<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="article-commentary">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">qq5PcqPHNCRY5JF3QzJS8Hg</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00025</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000500025</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400525</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000500025</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Utilidade da pericardioscopia no diagn&#243;stico de derrame peric&#225;rdico</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Abr&#227;o</surname>
            <given-names>Fernando Conrado</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bibas</surname>
            <given-names>Benoit Jacques</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>P&#234;go-Fernandes</surname>
            <given-names>Paulo Manuel</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Jatene</surname>
            <given-names>Fabio Biscegli</given-names>
          </name>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>05</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>e128</fpage>
      <lpage>e130</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>16</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>04</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>21</day>
          <month>09</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>O peric&#225;rdio pode ser afetado por doen&#231;as infecciosas, neopl&#225;sicas, inflamat&#243;rias e metab&#243;licas. Muitas condi&#231;&#245;es exigem tratamentos espec&#237;ficos, de forma que um diagn&#243;stico preciso &#233; importante. Assim, a bi&#243;psia do peric&#225;rdio tem um papel importante na avalia&#231;&#227;o dos derrames peric&#225;rdicos. A pericardioscopia oferece a vantagem da tradicional abordagem subxif&#243;ide ao permitir acesso a partes do peric&#225;rdio que n&#227;o poderiam ser alcan&#231;adas atrav&#233;s de palpa&#231;&#227;o digital, bem como visibiliza&#231;&#227;o direta atrav&#233;s da janela subxif&#243;ide ou toracoscopia. Reportamos o caso de um paciente com grande derrame peric&#225;rdico e massa mediastinal n&#227;o-diagnosticada, em quem a pericardioscopia videoassistida foi fundamental no diagn&#243;stico e tratamento da doen&#231;a.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Peric&#225;rdio</kwd>
        <kwd>derrame peric&#225;rdico/diagn&#243;stico</kwd>
        <kwd>biopsia</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Utilidade da pericardioscopia no diagn&#243;stico de derrame peric&#225;rdico</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Fernando Conrado Abr&#227;o; Benoit Jacques Bibas; Paulo Manuel P&#234;go-Fernandes; Fabio Biscegli Jatene</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da USP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>O peric&#225;rdio pode ser afetado por doen&#231;as infecciosas, neopl&#225;sicas, inflamat&#243;rias e metab&#243;licas. Muitas condi&#231;&#245;es exigem tratamentos espec&#237;ficos, de forma que um diagn&#243;stico preciso &#233; importante. Assim, a bi&#243;psia do peric&#225;rdio tem um papel importante na avalia&#231;&#227;o dos derrames peric&#225;rdicos. A pericardioscopia oferece a vantagem da tradicional abordagem subxif&#243;ide ao permitir acesso a partes do peric&#225;rdio que n&#227;o poderiam ser alcan&#231;adas atrav&#233;s de palpa&#231;&#227;o digital, bem como visibiliza&#231;&#227;o direta atrav&#233;s da janela subxif&#243;ide ou toracoscopia. </p>
    <p> Reportamos o caso de um paciente com grande derrame peric&#225;rdico e massa mediastinal n&#227;o-diagnosticada, em quem a pericardioscopia videoassistida foi fundamental no diagn&#243;stico e tratamento da doen&#231;a.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Peric&#225;rdio, derrame peric&#225;rdico/diagn&#243;stico, biopsia.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O peric&#225;rdio pode ser afetado por virtualmente qualquer tipo de doen&#231;a<sup>1</sup>. Algumas dessas condi&#231;&#245;es exigem terapias espec&#237;ficas, e, consequentemente, um diagn&#243;stico etiol&#243;gico preciso &#233; algumas vezes imperativo. A investiga&#231;&#227;o cl&#237;nica e os m&#233;todos atuais de avalia&#231;&#227;o por imagem tem tornado o diagn&#243;stico de derrame peric&#225;rdico e tamponamento uma pr&#225;tica rotineira. Entretanto, o mesmo n&#227;o ocorreu em rela&#231;&#227;o &#224; determina&#231;&#227;o de sua etiologia<sup>2</sup>. Dessa forma, a bi&#243;psia peric&#225;rdica tem um papel importante na avalia&#231;&#227;o de derrames peric&#225;rdicos de origem indeterminada.</p>
    <p>A t&#233;cnica ideal de bi&#243;psia operativa deve confirmar a etiologia do derrame, ser terap&#234;utica e minimamente invasiva. A pericardioscopia videoassistida &#233; um procedimento seguro, permite a inspe&#231;&#227;o completa da superf&#237;cie peric&#225;rdica e a sele&#231;&#227;o do local da bi&#243;psia, dessa forma aumentando a precis&#227;o diagn&#243;stica.</p>
    <p>
      <bold>Relato do Caso</bold>
    </p>
    <p>Um jovem de 18 anos foi avaliado devido &#224; dispn&#233;ia progressiva com dura&#231;&#227;o de tr&#234;s semanas. Ele negou a ocorr&#234;ncia de febre, suores noturnos e perda de peso. O exame f&#237;sico n&#227;o revelou adenopatia perif&#233;rica. O paciente estava taquic&#225;rdico e a press&#227;o arterial sist&#234;mica era de 100 x 70 mmHg. Ele apresentava press&#227;o de pulso estreita acompanhada de pulso paradoxal, bulhas card&#237;acas distantes e press&#227;o venosa central elevada. Os sons pulmonares estavam normais. A tomografia computadorizada (TC) revelou uma grande massa mediastinal, associada a um grande derrame peric&#225;rdico (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figuras 1A</xref> e <xref ref-type="fig" rid="f1b">1B</xref>). O ecocardiograma revelou sinais de compress&#227;o atrial e ventricular direita. Foi decidido realizar uma pericardioscopia videoassistida a fim de drenar, inspecionar e biopsiar o peric&#225;rdio.</p>
