<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">BFWQKhq3sSv85zxmbwhNMZN</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000500016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400516</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000041</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Seguimento de dois anos em pacientes com hipertens&#227;o arterial pulmonar sob tratamento com sildenafila</article-title>
        <trans-title-group xml:lang="en">
          <trans-title>Two-year follow-up of pulmonary arterial hypertension patients treated with sildenafil</trans-title>
        </trans-title-group>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Franchi</surname>
            <given-names>Sonia Meiken</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barreto</surname>
            <given-names>Alessandra Costa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>C&#237;cero</surname>
            <given-names>Cristina</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Castro</surname>
            <given-names>Claudia Regina Pinheiro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ribeiro</surname>
            <given-names>Zilma Ver&#231;osa de S&#225;</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lopes</surname>
            <given-names>Antonio Augusto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Instituto do Cora&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>05</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>671</fpage>
      <lpage>677</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>09</day>
          <month>09</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>03</day>
          <month>09</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>14</day>
          <month>04</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Os efeitos de longo prazo das drogas desenvolvidas para o controle da hipertens&#227;o arterial pulmonar (HAP) s&#227;o pouco conhecidos, j&#225; que os estudos multic&#234;ntricos em geral t&#234;m dura&#231;&#227;o de 12 a 16 semanas. OBJETIVO: Avaliar a evolu&#231;&#227;o de dois anos, em pacientes com HAP submetidos &#224; monoterapia com sildenafila (inibidor da fosfodiesterase-5), com respeito &#224; capacidade funcional. M&#201;TODOS: Vinte e quatro pacientes (idade entre 8 e 54 anos) com HAP idiop&#225;tica (HAPI, n = 9) ou associada a cardiopatias cong&#234;nitas (HAP-CCg, n = 15) foram tratados com sildenafila por dois anos, com doses di&#225;rias que variaram de 60 a 225 mg (tr&#234;s tomadas), por via oral. A capacidade f&#237;sica foi avaliada pela dist&#226;ncia caminhada no teste de 6 minutos (DC6M) e pelo grau de dispneia ao final da caminhada (escala de Borg), sendo tamb&#233;m registrada a satura&#231;&#227;o perif&#233;rica de oxig&#234;nio (SpO(2)6M, oximetria de pulso). RESULTADOS: Nos 18 pacientes que completaram dois anos de seguimento, houve incremento progressivo e sustentado na DC6M, tanto no grupo HAPI (de 239 &#177; 160 m para 471 &#177; 66 m, p = 0,0076) como no grupo HAP-CCg (de 361 &#177; 144 m para 445 &#177; 96m, p = 0,0031), com melhora da dispneia ao final da caminhada (p &lt; 0,05 em ambos). N&#227;o houve decr&#233;scimo na SpO(2)6M nos grupos considerados; em particular, pacientes com HAP-CCg evolu&#237;ram de 77 &#177; 20% para 79 &#177; 16% (p = 0,5248). Houve 5 &#243;bitos (tr&#234;s no grupo HAPI) e uma perda de seguimento no per&#237;odo. CONCLUS&#195;O: Em dois anos de seguimento, a sildenafila mostrou-se &#250;til no controle da condi&#231;&#227;o funcional de pacientes com HAP, com melhora significante nas duas etiologias consideradas.</p>
      </abstract>
      <trans-abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The long-term effects of drugs developed for the control of pulmonary arterial hypertension (PAH) are little known, since multicenter studies usually last 12 to 16 weeks. OBJECTIVE: To evaluate the two-year outcome of PAH patients receiving monotherapy with sildenafil (a phosphodiesterase-5 inhibitor), with regard to their functional capacity. METHODS: Twenty four patients (ages between 8 and 54 years) with idiopathic PAH (IPAH, n = 9) or congenital heart disease-associated PAH (CHD-PAH, n = 15) were treated with sildenafil for two years, with daily oral doses ranging from 60 to 225 mg (tid). Physical capacity was assessed by the distance walked in the 6-minute walk test (DW6M) and by the degree of dyspnea at the end of the walk (Borg scale); peripheral oxygen saturation was also recorded (SpO(2)6M, pulse oximetry). RESULTS: In the 18 patients who completed the two-year follow-up, there was a progressive and sustained increase in DW6M, both in the IPAH group (from 239 &#177; 160 m to 471 &#177; 66 m, p = 0.0076) and in the CHD-PAH group (from 361 &#177; 144 m to 445 &#177; 96m, p = 0.0031), with improvement of dyspnea at the end of the walk (p&lt;0.05 for both groups). No decrease in SpO(2)6M was observed in the groups; in patients with CHD-PAH, in particular, SpO(2)6M went from 77 &#177; 20% to 79 &#177; 16% (p = 0.5248). Five deaths occurred (three in the IPAH group) and one patient was lost to follow-up during the study period. CONCLUSION: In a two-year follow-up, sildenafil proved useful in the control of the functional status of PAH patients, with significant improvement in both groups considered.</p>
      </trans-abstract>
      <kwd-group xml:lang="en" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Phosphodiesterase inhibitors</kwd>
        <kwd>hypertension</kwd>
        <kwd>hypertension, pulmonary</kwd>
        <kwd>vital capacity</kwd>
        <kwd>vasodilator agents</kwd>
      </kwd-group>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Inibidores de fosfodiesterase</kwd>
        <kwd>hipertens&#227;o</kwd>
        <kwd>hipertens&#227;o pulmonar</kwd>
