<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">HJgXN6bRNHjYGyLBwDD4Lqj</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001100005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500105</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000064</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigo Original</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Cintilografia para detec&#231;&#227;o de comprometimento mioc&#225;rdico na forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Abuhid</surname>
            <given-names>Ivana Moura</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pedroso</surname>
            <given-names>Enio Roberto Pietra</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rezende</surname>
            <given-names>Nilton Alves de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Minas Gerais</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Minas Gerais</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Belo Horizonte</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Instituto de Medicina Nuclear e Diagn&#243;stico Molecular</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>07</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>30</fpage>
      <lpage>34</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>04</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>14</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>15</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: M&#233;todos cardiol&#243;gicos n&#227;o invasivos t&#234;m sido utilizados na identifica&#231;&#227;o de comprometimento mioc&#225;rdico na doen&#231;a de Chagas. OBJETIVO: Verificar se a cintilografia mioc&#225;rdica de perfus&#227;o em repouso e esfor&#231;o &#233; capaz de identificar comprometimento mioc&#225;rdico precoce na forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas. M&#201;TODOS: Dezoito pacientes portadores da forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas e igual n&#250;mero de controles normais, pareados pelo sexo e idade, foram submetidos a cintilografia mioc&#225;rdica de repouso e esfor&#231;o com sestamibi-99mTc com o objetivo de detectar les&#245;es card&#237;acas precoces. RESULTADOS: Os resultados n&#227;o mostraram defeitos de perfus&#227;o ou da fun&#231;&#227;o ventricular nos pacientes na fase indeterminada da doen&#231;a de Chagas e nos controles normais, exceto em um paciente que apresentou sinais de disfun&#231;&#227;o ventricular na an&#225;lise funcional na cintilografia mioc&#225;rdica de perfus&#227;o sincronizada com o eletrocardiograma (ECG). CONCLUS&#195;O: Os resultados deste estudo, em que pese o pequeno n&#250;mero de pacientes, mostraram que a cintilografia mioc&#225;rdica de repouso e esfor&#231;o com sestamibi-99mTc n&#227;o &#233; um m&#233;todo eficaz para detectar precocemente altera&#231;&#245;es mioc&#225;rdicas na forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Cintilografia</kwd>
        <kwd>mioc&#225;rdio</kwd>
        <kwd>fun&#231;&#227;o ventricular</kwd>
        <kwd>doen&#231;a de Chagas</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>11</day>
        <month>06</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ARTIGO ORIGINAL</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>CARDIOLOGIA NUCLEAR</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Cintilografia para detec&#231;&#227;o de comprometimento mioc&#225;rdico na forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Ivana Moura Abuhid<sup>II</sup>; Enio Roberto Pietra Pedroso<sup>I</sup>; Nilton Alves de Rezende<sup>I</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Faculdade de Medicina da Universidade Federal de Minas Gerais </p>
    <p><sup>II</sup>Instituto de Medicina Nuclear e Diagn&#243;stico Molecular, Belo Horizonte, MG - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> M&#233;todos cardiol&#243;gicos n&#227;o invasivos t&#234;m sido utilizados na identifica&#231;&#227;o de comprometimento mioc&#225;rdico na doen&#231;a de Chagas. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Verificar se a cintilografia mioc&#225;rdica de perfus&#227;o em repouso e esfor&#231;o &#233; capaz de identificar comprometimento mioc&#225;rdico precoce na forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Dezoito pacientes portadores da forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas e igual n&#250;mero de controles normais, pareados pelo sexo e idade, foram submetidos a cintilografia mioc&#225;rdica de repouso e esfor&#231;o com sestamibi-99mTc com o objetivo de detectar les&#245;es card&#237;acas precoces. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Os resultados n&#227;o mostraram defeitos de perfus&#227;o ou da fun&#231;&#227;o ventricular nos pacientes na fase indeterminada da doen&#231;a de Chagas e nos controles normais, exceto em um paciente que apresentou sinais de disfun&#231;&#227;o ventricular na an&#225;lise funcional na cintilografia mioc&#225;rdica de perfus&#227;o sincronizada com o eletrocardiograma (ECG). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Os resultados deste estudo, em que pese o pequeno n&#250;mero de pacientes, mostraram que a cintilografia mioc&#225;rdica de repouso e esfor&#231;o com sestamibi-99mTc n&#227;o &#233; um m&#233;todo eficaz para detectar precocemente altera&#231;&#245;es mioc&#225;rdicas na forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Cintilografia, mioc&#225;rdio/les&#245;es, fun&#231;&#227;o ventricular, doen&#231;a de Chagas.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A doen&#231;a de Chagas &#233; reconhecida por sua alta morbidade e mortalidade. Ela apresenta um amplo espectro de manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas que variam de acordo com as regi&#245;es geogr&#225;ficas, refletindo possivelmente fatores gen&#233;ticos relacionados tanto ao homem quanto ao parasita<sup>1</sup>. Estima-se que a doen&#231;a de Chagas atinja cerca de 16 a 18 milh&#245;es de pessoas na Am&#233;rica do Sul, sendo o comprometimento card&#237;aco a complica&#231;&#227;o mais grave, manifestando-se em cerca de um ter&#231;o dos pacientes infectados durante suas vidas<sup>2,3</sup>. Estudos cl&#237;nicos e experimentais separam o comprometimento card&#237;aco na doen&#231;a de Chagas em tr&#234;s fases distintas: uma miocardite inicial, seguida na maioria das vezes por um per&#237;odo de 10 a 30 anos de completa aus&#234;ncia de manifesta&#231;&#245;es card&#237;acas ou de outros sistemas, denominada fase indeterminada, e finalmente a miocardiopatia ou comprometimento de outros &#243;rg&#227;os (doen&#231;a de Chagas instalada)<sup>4,5</sup>. O comprometimento card&#237;aco na doen&#231;a de Chagas constitui-se, na maioria das vezes, em uma miocardiopatia que pode se manifestar por meio de arritmias card&#237;acas, aneurisma da ponta do ventr&#237;culo esquerdo, insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva, tromboembolismo sist&#234;mico e morte s&#250;bita<sup>6</sup>. Todos esses aspectos provocam grande impacto na capacidade laborativa, em incapacidades precoces para determinadas atividades e morte prematura, tornando-se um problema social e de sa&#250;de p&#250;blica para aqueles pacientes assintom&#225;ticos com sorologia positiva para a doen&#231;a, ou seja, aqueles que est&#227;o "classificados" na forma indeterminada da Doen&#231;a<sup>7</sup>. Esse aspecto &#233; importante porque a possibilidade de identificar os pacientes com maior risco para o desenvolvimento de cardiopatia poderia, em tese, permitir o melhor alocamento desses pacientes no mercado de trabalho.</p>
    <p>Segundo os crit&#233;rios atualmente aceitos, o diagn&#243;stico da forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas exige que o paciente apresente pelo menos um exame sorol&#243;gico positivo, mas sem sinais e/ou sintomas cardiovasculares ou do aparelho digestivo, eletrocardiograma convencional normal e radiografias do cora&#231;&#227;o, es&#244;fago e intestino grosso sem altera&#231;&#245;es (crit&#233;rios de Arax&#225;). Dessa forma, a fase indeterminada termina apenas quando surgem sintomas cardiovasculares ou digestivos ou anormalidades radiol&#243;gicas ou eletrocardiogr&#225;ficas<sup>3</sup>.</p>
    <p>Por sua vez, estudos de necropsia, assim como outros m&#233;todos mais sens&#237;veis como a ergometria, estudos da atividade auton&#244;mica, ecocardiografia de alta resolu&#231;&#227;o, ecocardiografia associada ao &#237;ndice de TEI e eletrocardiografia din&#226;mica, em graus variados, mostraram que aproximadamente 25% a 30% dos pacientes chag&#225;sicos classificados na forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas apresentavam algum grau de comprometimento card&#237;aco<sup>8-17</sup>. Como j&#225; salientado, aproximadamente um ter&#231;o dos pacientes com a forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas desenvolve miocardiopatia 10 a 30 anos ap&#243;s a infec&#231;&#227;o inicial<sup>18</sup>. Por essa raz&#227;o, &#233; importante estabelecer a estratifica&#231;&#227;o de risco para a identifica&#231;&#227;o precoce do comprometimento card&#237;aco nessa fase da doen&#231;a, o que permitiria interven&#231;&#245;es terap&#234;uticas precoces, assim como um poss&#237;vel realocamento na cadeia produtiva evitando conflitos sociais<sup>6,12</sup>.</p>
    <p>Os m&#233;todos de medicina nuclear rotineiramente utilizados na avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o card&#237;aca j&#225; foram utilizados na miocardiopatia chag&#225;sica instalada<sup>19-23</sup> . Entretanto, a utilidade da cintilogafia de perfus&#227;o mioc&#225;rdica com sestamibi-99mTc sincronizada com ECG avaliando simultaneamente a perfus&#227;o mioc&#225;rdica e fun&#231;&#227;o ventricular, ao contr&#225;rio de outros m&#233;todos cardiol&#243;gicos n&#227;o invasivos, ainda n&#227;o foi utilizada de forma sistem&#225;tica na tentativa de identificar precocemente comprometimento mioc&#225;rdico na forma Indeterminada da doen&#231;a de Chagas.</p>
    <p>
      <bold>Pacientes e m&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>O projeto desta pesquisa foi aprovado pelo Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica da Faculdade de Medicina da UFMG e todos os pacientes assinaram o termo de consentimento livre e esclarecido. Dezoito pacientes portadores da forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas e igual n&#250;mero de indiv&#237;duos normais foram estudados. Al&#233;m dos dados demogr&#225;ficos (idade e sexo), foram tamb&#233;m verificados os fatores de risco para doen&#231;a arterial coronariana-DAC (hipertens&#227;o arterial, diabetes mellitus, tabagismo, dislipidemia e hist&#243;ria familiar para DAC, assim como evento coronariano pr&#233;vio-angina do peito t&#237;pica ou infarto do mioc&#225;rdio). O diagn&#243;stico da forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas obedeceu aos crit&#233;rios de Arax&#225;: sorologia positiva para a doen&#231;a, aus&#234;ncia de sinais e/ou sintomas cardiovasculares ou digestivos, eletrocardiograma convencional, radiografia do t&#243;rax, radiografia contrastada do es&#244;fago e enema opaco normais. Os indiv&#237;duos controles foram recrutados no Laborat&#243;rio de Medicina Nuclear, eram assintom&#225;ticos com sorologia negativa para a doen&#231;a e eletrocardiograma normal e pareados com os chag&#225;sicos pelo sexo e idade. No grupo controle n&#227;o foi realizada radiografia de t&#243;rax, es&#244;fago e intestino grosso. Em ambos os grupos foram exclu&#237;dos pacientes que apresentavam pelo menos um fator de risco comprovado para DAC. A cintilografia mioc&#225;rdica com sestamibi-99mTc foi realizada antes e ap&#243;s esfor&#231;o f&#237;sico. O sestamibi marcado com tecn&#233;cio foi preparado de acordo com as instru&#231;&#245;es do fabricante (Cardiolite; Bristol Myers Squibb GmbH) e cada paciente e respectivo controle receberam 1110 MBq de Sestamibi-99mTc administrado por via intravenosa. Todas as imagens cintilogr&#225;ficas foram obtidas em gama c&#226;maras de duas cabe&#231;as (GE Health Care, Milwaukee, WI) antes e ap&#243;s o esfor&#231;o f&#237;sico com intervalos de 48 horas utilizando-se a t&#233;cnica de tomografia por emiss&#227;o de f&#243;tons &#250;nicos (SPECT) sincronizada com o eletrocardiograma (Gated-Spect). A interpreta&#231;&#227;o das imagens foi baseada na an&#225;lise visual direta e tamb&#233;m na verifica&#231;&#227;o quantitativa das imagens de perfus&#227;o obtidas automaticamente com os programas computadorizados CEQUAL, ECtoll-box e QGS/QPS para avalia&#231;&#227;o simult&#226;nea da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o. Foi feita an&#225;lise semiquantitativa da perfus&#227;o pela soma de valores de escores em estresse (SSS, do ingl&#234;s <italic>Summed Stress Score</italic>). A contratilidade do ventr&#237;culo esquerdo foi avaliada pela an&#225;lise da mobilidade de suas paredes visualizando-se o contorno subendoc&#225;rdico. Todos os exames foram interpretados por dois m&#233;dicos especialistas em medicina nuclear sem conhecimento pr&#233;vio do quadro cl&#237;nico dos pacientes.</p>