    <fig id="f1"/>
    <p>
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-e128-00025-e01.jpg"/></p>
    <p>
      <fig id="f1b">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-e128-00025-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>O paciente foi operado atrav&#233;s de uma pequena incis&#227;o subxifoide na linha m&#233;dia, sob anestesia geral. A t&#233;cnica operat&#243;ria j&#225; foi descrita anteriormente<sup>3</sup>.</p>
    <p>A pericardiocentese permitiu a remo&#231;&#227;o de 1.500 ml de fluido peric&#225;rdico. A pericardioscopia videoassistida foi realizada e mostrou invas&#227;o neopl&#225;sica macrosc&#243;pica na por&#231;&#227;o superior do peric&#225;rdio (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2</xref>). As bi&#243;psias guiadas foram realizadas e enviadas para an&#225;lise histol&#243;gica. Uma ampla ressec&#231;&#227;o peric&#225;rdica anterior tamb&#233;m foi realizada, com o objetivo de reduzir a recorr&#234;ncia. O espa&#231;o peric&#225;rdico foi drenado atrav&#233;s de um tubo de toracostomia. O paciente apresentou uma recupera&#231;&#227;o livre de intercorr&#234;ncias e o diagn&#243;stico final foi linfoma de Hodgkin.</p>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-e128-00025-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os m&#233;todos diagn&#243;sticos invasivos s&#227;o necess&#225;rios a fim de identificar as etiologias da pericardite. A bi&#243;psia peric&#225;rdica &#233; o procedimento mais comumente realizado<sup>4</sup>. A rota de acesso para a bi&#243;psia peric&#225;rdica pode ser por via transtor&#225;cica, esternotomia mediana ou subxifoide<sup>2</sup>. O exame do derrame &#233; dif&#237;cil, pois h&#225; limita&#231;&#245;es citol&#243;gicas e microbiol&#243;gicas na an&#225;lise do fluido peric&#225;rdico<sup>3,4</sup>. Em rela&#231;&#227;o &#224; bi&#243;psia peric&#225;rdica, a maior limita&#231;&#227;o &#233; a dificuldade de obter tecido adequado para a an&#225;lise. A tradicional abordagem subxifoide permite uma exposi&#231;&#227;o limitada do peric&#225;rdio, resultando em um baixo &#237;ndice de diagn&#243;stico etiol&#243;gico e taxas de recorr&#234;ncia de derrame peric&#225;rdico de at&#233; 20%<sup>5</sup>. Com o desenvolvimento do equipamento endosc&#243;pico, foi poss&#237;vel introduzir novas t&#233;cnicas, tais como a pericardiocospia videoassistida<sup>2,3</sup> e a janela peric&#225;rdica toracosc&#243;pica<sup>6,7</sup>.</p>
    <p>A janela peric&#225;rdica toracosc&#243;pica &#233; uma t&#233;cnica efetiva para drenagem peric&#225;rdica<sup>6,7</sup>. Tem a vantagem de permitir a realiza&#231;&#227;o simult&#226;nea de procedimentos adicionais, tais como a bi&#243;psia de massas mediastinais ou o tratamento de um derrame pleural<sup>6,7</sup>. Entretanto, a necessidade de ventila&#231;&#227;o pulmonar &#250;nica, anestesia geral e a necessidade de posicionamento lateral (que impede o f&#225;cil acesso ao peric&#225;rdio) podem limitar o papel do procedimento em pacientes hemodinamicamente inst&#225;veis<sup>8</sup>. O'Brien e cols.<sup>8</sup> compararam 15 janelas peric&#225;rdicas toracosc&#243;picas com 71 abordagens subxifoides. A morbidade geral dos procedimentos foi baixa, mas foi mais alta no grupo da janela peric&#225;rdica e estava relacionada em sua maioria &#224; complica&#231;&#245;es associadas com o acesso do espa&#231;o pleural (particularmente pneumot&#243;rax). A maior morbidade parece refletir a maior complexidade do procedimento. Recorr&#234;ncia foi observada em 1 paciente ap&#243;s a toracoscopia (8%) e em 5 pacientes ap&#243;s a abordagem subxifoide (10%) e o tempo de anestesia foi significantemente mais longo na toracoscopia.</p>
    <p>A pericardioscopia videoassistida oferece as vantagens da abordagem subxifoide tradicional: 1) o paciente permanece na posi&#231;&#227;o supina e o acesso est&#225; prontamente dispon&#237;vel para pericardiocentese, se houver instabilidade ap&#243;s a indu&#231;&#227;o; 2) pode ser realizada sob anestesia local; 3) n&#227;o necessita de ventila&#231;&#227;o pulmonar &#250;nica; 4) n&#227;o penetra o espa&#231;o pleural e 5) a incis&#227;o abdominal n&#227;o confere risco de neuralgia prolongada que pode ocorrer ap&#243;s a toracotomia<sup>2,3,8</sup>. Al&#233;m disso, ela permite a visibiliza&#231;&#227;o direta da superf&#237;cie peric&#225;rdica e bi&#243;psias guiadas de &#225;reas suspeitas ou dep&#243;sitos intraperic&#225;rdicos. Dessa forma, ela permite o acesso a partes do peric&#225;rdio que n&#227;o poderiam ser alcan&#231;adas atrav&#233;s de palpa&#231;&#227;o digital, visibiliza&#231;&#227;o direta atrav&#233;s da janela subxifoide ou toracoscopia<sup>3</sup>.</p>
    <p>Neste caso, o objetivo do procedimento cir&#250;rgico era a resolu&#231;&#227;o do risco de tamponamento card&#237;aco e fornecer um diagn&#243;stico etiol&#243;gico. O ecocardiograma mostrou sinais de compress&#227;o atrial e ventricular direita, e por essa raz&#227;o, decidimos manter o paciente na posi&#231;&#227;o supina e a abordagem cir&#250;rgica foi feita atrav&#233;s da pericardioscopia videoassistida. Outra abordagem seria a tradicional bi&#243;psia subxifoide; entretanto, o tumor n&#227;o seria alcan&#231;ado por que estava na parte superior do peric&#225;rdio, na emerg&#234;ncia da aorta.</p>
    <p>Porte e cols.<sup>9</sup> avaliaram 114 pacientes com derrame peric&#225;rdico e hist&#243;rico de c&#226;ncer. Em 22.7%, a pericardioscopia melhorou os resultados da citologia do fluido peric&#225;rdico e a bi&#243;psia peric&#225;rdica cir&#250;rgica. As sensibilidades dos estudos citol&#243;gicos do fluido peric&#225;rdico, exames patol&#243;gicos da bi&#243;psia peric&#225;rdica e bi&#243;psia peric&#225;rdica pericardiosc&#243;pica foram de 75%, 65% e 97% respectivamente. A mortalidade perioperat&#243;ria foi de 3,5%, e a morbidade p&#243;s-operat&#243;ria foi de 6,1%.</p>