        <kwd>capacidade vital</kwd>
        <kwd>vasodilatadores</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>30</day>
        <month>04</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGOS ORIGINAIS </p>
    <p> HIPERTENS&#195;O ARTERIAL PULMONAR</p>
    <p>Seguimento de dois anos em pacientes com hipertens&#227;o arterial pulmonar sob tratamento com sildenafila</p>
    <p>
      <bold>Two-year follow-up of pulmonary arterial hypertension patients treated with sildenafil</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Sonia Meiken Franchi; Alessandra Costa Barreto; Cristina C&#237;cero; Claudia Regina Pinheiro Castro; Zilma Ver&#231;osa de S&#225; Ribeiro; Antonio Augusto Lopes</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) - HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP &#150; Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold>Os efeitos de longo prazo das drogas desenvolvidas para o controle da hipertens&#227;o arterial pulmonar (HAP) s&#227;o pouco conhecidos, j&#225; que os estudos multic&#234;ntricos em geral t&#234;m dura&#231;&#227;o de 12 a 16 semanas. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar a evolu&#231;&#227;o de dois anos, em pacientes com HAP submetidos &#224; monoterapia com sildenafila (inibidor da fosfodiesterase-5), com respeito &#224; capacidade funcional. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold>Vinte e quatro pacientes (idade entre 8 e 54 anos) com HAP idiop&#225;tica (HAPI, n = 9) ou associada a cardiopatias cong&#234;nitas (HAP-CCg, n = 15) foram tratados com sildenafila por dois anos, com doses di&#225;rias que variaram de 60 a 225 mg (tr&#234;s tomadas), por via oral. A capacidade f&#237;sica foi avaliada pela dist&#226;ncia caminhada no teste de 6 minutos (DC6M) e pelo grau de dispneia ao final da caminhada (escala de Borg), sendo tamb&#233;m registrada a satura&#231;&#227;o perif&#233;rica de oxig&#234;nio (SpO<sub>2</sub>6M, oximetria de pulso). </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold>Nos 18 pacientes que completaram dois anos de seguimento, houve incremento progressivo e sustentado na DC6M, tanto no grupo HAPI (de 239 &#177; 160 m para 471 &#177; 66 m, p = 0,0076) como no grupo HAP-CCg (de 361 &#177; 144 m para 445 &#177; 96m, p = 0,0031), com melhora da dispneia ao final da caminhada (p &lt; 0,05 em ambos). N&#227;o houve decr&#233;scimo na SpO<sub>2</sub>6M nos grupos considerados; em particular, pacientes com HAP-CCg evolu&#237;ram de 77 &#177; 20% para 79 &#177; 16% (p = 0,5248). Houve 5 &#243;bitos (tr&#234;s no grupo HAPI) e uma perda de seguimento no per&#237;odo. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold>Em dois anos de seguimento, a sildenafila mostrou-se &#250;til no controle da condi&#231;&#227;o funcional de pacientes com HAP, com melhora significante nas duas etiologias consideradas. </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Inibidores de fosfodiesterase/an&#225;lise, hipertens&#227;o, hipertens&#227;o pulmonar, capacidade vital, vasodilatadores.</p>
    <p>
      <bold>ABSTRACT</bold>
    </p>
    <p><bold>BACKGROUND:</bold> The long-term effects of drugs developed for the control of pulmonary arterial hypertension (PAH) are little known, since multicenter studies usually last 12 to 16 weeks. </p>
    <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate the two-year outcome of PAH patients receiving monotherapy with sildenafil (a phosphodiesterase-5 inhibitor), with regard to their functional capacity. </p>
    <p><bold>METHODS:</bold> Twenty four patients (ages between 8 and 54 years) with idiopathic PAH (IPAH, n = 9) or congenital heart disease-associated PAH (CHD-PAH, n = 15) were treated with sildenafil for two years, with daily oral doses ranging from 60 to 225 mg (tid). Physical capacity was assessed by the distance walked in the 6-minute walk test (DW6M) and by the degree of dyspnea at the end of the walk (Borg scale); peripheral oxygen saturation was also recorded (SpO<sub>2</sub>6M, pulse oximetry). </p>
    <p><bold>RESULTS:</bold> In the 18 patients who completed the two-year follow-up, there was a progressive and sustained increase in DW6M, both in the IPAH group (from 239 &#177; 160 m to 471 &#177; 66 m, p = 0.0076) and in the CHD-PAH group (from 361 &#177; 144 m to 445 &#177; 96m, p = 0.0031), with improvement of dyspnea at the end of the walk (p&lt;0.05 for both groups). No decrease in SpO<sub>2</sub>6M was observed in the groups; in patients with CHD-PAH, in particular, SpO<sub>2</sub>6M went from 77 &#177; 20% to 79 &#177; 16% (p = 0.5248). Five deaths occurred (three in the IPAH group) and one patient was lost to follow-up during the study period. </p>
    <p><bold>CONCLUSION:</bold> In a two-year follow-up, sildenafil proved useful in the control of the functional status of PAH patients, with significant improvement in both groups considered. </p>
    <p><bold>Key words:</bold> Phosphodiesterase inhibitors/analysis; hypertension; hypertension, pulmonary; vital capacity; vasodilator agents.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>o tratamento espec&#237;fico da hipertens&#227;o arterial pulmonar (HAP) se faz, atualmente, com a administra&#231;&#227;o de prostanoides, antagonistas de receptores de endotelina e inibidores de fosfodiesterases, isoladamente ou em combina&#231;&#227;o<sup>1-10</sup>. Com exce&#231;&#227;o dos antagonistas de endotelina, desenvolvidos para uso oral<sup>5-7</sup>, essas drogas t&#234;m sido utilizadas por diferentes vias de administra&#231;&#227;o. Em nosso meio, entretanto, apenas um antagonista de receptor de endotelina (a bosentana) e um inibidor de fosfodiesterase-5 (a sildenafila) est&#227;o dispon&#237;veis comercialmente (apresenta&#231;&#227;o oral).</p>