    <p>Para a compara&#231;&#227;o das m&#233;dias das vari&#225;veis quantitativas obtidas na cintilografia nos dois grupos, tanto no repouso quanto ap&#243;s o esfor&#231;o, foi utilizado o teste <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> pareado, e como crit&#233;rio de determina&#231;&#227;o de signific&#226;ncia o n&#237;vel de 5%. A an&#225;lise estat&#237;stica foi processada no software estat&#237;stico SPSS.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Todos os pacientes preencheram os crit&#233;rios para o diagn&#243;stico da forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas e n&#227;o apresentavam fatores de risco para DAC. Dez pacientes eram do sexo masculino com a idade variando de 32 a 53 anos (m&#233;dia de 43,2 anos). O sexo e a idade foram semelhantes no grupo controle. Os resultados da cintilografia mioc&#225;rdica com sestamibi-99mTc antes e ap&#243;s o esfor&#231;o f&#237;sico s&#227;o mostrados na <xref ref-type="table" rid="pt_06110t01">tabela 1</xref>. Nos chag&#225;sicos, a m&#233;dia da FEVE foi de 54,1&#177;8,6 em repouso e 57,3&#177;10,5 ap&#243;s esfor&#231;o. Embora pequena, essa diferen&#231;a foi significativa (p=0,004; IC95%= <sup>-</sup>5,25 - <sup>-</sup>1,16). No grupo controle a FEVE foi de 55,9&#177;9,1 e 58,1&#177;10,3 em repouso e ap&#243;s o esfor&#231;o (p=0, 003; IC95%= <sup>-</sup>4,38 - <sup>-</sup>1,67). N&#227;o houve diferen&#231;a na FEVE entre os grupos no repouso (p=0, 064; IC95%= <sup>-</sup>4,98 <sup>_</sup><sup>-</sup>1,89) e ap&#243;s o esfor&#231;o (p=0, 066; IC95%= <sup>-</sup>4,78 <sup>_</sup><sup>-</sup>1,80). O porcentual de aumento da FEVE ap&#243;s o esfor&#231;o foi semelhante entre os grupos (5,6%). Tanto os pacientes chag&#225;sicos como os indiv&#237;duos controles apresentaram padr&#227;o normal na distribui&#231;&#227;o do radiof&#225;rmaco nas paredes mioc&#225;rdicas na an&#225;lise qualitativa e quantitativa antes e ap&#243;s o esfor&#231;o f&#237;sico.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="pt_06110t01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0030-00064-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Apenas um paciente (#9) apresentou disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica caracterizada por hipocontratilidade difusa das paredes mioc&#225;rdicas e redu&#231;&#227;o da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo obtida pelo processamento autom&#225;tico do programa QGS, cujo limite inferior da normalidade &#233; 44%<sup>24</sup>. Esse paciente foi re-examinado dois meses depois para verificar poss&#237;vel erro metodol&#243;gico, quando se constatou que j&#225; apresentava sintomatologia cardiovascular e estava em tratamento medicamentoso para insufici&#234;ncia card&#237;aca.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A cintilografia mioc&#225;rdica de perfus&#227;o de repouso e esfor&#231;o &#233; um m&#233;todo de investiga&#231;&#227;o diagn&#243;stica e progn&#243;stico n&#227;o invasivo de v&#225;rias doen&#231;as cardiovasculares, especialmente da doen&#231;a arterial coronariana (DAC)<sup>25</sup>. Em nosso estudo, apenas um paciente diagnosticado inicialmente com a forma indeterminada da doen&#231;a de chagas apresentou cintilografia alterada. Esse paciente apresentou extrass&#237;stoles ventriculares no teste de esfor&#231;o, sinais de disfun&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo na an&#225;lise funcional com hipocontratilidade difusa das paredes mioc&#225;rdicas e redu&#231;&#227;o da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo tanto em repouso como ap&#243;s esfor&#231;o f&#237;sico, mas aspecto perfusional normal. &#201; poss&#237;vel que esse paciente tenha sido equivocadamente classificado na forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas de acordo com os crit&#233;rios de Arax&#225;, uma vez que, dois meses depois, j&#225; estava em tratamento para insufici&#234;ncia card&#237;aca. Esse aspecto &#233; relevante, pois a utiliza&#231;&#227;o de outros m&#233;todos de diagn&#243;stico de disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica mais sens&#237;veis coloca em d&#250;vida os crit&#233;rios de Arax&#225; para a defini&#231;&#227;o da forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas que deveriam ser revistos. A aus&#234;ncia de sintomas, a radiografia simples do t&#243;rax e o eletrocardiograma normal n&#227;o s&#227;o suficientes para excluir comprometimento funcional mioc&#225;rdico. Esse fato &#233; comprovado pelos resultados normais desses exames no paciente # 9 desta s&#233;rie de casos, que apresentava disfun&#231;&#227;o ventricular na cintilografia de perfus&#227;o. Dessa forma, deveria ser considerada com crit&#233;rio diagn&#243;stico da forma indeterminada cl&#225;ssica da doen&#231;a de Chagas a demonstra&#231;&#227;o ecocardiogr&#225;fica bidimensional normal<sup>12</sup> ou outros m&#233;todos cardiol&#243;gicos diagn&#243;sticos n&#227;o invasivos<sup>15,17</sup>. Inserem-se tamb&#233;m nesse contexto os resultados da angiografia radioisot&#243;pica que mostraram comprometimento do ventr&#237;culo direito em pacientes com a forma indeterminada e digestiva exclusiva da doen&#231;a de Chagas<sup>26</sup>, como tamb&#233;m os estudos utilizando metaiodobenzylguanidina (MIBG) marcada com <sup>123</sup>I e T&#225;lio-201 que evidenciaram altera&#231;&#227;o da inerva&#231;&#227;o &#237;nferoapical do VE, com ou sem altera&#231;&#227;o perfusional apical em 12 pacientes com forma indeterminada dessa doen&#231;a<sup>27</sup>. Esses fatos consubstanciam a no&#231;&#227;o de que pacientes com ECG e exames radiol&#243;gicos normais possam de fato ter altera&#231;&#245;es de fun&#231;&#227;o de um ou outro dos ventr&#237;culos, como ocorreu com o paciente #9 desta s&#233;rie. Uma vez que a disfun&#231;&#227;o global sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo &#233; o fator progn&#243;stico mais importante da morbidade e mortalidade na doen&#231;a de Chagas, a identifica&#231;&#227;o precoce com m&#233;todos mais sens&#237;veis e o tratamento espec&#237;fico desses pacientes poderiam, em tese, melhorar a sobrevida e reduzir a morbidade<sup>12</sup>. Todos os outros pacientes, assim como os controles apresentaram testes funcionais e perfusionais qualitativos e quantitativos normais em repouso e ap&#243;s o esfor&#231;o f&#237;sico.</p>
    <p>A patog&#234;nese da miocardiopatia chag&#225;sica ainda permanece obscura. Numerosos trabalhos sugerem que, ap&#243;s a fase inflamat&#243;ria aguda da doen&#231;a, instala-se ou persiste uma miocardite "silenciosa" na fase indeterminada com destrui&#231;&#227;o progressiva das fibras mioc&#225;rdicas e fibrose reparativa. Os mecanismos envolvidos nesse processo incluem uma microangiopatia caracterizada por edema de c&#233;lulas endoteliais, demonstrado em estudos <italic>in vitro</italic>, em animais e tamb&#233;m em seres humanos. S&#227;o tamb&#233;m apontados mecanismos neurog&#234;nicos, inflama&#231;&#227;o em resposta &#224; presen&#231;a do parasita nas fibroc&#233;lulas card&#237;acas e mecanismos autoimunes propiciando a les&#227;o mioc&#225;rdica<sup>12,28</sup>. Pacientes com doen&#231;a de Chagas e dor tor&#225;cica sugestiva de isquemia mioc&#225;rdica submetidos a cinecoronariografia mostraram coron&#225;rias normais na maioria dos casos, mas altera&#231;&#245;es perfusionais discretas detectadas com T&#225;lio-201 sugestivas de isquemia mioc&#225;rdica, possivelmente em decorr&#234;ncia de doen&#231;a microvascular, que poderiam ser responsabilizadas pelos sintomas anginosos dos pacientes<sup>22</sup>. Entretanto, deve ser enfatizado que esses estudos foram realizados na fase cr&#244;nica da doen&#231;a e utilizando-se o radiotra&#231;ador T&#225;lio-201, marcador tanto de fluxo como de integridade da membrana celular. Em nosso estudo, a realiza&#231;&#227;o dos exames na fase indeterminada e a utiliza&#231;&#227;o do sestamibi-99mTc, um marcador praticamente exclusivo de fluxo mioc&#225;rdico regional, poderiam explicar, pelo menos em parte, os resultados normais observados.</p>
    <p>Em que pese o pequeno n&#250;mero de pacientes estudados, possivelmente em raz&#227;o dos crit&#233;rios de inclus&#227;o que inclu&#237;ram a realiza&#231;&#227;o do enema opaco nos chag&#225;sicos, os pacientes com a chamada forma indeterminada dessa doen&#231;a apresentam distribui&#231;&#227;o homog&#234;nea do radiof&#225;rmaco nas paredes mioc&#225;rdicas semelhante ao observado em pessoas normais. Dessa forma, a cintilografia mioc&#225;rdica n&#227;o &#233; um exame com sensibilidade e especificidade suficientes para a detec&#231;&#227;o de comprometimento mioc&#225;rdico precoce na forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas.</p>
    <p>Com a solicita&#231;&#227;o cada vez mais frequente da cintilografia de perfus&#227;o mioc&#225;rdica, contudo, pacientes com forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas podem ocasionalmente ser encaminhados para avalia&#231;&#227;o de suspeita cl&#237;nica de doen&#231;a arterial coronariana. Embora estudos com cintilografia mioc&#225;rdica tenham demonstrado defeitos perfusionais fixos, revers&#237;veis ou com distribui&#231;&#227;o reversa na fase cr&#244;nica da doen&#231;a utilizando-se T&#225;lio-201, na forma indeterminada a perfus&#227;o mioc&#225;rdica com sestamibi-99mTc mostrou-se normal em nosso estudo.</p>
    <p>Em pacientes com a forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas, portanto, a presen&#231;a de imagens cintilogr&#225;ficas de esfor&#231;o normais podem sugerir pequena probabilidade de doen&#231;a arterial coronariana, e a presen&#231;a de defeitos perfusionais transit&#243;rios induzidos pelo esfor&#231;o f&#237;sico ou estresse farmacol&#243;gico deve ser considerada indicador de isquemia mioc&#225;rdica possivelmente relacionada a doen&#231;a arterial coronariana. Por sua vez, um padr&#227;o de distribui&#231;&#227;o homog&#234;nea do radiof&#225;maco associado com indicadores de disfun&#231;&#227;o ventricular, como observado no paciente #9, sugere uma probabilidade maior de cardiomiopatia prim&#225;ria do que doen&#231;a arterial coronariana.</p>