    <p>Analisamos 91 pacientes com derrames peric&#225;rdicos de origem indeterminada que foram submetidos &#224; pericardioscopia videoassistida em um per&#237;odo de 9 anos<sup>3</sup>. O diagn&#243;stico foi estabelecido da seguinte forma: inflama&#231;&#227;o n&#227;o-espec&#237;fica em 50 (54,94%) casos, doen&#231;as neopl&#225;sicas em 22 (24,17%) casos, tuberculose em 11(12,08%) casos, processo inflamat&#243;rio bacteriano em 3 (3,29%) casos, quiloperic&#225;rdio em 2 (2,19%) casos, infec&#231;&#245;es f&#250;ngicas em 2 (2,19%) casos e infec&#231;&#227;o viral em 1 (1,09%) caso. Bi&#243;psias guiadas videoassistidas do peric&#225;rdio estabeleceram o diagn&#243;stico em 36,26% dos casos; o diagn&#243;stico atrav&#233;s da an&#225;lise do fluido foi obtido em 13.18% dos casos e uma associa&#231;&#227;o de ambos os m&#233;todos garantiram 45,05% de diagn&#243;sticos definitivos no estudo. A morbidade geral foi de 4,3% e as complica&#231;&#245;es mais comuns foram arritmias devido &#224; manipula&#231;&#227;o intra-operat&#243;ria. Houve 1 &#243;bito (1,09%) no per&#237;odo perioperat&#243;rio devido a tamponamento card&#237;aco durante a indu&#231;&#227;o da anestesia, apesar da drenagem imediata do derrame.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A pericardiocospia videoassistida &#233; um m&#233;todo seguro e eficiente de obter um diagn&#243;stico definitivo e resultados terap&#234;uticos satisfat&#243;rios em casos de derrame peric&#225;rdico de origem indeterminada. A excelente visualiza&#231;&#227;o da superf&#237;cie peric&#225;rdica permite a bi&#243;psia guiada de &#225;reas suspeitas. Tamb&#233;m permite acesso a regi&#245;es do peric&#225;rdio que n&#227;o seriam alcan&#231;adas atrav&#233;s do uso de outras t&#233;cnicas de bi&#243;psia dispon&#237;veis.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Fernando Conrado Abr&#227;o </p>
        <p> Rua Souza Ramos, 144 apt. 11- Vila Mariana </p>
        <p> 04120-080 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="fernandocabrao@uol.com.br">fernandocabrao@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 04/06/09; revisado recebido em 16/06/09; aceito em 21/09/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Hoit BD. Pericardial    disease and pericardial tamponade. Crit Care Med. 2007; 35 (8 Suppl): S355-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pericardial disease and pericardial tamponade</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>S355</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hoit</surname>
              <given-names>BD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. P&#234;go-Fernandes    PM, Fernandes F, Ianni BM, Rohr SS, Bernardelli IM, Jatene FB, et al. Video-assisted    pericardioscopy: how to improve diagnostic efficacy in pericardial effusions.    Arq Bras Cardiol. 2001; 77 (5): 399-406.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Video-assisted pericardioscopy: how to improve diagnostic efficacy in pericardial effusions</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>399</fpage>
          <lpage>406</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>P&#234;go-Fernandes</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernandes</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ianni</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rohr</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bernardelli</surname>
              <given-names>IM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jatene</surname>
              <given-names>FB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. P&#234;go-Fernandes    PM, Mariani AW, Fernandes F, Ianni BM, Stolf NG, Jatene FB. The role of videopericardioscopy    in evaluating indeterminate pericardial effusions. Heart Surg Forum. 2008; 11    (1): E62-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The role of videopericardioscopy in evaluating indeterminate pericardial effusions</article-title>
          <source>Heart Surg Forum</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>E62</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>P&#234;go-Fernandes</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mariani</surname>
              <given-names>AW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernandes</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ianni</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stolf</surname>
              <given-names>NG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jatene</surname>
              <given-names>FB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Fernandes F,    Ianni BM, Arteaga E, Benvenutti L, Mady C. Value of pericardial biopsy in the    etiologic diagnosis of pericarditis. Arq Bras Cardiol. 1998; 70 (6): 393-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Value of pericardial biopsy in the etiologic diagnosis of pericarditis</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>393</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fernandes</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ianni</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arteaga</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benvenutti</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mady</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Naunheim KS,    Kesler KA, Fiore AC, Turrentine M, Hammell LM, Brown JW, et al. Pericardial    drainage: subxiphoid vs transthoracic approach. Eur J Cardiothorac Surg. 1991;    5 (2): 99-104.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pericardial drainage: subxiphoid vs transthoracic approach</article-title>
          <source>Eur J Cardiothorac Surg</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>99</fpage>
          <lpage>104</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Naunheim</surname>