    <p>Os estudos cl&#237;nicos realizados com o objetivo de testar a efic&#225;cia e a seguran&#231;a das drogas no tratamento da HAP em geral t&#234;m sido de curta dura&#231;&#227;o, n&#227;o ultrapassando 12-16 semanas na maioria das vezes<sup>1-8</sup>. Assim, com exce&#231;&#227;o do epoprostenol (derivado da prostaciclina para uso por via intravenosa), utilizado j&#225; por mais de duas d&#233;cadas, os efeitos de longo prazo das assim chamadas "novas drogas" apenas come&#231;am a ser conhecidos. Em nossa institui&#231;&#227;o, tivemos a oportunidade de verificar os efeitos da sildenafila em portadores de HAP idiop&#225;tica ou associada a cardiopatias cong&#234;nitas, em estudo aberto com dura&#231;&#227;o de 12 meses<sup>11</sup>. Ressalte-se, entretanto, que &#224; luz dos conhecimentos atuais, &#233; pouco prov&#225;vel que um grupo de pacientes com HAP se mantenha est&#225;vel por longo tempo sob monoterapia, em que pese o fato de isto ser poss&#237;vel em situa&#231;&#245;es particulares. De modo geral, ap&#243;s per&#237;odos que variam entre 6-24 meses a partir do in&#237;cio do tratamento, a necessidade de combina&#231;&#227;o de drogas torna-se aparente, embora muito pouco se conhe&#231;a sobre o real benef&#237;cio deste tipo de estrat&#233;gia<sup>12</sup>. </p>
    <p>O presente estudo teve por objetivo mostrar a evolu&#231;&#227;o de pacientes com HAP acompanhados em nossa institui&#231;&#227;o por dois anos sob monoterapia com sildenafila - alguns deles tendo iniciado o tratamento antes do estudo multic&#234;ntrico que validou o emprego do f&#225;rmaco para esta finalidade. A meta prim&#225;ria foi verificar a poss&#237;vel melhora na capacidade f&#237;sica, avaliada a partir do teste de caminhada de 6 minutos, complementado pela observa&#231;&#227;o do grau de dispneia e do comportamento da satura&#231;&#227;o perif&#233;rica de oxig&#234;nio. Medidas n&#227;o invasivas adicionais (ecocardiogr&#225;ficas) foram realizadas em segundo plano. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Pacientes</bold>
    </p>
    <p>Foram inclu&#237;dos pacientes portadores de HAP idiop&#225;tica (HAPI) ou associada a cardiopatias cong&#234;nitas (HAP-CCg) em seguimento ambulatorial. Os pacientes foram inclu&#237;dos consecutivamente, desde que apresentassem press&#227;o m&#233;dia arterial pulmonar superior a 30 mmHg durante cateterismo card&#237;aco pr&#233;vio, e desde que estivessem est&#225;veis clinicamente (classe funcional II ou III, de acordo com <italic>New York Heart Association</italic>). Foram admitidos pacientes em classe funcional IV que n&#227;o estivessem sob tratamento hospitalar (em geral, per&#237;odos de sintomas de classe IV). N&#227;o foram inclu&#237;dos indiv&#237;duos com idade ou problemas de deambula&#231;&#227;o incompat&#237;veis com a realiza&#231;&#227;o do teste de caminhada. Para a inclus&#227;o, o exame de retina com a constata&#231;&#227;o de aus&#234;ncia de altera&#231;&#245;es significantes foi considerado imperativo. Foram admitidos pacientes sob anticoagula&#231;&#227;o oral cr&#244;nica, mas nenhum outro tratamento espec&#237;fico para hipertens&#227;o pulmonar. Todos os pacientes ou respons&#225;veis - no caso de crian&#231;as e adolescentes - assinaram Termo de Consentimento Livre e Esclarecido. O estudo foi aprovado pela Comiss&#227;o de &#201;tica em Pesquisa do Instituto do Cora&#231;&#227;o (SDC n&#186;. 2072/02/079) e pelo Comit&#234; de &#201;tica do Hospital das Cl&#237;nicas (CAPPesq n&#186;. 851/02).</p>
    <p>
      <bold>Desenho do estudo</bold>
    </p>
    <p>O estudo foi prospectivo, longitudinal, com avalia&#231;&#245;es realizadas na fase pr&#233;-tratamento e nos per&#237;odos de 72 horas, 3, 6, 12 e 24 meses ap&#243;s o in&#237;cio do tratamento. Sendo a meta prim&#225;ria o ganho em termos de dist&#226;ncia caminhada durante 6 minutos, para os pacientes que n&#227;o completaram o estudo esta vari&#225;vel foi considerada em sua &#250;ltima medida.</p>
    <p>
      <bold>Administra&#231;&#227;o da sildenafila</bold>
    </p>
    <p>A sildenafila foi sempre administrada por via oral. Antes da publica&#231;&#227;o do estudo SUPER-1<sup>8</sup>, a dose inicial administrada em adultos foi de 225 mg di&#225;rios em tr&#234;s tomadas (75 mg a cada 8 horas). Pacientes com peso inferior a 40 kg utilizaram doses de 2-3 mg/kg/dia em tr&#234;s tomadas, com controle da press&#227;o arterial sist&#234;mica para que n&#227;o se admitissem redu&#231;&#245;es superiores a 10%. Ap&#243;s a publica&#231;&#227;o do estudo SUPER-1, a dose inicial para adultos foi de 60 mg di&#225;rios em tr&#234;s tomadas (20 mg a cada 8 horas), ajustada para 120 ou 240 mg di&#225;rios (dose m&#225;xima) no caso de aus&#234;ncia de resposta &#224; dose inicial, mas com controle da press&#227;o arterial sist&#234;mica.</p>
    <p>
      <bold>Seguran&#231;a</bold>
    </p>
    <p>O in&#237;cio do tratamento sempre se deu em ambiente hospitalar, sendo os pacientes avaliados de maneira completa ap&#243;s 72 horas (sintomas, press&#227;o arterial sist&#234;mica, desempenho durante caminhada e exame ecocardiogr&#225;fico). No decorrer do estudo, al&#233;m dos retornos estabelecidos (consultas trimestrais), os pacientes foram aconselhados a procurar a institui&#231;&#227;o, dispon&#237;vel em tempo integral, no caso de ocorr&#234;ncia de quaisquer altera&#231;&#245;es que pudessem suscitar d&#250;vida. A avalia&#231;&#227;o oftalmol&#243;gica foi considerada obrigat&#243;ria para todos os pacientes.</p>
    <p>
      <bold>Medidas de efic&#225;cia terap&#234;utica</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Dist&#226;ncia caminhada em 6 minutos (DC6M) e grau de dispneia</bold>
    </p>