    <p>A cintilografia mioc&#225;rdica de perfus&#227;o sincronizada com ECG (G-SPECT) &#233; reconhecida como de utilidade na diferencia&#231;&#227;o da etiologia das miocardiopatias isqu&#234;mica das n&#227;o isqu&#234;micas. Pacientes com doen&#231;a mioc&#225;rdica isqu&#234;mica apresentam defeitos mais graves e extensos associados a &#225;reas de hipocinesia ou acinesia segmentares, enquanto os pacientes com miocardiopatia de etiologia n&#227;o isqu&#234;mica apresentam um padr&#227;o de perfus&#227;o mais homog&#234;neo, com hipocinesia difusa. Assim, &#233; pouco prov&#225;vel a etiologia isqu&#234;mica como causa de miocardiopatia em pacientes com cintilografia de perfus&#227;o normal. Nessa eventualidade, a causa mais prov&#225;vel &#233; de se tratar de miocardiopatia prim&#225;ria. Diante dessas considera&#231;&#245;es, a avalia&#231;&#227;o da disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica na forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas por m&#233;todos mais sens&#237;veis, como os testes de disfun&#231;&#227;o auton&#244;mica, deve preceder a cintilografia mioc&#225;rdica de perfus&#227;o. Naqueles pacientes com miocardiopatia instalada, a cintilografia de perfus&#227;o de repouso e esfor&#231;o somente seria &#250;til para distinguir a etiologia isqu&#234;mica da n&#227;o isqu&#234;mica.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimento</bold>
    </p>
    <p>O professor NAR recebe aux&#237;lio financeiro da Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de Minas Gerais (Fapemig), no Programa Pesquisador Mineiro II.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi parcialmente financiado pela FAPEMIG - Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa de Minas Gerais.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Ivana Moura Abuhid pela Universidade Federal de Minas Gerais.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Nilton Alves de Rezende </p>
        <p> Rua Aimor&#233;s 462/116 - Funcion&#225;rios </p>
        <p> 30140-070 - Belo Horizonte, MG - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="narezende@terra.com.br">narezende@terra.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 15/05/09; revisado recebido em 14/08/09; aceito em 04/03/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Barretto AC,    Azul LG, Mady C, Ianni BM, Brito VC, Belloti G. Indeterminate form of Chagas    disease: a polymorphic disease. Arq Bras Cardiol. 1990; 55 (6): 347-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Indeterminate form of Chagas disease: a polymorphic disease</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol.</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>347</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>55</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barretto</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Azul</surname>
              <given-names>LG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mady</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ianni</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brito</surname>
              <given-names>VC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Belloti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Rassi A Jr,    Dias JC, Marin-Neto JA, Rassi A. Challenges and opportunities for primary, secondary    and tertiary prevention of Chagas' disease. Heart. 2009; 95 (7): 524-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Challenges and opportunities for primary, secondary and tertiary prevention of Chagas' disease</article-title>
          <source>Heart.</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>524</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>95</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>A Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dias</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marin-Neto</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Marin-Neto JA,    Cunha-Neto E, Maciel BC, Sim&#245;es MV. Pathogenesis of chronic Chagas heart    disease. Circulation. 2007; 6 (9): 1109-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pathogenesis of chronic Chagas heart disease</article-title>
          <source>Circulation.</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1109</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marin-Neto</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cunha-Neto</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maciel</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sim&#245;es</surname>
              <given-names>MV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Ribeiro AL,    Rocha MOC. Indeterminate form of Chagas disease: considerations about diagnosis    and prognosis. Rev Soc Bras Med Trop. 1988; 31: 301-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Indeterminate form of Chagas disease: considerations about diagnosis and prognosis</article-title>
          <source>Rev Soc Bras Med Trop.</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>301</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>MOC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Ianni BM, Mady    C. The indeterminate form of Chagass disease. Myths vs facts. Arq Bras Cardiol.    1997; 68 (3): 1477-88.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myths vs facts</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol.</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1477</fpage>
          <lpage>88</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>68</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ianni</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mady</surname>
              <given-names>C.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Rassi A Jr,    Rassi A, Little WC, Xavier SS, Rassi SG, Rassi AG. Development and validation    of a risk score for predicting death in Chagas heart disease. N Engl J Med.    2006; 355 (8): 799-808.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Development and validation of a risk score for predicting death in Chagas heart disease</article-title>
          <source>N Engl J Med.</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>799</fpage>
          <lpage>808</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>355</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>A Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Little</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Xavier</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Barreto AC,    Ianni BM. The undetermined form of Chagas heart disease: concept and forensic    implications. S Paulo Med J. 1995; 113 (2): 797-801.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The undetermined form of Chagas heart disease: concept and forensic implications</article-title>
          <source>S Paulo Med J.</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>797</fpage>
          <lpage>801</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barreto</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ianni</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Prata A. Clinical    and epidemiological aspects of Chagas disease. Lancet Infect Dis. 2001; 1 (2):    92-100.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical and epidemiological aspects of Chagas disease</article-title>
          <source>Lancet Infect Dis.</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>92</fpage>
          <lpage>100</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Prata</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Barros MV, Rocha    MOC, Ribeiro ALP, Machado FS. Tissue Doppler imaging in the evaluation of the    regional diastolic function in Chagas disease. Eur J Echocardiogr. 2001; 2:    94-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tissue Doppler imaging in the evaluation of the regional diastolic function in Chagas disease</article-title>
          <source>Eur J Echocardiogr.</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>94</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barros</surname>
              <given-names>MV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>MOC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>ALP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Machado</surname>
              <given-names>FS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Ribeiro AL,    Moraes RS, Ribeiro JP, Ferlin EL, Torres RM, Oliveira E. Parasympathetic dysautonomia    precedes left ventricular systolic dysfunction in Chagas disease. Am Heart J.    2001; 141 (2): 260-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Parasympathetic dysautonomia precedes left ventricular systolic dysfunction in Chagas disease</article-title>
          <source>Am Heart J.</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>260</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>141</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moraes</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferlin</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Torres</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Barros MV,    Machado FS, Ribeiro ALP, Rocha MOC. Detection of early right ventricular dysfunction    in Chagas disease using Doppler tissue imaging. J Am Soc Echocardiogr. 2002:    15 (10 Pt 2): 1197-201.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Detection of early right ventricular dysfunction in Chagas disease using Doppler tissue imaging</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr.</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1197</fpage>
          <lpage>201</lpage>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barros</surname>
              <given-names>MV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Machado</surname>
              <given-names>FS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>ALP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>MOC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Marin-Neto    JA, Almeida-Filho OC, Pazin-Filho A, Maciel BC. Indeterminate form of Chagas    disease: proposal of new diagnostic criteria and perspectives for early treatment    of cardiomyopathy. Arq Bras Cardiol. 2002; 79: 623-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Indeterminate form of Chagas disease: proposal of new diagnostic criteria and perspectives for early treatment of cardiomyopathy</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>623</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>79</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marin-Neto</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida-Filho</surname>
              <given-names>OC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pazin-Filho</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maciel</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Rocha MOC,    Ribeiro AL, Teixeira MM. Clinical management of chronic Chagas cardiomyopathy.    Front Biosci. 2003; 1: 8:e44-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical management of chronic Chagas cardiomyopathy</article-title>
          <source>Front Biosci</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>e44</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>MOC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Teixeira</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Ribeiro AL,    Ferreira LM, Oliveira E, Cruzeiro PC, Torres RM, Rocha MO. Active orthostatic    stress and respiratory sinus arrhythmia in patients with Chagas disease with    preserved left ventricular global systolic function. Arq Bras Cardiol. 2004;    83 (1): 35-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Active orthostatic stress and respiratory sinus arrhythmia in patients with Chagas disease with preserved left ventricular global systolic function</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol.</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>35</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cruzeiro</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Torres</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>MO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Pazin-Filho    A, Romano MM, Almeida-Filho OC, Furuta MS, Viviani LF, Schmidt A. Minor segmental    wall motion abnormalities detected in patients with Chagas disease have adverse    prognostic implications. Braz J Med Biol Res. 2006; 39 (4): 483-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Minor segmental wall motion abnormalities detected in patients with Chagas disease have adverse prognostic implications</article-title>