              <given-names>KS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kesler</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fiore</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turrentine</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hammell</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Georghiou GP,    Stamler A, Sharoni E, Fichman-Horn S, Berman M, Vidne BA, et al. Video-assisted    thoracoscopic pericardial window for diagnosis and management of pericardial    effusions. Ann Thorac Surg. 2005; 80 (2): 607-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Video-assisted thoracoscopic pericardial window for diagnosis and management of pericardial effusions</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>607</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>80</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Georghiou</surname>
              <given-names>GP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stamler</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sharoni</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fichman-Horn</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berman</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vidne</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Neragi-Miandoab    S, Linden PA, Ducko CT, Bueno R, Richards WG, Sugarbaker DJ, et al. VATS pericardiotomy    for patients with known malignancy and pericardial effusion: survival and prognosis    of positive cytology and metastatic involvement of the pericardium: a case control    study. Int J Surg. 2008; 6 (2): 110-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>VATS pericardiotomy for patients with known malignancy and pericardial effusion: survival and prognosis of positive cytology and metastatic involvement of the pericardium: a case control study</article-title>
          <source>Int J Surg</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>110</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Neragi-Miandoab</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Linden</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ducko</surname>
              <given-names>CT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bueno</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richards</surname>
              <given-names>WG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sugarbaker</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. O'Brien PK,    Kucharczuk JC, Marshall MB, Friedberg JS, Chen Z, Kaiser LR, et al. Comparative    study of subxiphoid versus video-thoracoscopic pericardial "window". Ann Thorac    Surg. 2005; 80 (6): 2013-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparative study of subxiphoid versus video-thoracoscopic pericardial "window"</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2013</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>80</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O'Brien</surname>
              <given-names>PK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kucharczuk</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marshall</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Friedberg</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaiser</surname>
              <given-names>LR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Porte HL, Janecki-Delebecq    TJ, Finzi L, M&#233;tois DG, Millaire A, Wurtz AJ. Pericardoscopy for primary    management of pericardial effusion in cancer patients. Eur J Cardiothorac Surg.    1999; 16 (3): 287-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pericardoscopy for primary management of pericardial effusion in cancer patients</article-title>
          <source>Eur J Cardiothorac Surg</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>287</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Porte</surname>
              <given-names>HL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Janecki-Delebecq</surname>
              <given-names>TJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Finzi</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>M&#233;tois</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Millaire</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wurtz</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Usefulness of pericardioscopy in the diagnosis of pericardial effusion</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>The pericardium can be affected by infectious, neoplastic, inflammatory and metabolic diseases. Many conditions require specific treatment and, consequently, an accurate diagnosis is important. Therefore, the pericardial biopsy has an important role in the evaluation of pericardial effusions. The pericardioscopy offers the advantage of the traditional subxiphoid approach, as it allows access to parts of the pericardium that would not be reached by digital palpation, as well as direct visualization through the subxiphoid window or thoracoscopy. We report the case of a patient with a large pericardial effusion and an undiagnosed mediastinal mass, in which video-assisted pericardioscopy was fundamental in the diagnosis and treatment of the disease.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Pericardium</kwd>
        <kwd>pericardial effusion</kwd>
        <kwd>pericardial biopsy</kwd>
        <kwd>video-assisted pericardioscopy</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Usefulness of pericardioscopy in the diagnosis of pericardial effusion</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Fernando Conrado Abr&#227;o; Benoit Jacques Bibas; Paulo Manuel P&#234;go-Fernandes; Fabio Biscegli Jatene</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da USP, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>The pericardium can be affected by infectious, neoplastic, inflammatory and metabolic diseases. Many conditions require specific treatment and, consequently, an accurate diagnosis is important. Therefore, the pericardial biopsy has an important role in the evaluation of pericardial effusions. The pericardioscopy offers the advantage of the traditional subxiphoid approach, as it allows access to parts of the pericardium that would not be reached by digital palpation, as well as direct visualization through the subxiphoid window or thoracoscopy.</p>