    <p>A vari&#225;vel foi avaliada a partir de teste previamente padronizado<sup>13</sup>, realizado por observador alheio ao seguimento cl&#237;nico e sem acesso &#224; sequ&#234;ncia de medidas dos pacientes. A frequ&#234;ncia card&#237;aca e a satura&#231;&#227;o perif&#233;rica de oxig&#234;nio (oximetria de pulso) foram avaliadas na condi&#231;&#227;o de repouso e ao final do exerc&#237;cio. O observador n&#227;o acompanhou o paciente lado a lado durante a caminhada. Ao final do exerc&#237;cio, o grau de dispneia foi avaliado subjetivamente pelo observador, sendo atribu&#237;do um escore de acordo com a escala proposta por Borg<sup>14</sup>, constitu&#237;da de valores que variam de 0-10 e aplicados em rela&#231;&#227;o direta com a intensidade da dispneia.</p>
    <p>
      <bold>Medidas ecocardiogr&#225;ficas</bold>
    </p>
    <p>Atrav&#233;s da ecocardiografia-Doppler, foram realizadas medidas de press&#227;o arterial pulmonar sist&#243;lica (com base no fluxo de regurgita&#231;&#227;o tricusp&#237;deo), diast&#243;lica e m&#233;dia (com base no fluxo de regurgita&#231;&#227;o atrav&#233;s da valva pulmonar). Com o Doppler posicionado na via de sa&#237;da do ventr&#237;culo direito, foi registrado o fluxo pulmonar sist&#243;lico, sendo obtida a velocidade-tempo integral correspondente (VTI). Todas as medidas foram realizadas por observador &#250;nico e independente. </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>As vari&#225;veis envolvidas no estudo foram inicialmente testadas quanto &#224; sua ader&#234;ncia &#224; distribui&#231;&#227;o normal (Gaussiana), sendo os resultados expressos em m&#233;dia e desvio-padr&#227;o, ou em mediana e limites. A compara&#231;&#227;o entre os dados obtidos ao final do per&#237;odo de seguimento e os respectivos valores pr&#233;-tratamento foi feita com uso do teste t de Student para observa&#231;&#245;es emparelhadas (vari&#225;veis com distribui&#231;&#227;o normal), ou do teste de Wilcoxon (quando a ader&#234;ncia &#224; normalidade n&#227;o for satisfat&#243;ria). Em ambas as situa&#231;&#245;es, foram utilizados testes bicaudais. O n&#237;vel de signific&#226;ncia adotado em todos os procedimentos foi de 0,05.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Foram inclu&#237;dos 24 pacientes portadores de HAP (20 do sexo feminino), com idade variando entre 8-54 anos (mediana 25 anos) e press&#227;o m&#233;dia arterial pulmonar de 65 &#177; 19 mmHg. Nove deles eram portadores de HAPI (espor&#225;dica ou familial) e nos demais, cardiopatias cong&#234;nitas estavam associadas (HAP-CCg). Conforme dados da <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>, o n&#250;mero de indiv&#237;duos em classe funcional II, III e IV (<italic>New York Heart Association</italic>) foi 12, 7 e 5, respectivamente. A DC6M na condi&#231;&#227;o pr&#233;-tratamento foi 298 &#177; 155 metros (0-546 metros). No grupo HAP-CCg, a satura&#231;&#227;o perif&#233;rica de oxig&#234;nio em repouso foi 85 &#177; 16% (41%-97%). Os pacientes numerados de um a 12 na <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref> iniciaram o tratamento antes da publica&#231;&#227;o do estudo SUPER-1<sup>8</sup>, portanto, com dose de sildenafila de 225 mg di&#225;rios em tr&#234;s tomadas.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0671-00041-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Durante o seguimento, houve 5 &#243;bitos, aos 10, 14, 3, 11 e 12 meses de tratamento (respectivamente, pacientes de n&#186; 4, 10, 21, 22 e 23, <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>) e uma perda de contato (paciente de n&#186; 24). Nesses pacientes, o ganho em termos de DC6M, na &#250;ltima avalia&#231;&#227;o em rela&#231;&#227;o ao basal, foi de 389, 54, 77, 132, 96 e 168 metros, respectivamente. Entre os &#243;bitos, estavam dois adolescentes (casos de n&#186; 21 e 23), o primeiro experimentando curto per&#237;odo de melhora a partir de sintomas de classe IV. Entre os adultos, um fora encaminhado ao programa de transplante pulmonar (caso de n&#186; 22); os dois outros experimentaram deteriora&#231;&#227;o r&#225;pida (casos de n&#186; 4 e 10), um deles ap&#243;s melhora expressiva na DC6M (n&#186; 4).</p>
    <p>Resumindo, apenas no seguimento dos 5 pacientes, inicialmente em classe funcional IV, houve dois &#243;bitos (um adolescente), um encaminhamento para transplante e duas evolu&#231;&#245;es para melhora cl&#237;nica (casos de n&#186; 5 e 7).</p>
    <p>Dezoito pacientes completaram dois anos de tratamento, incluindo dois indiv&#237;duos colocados em lista para transplante (casos de n&#186; 11 e 19) que se mantiveram est&#225;veis no per&#237;odo.</p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref> mostra os par&#226;metros de avalia&#231;&#227;o funcional correspondente aos pacientes que completaram o estudo. Aos dois anos, em rela&#231;&#227;o &#224; condi&#231;&#227;o pr&#233;-tratamento, observou-se incremento significante na DC6M e no grau de dispneia ao final da caminhada nos dois grupos de pacientes, por&#233;m sem diferen&#231;a entre eles (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>). O ganho em dist&#226;ncia caminhada n&#227;o foi acompanhado de redu&#231;&#227;o na satura&#231;&#227;o perif&#233;rica de oxig&#234;nio ao final do exerc&#237;cio, em particular no grupo HAP-CCg. Nesse grupo, o valor mais alto da satura&#231;&#227;o de oxig&#234;nio ap&#243;s a caminhada, observado aos 6 meses, foi coincidente com a &#250;nica estimativa de fluxo pulmonar (vari&#225;vel VTI, ecocardiografia-Doppler) significantemente superior &#224; condi&#231;&#227;o basal (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0671-00041-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0671-00041-gf01.jpg"/></fig>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0671-00041-gf02.jpg"/></fig>