          <source>Braz J Med Biol Res.</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>483</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pazin-Filho</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Romano</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida-Filho</surname>
              <given-names>OC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Furuta</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Viviani</surname>
              <given-names>LF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schmidt</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Rocha MO, Teixeira    MM, Ribeiro AL. An update on the management of Chagas cardiomiopathy. Expert    Rev Anti Infect Ther. 2007; 5 (4): 727-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An update on the management of Chagas cardiomiopathy</article-title>
          <source>Expert Rev Anti Infect Ther.</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>727</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>MO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Teixeira</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Pinto AS, Oliveira    BMR, Botoni FA, Ribeiro ALP, Rocha MOCR. Myocardial dysfunction in Chagasic    patients with no apparent heart disease. Arq Bras Cardiol. 2007: 89: 348-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial dysfunction in Chagasic patients with no apparent heart disease</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>348</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pinto</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>BMR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Botoni</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>ALP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>MOCR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Macedo V. Indeterminate    form of Chagas disease. Mem Inst Oswaldo Cruz. 1999; 94: 311-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Indeterminate form of Chagas disease</article-title>
          <source>Mem Inst Oswaldo Cruz.</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>311</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Macedo</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Lessem J, Persson    B. Myocardial scintigraphy in Chagas disease. Lancet. 1977; 2 (8032): 310.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial scintigraphy in Chagas disease</article-title>
          <source>Lancet.</source>
          <date>
            <year>1977</year>
          </date>
          <fpage>310</fpage>
          <issue>8032</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lessem</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Persson</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Rocha AF, Meguerian    BA, Harbert JC. Tc-99m pyrophosphate myocardial scanning in Chagas disease.    J Nucl Med. 1891; 22: 347-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tc-99m pyrophosphate myocardial scanning in Chagas disease</article-title>
          <source>J Nucl Med.</source>
          <date>
            <year>1891</year>
          </date>
          <fpage>347</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meguerian</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harbert</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Marin-Neto    JA, Marzullo P, Sousa AC, Marcassa C, Maciel BC, Iazigi N, et al. Radionuclide    angiographic evidence for early predominant right ventricular involvement in    patients with Chagas disease. Can J Cardiol. 1988; 4 (5): 231-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Radionuclide angiographic evidence for early predominant right ventricular involvement in patients with Chagas disease</article-title>
          <source>Can J Cardiol.</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>231</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marin-Neto</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marzullo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sousa</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marcassa</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maciel</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iazigi</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Marin-Neto    JA, Marzullo P, Marcassa C, Gallo L, Maciel BC, Bellina R, et al. Myocardial    perfusion abnormalities in chronic Chagas heart disease as detected by Thallium-201    scintigraphy. Am J Cardiol. 1992; 69: 780-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial perfusion abnormalities in chronic Chagas heart disease as detected by Thallium-201 scintigraphy</article-title>
          <source>Am J Cardiol.</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>780</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marin-Neto</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marzullo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marcassa</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gallo</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maciel</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bellina</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>et</surname>
              <given-names>al</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Kuschnir E,    Sgammni H, Castro R. Evaluacion de la performance cardiaca y perfusion miocardica    com radiotrazadores en la cardiopatia chagasica cronica. Rev Fed Arg Cardiol.    1988; 17: 226-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evaluacion de la performance cardiaca y perfusion miocardica com radiotrazadores en la cardiopatia chagasica cronica</article-title>
          <source>Rev Fed Arg Cardiol.</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>226</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kuschnir</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sgammni</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castro</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Vitola JV,    Delbeke D. (editors). Nuclear cardiology &amp; correlative imaging. New York:    Springer; 2004.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Nuclear cardiology &amp; correlative imaging</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vitola</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Delbeke</surname>
              <given-names>D.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Iskandrian    AS, Verani MS. (editors). Nuclear cardiac imaging: principles and applications.    Philadelphia: FA Davis Company; 1996.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Nuclear cardiac imaging: principles and applications</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Iskandrian</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verani</surname>
              <given-names>MS.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Marin-Neto    JA, Bromberg-Marin G, Pazin-Filho A, Sim&#245;es MV, Maciel BC. Cardiac autonomic    impairment and early myocardial damage involving the right ventricle are independent    phenomena in Chagas' disease. Int J Cardiol. 1998; 65 (3): 261-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac autonomic impairment and early myocardial damage involving the right ventricle are independent phenomena in Chagas' disease</article-title>
          <source>Int J Cardiol.</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>261</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>65</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marin-Neto</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bromberg-Marin</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pazin-Filho</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sim&#245;es</surname>
              <given-names>MV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maciel</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Sim&#245;es    MV, Pintya AO, Bromberg-Marin G, Sarabanda AV, Antlonga CM, Pazin-Filho A, et    al. Relation of regional sympathetic denervation and myocardial perfusion disturbance    to wall motion impairment in Chagas' cardiomyopathy. Am J Cardiol. 2000; 86    (9): 975-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relation of regional sympathetic denervation and myocardial perfusion disturbance to wall motion impairment in Chagas' cardiomyopathy</article-title>
          <source>Am J Cardiol.</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>975</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sim&#245;es</surname>
              <given-names>MV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pintya</surname>
              <given-names>AO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bromberg-Marin</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sarabanda</surname>
              <given-names>AV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Antlonga</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pazin-Filho</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Soares MB,    Pontes-de-Carvalho L, Ribeiro-dos-Santos R. The pathogenesis of Chagas disease:    when autoimmune and parasite-specific immune responses meet. An Acad Bras Cienc.    2001; 73 (4): 547-59.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The pathogenesis of Chagas disease: when autoimmune and parasite-specific immune responses meet</article-title>
          <source>An Acad Bras Cienc.</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>547</fpage>
          <lpage>59</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>73</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Soares</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pontes-de-Carvalho</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro-dos-Santos</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Scintigraphy for the detection of myocardial damage in the indeterminate form of Chagas disease</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Non-invasive cardiological methods have been used for the identification of myocardial damage in Chagas disease. OBJECTIVE: To verify whether the rest/stress myocardial perfusion scintigraphy is able to identify early myocardial damage in the indeterminate form of Chagas disease. METHODS: Eighteen patients with the indeterminate form of Chagas Disease and the same number of normal controls, paired by sex and age, underwent rest/stress myocardial scintigraphy using sestamibi-99mTc, aiming at detecting early cardiac damage. RESULTS: The results did not show perfusion or ventricular function defects in patients at the indeterminate phase of Chagas disease and in the normal controls, except for a patient who presented signs of ventricular dysfunction in the myocardial perfusion scintigraphy with electrocardiographic gating. CONCLUSION: The results of this study, considering the small sample size, showed that the rest/stress myocardial scintigraphy using sestamibi-99mTc is not an effective method to detect early myocardial alterations in the indeterminate form of Chagas disease.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Scintilography</kwd>
        <kwd>myocardium</kwd>
        <kwd>ventricular function</kwd>
        <kwd>Chagas disease</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Scintigraphy for the detection of myocardial damage in the indeterminate form of Chagas disease</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Ivana Moura Abuhid<sup>II</sup>; Enio Roberto Pietra Pedroso<sup>I</sup>; Nilton Alves de Rezende<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Faculdade de Medicina da Universidade Federal de Minas Gerais</p>