      <p> We report the case of a patient with a large pericardial effusion and an undiagnosed mediastinal mass, in which video-assisted pericardioscopy was fundamental in the diagnosis and treatment of the disease.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Pericardium, pericardial effusion, pericardial biopsy, video-assisted pericardioscopy. </p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The pericardium can be affected by virtually any type of disease<sup>1</sup>. Some of these conditions require specific therapy, and, consequently, an accurate etiologic diagnosis is sometimes imperative. Clinical investigation and the current imaging methods have made the diagnosis of pericardial effusion and tamponade a routine practice. However, the same is not true in regard to determining its etiology<sup>2</sup>. Therefore, pericardial biopsy has an important role in the evaluation of indeterminate pericardial effusions.</p>
      <p>The ideal operative biopsy technique should confirm the etiology of the effusion, be therapeutic and minimally invasive. Video-assisted pericardioscopy is a safe procedure, allows full inspection of the pericardial surface and selection of the biopsy site, thus increasing the diagnostic accuracy.</p>
      <p>
        <bold>Case Report</bold>
      </p>
      <p>An 18-year-old man was evaluated due to a three-week progressive dyspnea. He denied fever, night sweats and weight loss. Physical examination revealed no peripheral adenopathy. The patient was tachycardic and the systemic blood pressure was 100 x 70 mmHg. He had narrow pulse pressure accompanied by pulsus paradoxus, distant heart sounds and an elevated central venous pressure. Lung sounds were clear. The Computed Tomography depicted a bulky mediastinal mass associated with a large pericardial effusion (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figures 1A</xref> and <xref ref-type="fig" rid="f1b-body2">1B</xref>). The echocardiogram showed signs of right atrial and ventricular compression. We decided to perform a video-assisted pericardioscopy in order to drain, inspect and biopsy the pericardium.</p>
      <fig id="f1-body2"/>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-e128-00025-e01-en.jpg"/></p>
      <p>
        <fig id="f1b-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-e128-00025-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The patient was operated through a small midline subxiphoid incision, under general anesthesia. Our operative technique has been described elsewhere<sup>3</sup>. Pericardiocentesis allowed withdrawal of 1500 ml of clear pericardial fluid. The video-assisted pericardioscopy was performed and depicted gross neoplastic invasion at the top portion of the pericardium (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figure 2</xref>). Guided biopsies were performed and sent for histological analysis. A broad anterior pericardial resection was also made, aiming at reducing recurrence. The pericardial space was drained, using a thoracostomy tube. The patient had an uneventful recovery and the final diagnosis was Hodgkin's lymphoma.</p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-e128-00025-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusion</bold>
      </p>
      <p>Invasive diagnostic methods are needed in order to identify the etiologies of pericarditis. The pericardial biopsy is the most commonly performed procedure<sup>4</sup>. The access route for pericardial biopsy may be transthoracic, median sternotomy, or subxiphoid<sup>2</sup>. The examination of the effusion is troublesome, as there are cytological and microbiological limitations in the analysis of the pericardial fluid<sup>3,4</sup>. In regard to pericardial biopsy, the major limitation is the difficulty in obtaining tissue adequate for analysis. The traditional subxiphoid approach allows very limited exposure of the pericardium, resulting in a low index of etiologic diagnosis and in rates of recurrence of pericardial effusion of up to 20%<sup>5</sup>. With the development of endoscopic equipment, it was possible to introduce new techniques, such as video-assisted pericardioscopy<sup>2,3</sup> and thoracoscopic pericardial window<sup>6,7</sup>.</p>
      <p>Thoracoscopic pericardial window is an effective technique for pericardial drainage<sup>6,7</sup>. It has the advantage of allowing the concurrent performance of additional procedures, such as biopsy of the mediastinal masses or management of a pleural effusion<sup>6,7</sup>. However, the need for single-lung ventilation, general anesthesia and the need for lateral positioning (which prevents easy access to the pericardium) may limit the role of the procedure in hemodynamically unstable patients<sup>8</sup>. O'Brien et al<sup>8</sup> compared 15 thoracoscopic pericardial windows with 71 subxiphoid approaches. Procedural morbidity was low overall, but was significantly higher in the pericardial window group and related mainly to complications associated with the accessing of the pleural space (particularly pneumothoraces). The higher morbidity seemed to reflect the greater complexity of the procedure. Recurrence was observed in 1 patient after thoracoscopy (8%) and in 5 patients after the subxiphoid approach (10%), and anesthesia time was significantly longer at thoracoscopy.</p>
      <p>The video-assisted pericardioscopy offers the advantages of the traditional subxiphoid approach: 1) the patient remains in the supine position and access is readily available for pericardiocentesis if instability occurs after induction, 2) it can be performed under local anesthesia, 3) it does not need single-lung ventilation, 4) it does not penetrate the pleural space and 5) the abdominal incision confers no risk of prolonged neuralgia that can occur after thoracoscopy<sup>2,3,8</sup>. Additionally, it permits direct visualization of the pericardial surface and guided biopsies of suspicious areas or intra-pericardial deposits. Accordingly, it allows access to parts of the pericardium that would not be reached by digital palpation, direct visualization through the subxiphoid window or thoracoscopy<sup>3</sup>.</p>