    <p>As press&#245;es pulmonares n&#227;o se alteraram significantemente no curso do tratamento. Aos dois anos, a vari&#225;vel VTI (pulmonar) mostrou valor aumentado, comparativamente ao per&#237;odo pr&#233;-tratamento, apenas no grupo HAPI (<xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref>).</p>
    <p>
      <bold>Efeitos adversos</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o houve efeitos adversos suficientemente significantes para justificar a suspens&#227;o do tratamento ou altera&#231;&#227;o na dose da sildenafila. Em particular, n&#227;o houve altera&#231;&#227;o significante na press&#227;o arterial sist&#234;mica. Sintomas como altera&#231;&#245;es visuais, cefaleia, n&#225;usea, <italic>flush</italic> e dores musculares, quando presentes, foram discretos, cedendo espontaneamente ou com medica&#231;&#227;o sintom&#225;tica. Nenhum dos &#243;bitos pode ser diretamente relacionado ao uso da sildenafila. Todos ocorreram em pacientes com sintomas de classe III ou IV (tr&#234;s portadores de HAP idiop&#225;tica), ap&#243;s per&#237;odo de melhora funcional.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo mostrou melhora funcional significante em portadores de HAP, mediante monoterapia com sildenafila durante dois anos de tratamento. A melhora, caracterizada a partir do teste de caminhada de 6 minutos, foi acompanhada de redu&#231;&#227;o significante no grau de dispneia ao final do exerc&#237;cio, n&#227;o havendo nenhum preju&#237;zo em termos de satura&#231;&#227;o perif&#233;rica de oxig&#234;nio nos dois grupos de pacientes considerados. Al&#233;m disso, especificamente no grupo HAP idiop&#225;tica, houve incremento progressivo no fluxo pulmonar (equivalente ao d&#233;bito card&#237;aco) ao longo do tratamento.</p>
    <p>Apesar dos grandes avan&#231;os, nas &#250;ltimas d&#233;cadas, em termos de medicamentos espec&#237;ficos para o controle de pacientes com HAP, dois aspectos precisam ser ressaltados. Em primeiro lugar, os ganhos em termos de dist&#226;ncia caminhada (teste de 6 minutos) est&#227;o em torno de 40-50 metros na maioria dos estudos cl&#237;nicos de 12-16 semanas de dura&#231;&#227;o<sup>15</sup>. Em segundo, em termos de drogas de utiliza&#231;&#227;o por via oral, &#233; pouco prov&#225;vel que pacientes sob monoterapia se mantenham est&#225;veis por longo tempo<sup>9,10,16</sup>.</p>
    <p>Por outro lado, a substitui&#231;&#227;o e a adi&#231;&#227;o de medicamentos, pr&#225;ticas que t&#234;m sido adotadas diante da falha da terap&#234;utica inicial ou da piora cl&#237;nica ap&#243;s per&#237;odo de melhora, conduzem a uma s&#233;rie de interroga&#231;&#245;es para as quais as respostas ainda n&#227;o s&#227;o claras<sup>12</sup>. As reais vantagens da substitui&#231;&#227;o em rela&#231;&#227;o &#224; adi&#231;&#227;o e vice-versa, as poss&#237;veis intera&#231;&#245;es entre as drogas, a combina&#231;&#227;o de efeitos colaterais, o custo dos tratamentos mais complexos e o que se espera deles a longo prazo s&#227;o apenas alguns dos problemas n&#227;o resolvidos. Apesar disso, caso a disponibiliza&#231;&#227;o de medicamentos, em nosso meio, estivesse plenamente regularizada durante o per&#237;odo do estudo, &#233; poss&#237;vel que alguns pacientes tivessem sido orientados para mudan&#231;as na estrat&#233;gia terap&#234;utica durante sua evolu&#231;&#227;o. Entretanto, a mortalidade anual observada de 10,4% pode ser considerada n&#227;o elevada comparativamente a outros relatos<sup>17</sup>, sobretudo se for levado em conta que 17 entre os 24 pacientes caminhavam menos de 380 metros (DC6M) antes do tratamento - tr&#234;s deles abaixo da marca cr&#237;tica dos 112 metros. Ressalte-se que de acordo com metan&#225;lise recentemente publicada, o tratamento atualmente proposto para HAP tem se mostrado &#250;til na recupera&#231;&#227;o funcional dos pacientes, n&#227;o em melhora substancial da sobrevida a m&#233;dio e longo prazo<sup>15</sup>.</p>
    <p>Alguns fatores podem ter contribu&#237;do para a relativa estabilidade cl&#237;nica observada em 18 pacientes. Em primeiro lugar, a utiliza&#231;&#227;o de doses iniciais altas de sildenafila em 10 deles, e o aumento da dose em outros. A dose de 225 mg di&#225;rios foi administrada em quatro pacientes classe funcional IV, tr&#234;s deles evoluindo para estabiliza&#231;&#227;o (um caso colocado em lista de espera para transplante). Os resultados do estudo SUPER-1<sup>8</sup> d&#227;o suporte &#224; iniciativa de se aumentar, caso necess&#225;rio, a dose di&#225;ria da sildenafila, a partir dos 60 mg iniciais recomendados (tr&#234;s tomadas de 20 mg). Entretanto, n&#227;o existem estudos controlados comprovando a superioridade da utiliza&#231;&#227;o inicial de doses mais elevadas. Hoje, decis&#245;es nesse sentido t&#234;m que ser tomadas em car&#225;ter individual. Em segundo lugar, h&#225; que se lembrar a possibilidade de a&#231;&#227;o da sildenafila em outros territ&#243;rios que n&#227;o a circula&#231;&#227;o pulmonar, contribuindo para a estabiliza&#231;&#227;o cl&#237;nica. Nesse sentido, a inibi&#231;&#227;o da fosfodiesterase-5 no mioc&#225;rdio tem sido cogitada como poss&#237;vel efeito adicional ben&#233;fico da droga em pacientes com HAP<sup>18</sup>.</p>
    <p>A an&#225;lise da <xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref> poderia conduzir &#224; impress&#227;o de que os pacientes com HAPI, por terem iniciado em patamar funcional inferior em rela&#231;&#227;o aos portadores de cardiopatias cong&#234;nitas, apresentaram resposta ao tratamento mais expressiva que estes &#250;ltimos. Uma an&#225;lise mais cuidadosa, entretanto, n&#227;o permite esta conclus&#227;o. Por um lado, 6 dos 9 portadores de HAPI iniciaram o tratamento com uso de 225 mg di&#225;rios de sildenafila, o mesmo tendo ocorrido em somente quatro dos 15 indiv&#237;duos com HAP-CCg. Al&#233;m disso, a <xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref> mostra apenas a evolu&#231;&#227;o dos pacientes que conclu&#237;ram dois anos de seguimento. Ressalte-se que houve tr&#234;s &#243;bitos no grupo de 9 pacientes com HAPI, mas apenas dois entre os 15 portadores de HAP-CCg. Assim sendo, o estudo n&#227;o permite concluir a respeito de superioridade de resposta em um ou outro grupo.</p>
