225;rea card&#237;aca aumentada. Para evaluar la extensi&#243;n de la disfunci&#243;n ventricular, la presencia de fibrosis mioc&#225;rdica y trombos murales causada por la CCC una resonancia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC) fue realizada. Imagen din&#225;mica (cine) utilizando la secuencia steady state free precession (SSFP) evidenci&#243; acinesia localizada en la regi&#243;n apical del VI. La fracci&#243;n de eyecci&#243;n fue estimada en 40%. Imagen de realce tard&#237;o transmural apical y trabeculaciones visibles a una relaci&#243;n 6:1 del espesor del miocardio normal en di&#225;stole predominantemente en la pared lateral compatibles con los diagn&#243;sticos de CCC y MNCVI fueron evidenciadas, respectivamente (<xref ref-type="fig" rid="es_a22fig01-body3">Figura 1</xref>). Un estudio electrofisiol&#243;gico para tratamiento ablativo del flutter atrial fue realizado con &#233;xito. No hubo inducci&#243;n de arritmias ventriculares complejas a la estimulaci&#243;n ventricular programada. El tiempo de recuperaci&#243;n del nudo sinusal fue de 4.4 segundos compatible con disfunci&#243;n del nudo sinusal (DNS) (normal hasta 1.5 s). El intervalo HV fue de 60 ms (35 a 55 ms). El ecocardiograma bidimensional intracard&#237;aco fue utilizado para orientar el posicionamiento de los cat&#233;teres en el anillo valvar e istmo cavotricusp&#237;deo y registr&#243; extensivo MNCVI en la pared lateral. El Doppler identific&#243; flujo en el interior de las trabeculaciones (<xref ref-type="fig" rid="es_a22fig02-body3">Figura 2</xref>). Ninguna enfermedad arterial coronaria fue detectada durante la coronariograf&#237;a, que se realiz&#243; para excluir enfermedad coronaria cr&#237;tica pasible de reperfusi&#243;n como causa de disfunci&#243;n ventricular. Se opt&#243; por el implante de marcapaso doble c&#225;mara para tratamiento de la disfunci&#243;n del nudo sinusal. Durante el seguimiento cl&#237;nico hubo mejora significativa de los s&#237;ntomas de insuficiencia card&#237;aca.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a22fig01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-00e4-00022-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a22fig02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-00e4-00022-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este relato de caso representa la primera descripci&#243;n de la asociaci&#243;n entre MNCVI y la cardiopat&#237;a inducida por la EC. La MNCVI fue demostrada por la presencia de m&#250;ltiples recesos trabeculares profundos en el endocardio de la cavidad ventricular izquierda en cuanto a CCC fue caracterizada por el diagn&#243;stico serol&#243;gico, por la presencia de acinesia segmentar asociada a realce tard&#237;o transmural en &#225;pice del VI.</p>
      <p>La MNCVI es un desorden morfogen&#233;tico del endocardio con elevada tasa de mortalidad. Ese desorden representa una interrupci&#243;n en el proceso normal de compactaci&#243;n del miocardio durante la 5&#170; hasta la 8&#170; semana del desarrollo y resulta de la persistencia de m&#250;ltiples y prominentes trabeculaciones ventriculares. Mutaciones en el gen G 4.5 (en 6% dos casos), CSX, FKBP12, Peg1, anormalidades musculares y mitocondriales ya estuvieron implicadas<sup>4</sup>. T&#237;picamente, la MNCVI envuelve al VI; mientras, el ventr&#237;culo derecho puede estar comprometido. Predominio del genero masculino (55,6%) y ocurrencia familiar puede ser identificada<sup>5,6</sup>. La presentaci&#243;n cl&#237;nica es variable, desde pacientes asintom&#225;ticos a s&#237;ntomas relacionados a disfunci&#243;n sist&#243;lica o diast&#243;lica ventricular izquierda. Eventos emb&#243;licos, arritmias ventriculares fatales, muerte card&#237;aca s&#250;bita, defecto septal interventricular, estenosis valvular pulmonar o hipoplasia ventricular derecha, ventr&#237;culo izquierdo hipopl&#225;sico, S&#237;ndrome de DiGeorge, cardiopat&#237;a hipertr&#243;fica ye hiperplasia cong&#233;nita de adrenal fueron relatadas<sup>6</sup>. Arritmia supraventricular, fibrilaci&#243;n atrial y bloqueos card&#237;acos fueron asociados a la enfermedad.</p>