      <p>In this case, the objective was a surgical procedure aimed to resolve the risk of cardiac tamponade and provide etiologic diagnostic. The echocardiogram revealed signs of right atrial and ventricular compression; for that reason we decided to keep the patient in the supine position and the surgical approach was the video-assisted pericardioscopy. Another approach would be the traditional subxiphoid biopsy; however, the tumor would not be reached because it was at the top of the pericardium at the emergence of the aorta.</p>
      <p>Porte et al<sup>9</sup> evaluated 114 patients with pericardial effusions and history of cancer. In 22.7%, pericardioscopy improved the results of the pericardial fluid cytology and surgical pericardial biopsy. The sensitivities of the cytological studies of the pericardial fluid, pathological examinations of pericardial biopsy and the pericardioscopic pericardial biopsy were 75%, 65% and 97%, respectively. Perioperative mortality was 3.5%, and post-operative morbidity was 6.1%.</p>
      <p>We have analyzed 91 patients with indeterminate pericardial effusions that were submitted to video-assisted pericardioscopy during a 9-year period.<sup>(3)</sup> The diagnosis was established as follows: nonspecific inflammation in 50 (54.94%) cases, neoplastic disorders in 22 (24.17%) cases, tuberculosis in 11(12.08%) cases, bacterial inflammatory processes in 3 (3.29%) cases, chylopericardium in 2 (2.19%) cases, fungal infections in 2 (2.19%) cases and viral infection in 1 (1.09%) case. Video-assisted guided biopsies of the pericardium established the diagnosis in 36.26% of the cases, diagnosis through the fluid analysis was observed in 13.18% and association of both methods guaranteed 45.05% of the definitive diagnosis in the study. Overall morbidity was 4.3%, and the most common complication was arrhythmias due to intra-operative manipulation. There was 1 (1.09%) death in the perioperative period due to cardiac tamponade during the induction of anesthesia, despite immediate drainage of the effusion.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>Video-assisted pericardioscopy is a safe and efficient method to attain a definite diagnosis and satisfactory therapeutic results in cases of indeterminate pericardial effusions. Excellent visualization of the pericardial surface permits guided biopsies of suspicious areas. It also allows access to parts of the pericardium that would not be reached by the other available biopsy techniques.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Utilidad de la pericardioscopia en el diagn&#243;stico de derrame peric&#225;rdico</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>El pericardio puede ser afectado por enfermedades infecciosas, neopl&#225;sicas, inflamatorias y metab&#243;licas. Muchas condiciones exigen tratamientos espec&#237;ficos, de forma que un diagn&#243;stico preciso es importante. As&#237;, la biopsia del pericardio tiene un rol importante en la evaluaci&#243;n de los derrames peric&#225;rdicos. La pericardioscopia ofrece la ventaja del tradicional abordaje subxifoideo al permitir acceso a partes del pericardio que no podr&#237;an alcanzarse a trav&#233;s de palpaci&#243;n digital, as&#237; como visualizaci&#243;n directa a trav&#233;s de la ventana subxifoidea o toracoscopia. Referimos el caso de un paciente con gran derrame peric&#225;rdico y masa mediastinal no-diagnosticada, en qui&#233;n la pericardioscopia videoasistida fue fundamental en el diagn&#243;stico y tratamiento de la enfermedad.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Pericardio</kwd>
        <kwd>derrame peric&#225;rdico/diagn&#243;stico</kwd>
        <kwd>biopsia</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Utilidad de la pericardioscopia en el diagn&#243;stico de derrame peric&#225;rdico </bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Fernando Conrado Abr&#227;o; Benoit Jacques Bibas; Paulo Manuel P&#234;go-Fernandes; Fabio Biscegli Jatene</bold>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da USP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body3">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>El pericardio puede ser afectado por enfermedades infecciosas, neopl&#225;sicas, inflamatorias y metab&#243;licas. Muchas condiciones exigen tratamientos espec&#237;ficos, de forma que un diagn&#243;stico preciso es importante. As&#237;, la biopsia del pericardio tiene un rol importante en la evaluaci&#243;n de los derrames peric&#225;rdicos. La pericardioscopia ofrece la ventaja del tradicional abordaje subxifoideo al permitir acceso a partes del pericardio que no podr&#237;an alcanzarse a trav&#233;s de palpaci&#243;n digital, as&#237; como visualizaci&#243;n directa a trav&#233;s de la ventana subxifoidea o toracoscopia.</p>
      <p> Referimos el caso de un paciente con gran derrame peric&#225;rdico y masa mediastinal no-diagnosticada, en qui&#233;n la pericardioscopia videoasistida fue fundamental en el diagn&#243;stico y tratamiento de la enfermedad.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Pericardio, derrame peric&#225;rdico/diagn&#243;stico, biopsia.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El pericardio puede afectarse virtualmente por cualquier tipo de enfermedad<sup>1</sup>. Algunas de estas condiciones exigen terapias espec&#237;ficas y, consecuentemente, un diagn&#243;stico etiol&#243;gico preciso es algunas veces imperativo. La investigaci&#243;n cl&#237;nica y los m&#233;todos actuales de evaluaci&#243;n por imagen vienen haciendo del diagn&#243;stico de derrame peric&#225;rdico y taponamiento una pr&#225;ctica rutinaria. Sin embargo, el mismo no se produzco respecto a la determinaci&#243;n de su etiolog&#237;a<sup>2</sup>. De esta forma, la biopsia peric&#225;rdica tiene un rol importante en la evaluaci&#243;n de derrames peric&#225;rdicos de origen indeterminado.</p>