    <p>O manejo de pacientes em classe funcional avan&#231;ada ou IV constitui um problema relevante em pa&#237;ses/&#225;reas onde n&#227;o se disp&#245;e de todo o arsenal terap&#234;utico para HAP. Quando o elenco de recursos terap&#234;uticos &#233; amplo, a recomenda&#231;&#227;o recai sobre o uso de prostanoides por via intravenosa<sup>19</sup>, preferencialmente o epoprostenol (alternativamente a iloprosta ou o treprostinil), com eventual tentativa de transi&#231;&#227;o para medicamentos orais, caso haja melhora cl&#237;nica expressiva. Na aus&#234;ncia desses recursos para uso parenteral, a situa&#231;&#227;o &#233; dram&#225;tica para os pacientes em classe IV que j&#225; se encontram em tratamento (por exemplo, com combina&#231;&#227;o de drogas de uso oral), n&#227;o restando alternativas al&#233;m da septostomia atrial por cateter bal&#227;o<sup>20,21</sup> e/ou o transplante pulmonar<sup>22,23</sup>. A situa&#231;&#227;o pode ser diferente com pacientes que se apresentam para cuidados m&#233;dicos em classe III avan&#231;ada ou classe IV, sem tratamento pr&#233;vio (com a melhora da informa&#231;&#227;o sobre a doen&#231;a, esta situa&#231;&#227;o torna-se cada vez mais rara). Eventualmente, alguns desses pacientes podem experimentar melhora cl&#237;nica com combina&#231;&#227;o de drogas orais ap&#243;s um curto per&#237;odo (semanas) de administra&#231;&#227;o de uma delas (n&#227;o h&#225; evid&#234;ncia atual para se recomendar o in&#237;cio do tratamento com duas drogas) ou, em car&#225;ter mais excepcional, com monoterapia. Essa evolu&#231;&#227;o foi observada em tr&#234;s dos 5 casos inicialmente em classe IV no presente estudo, e nos conduz ao conceito de que a possibilidade de sucesso tempor&#225;rio com drogas de administra&#231;&#227;o oral n&#227;o est&#225; fora de prop&#243;sito em pacientes nesta categoria funcional, sobretudo aqueles sem tratamento pr&#233;vio.</p>
    <p>Em conclus&#227;o, nas condi&#231;&#245;es em que o estudo foi conduzido, a monoterapia com sildenafila mostrou-se &#250;til no controle de HAP, tanto em pacientes com a forma idiop&#225;tica como naqueles com cardiopatias cong&#234;nitas associadas acompanhados por dois anos, numa &#233;poca de disponibiliza&#231;&#227;o de drogas ainda irregular em nosso meio. Os pacientes apresentaram melhora funcional significante, com base no teste de caminhada de 6 minutos, e mortalidade considerada n&#227;o elevada. O estudo n&#227;o permite concluir se tais resultados seriam alcan&#231;ados se todos os pacientes tivessem o tratamento iniciado com a dose de sildenafila recomendada a partir do estudo SUPER-1<sup>8</sup>. Entretanto, alguns dos dados observados permitem especular que certos pacientes, mesmo com limita&#231;&#227;o funcional importante, podem se beneficiar de tratamento oral iniciado com doses altas de sildenafila. Esse fato, todavia, s&#243; poder&#225; ser comprovado mediante futuros estudos controlados.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>&#192; Sra. Roseli Polo, pela assist&#234;ncia t&#233;cnica na prepara&#231;&#227;o do manuscrito.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p>Antonio Augusto Lopes </p>
        <p> Av. Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 </p>
        <p> 05403-900 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="aablopes@usp.br">aablopes@usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 14/04/09; revisado recebido em 03/09/09; aceito em 25/09/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Barst RJ, Rubin LJ, Long WA, McGoon MD, Rich S, Badesch DB, et al. A comparison of continuous intravenous epoprostenol (prostacyclin) with conventional therapy for primary pulmonary hypertension. The Primary Pulmonary Hypertension Study Group. N Engl J Med. 1996; 334: 296-302.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A comparison of continuous intravenous epoprostenol (prostacyclin) with conventional therapy for primary pulmonary hypertension. The Primary Pulmonary Hypertension Study Group</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>296</fpage>
          <lpage>302</lpage>
          <volume>334</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barst</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rubin</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Long</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McGoon</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rich</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Badesch</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Olschewski H, Simonneau G, Gali&#232; N, Higenbottam T, Naeije R, Rubin LJ, et al. Inhaled iloprost for severe pulmonary hypertension. N Engl J Med. 2002; 347: 322-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Inhaled iloprost for severe pulmonary hypertension</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>322</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>347</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Olschewski</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simonneau</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gali&#232;</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Higenbottam</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naeije</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rubin</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Gali&#232; N, Humbert M, Vachi&#233;ry JL, Vizza CD, Kneussl M, Manes A, et al. Effects of beraprost sodium, an oral prostacyclin analogue, in patients with pulmonary arterial hypertension: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. J Am Coll Cardiol. 2002; 39: 1496-502.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of beraprost sodium, an oral prostacyclin analogue, in patients with pulmonary arterial hypertension: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1496</fpage>