      <p>El ecocardiograma es el m&#233;todo de elecci&#243;n para el diagn&#243;stico de MNCVI por la facilidad de realizaci&#243;n, pero, otras t&#233;cnicas como la RMC, la tomografia computarizada y la angiograf&#237;a ventricular pueden ser &#250;tiles<sup>1,4-6</sup>. Los criterios diagn&#243;sticos usados para el ecocardiograma envuelven la presencia de trabeculaciones m&#250;ltiples asociadas a m&#250;ltiples recesos intertrabeculares profundos que se comunican con la cavidad ventricular; y la relaci&#243;n entre miocardio no compactado/compactado &gt; 2:1 en adultos (o &gt; 1.4 en la poblaci&#243;n pedi&#225;trica)<sup>6</sup>. En la RMC tal relaci&#243;n debe ser &gt;2.3 medida durante la di&#225;stole, que puede ser utilizada en casos de dif&#237;cil obtenci&#243;n de imagen por ecocardiograf&#237;a<sup>7</sup>.</p>
      <p>Esas alteraciones pueden ser encontradas aisladamente en el VI en 78% de los pacientes, y ambos ventr&#237;culos en 22%. Mientras, la afectaci&#243;n ventricular derecho aislado es improbable. Disfunci&#243;n sist&#243;lica del VI puede ser encontrada en 83% de los individuos, sin embargo, disfunci&#243;n diast&#243;lica tambi&#233;n pode ser demostrada<sup>1,6</sup>. Trombo e hipertrofia ventricular pueden estar presentes. Trabajos recientes han ayudado a caracterizar la distribuci&#243;n de la fibrosis mioc&#225;rdica en la MNCVI. Los mismos demostraron que en 10 pacientes 3 no presentaban fibrosis, en cuanto en los 7 restantes &#233;sta era predominante en la regi&#243;n endoc&#225;rdica y apenas 1 paciente present&#243; fibrosis transmural en la regi&#243;n mediolateral del ventr&#237;culo izquierdo. Ninguno de los sujetos present&#243; acinesia o fibrosis transmural en &#225;pice<sup>2</sup>.</p>
      <p>Anormalidades electrocardiogr&#225;ficas son prevalentes en esta enfermedades<sup>6</sup>. El tratamiento en la MNCVI depende b&#225;sicamente de la presencia de complicaciones, de las comorbilidades y de los s&#237;ntomas asociados. La enfermedad evolucion&#243; a insuficiencia card&#237;aca, eventos emb&#243;licos agudos, taquicardia ventricular y muerte<sup>1,5</sup>. </p>
      <p>La CCC, por otro lado, es una enfermedad infecciosa muy importante en el continente sudamericano y produce alteraciones en la contractilidad, fibrosis y anormalidades de conducci&#243;n card&#237;aca. El desarrollo de disfunci&#243;n ventricular, bradiarritmias, taquicardia ventricular y muerte card&#237;aca s&#250;bita son trazos destacados de la enfermedad. En la presentaci&#243;n t&#237;pica, disfunci&#243;n ventricular sist&#243;lica aparece despu&#233;s de un largo tiempo asintom&#225;tica. La enfermedad puede ser sospechada por el ECG gracias a las alteraciones t&#237;picas relacionadas a anormalidades de la conducci&#243;n infra-hissiana: bloqueo de rama derecha, bloqueo de la divisi&#243;n anterosuperior izquierda. La disfunci&#243;n del nudo sinusal es una presentaci&#243;n com&#250;n en esa enfermedad a&#250;n en pacientes asintom&#225;ticos.</p>
      <p>En ellos, las anormalidades del ECG son comunes<sup>8,9</sup>. Caracter&#237;sticamente, cuando son evaluados por la RMC por la t&#233;cnica de realce tard&#237;o, aquellos pacientes presentan fibrosis en la regi&#243;n posterobasal y en el &#225;pice del VI<sup>3</sup>. El proceso de fibrosis en la CCC es diferente de aquella producida por la MNCVI.</p>