      <p>La t&#233;cnica ideal de biopsia operativa debe confirmar la etiolog&#237;a del derrame, as&#237; como ser terap&#233;utica y m&#237;nimamente invasiva. La pericardioscopia videoasistida es un procedimiento seguro, permite la inspecci&#243;n completa de la superficie peric&#225;rdica y la selecci&#243;n de la regi&#243;n de la biopsia, de esta forma aumentando la precisi&#243;n diagn&#243;stica.</p>
      <p>
        <bold>Caso Cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>Un joven de 18 a&#241;os fue evaluado debido a disnea progresiva con duraci&#243;n de tres semanas. El paciente dijo que no hab&#237;a tenido fiebre, sudores nocturnos ni p&#233;rdida de peso. El examen f&#237;sico no revel&#243; adenopat&#237;a perif&#233;rica. El paciente estaba taquic&#225;rdico y la presi&#243;n arterial sist&#233;mica era de 100 x 70 mmHg. &#201; presentaba presi&#243;n de pulso estrecha seguida de pulso paradoxal, ruidos card&#237;acos distantes y presi&#243;n venosa central elevada. Los sonidos pulmonares estaban normales. La tomograf&#237;a computarizada (TC) revel&#243; una gran masa mediastinal, asociada a un gran derrame peric&#225;rdico (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figuras 1A</xref> y <xref ref-type="fig" rid="f1b-body3">1B</xref>). El ecocardiograma revel&#243; se&#241;ales de compresi&#243;n atrial y ventricular derecha. Se decidi&#243; realizar una pericardioscopia videoasistida a fin de drenar, inspeccionar y llevar a cabo la biopsia en el pericardio.</p>
      <fig id="f1-body3"/>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-e128-00025-e01-es.jpg"/></p>
      <p>
        <fig id="f1b-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-e128-00025-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>El paciente fue operado a trav&#233;s de una peque&#241;a incisi&#243;n subxifoidea en la l&#237;nea promedio, bajo anestesia general. La t&#233;cnica operatoria ya se describi&#243; anteriormente<sup>3</sup>.</p>
      <p>La pericardiocentesis permiti&#243; la remoci&#243;n de 1.500 ml de fluido peric&#225;rdico. La pericardioscopia videoasistida se llev&#243; a cabo y mostr&#243; invasi&#243;n neopl&#225;sica macrosc&#243;pica en la porci&#243;n superior del pericardio (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figura 2</xref>). Las biopsias guiadas se llevaron a cabo y se enviaron para an&#225;lisis histol&#243;gico. Una amplia resecci&#243;n peric&#225;rdica anterior tambi&#233;n se efectu&#243;, con el objetivo de reducir la recurrencia. El espacio peric&#225;rdico fue drenado a trav&#233;s de un tubo de toracostomia. El paciente present&#243; una recuperaci&#243;n libre de intercurrencias y el diagn&#243;stico final fue linfoma de Hodgkin.</p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-e128-00025-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los m&#233;todos diagn&#243;sticos invasivos son necesarios a fin de identificar las etiolog&#237;as de la pericarditis. La biopsia peric&#225;rdica es el procedimiento m&#225;s com&#250;nmente realizado<sup>4</sup>. La ruta de acceso para la biopsia peric&#225;rdica puede ser por v&#237;a transtor&#225;cica, esternotom&#237;a mediana o subxifoidea<sup>2</sup>. El examen del derrame es dif&#237;cil, ya que hay limitaciones citol&#243;gicas y microbiol&#243;gicas en el an&#225;lisis del fluido peric&#225;rdico<sup>3,4</sup>. Con relaci&#243;n a la biopsia peric&#225;rdica, la mayor limitaci&#243;n es la dificultad de obtener tejido adecuado para el an&#225;lisis. El tradicional abordaje subxifoideo permite una exposici&#243;n limitada del pericardio, resultando en un bajo &#237;ndice de diagn&#243;stico etiol&#243;gico y tasas de recurrencia de derrame peric&#225;rdico de hasta el 20%<sup>5</sup>. Con el desarrollo del equipamiento endosc&#243;pico, fue posible introducir nuevas t&#233;cnicas, tales como la pericardioscopia videoasistida<sup>2,3</sup> y la ventana peric&#225;rdica toracosc&#243;pica<sup>6,7</sup>.</p>
      <p>La ventana peric&#225;rdica toracosc&#243;pica es una t&#233;cnica efectiva para drenaje peric&#225;rdica<sup>6,7</sup>. Tiene la ventaja de permitir la efectuaci&#243;n simult&#225;nea de procedimientos adicionales, tales como la biopsia de masas mediastinales o el tratamiento de un derrame pleural<sup>6,7</sup>. No obstante la necesidad de ventilaci&#243;n pulmonar &#250;nica, anestesia general y la necesidad de posicionamiento lateral (que impide el f&#225;cil acceso al pericardio) pueden limitar el rol del procedimiento en pacientes hemodin&#225;micamente inestables<sup>8</sup>. O'Brien et al<sup>8</sup> compararon 15 ventanas peric&#225;rdicas toracosc&#243;picas con 71 abordaje subxifoideos. La morbilidad general de los procedimientos fue baja, pero fue m&#225;s alta en el grupo de la ventana peric&#225;rdica y estaba relacionada en su mayor&#237;a a complicaciones asociadas al acceso del espacio pleural (particularmente neumot&#243;rax). La mayor morbilidad parece reflejar la mayor complejidad del procedimiento. Recurrencia observada en 1 paciente tras la toracoscopia (8%) y en 5 pacientes tras el abordaje subxifoideo (10%) y el tiempo de anestesia fue significantemente m&#225;s largo en la toracoscopia.</p>