          <lpage>502</lpage>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gali&#232;</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Humbert</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vachi&#233;ry</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vizza</surname>
              <given-names>CD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kneussl</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manes</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Simonneau G, Barst RJ, Galie N, Naeije R, Rich S, Bourge RC, et al. Continuous subcutaneous infusion of treprostinil, a prostacyclin analogue, in patients with pulmonary arterial hypertension: a double-blind, randomized, placebo-controlled trial. Am J Respir Crit Care Med. 2002; 165: 800-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Continuous subcutaneous infusion of treprostinil, a prostacyclin analogue, in patients with pulmonary arterial hypertension: a double-blind, randomized, placebo-controlled trial</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>800</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>165</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Simonneau</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barst</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Galie</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naeije</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rich</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bourge</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Rubin LJ, Badesch DB, Barst RJ, Galie N, Black CM, Keogh A, et al. Bosentan therapy for pulmonary arterial hypertension. N Engl J Med. 2002; 346: 1258.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Bosentan therapy for pulmonary arterial hypertension</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1258</fpage>
          <volume>346</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rubin</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Badesch</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barst</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Galie</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Black</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keogh</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Barst RJ, Langleben D, Frost A, Horn EM, Oudiz R, Shapiro S, et al. Sitaxsentan therapy for pulmonary arterial hypertension. Am J Respir Crit Care Med. 2004; 169: 441-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sitaxsentan therapy for pulmonary arterial hypertension</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>441</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>169</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barst</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Langleben</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frost</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horn</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oudiz</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shapiro</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Gali&#233; N, Badesch D, Oudiz R, Simonneau G, McGoon MD, Keogh AM, et al. Ambrisentan therapy for pulmonary arterial hypertension. J Am Coll Cardiol. 2005; 46: 529-35.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ambrisentan therapy for pulmonary arterial hypertension</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>529</fpage>
          <lpage>35</lpage>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gali&#233;</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Badesch</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oudiz</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simonneau</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McGoon</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keogh</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Gali&#232; N, Ghofrani HA, Torbicki A, Barst RJ, Rubin LJ, Badesch D, et al. Sildenafil citrate therapy for pulmonary arterial hypertension. N Engl J Med. 2006; 354:2400-1.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sildenafil citrate therapy for pulmonary arterial hypertension</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2400</fpage>
          <lpage>1</lpage>
          <volume>354</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gali&#232;</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ghofrani</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Torbicki</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barst</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rubin</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Badesch</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Ghofrani HA, Rose F, Schermuly RT, Olschewski H, Wiedemann R, Kreckel A, et al. Oral sildenafil as long-term adjunct therapy to inhaled iloprost in severe pulmonary arterial hypertension. J Am Coll Cardiol. 2003; 42: 158-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oral sildenafil as long-term adjunct therapy to inhaled iloprost in severe pulmonary arterial hypertension</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>158</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ghofrani</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rose</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schermuly</surname>