      <p>En el presente caso, encontramos m&#250;sculo no compactado caracterizado por trabeculaciones y recesos en la pared endoc&#225;rdica del VI<sup>1,10</sup> e identificamos realce tard&#237;o transmural en el &#225;pice del VI asociada a acinesia t&#237;picos de la CCC<sup>3</sup>. La RMC en la CCC tiene la ventaja de identificar la extensi&#243;n de la hipocinesia y de la fibrosis t&#237;picas de la enfermedad adem&#225;s de ser un m&#233;todo &#250;til en la identificaci&#243;n de otras anormalidades anat&#243;micas como la MNCVI y la exclusi&#243;n de trombos en pacientes con ventana ac&#250;stica dif&#237;cil.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
      <p>1. Oechslin EN, Attenhofer Jost CH, Rojas JR, Kaufmann PA, Jenni R. Long-term follow-up of 34 adults with isolated left ventricular noncompaction: a distinct cardiomyopathy with poor prognosis. J Am Coll Cardiol. 2000; 36 (2): 493-500.</p>
      <p>2. Dursun M, Agayev A, Nisli K, Ertugrul T, Onur I, Oflaz H, et al. MR imaging features of ventricular noncompaction: emphasis on distribution and pattern of fibrosis. Eur J Radiol. 2009 (In press).</p>
      <p>3. Rochitte CE, Oliveira PF, Andrade JM, Ianni BM, Parga JR, Avila LF, et al. Myocardial delayed enhancement by magnetic resonance imaging in patients with Chagas' disease: a marker of disease severity. J Am Coll Cardiol. 2005; 46 (8): 1553-8.</p>
      <p>4. Weiford BC, Subbarao VD, Mulhern KM. Noncompaction of the ventricular myocardium. Circulation. 2004; 109 (24): 2965-71.</p>
      <p>5. Ichida F, Hamamichi Y, Miyawaki T, Ono Y, Kamiya T, Akagi T, et al. Clinical features of isolated noncompaction of the ventricular myocardium: long-term clinical course, hemodynamic properties, and genetic background. J Am Coll Cardiol. 1999; 34 (1): 233-40.</p>
      <p>6. Pignatelli RH, McMahon CJ, Dreyer WJ, Denfield SW, Price J, Belmont JW, et al. Clinical characterization of left ventricular noncompaction in children: a relatively common form of cardiomyopathy. Circulation. 2003; 108 (21): 2672-8.</p>
      <p>7. Petersen SE, Selvanayagam JB, Wiesmann F, Robson MD, Francis JM, Anderson RH, et al. Left ventricular non-compaction: insights from cardiovascular magnetic resonance imaging. J Am Coll Cardiol. 2005; 46 (1): 101-5.</p>
      <p>8. Pimenta J, Miranda M, Pereira CB. Electrophysiologic findings in long-term asymptomatic chagasic individuals. Am Heart J. 1983; 106 (2): 374-80.</p>
      <p>9. Maia IG, S&#225; RS, Loyolla LH, Cruz Filho F, Studart PCC, Amino JGC, et al. O n&#243;dulo atrioventricular na cardiopatia chag&#225;sica cr&#244;nica: estudo eletrofiosiol&#243;gico. Arq Bras Cardiol. 1984; 42 (3): 191-5.</p>
      <p>10. Jenni R, Oechslin E, Schneider J, Attenhofer Jost C, Kaufmann PA. Echocardiographic and pathoanatomical characteristics of isolated left ventricular non-compaction: a step towards classification as a distinct cardiomyopathy. Heart. 2001; 86 (6): 666-71.</p>
      <p>
        <fn id="add1-body3" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Correspondencia:</bold>
          </label>
          <p> Ronaldo Peixoto de Mello</p>
          <p> Rua Diogo Domingos Ferreira, 234, Apto 101 - Bandeirantes</p>
          <p> 78010-090 - Cuiab&#225;, MT - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p><email xlink:href="peixotomello@cardiol.br">peixotomello@cardiol.br</email>, </p>
          <p>
            <email xlink:href="peixotomello@uol.com.br">peixotomello@uol.com.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Art&#237;culo recibido el 22/06/09; revisado recibido el 16/10/09; aceptado el 23/10/09.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