      <p><sup>II</sup>Instituto de Medicina Nuclear e Diagn&#243;stico Molecular, Belo Horizonte, MG - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Non-invasive cardiological methods have been used for the identification of myocardial damage in Chagas disease.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> To verify whether the rest/stress myocardial perfusion scintigraphy is able to identify early myocardial damage in the indeterminate form of Chagas disease.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Eighteen patients with the indeterminate form of Chagas Disease and the same number of normal controls, paired by sex and age, underwent rest/stress myocardial scintigraphy using sestamibi-99mTc, aiming at detecting early cardiac damage.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> The results did not show perfusion or ventricular function defects in patients at the indeterminate phase of Chagas disease and in the normal controls, except for a patient who presented signs of ventricular dysfunction in the myocardial perfusion scintigraphy with electrocardiographic gating.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The results of this study, considering the small sample size, showed that the rest/stress myocardial scintigraphy using sestamibi-99mTc is not an effective method to detect early myocardial alterations in the indeterminate form of Chagas disease.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Scintilography; myocardium/injuries; ventricular function; Chagas disease.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Chagas disease is known for its high morbidity and mortality. It presents a broad range of clinical signs that vary according to the geographical area, possibly reflecting genetic factors related to both man and the parasite<sup>1</sup>. It is estimated that Chagas disease affects around 16 to 18 million individuals in South America, with cardiac involvement being the most severe complication, present in a third of the infected patients throughout their lifetime<sup>2,3</sup>.</p>
      <p>Clinical and experimental studies divide the cardiac involvement in Chagas disease in three distinct phases: an initial myocarditis, followed, most of the times, for a period of 10 to 30 years of complete absence of cardiac manifestations or symptoms in other systems, which is called the indeterminate phase and, finally, the cardiomyopathy or the involvement of other organs (established Chagas disease)<sup>4,5</sup>.</p>
      <p>The cardiac involvement in Chagas disease constitutes, most of the time, a cardiomyopathy that can manifest as cardiac arrhythmia, left ventricular apical aneurism, congestive heart failure, systemic thromboembolism and sudden death<sup>6</sup>. All these aspects have a great impact on the work capacity, on the premature disability for certain activities and early death, becoming a social and public health problem for those asymptomatic patients who present positive serological markers for the disease, that is, those patients classified as having the "indeterminate" form of Chagas disease<sup>7</sup>.</p>
      <p>This aspect is important because the possibility of identifying the patients with a higher risk for the development of cardiopathy could, in theory, allow a better distribution of these individuals in the labor market.</p>
      <p>According to the currently accepted criteria, the diagnosis of the indeterminate form of Chagas disease requires the patient to present at least one positive serological test, but no cardiovascular or digestive system signs and/or symptoms, normal conventional electrocardiogram and no alterations at the heart, esophagus and large intestine X-rays (criteria of Araxa). Therefore, the indeterminate form ends only at the onset of cardiovascular or digestive symptoms or when radiological or electrocardiographic abnormalities appear<sup>3</sup>.</p>
      <p>In turn, necropsy studies, as well as more sensitive methods such as ergometry, autonomic activity studies, high-resolution echocardiography, echocardiography associated with the TEI index and dynamic electrocardiography, at varied degrees, have shown that approximately 25% to 30% of the chagasic patients classified as having the indeterminate form of the disease presented some degree of cardiac involvement<sup>8-17</sup>. As pointed out before, approximately one-third of the patients with the indeterminate form of the disease develop myocardiopathy 10 to 30 years after the initial infection<sup>18</sup>. Therefore, it is important to establish the risk stratification for the early identification of the cardiac involvement at this phase of the disease, which would allow early therapeutic interventions to be carried out, as well as a possible reallocation of workers in the production chain, preventing social conflicts<sup>6,12</sup>.</p>
      <p>The Nuclear Medicine methods routinely used in the assessment of cardiac function have been used in established Chagasic cardiomyopathy<sup>19-23</sup>. However, the usefulness of the myocardial perfusion scintigraphy with sestamibi-99mTc synchronized to the ECG, simultaneously assessing the myocardial perfusion and the ventricular function, in opposition to other noninvasive cardiological assessment methods, had not been systemically used in an attempt to identify early myocardial damage in the indeterminate form of Chagas disease.</p>
      <p>
        <bold>Patients and methods</bold>
      </p>
      <p>The research project was approved by the Department of Internal Medicine of the School of Medicine of UFMG and all patients gave their free and informed consent before study enrolment. Eighteen patients with the indeterminate form of Chagas disease and 18 normal controls were studied. In addition to demographic data (age and sex), the risk factors for coronary artery disease - CAD - (arterial hypertension, diabetes mellitus, smoking status, dyslipidemia and family history of CAD, as well as previous coronary event - typical angina or myocardial infarction). The diagnosis of the indeterminate form of the disease followed the criteria of Araxa meeting: positive serological marker for the disease, absence of cardiovascular or digestive signs and/or symptoms, normal conventional electrocardiogram, chest X-ray, contrast X-ray of the esophagus and opaque enema. The control individuals were recruited from the Laboratory of Nuclear Medicine and paired by sex and age with the Chagasic patients. The control group was not submitted to chest, esophagus and large intestine X-ray. Individuals who presented at least one proven risk factor for CAD were excluded from both groups. The myocardial scintigraphy with sestamibi-99mTc was carried out before and after physical exertion. The technetium-labeled sestamibi was prepared according to the manufacturer's instructions (Cardiolite; Bristol Myers Squibb GmbH) and each patient and respective control received 1110 MBq of Sestamibi-99mTc administered by IV route. All scintigraphy images were obtained in dual-head gamma cameras (GE Health Care, Milwaukee, WI) before and after physical exertion, with 48-hour intervals, using the Single-Photon Emission Computed Tomography (SPECT), synchronized with the electrocardiogram (Gated-SPECT). Image interpretation was based on the direct visual analysis and also on the quantitative verification of the perfusion images obtained automatically with the software programs CEQUAL, ECtoll-box and QGS/ QPS for simultaneous assessment of the ejection fraction. A semi-quantitative analysis of the perfusion was carried out using the Summed Stress Score (SSS). The left ventricular contractility was assessed through the analysis of the LV wall motility, by visualizing the sub-endocardial outline. All examinations were interpreted by two specialists in Nuclear Medicine blinded to the clinical status of the patients.</p>
      <p>The Student's <italic>t</italic> test was used to compare the means of the quantitative variables obtained at the scintigraphy in the two groups, both at rest and after exertion and statistical significance was set at 5%. The statistical analysis was carried out using the SPSS software package.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>All patients met the criteria for the diagnosis of the indeterminate form of Chagas disease and did not present risk factors for CAD. Ten patients were males and age varied from 32 to 53 years (mean of 43.2 years). Sex and age were similar in the control group. The results of the myocardial scintigraphy with sestamibi-99mTc before and after physical exertion are shown in <xref ref-type="table" rid="en_06110t01-body2">Table 1</xref>. In chagasic patients, the mean left ventricular ejection fraction (LVEF) was 54.1&#177;8.6 at rest and 57.3&#177;10.5 after physical exertion. Although small, this difference was statistically significant,s (p=0.004; 95%CI= <sup>-</sup>5.25_ - <sup>-</sup>1.16). In the control group, the LVEF was 55.9&#177;9.1 and 58.1&#177;10.3 at rest and after physical exertion (p=0.003; 95%CI= <sup>-</sup>4.38 - <sup>-</sup>1.67). There was no difference between the groups at rest (p=0.064; 95%CI= <sup>-</sup>4.98 _ <sup>-</sup>1.89) and after physical exertion (p=0.066; 95%CI = <sup>-</sup>4.78 _ <sup>-</sup>1.80). The percentage of increase in LVEF after exertion was similar between the groups o(5.6%). Both Chagasic patients and normal controls presented a normal pattern of radioisotope distribution in the myocardial walls at the qualitative and quantitative analyses before and after physical exertion.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_06110t01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0030-00064-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Only one patient (#9) presented myocardial dysfunction characterized by diffuse hypercontractility of myocardial walls and reduced LVEF obtained by the automated processing of the QGS (Quantitative Gated SPECT) program, of which lower limit of normality is 44%<sup>24</sup>. This patient was re-evaluated two months later to verify a possible methodological error, when it was verified that he had started to present cardiovascular symptoms and was receiving pharmacological treatment for heart failure.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The rest/stress myocardial perfusion scintigraphy is a noninvasive prognostic and diagnostic investigation method for several cardiovascular diseases, including coronary artery disease (CAD)<sup>25</sup>. In our study, only one patient, initially diagnosed with the indeterminate form of Chagas disease, presented scintigraphy alterations. This patient presented ventricular extrasystoles at the exercise test, signs of LV dysfunction at the functional analysis with diffuse hypocontractility of the myocardial walls and decreased LVEF both at rest and after physical exertion, but normal perfusion aspect. It is possible that this patient was wrongly classified as having the indeterminate form of Chagas disease according to the criteria of Araxa, as two months later the patient was already receiving pharmacological treatment for heart failure. This is a relevant aspect, as the use of more sensitive diagnostic methods for myocardial dysfunction raise doubts about the use of the criteria of Araxa for the definition of the indeterminate form of Chagas disease, which should be reviewed.</p>
      <p>The absence of symptoms, the plain chest X-ray and the normal electrocardiogram are not enough to exclude the functional myocardial involvement.</p>