      <p>La pericardioscopia videoasistida ofrece las ventajas del abordaje subxifoideo tradicional: 1) el paciente permanece en la posici&#243;n supina y el acceso est&#225; prontamente disponible para pericardiocentesis, si hay inestabilidad tras la inducci&#243;n; 2) puede llevarse a cabo bajo anestesia local; 3) no necesita ventilaci&#243;n pulmonar &#250;nica; 4) no penetra el espacio pleural y 5) la incisi&#243;n abdominal no otorga riesgo de neuralgia prolongada que puede producirse despu&#233;s de la toracotomia<sup>2,3,8</sup>. Adem&#225;s de eso, permite la visualizaci&#243;n derecha de la superficie peric&#225;rdica y biopsias guiadas de &#225;reas sospechosas o dep&#243;sitos intraperic&#225;rdicos. De esta forma, permite el acceso a partes del pericardio que no podr&#237;an ser alcanzadas a trav&#233;s de palpaci&#243;n digital, visualizaci&#243;n directa a trav&#233;s de la ventana subxifoidea o toracoscopia<sup>3</sup>.</p>
      <p>En este caso, el objetivo del procedimiento quir&#250;rgico era la resoluci&#243;n del riesgo de taponamiento card&#237;aco y proveer un diagn&#243;stico etiol&#243;gico. El ecocardiograma revel&#243; se&#241;ales de compresi&#243;n atrial y ventricular derecha, y por esta raz&#243;n, decidimos mantener el paciente en la posici&#243;n supina y el abordaje quir&#250;rgico se efectu&#243; a trav&#233;s de la pericardioscopia videoasistida. Otro abordaje ser&#237;a la tradicional biopsia subxifoidea; sin embargo, el tumor no se alcanzar&#237;a porque estaba en la parte superior del pericardio, en la emergencia de la aorta.</p>
      <p>Porte et al<sup>9</sup> evaluaron a 114 pacientes con derrame peric&#225;rdico y hist&#243;rico de c&#225;ncer. En un 22,7%, la pericardioscopia mejor&#243; los resultados de la citolog&#237;a del fluido peric&#225;rdico y la biopsia peric&#225;rdica quir&#250;rgica. Las sensibilidades de los estudios citol&#243;gicos del fluido peric&#225;rdico, ex&#225;menes patol&#243;gicos de la biopsia peric&#225;rdica y biopsia peric&#225;rdica pericardiosc&#243;pica fueron del 75%, el 65% y el 97% respectivamente. La mortalidad perioperatoria fue de un 3,5%, y la morbilidad postoperatoria fue de un 6,1%.</p>
      <p>Analizamos a 91 pacientes con derrames peric&#225;rdicos de origen indeterminado que fueron sometidos a pericardioscopia videoasistida en un per&#237;odo de 9 a&#241;os<sup>3</sup>. El diagn&#243;stico fue establecido de la siguiente forma: inflamaci&#243;n no-espec&#237;fica en 50 (54,94%) casos, enfermedades neopl&#225;sicas en 22 (24,17%) casos, tuberculosis en 11(12,08%) casos, proceso inflamatorio bacteriano en 3 (3,29%) casos, quilopericardio en 2 (2,19%) casos, infecciones f&#250;ngicas en 2 (2,19%) casos e infecci&#243;n viral en 1 (1,09%) caso. Biopsias guiadas videoasistidas del pericardio establecieron el diagn&#243;stico en un 36,26% de los casos; el diagn&#243;stico a trav&#233;s del an&#225;lisis del fluido se obtuvo en un 13,18% de los casos y una asociaci&#243;n de ambos m&#233;todos garantizaron un 45,05% de diagn&#243;sticos definitivos en el estudio. La morbilidad general fue de un 4,3% y las complicaciones m&#225;s comunes fueron arritmias debido a la manipulaci&#243;n intraoperatoria. Hubo 1 &#243;bito (1,09%) en el per&#237;odo perioperatorio debido a taponamiento card&#237;aco durante la inducci&#243;n de la anestesia, a pesar del drenaje inmediato del derrame.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La pericardioscopia videoasistida es un m&#233;todo seguro y eficiente de obtener un diagn&#243;stico definitivo y resultados terap&#233;uticos satisfactorios en casos de derrame peric&#225;rdico de origen indeterminado. La excelente visualizaci&#243;n de la superficie peric&#225;rdica permite la biopsia guiada de &#225;reas sospechas. Tambi&#233;n permite acceso a regiones del pericardio que no se alcanzar&#237;an a trav&#233;s del uso de otras t&#233;cnicas de biopsia disponibles.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
      <p>1. Hoit BD. Pericardial disease and pericardial tamponade. Crit Care Med. 2007; 35 (8 Suppl): S355-64.</p>
      <p>2. P&#234;go-Fernandes PM, Fernandes F, Ianni BM, Rohr SS, Bernardelli IM, Jatene FB, et al. Video-assisted pericardioscopy: how to improve diagnostic efficacy in pericardial effusions. Arq Bras Cardiol. 2001; 77 (5): 399-406.</p>
      <p>3. P&#234;go-Fernandes PM, Mariani AW, Fernandes F, Ianni BM, Stolf NG, Jatene FB. The role of videopericardioscopy in evaluating indeterminate pericardial effusions. Heart Surg Forum. 2008; 11 (1): E62-5.</p>
      <p>4. Fernandes F, Ianni BM, Arteaga E, Benvenutti L, Mady C. Value of pericardial biopsy in the etiologic diagnosis of pericarditis. Arq Bras Cardiol. 1998; 70 (6): 393-5.</p>
      <p>5. Naunheim KS, Kesler KA, Fiore AC, Turrentine M, Hammell LM, Brown JW, et al. Pericardial drainage: subxiphoid vs transthoracic approach. Eur J Cardiothorac Surg. 1991; 5 (2): 99-104.</p>
      <p>6. Georghiou GP, Stamler A, Sharoni E, Fichman-Horn S, Berman M, Vidne BA, et al. Video-assisted thoracoscopic pericardial window for diagnosis and management of pericardial effusions. Ann Thorac Surg. 2005; 80 (2): 607-10.</p>
      <p>7. Neragi-Miandoab S, Linden PA, Ducko CT, Bueno R, Richards WG, Sugarbaker DJ, et al. VATS pericardiotomy for patients with known malignancy and pericardial effusion: survival and prognosis of positive cytology and metastatic involvement of the pericardium: a case control study. Int J Surg. 2008; 6 (2): 110-4.</p>
      <p>8. O'Brien PK, Kucharczuk JC, Marshall MB, Friedberg JS, Chen Z, Kaiser LR, et al. Comparative study of subxiphoid versus video-thoracoscopic pericardial "window". Ann Thorac Surg. 2005; 80 (6): 2013-9.</p>
      <p>9. Porte HL, Janecki-Delebecq TJ, Finzi L, M&#233;tois DG, Millaire A, Wurtz AJ. Pericardoscopy for primary management of pericardial effusion in cancer patients. Eur J Cardiothorac Surg. 1999; 16 (3): 287-91.</p>
      <p>
        <fn id="end-body3" fn-type="corresp">
          <p>Correspondencia:</p>
          <p> Fernando Conrado Abr&#227;o</p>
          <p> Rua Souza Ramos, 144 apt. 11 - Vila Mariana</p>
          <p> 04120-080 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="fernandocabrao@uol.com.br">fernandocabrao@uol.com.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Art&#237;culo recibido el 04/06/09; revisado recibido el 16/06/09; aceptado el 21/09/09.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