      <p>This fact is demonstrated by the normal results of the examinations of this patient #9 in this case series, who presented ventricular dysfunction at the perfusion scintigraphy. Therefore, the normal two-dimensional echocardiographic results<sup>12</sup> or other noninvasive cardiologic diagnostic methods<sup>15,17</sup> should be considered as diagnostic criteria of the classic indeterminate form of Chagas disease. Relevant also in this context are the results of the radionuclide angiography that showed right ventricular involvement in patients with the indeterminate and exclusive digestive form of Chagas disease<sup>26</sup>, as well as studies using metaiodinebenzylguanidine (mIBG) labeled with ssIm-sesaram, como <sup>123</sup>I and Thallium-201 that showed alterations in the inferoapical innervation of the left ventricle, with or without apical perfusion defect in 12 patients that presented the indeterminate form of Chagas disease<sup>27</sup>. These facts co-substantiate the idea that patients with normal ECG and radiological results can, in fact, present function alterations in one or the other ventricle, as demonstrated by patient #9 in this case series. As the LV global systolic dysfunction is the most important prognostic factor of morbidity and mortality in Chagas disease, the early identification with more sensitive methods and the specific treatment of these patients, could, in theory, improve survival and reduce the morbidity<sup>12</sup>. All the other patients, as well as the controls, presented normal qualitative and quantitative perfusion and functional tests at rest and after exertion.</p>
      <p>The pathogenesis of the Chagasic cardiomyopathy remains unclear. Several studies have suggested that after the acute inflammatory phase of the disease, a "silent" myocarditis is established or persists at the indeterminate phase of the disease, with progressive destruction of the myocardial fibers and reparative fibrosis. The mechanisms involved in this process include a microangiopathy, characterized by edema of endothelial cells, demonstrated by <italic>in vitro</italic> studies, in animal models and also in humans. Neurogenic mechanisms are also mentioned, inflammation in response to the presence of the parasite in cardiac fibrocells and autoimmune mechanisms that would favor the myocardial damage<sup>12,28</sup>. Patients with Chagas disease and chest pain suggestive of myocardial ischemia submitted to coronary angiography presented normal coronary arteries in most cases, but also, mild perfusion alterations detected by Thallium-201 suggestive of myocardial ischemia, possibly due to microvascular disease, which could be responsible for the patients' angina symptoms<sup>22</sup>.</p>
      <p>However, it must be emphasized that these studies were carried out at the chronic phase of the disease and using the radiotracer Thallium-201, a marker of both cell membrane flow and integrity. In our study, the examinations were carried out during the indeterminate phase of the disease and the use of sestamibi-99mTc, a marker that is nearly exclusive of regional myocardial flow could explain, at least in part, the normal results observed in the study.</p>
      <p>Considering the small sample size, possibly due to the inclusion criteria that included the opaque enema being carried out in Chagasic patients, the patients with the so-called indeterminate form of the disease presented a homogenous distribution of the radionuclide in the myocardial walls, similar to what was observed in normal individuals. Therefore, the myocardial scintigraphy does not have enough sensitivity and specificity for the detection of early myocardial damage in the indeterminate form of Chagas disease.</p>
      <p>As the request for myocardial perfusion scintigraphy becomes more frequent, however, more patients with the indeterminate form of Chagas disease can occasionally be referred for assessment of the clinical suspicion of coronary artery disease. Although myocardial scintigraphy studies have demonstrated perfusion defects, that were either fixed, reversible or with a reverse distribution pattern in the chronic phase of the disease using Thallium-201, our study showed a normal myocardial perfusion with sestamibi-99mTcin in patients with the indeterminate form of the disease.</p>
      <p>Therefore, in patients with the indeterminate form of Chagas disease, the presence of normal post-stress scintigraphy images can suggest a low probability of coronary artery disease and the presence of transient perfusion defects induced by physical exertion or pharmacological stress must be considered indicative of myocardial ischemia, possibly related to CAD.</p>
      <p>In turn, a homogenous distribution pattern of the radionuclide associated with indicators of ventricular dysfunction, as observed in patient #9, suggests a higher probability of primary cardiomyopathy than coronary artery disease.</p>
      <p>The myocardial perfusion scintigraphy with electrocardiographic gating (G-SPECT) is acknowledged as being useful in the differentiation between ischemic and non-ischemic etiologies of cardiomyopathy. Patients with ischemic myocardial disease present more severe and extensive defects, associated with areas of segmental hypokinesis or akinesis, whereas patients with non-ischemic etiology present a more homogenous perfusion pattern, with diffuse hypokinesis.</p>
      <p>Thus, it is unlikely that the ischemic etiology is the cause of the cardiomyopathy in patients with normal perfusion scintigraphy. In such cases, the most probable cause is a primary cardiomyopathy. Considering these facts, the assessment of myocardial dysfunction in the indeterminate form of Chagas disease using more sensitive methods, such as the autonomic dysfunction tests, must precede the myocardial perfusion scintigraphy. In patients with established cardiomyopathy, the rest/stress myocardial perfusion scintigraphy would only be useful to differentiate the ischemic from the non-ischemic etiology.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>NAR receives financial support from <italic>Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de Minas Gerais</italic> (Fapemig), as part of the <italic>Program Pesquisador Mineiro II.</italic></p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was partially funded by FAPEMIG.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Ivana Moura Abuhid, from <italic>Universidade Federal de Minas Gerais.</italic></p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Gammagraf&#237;a para detecci&#243;n de compromiso mioc&#225;rdico en la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: M&#233;todos cardiol&#243;gicos no invasivos han sido utilizados en la identificaci&#243;n de compromiso mioc&#225;rdico en la Enfermedad de Chagas. OBJETIVO: Verificar si la gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica de perfusi&#243;n en reposo y esfuerzo es capaz de identificar compromiso mioc&#225;rdico precoz en la forma indeterminada de la Enfermedad de Chagas. M&#201;TODOS: Dieciocho pacientes portadores de la forma indeterminada del Mal de Chagas e igual n&#250;mero de controles normales, apareados por sexo y edad, fueron sometidos a gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica de reposo y esfuerzo con sestamibi-99mTc con el objetivo de detectar lesiones card&#237;acas precoces. RESULTADOS: Los resultados no mostraron defectos de perfusi&#243;n o de la funci&#243;n ventricular en los pacientes en la fase indeterminada de la Enfermedad de Chagas y en los controles normales, excepto en un paciente que present&#243; signos de disfunci&#243;n ventricular en el an&#225;lisis funcional en la gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica de perfusi&#243;n sincronizada con el electrocardiograma (ECG). CONCLUSI&#211;N: Los resultados de este estudio, en el cual, pese al peque&#241;o n&#250;mero de pacientes, mostraron que la gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica de reposo y esfuerzo con sestamibi-99mTc no es un m&#233;todo eficaz para detectar precozmente alteraciones mioc&#225;rdicas en la forma indeterminada del Mal de Chagas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Gammagraf&#237;a</kwd>
        <kwd>miocardio</kwd>
        <kwd>funci&#243;n ventricular</kwd>
        <kwd>enfermedad de Chagas</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Gammagraf&#237;a para detecci&#243;n de compromiso mioc&#225;rdico en la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Ivana Moura Abuhid<sup>II</sup>; Enio Roberto Pietra Pedroso<sup>I</sup>; Nilton Alves de Rezende<sup>I</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Faculdade de Medicina da Universidade Federal de Minas Gerais</p>
      <p><sup>II</sup>Instituto de Medicina Nuclear e Diagn&#243;stico Molecular, Belo Horizonte, MG - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body3">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> M&#233;todos cardiol&#243;gicos no invasivos han sido utilizados en la identificaci&#243;n de compromiso mioc&#225;rdico en la Enfermedad de Chagas.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Verificar si la gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica de perfusi&#243;n en reposo y esfuerzo es capaz de identificar compromiso mioc&#225;rdico precoz en la forma indeterminada de la Enfermedad de Chagas.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Dieciocho pacientes portadores de la forma indeterminada del Mal de Chagas e igual n&#250;mero de controles normales, apareados por sexo y edad, fueron sometidos a gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica de reposo y esfuerzo con sestamibi-99mTc con el objetivo de detectar lesiones card&#237;acas precoces.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Los resultados no mostraron defectos de perfusi&#243;n o de la funci&#243;n ventricular en los pacientes en la fase indeterminada de la Enfermedad de Chagas y en los controles normales, excepto en un paciente que present&#243; signos de disfunci&#243;n ventricular en el an&#225;lisis funcional en la gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica de perfusi&#243;n sincronizada con el electrocardiograma (ECG).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Los resultados de este estudio, en el cual, pese al peque&#241;o n&#250;mero de pacientes, mostraron que la gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica de reposo y esfuerzo con sestamibi-99mTc no es un m&#233;todo eficaz para detectar precozmente alteraciones mioc&#225;rdicas en la forma indeterminada del Mal de Chagas.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Gammagraf&#237;a, miocardio/lesiones, funci&#243;n ventricular, enfermedad de Chagas.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La enfermedad de Chagas es reconocida por su alta morbilidad y mortalidad. Presenta un amplio espectro de manifestaciones cl&#237;nicas que var&#237;an de acuerdo con las regiones geogr&#225;ficas, reflejando posiblemente factores gen&#233;ticos relacionados tanto al hombre como al par&#225;sito<sup>1</sup>. Se estima que la enfermedad de Chagas alcance cerca de 16 a 18 millones de personas en Am&#233;rica del Sur, siendo el compromiso card&#237;aco la complicaci&#243;n m&#225;s grave, manifest&#225;ndose en cerca de un tercio de los pacientes infectados durante sus vidas<sup>2,3</sup>. Estudios cl&#237;nicos y experimentales separan el compromiso card&#237;aco en la enfermedad de Chagas en tres fases distintas: una miocarditis inicial, seguida la mayor&#237;a de las veces por un per&#237;odo de 10 a 30 a&#241;os de completa ausencia de manifestaciones card&#237;acas o de otros sistemas, denominada fase indeterminada, y finalmente la miocardiopat&#237;a o compromiso de otros &#243;rganos (enfermedad de Chagas instalada)<sup>4,5</sup>. El compromiso card&#237;aco en la enfermedad de Chagas se constituye, la mayor&#237;a de las veces, en una miocardiopat&#237;a que puede manifestarse por medio de arritmias card&#237;acas, aneurisma de la punta del ventr&#237;culo izquierdo, insuficiencia card&#237;aca congestiva, tromboembolismo sist&#233;mico y muerte s&#250;bita<sup>6</sup>. Todos esos aspectos provocan gran impacto en la capacidad laboral, en incapacidades precoces para determinadas actividades y muerte prematura, volvi&#233;ndose un problema social y de salud p&#250;blica para aquellos pacientes asintom&#225;ticos con serolog&#237;a positiva para la enfermedad, o sea, aquellos que est&#225;n "clasificados" en la forma indeterminada de la Enfermedad<sup>7</sup>. Este aspecto es importante porque la posibilidad de identificar a los pacientes con mayor riesgo de desarrollo de cardiopat&#237;a podr&#237;a, en tesis, permitir la mejor colocaci&#243;n de esos pacientes en el mercado de trabajo.</p>
      <p>Seg&#250;n los criterios actualmente aceptados, el diagn&#243;stico de la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas exige que el paciente presente por lo menos un examen serol&#243;gico positivo, pero sin signos y/o s&#237;ntomas cardiovasculares o del aparato digestivo, electrocardiograma convencional normal y radiograf&#237;as de coraz&#243;n, es&#243;fago e intestino grueso sin alteraciones (criterios de Arax&#225;). De esta forma, la fase indeterminada termina apenas cuando surgen s&#237;ntomas cardiovasculares o digestivos o anormalidades radiol&#243;gicas o electrocardiogr&#225;ficas<sup>3</sup>.</p>
      <p>A su vez, estudios de necropsia, as&#237; como otros m&#233;todos m&#225;s sensibles como la ergometr&#237;a, estudios de la actividad auton&#243;mica, ecocardiograf&#237;a de alta resoluci&#243;n, ecocardiograf&#237;a asociada al &#237;ndice de TEI y electrocardiograf&#237;a din&#225;mica, en grados variados, mostraron que aproximadamente 25% a 30% de los pacientes chag&#225;sicos clasificados en la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas presentaban alg&#250;n grado de compromiso card&#237;aco<sup>8-17</sup>. Como ya fue destacado, aproximadamente un tercio de los pacientes con la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas desarrolla miocardiopat&#237;a de 10 a 30 a&#241;os despu&#233;s de la infecci&#243;n inicial<sup>18</sup>. Por esa raz&#243;n, es importante establecer la estratificaci&#243;n de riesgo para la identificaci&#243;n precoz del compromiso card&#237;aco en esa fase de la enfermedad, lo que permitir&#237;a intervenciones terap&#233;uticas precoces, as&#237; como una posible reubicaci&#243;n en la cadena productiva evitando conflictos sociales<sup>6,12</sup>.</p>
      <p>Los m&#233;todos de medicina nuclear habitualmente usados en la evaluaci&#243;n de la funci&#243;n card&#237;aca ya fueron utilizados en la miocardiopat&#237;a chag&#225;sica instalada<sup>19-23</sup>. Mientras que, la utilidad de la gammagraf&#237;a de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica con sestamibi-99mTc sincronizada con ECG evaluando simult&#225;neamente la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica y funci&#243;n ventricular, al contrario de otros m&#233;todos cardiol&#243;gicos no invasivos, todav&#237;a no fue utilizada de forma sistem&#225;tica en la tentativa de identificar precozmente compromiso mioc&#225;rdico en la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas.</p>
      <p>
        <bold>Pacientes y m&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>El proyecto de esta investigaci&#243;n fue aprobado por el Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica de la Facultad de Medicina de la UFMG y todos los pacientes firmaron el t&#233;rmino de consentimiento libre y aclarado. Dieciocho pacientes portadores de la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas e igual n&#250;mero de individuos normales fueron estudiados. Adem&#225;s de los datos demogr&#225;ficos (edad y sexo), fueron tambi&#233;n verificados los factores de riesgo para enfermedad arterial coronaria EAC (hipertensi&#243;n arterial, diabetes mellitus, tabaquismo, dislipidemia e historia familiar de EAC, as&#237; como evento coronario previo-angina de pecho t&#237;pica o infarto de miocardio). El diagn&#243;stico de la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas obedeci&#243; a los criterios de Arax&#225;: serolog&#237;a positiva para la enfermedad, ausencia de signos y/o s&#237;ntomas cardiovasculares o digestivos, electrocardiograma convencional, radiograf&#237;a de t&#243;rax, radiograf&#237;a contrastada de es&#243;fago y enema opaco normales. Los individuos controles fueron reclutados en el Laboratorio de Medicina Nuclear, eran asintom&#225;ticos con serolog&#237;a negativa para la enfermedad y electrocardiograma normal y apareados con los chag&#225;sicos por sexo y edad. En el grupo control no fue realizada radiograf&#237;a de t&#243;rax, es&#243;fago e intestino grueso. En ambos grupos fueron excluidos los pacientes que presentaban por lo menos un factor de riesgo comprobado para EAC. La gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica con sestamibi-99mTc fue realizada antes y despu&#233;s de esfuerzo f&#237;sico. El sestamibi marcado con tecnecio fue preparado de acuerdo con las instrucciones del fabricante (Cardiolite; Bristol Myers Squibb GmbH) y cada paciente y respectivo control recibieron 1110 MBq de Sestamibi-99mTc administrado por v&#237;a endovenosa. Todas las im&#225;genes gammagr&#225;ficas fueron obtenidas en c&#225;maras gamma de dos cabezas (GE Health Care, Milwaukee, WI) antes y despu&#233;s de esfuerzo f&#237;sico con intervalos de 48 horas utiliz&#225;ndose la t&#233;cnica de tomograf&#237;a por emisi&#243;n de fotones &#250;nicos (SPECT) sincronizada con el electrocardiograma (Gated-Spect). La interpretaci&#243;n de las im&#225;genes fue basada en el an&#225;lisis visual directo y tambi&#233;n en la verificaci&#243;n cuantitativa de las im&#225;genes de perfusi&#243;n obtenidas autom&#225;ticamente con los programas computarizados CEQUAL, ECtoll-box y QGS/QPS para evaluaci&#243;n simult&#225;nea de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n. Fue hecho an&#225;lisis semicuantitativo de la perfusi&#243;n por la suma de valores de scores en stress (SSS, del ingl&#233;s <italic>Summed Stress Score</italic>). La contractilidad del ventr&#237;culo izquierdo fue evaluada por el an&#225;lisis de la motilidad de sus paredes mir&#225;ndose el contorno subendoc&#225;rdico. Todos los ex&#225;menes fueron interpretados por dos m&#233;dicos especialistas en medicina nuclear sin conocimiento previo del cuadro cl&#237;nico de los pacientes.</p>
      <p>Para la comparaci&#243;n de las medias de las variables cuantitativas obtenidas en la gammagraf&#237;a en los dos grupos, tanto en reposo como despu&#233;s de esfuerzo, fue utilizado el teste <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> apareado, y como criterio de determinaci&#243;n de significancia el nivel de 5%. El an&#225;lisis estad&#237;stico fue procesado en el <italic>software</italic> estad&#237;stico SPSS.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Todos los pacientes llenaron los criterios para el diagn&#243;stico de la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas y no presentaban factores de riesgo para EAC. Diez pacientes eran del sexo masculino con edad variando de 32 a 53 a&#241;os (media de 43,2 a&#241;os). El sexo y la edad fueron semejantes en el grupo control. Los resultados de la gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica con sestamibi-99mTc antes y despu&#233;s de esfuerzo f&#237;sico son mostrados en la <xref ref-type="table" rid="es_a05tab01-body3">tabla 1</xref>. En los chag&#225;sicos, la media de la FEVE fue de 54,1 &#177; 8,6 en reposo y 57,3 &#177; 10,5 despu&#233;s de esfuerzo. Aunque peque&#241;a, esa diferencia fue significativa (p=0,004; IC95%= <sup>-</sup>5,25 - <sup>-</sup>1,16). En el grupo control a FEVE fue de 55,9 &#177; 9,1 y 58,1 &#177; 10,3 en reposo y despu&#233;s de esfuerzo (p=0, 003; IC95%= <sup>-</sup>4,38 - <sup>-</sup>1,67). No hubo diferencia en la FEVE entre los grupos en reposo (p=0, 064; IC95%= <sup>-</sup>4,98 <sup>_</sup><sup>-</sup>1,89) y despu&#233;s de esfuerzo (p=0, 066; IC95%= <sup>-</sup>4,78 <sup>_</sup><sup>-</sup>1,80). El porcentual de aumento de la FEVE despu&#233;s del esfuerzo fue semejante entre los grupos (5,6%). Tanto los pacientes chag&#225;sicos como los individuos controles presentaron est&#225;ndar normal en la distribuci&#243;n del radiof&#225;rmaco en las paredes mioc&#225;rdicas en el an&#225;lisis cualitativo y cuantitativo antes y despu&#233;s de esfuerzo f&#237;sico.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a05tab01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-01-0030-00064-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>S&#243;lo un paciente (#9) present&#243; disfunci&#243;n mioc&#225;rdica caracterizada por hipocontractilidad difusa de las paredes mioc&#225;rdicas y reducci&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo obtenida por el procesamiento autom&#225;tico del programa QGS, cuyo l&#237;mite inferior de normalidad es 44%<sup>24</sup>. Ese paciente fue re-examinado dos meses despu&#233;s para verificar posible error metodol&#243;gico, cuando se constat&#243; que ya presentaba sintomatolog&#237;a cardiovascular y estaba en tratamiento medicamentoso para insuficiencia card&#237;aca.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica de perfusi&#243;n de reposo y esfuerzo es un m&#233;todo de investigaci&#243;n diagn&#243;stica y pron&#243;stico no invasivo de varias enfermedades cardiovasculares, especialmente de la enfermedad arterial coronaria (EAC)<sup>25</sup>. En nuestro estudio, s&#243;lo un paciente diagnosticado inicialmente con la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas present&#243; gammagraf&#237;a alterada. Ese paciente present&#243; extras&#237;stoles ventriculares en el test de esfuerzo, signos de disfunci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo en el an&#225;lisis funcional con hipocontractilidad difusa de las paredes mioc&#225;rdicas y reducci&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo tanto en reposo como despu&#233;s de esfuerzo f&#237;sico, aunque aspecto perfusional normal. Es posible que ese paciente haya sido equivocadamente clasificado en la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas de acuerdo con los criterios de Arax&#225;, ya que, dos meses despu&#233;s, estaba en tratamiento para insuficiencia card&#237;aca. Ese aspecto es relevante, pues la utilizaci&#243;n de otros m&#233;todos de diagn&#243;stico de disfunci&#243;n mioc&#225;rdica m&#225;s sensibles coloca en duda los criterios de Arax&#225; para la definici&#243;n de la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas que deber&#237;an ser revisados. La ausencia de s&#237;ntomas, la radiograf&#237;a simple de t&#243;rax y el electrocardiograma normal no son suficientes para excluir compromiso funcional mioc&#225;rdico. Ese hecho es comprobado por los resultados normales de esos ex&#225;menes en el paciente # 9 de esta serie de casos, que presentaba disfunci&#243;n ventricular en la gammagraf&#237;a de perfusi&#243;n. De esa forma, deber&#237;a ser considerada con criterio diagn&#243;stico de la forma indeterminada cl&#225;sica de la enfermedad de Chagas la demostraci&#243;n ecocardiogr&#225;fica bidimensional normal<sup>12</sup> u otros m&#233;todos cardiol&#243;gicos diagn&#243;sticos no invasivos<sup>15,17</sup>. Se insertan tambi&#233;n en ese contexto los resultados de la angiograf&#237;a radioisot&#243;pica que mostraron compromiso del ventr&#237;culo derecho en pacientes con la forma indeterminada y digestiva exclusiva de la enfermedad de Chagas<sup>26</sup>, como tambi&#233;n los estudios utilizando metaiodobenzylguanidina (MIBG) marcada con <sup>123</sup>I y T&#225;lio-201 que evidenciaron alteraci&#243;n de la inervaci&#243;n &#237;nferoapical del VE, con o sin alteraci&#243;n perfusional apical en 12 pacientes con forma indeterminada de esa enfermedad<sup>27</sup>. Esos hechos consustancian la noci&#243;n de que pacientes con ECG y ex&#225;menes radiol&#243;gicos normales puedan de hecho tener alteraciones de funci&#243;n de uno u otro de los ventr&#237;culos, como ocurri&#243; con el paciente #9 de esta serie. Ya que la disfunci&#243;n global sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo es el factor pron&#243;stico m&#225;s importante de la morbilidad y mortalidad en la enfermedad de Chagas, la identificaci&#243;n precoz con m&#233;todos m&#225;s sensibles y el tratamiento espec&#237;fico de esos pacientes podr&#237;an, en tesis, mejorar la sobrevida y reducir la morbilidad<sup>12</sup>. Todos los otros pacientes, as&#237; como los controles presentaron tests funcionales y perfusionales cualitativos y cuantitativos normales en reposo y despu&#233;s de esfuerzo f&#237;sico.</p>
      <p>La patog&#233;nesis de la miocardiopat&#237;a chag&#225;sica todav&#237;a permanece oscura. Numerosos trabajos sugieren que, despu&#233;s de la fase inflamatoria aguda de la enfermedad, se instala o persiste una miocarditis "silenciosa" en la fase indeterminada con destrucci&#243;n progresiva de las fibras mioc&#225;rdicas y fibrosis reparativa. Los mecanismos envueltos en ese proceso incluyen una microangiopat&#237;a caracterizada por edema de c&#233;lulas endoteliales, demostrado en estudios <italic>in vitro</italic>, en animales y tambi&#233;n en seres humanos. Son tambi&#233;n se&#241;alados mecanismos neurog&#233;nicos, inflamaci&#243;n en respuesta a la presencia de par&#225;sito en las fibroc&#233;lulas card&#237;acas y mecanismos autoinmunes propiciando la lesi&#243;n mioc&#225;rdica<sup>12,28</sup>. Pacientes con enfermedad de Chagas y dolor tor&#225;cico sugestivo de isquemia mioc&#225;rdica sometidos a cinecoronariograf&#237;a mostraron coronarias normales en la mayor&#237;a de los casos, pero alteraciones perfusionales discretas detectadas con Talio-201 sugestivas de isquemia mioc&#225;rdica, posiblemente en consecuencia de enfermedad microvascular, que podr&#237;an ser responsabilizadas por los s&#237;ntomas anginosos de los pacientes<sup>22</sup>. Mientras, debe ser enfatizado que esos estudios fueron realizados en la fase cr&#243;nica de la enfermedad y utilizando el radiotrazador Talio-201, marcador tanto de flujo como de integridad de la membrana celular. En nuestro estudio, la realizaci&#243;n de los ex&#225;menes en la fase indeterminada y la utilizaci&#243;n de sestamibi-99mTc, un marcador pr&#225;cticamente exclusivo de flujo mioc&#225;rdico regional, podr&#237;an explicar, por lo menos en parte, los resultados normales observados. </p>
      <p>Es que pese al peque&#241;o n&#250;mero de pacientes estudiados, posiblemente en raz&#243;n de los criterios de inclusi&#243;n que incluyeron la realizaci&#243;n de enema opaco en los chag&#225;sicos, los pacientes con la llamada forma indeterminada de esa enfermedad presentan distribuci&#243;n homog&#233;nea del radiof&#225;rmaco en las paredes mioc&#225;rdicas semejante al observado en personas normales. De esa forma, la gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica no es un examen con sensibilidad y especificidad suficientes para la detecci&#243;n de compromiso mioc&#225;rdico precoz en la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas.</p>
      <p>Con la solicitud cada vez m&#225;s frecuente de gammagraf&#237;a de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica, con todo, pacientes con forma indeterminada de la enfermedad de Chagas pueden ocasionalmente ser encaminados para evaluaci&#243;n de sospecha cl&#237;nica de enfermedad arterial coronaria. Aunque estudios con gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica hayan demostrado defectos perfusionales fijos, reversibles o con distribuci&#243;n reversa en la fase cr&#243;nica de la enfermedad utilizando Talio-201, en la forma indeterminada la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica con sestamibi-99mTc se mostr&#243; normal en nuestro estudio.</p>
      <p>En pacientes con la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas, por lo tanto, la presencia de im&#225;genes gammagr&#225;ficas de esfuerzo normales pueden sugerir peque&#241;a probabilidad de enfermedad arterial coronaria, y la presencia de defectos perfusionales transitorios inducidos por el esfuerzo f&#237;sico o stress farmacol&#243;gico debe ser considerada indicador de isquemia mioc&#225;rdica posiblemente relacionada a enfermedad arterial coronaria. A su vez, un est&#225;ndar de distribuci&#243;n homog&#233;nea del radiof&#225;rmaco asociado con indicadores de disfunci&#243;n ventricular, como fue observado en el paciente #9, sugiere una probabilidad mayor de cardiomiopat&#237;a primaria que enfermedad arterial coronaria.</p>
      <p>La gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica de perfusi&#243;n sincronizada con ECG (G-SPECT) es reconocida como de utilidad en la diferenciaci&#243;n de la etiolog&#237;a de las miocardiopat&#237;as isqu&#233;micas de las no isqu&#233;micas. Pacientes con enfermedad mioc&#225;rdica isqu&#233;mica presentan defectos m&#225;s graves y extensos asociados a &#225;reas de hipocinesia o acinesia segmentares, mientras que los pacientes con miocardiopat&#237;a de etiolog&#237;a no isqu&#233;mica presentan un est&#225;ndar de perfusi&#243;n m&#225;s homog&#233;neo, con hipocinesia difusa. As&#237;, es poco probable la etiolog&#237;a isqu&#233;mica como causa de miocardiopat&#237;a en pacientes con gammagraf&#237;a de perfusi&#243;n normal. En esa eventualidad, es la causa m&#225;s probable trat&#225;ndose de miocardiopat&#237;a primaria. Delante de esas consideraciones, la evaluaci&#243;n de la disfunci&#243;n mioc&#225;rdica en la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas por m&#233;todos m&#225;s sensibles, como los tests de disfunci&#243;n auton&#243;mica, debe preceder a la gammagraf&#237;a mioc&#225;rdica de perfusi&#243;n. En aquellos pacientes con miocardiopat&#237;a instalada, la gammagraf&#237;a de perfusi&#243;n de reposo y esfuerzo solamente ser&#237;a &#250;til para distinguir la etiolog&#237;a isqu&#233;mica de la no isqu&#233;mica.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimiento</bold>
      </p>
      <p>El profesor NAR recebe auxilio financeiro de la <italic>Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de Minas Gerais</italic> (Fapemig), en el Programa Pesquisador Mineiro II.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue parcialmente financiado por la FAPEMIG - <italic>Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa de Minas Gerais</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo es parte de disertaci&#243;n de Maestrado de Ivana Moura Abuhid pela <italic>Universidade Federal de Minas Gerais</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
      <p>1. Barretto AC, Azul LG, Mady C, Ianni BM, Brito VC, Belloti G. Indeterminate form of Chagas disease: a polymorphic disease. Arq Bras Cardiol. 1990; 55 (6): 347-5.</p>
      <p>2. Rassi A Jr, Dias JC, Marin-Neto JA, Rassi A. Challenges and opportunities for primary, secondary and tertiary prevention of Chagas' disease. Heart. 2009; 95 (7): 524-34.</p>
      <p>3. Marin-Neto JA, Cunha-Neto E, Maciel BC, Sim&#245;es MV. Pathogenesis of chronic Chagas heart disease. Circulation. 2007; 6 (9): 1109-23.</p>
      <p>4. Ribeiro AL, Rocha MOC. Indeterminate form of Chagas disease: considerations about diagnosis and prognosis. Rev Soc Bras Med Trop. 1988; 31: 301-14.</p>
      <p>5. Ianni BM, Mady C. The indeterminate form of Chagass disease. Myths vs facts. Arq Bras Cardiol. 1997; 68 (3): 1477-88.</p>
      <p>6. Rassi A Jr, Rassi A, Little WC, Xavier SS, Rassi SG, Rassi AG. Development and validation of a risk score for predicting death in Chagas heart disease. N Engl J Med. 2006; 355 (8): 799-808.</p>
      <p>7. Barreto AC, Ianni BM. The undetermined form of Chagas heart disease: concept and forensic implications. S Paulo Med J. 1995; 113 (2): 797-801.</p>
      <p>8. Prata A. Clinical and epidemiological aspects of Chagas disease. Lancet Infect Dis. 2001; 1 (2): 92-100.</p>
      <p>9. Barros MV, Rocha MOC, Ribeiro ALP, Machado FS. Tissue Doppler imaging in the evaluation of the regional diastolic function in Chagas disease. Eur J Echocardiogr. 2001; 2: 94-9.</p>
      <p>10. Ribeiro AL, Moraes RS, Ribeiro JP, Ferlin EL, Torres RM, Oliveira E. Parasympathetic dysautonomia precedes left ventricular systolic dysfunction in Chagas disease. Am Heart J. 2001; 141 (2): 260-5.</p>
      <p>11. Barros MV, Machado FS, Ribeiro ALP, Rocha MOC. Detection of early right ventricular dysfunction in Chagas disease using Doppler tissue imaging. J Am Soc Echocardiogr. 2002: 15 (10 Pt 2): 1197-201.</p>
      <p>12. Marin-Neto JA, Almeida-Filho OC, Pazin-Filho A, Maciel BC. Indeterminate form of Chagas disease: proposal of new diagnostic criteria and perspectives for early treatment of cardiomyopathy. Arq Bras Cardiol. 2002; 79: 623-7.</p>
      <p>13. Rocha MOC, Ribeiro AL, Teixeira MM. Clinical management of chronic Chagas cardiomyopathy. Front Biosci. 2003; 1: 8:e44-54.</p>
      <p>14. Ribeiro AL, Ferreira LM, Oliveira E, Cruzeiro PC, Torres RM, Rocha MO. Active orthostatic stress and respiratory sinus arrhythmia in patients with Chagas disease with preserved left ventricular global systolic function. Arq Bras Cardiol. 2004; 83 (1): 35-9.</p>
      <p>15. Pazin-Filho A, Romano MM, Almeida-Filho OC, Furuta MS, Viviani LF, Schmidt A. Minor segmental wall motion abnormalities detected in patients with Chagas disease have adverse prognostic implications. Braz J Med Biol Res. 2006; 39 (4): 483-7.</p>
      <p>16. Rocha MO, Teixeira MM, Ribeiro AL. An update on the management of Chagas cardiomiopathy. Expert Rev Anti Infect Ther. 2007; 5 (4): 727-43.</p>
      <p>17. Pinto AS, Oliveira BMR, Botoni FA, Ribeiro ALP, Rocha MOCR. Myocardial dysfunction in Chagasic patients with no apparent heart disease. Arq Bras Cardiol. 2007: 89: 348-53.</p>
      <p>18. Macedo V. Indeterminate form of Chagas disease. Mem Inst Oswaldo Cruz. 1999; 94: 311-6.</p>
      <p>19. Lessem J, Persson B. Myocardial scintigraphy in Chagas disease. Lancet. 1977; 2 (8032): 310.</p>
      <p>20. Rocha AF, Meguerian BA, Harbert JC. Tc-99m pyrophosphate myocardial scanning in Chagas disease. J Nucl Med. 1891; 22: 347-8. </p>
      <p>21. Marin-Neto JA, Marzullo P, Sousa AC, Marcassa C, Maciel BC, Iazigi N, et al. Radionuclide angiographic evidence for early predominant right ventricular involvement in patients with Chagas disease. Can J Cardiol. 1988; 4 (5): 231-6.</p>
      <p>22. Marin-Neto JA, Marzullo P, Marcassa C, Gallo L, Maciel BC, Bellina R, et al. Myocardial perfusion abnormalities in chronic Chagas heart disease as detected by Thallium-201 scintigraphy. Am J Cardiol. 1992; 69: 780-4.</p>
      <p>23. Kuschnir E, Sgammni H, Castro R. Evaluacion de la performance cardiaca y perfusion miocardica com radiotrazadores en la cardiopatia chagasica cronica. Rev Fed Arg Cardiol. 1988; 17: 226-31.</p>
      <p>24. Vitola JV, Delbeke D. (editors). Nuclear cardiology &amp; correlative imaging. New York: Springer; 2004.</p>
      <p>25. Iskandrian AS, Verani MS. (editors). Nuclear cardiac imaging: principles and applications. Philadelphia: FA Davis Company; 1996. </p>
      <p>26. Marin-Neto JA, Bromberg-Marin G, Pazin-Filho A, Sim&#245;es MV, Maciel BC. Cardiac autonomic impairment and early myocardial damage involving the right ventricle are independent phenomena in Chagas' disease. Int J Cardiol. 1998; 65 (3): 261-9.</p>
      <p>27. Sim&#245;es MV, Pintya AO, Bromberg-Marin G, Sarabanda AV, Antlonga CM, Pazin-Filho A, et al. Relation of regional sympathetic denervation and myocardial perfusion disturbance to wall motion impairment in Chagas' cardiomyopathy. Am J Cardiol. 2000; 86 (9): 975-81.</p>
      <p>28. Soares MB, Pontes-de-Carvalho L, Ribeiro-dos-Santos R. The pathogenesis of Chagas disease: when autoimmune and parasite-specific immune responses meet. An Acad Bras Cienc. 2001; 73 (4): 547-59.</p>
      <p>
        <fn id="end-body3" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Correspondencia:</bold>
          </label>
          <p> Nilton Alves de Rezende </p>
          <p> Rua Aimor&#233;s 462/116 - Funcion&#225;rios</p>
          <p> 30140-070 - Belo Horizonte, MG - Brasil </p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="narezende@terra.com.br">narezende@terra.com.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Art&#237;culo recibido el 15/05/09; revisado recibido el 14/08/09; aceptado el 04/03/10.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