              <given-names>RT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olschewski</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wiedemann</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kreckel</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Mathai SC, Girgis RE, Fisher MR, Champion HC, Housten-Harris T, Zaiman A, et al. Addition of sildenafil to bosentan monotherapy in pulmonary arterial hypertension. Eur Respir J. 2007; 29: 469-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Addition of sildenafil to bosentan monotherapy in pulmonary arterial hypertension</article-title>
          <source>Eur Respir J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>469</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mathai</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Girgis</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fisher</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Champion</surname>
              <given-names>HC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Housten-Harris</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zaiman</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Barreto AC, Franchi SM, Castro CR, Lopes AA. One-year follow-up of the effects of sildenafil on pulmonary arterial hypertension and veno-occlusive disease. Braz J Med Biol Res. 2005; 38: 185-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>One-year follow-up of the effects of sildenafil on pulmonary arterial hypertension and veno-occlusive disease</article-title>
          <source>Braz J Med Biol Res</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>185</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barreto</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franchi</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castro</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Hoeper MM, Dinh-Xuan AT. Combination therapy for pulmonary arterial hypertension: still more questions than answers. Eur Respir J. 2004; 24: 339-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Combination therapy for pulmonary arterial hypertension: still more questions than answers</article-title>
          <source>Eur Respir J</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>339</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hoeper</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dinh-Xuan</surname>
              <given-names>AT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. ATS Committee on Proficiency Standards For Clinical Pulmonary Function Laboratories. ATS statement: guidelines for the six-minute walk test. Am J Respir Crit Care Med. 2002; 166: 111-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ATS statement: guidelines for the six-minute walk test</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>111</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>166</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Borg GA. Psychophysical bases of perceived exertion. Med Sci Sports Exerc. 1982; 14: 377-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Psychophysical bases of perceived exertion</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc</source>
          <date>
            <year>1982</year>
          </date>
          <fpage>377</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Borg</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Macchia A, Marchioli R, Marfisi R, Scarano M, Levantesi G, Tavazzi L, et al. A meta-analysis of trials of pulmonary hypertension: a clinical condition looking for drugs and research methodology. Am Heart J. 2007; 153: 1037-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A meta-analysis of trials of pulmonary hypertension: a clinical condition looking for drugs and research methodology</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1037</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <volume>153</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Macchia</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marchioli</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marfisi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scarano</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levantesi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tavazzi</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. McLaughlin VV, Oudiz RJ, Frost A, Tapson VF, Murali S, Channick RN, et al. Randomized study of adding inhaled iloprost to existing bosentan in pulmonary arterial hypertension. Am J Respir Crit Care Med. 2006; 174: 1257-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Randomized study of adding inhaled iloprost to existing bosentan in pulmonary arterial hypertension</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1257</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>174</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McLaughlin</surname>
              <given-names>VV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oudiz</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frost</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tapson</surname>
              <given-names>VF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Murali</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Channick</surname>
              <given-names>RN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. McLaughlin VV, Sitbon O, Badesch DB, Barst RJ, Black C, Gali&#232; N, et al. Survival with first-line bosentan in patients with primary pulmonary hypertension. Eur Respir J. 2005; 25: 942.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Survival with first-line bosentan in patients with primary pulmonary hypertension</article-title>
          <source>Eur Respir J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>942</fpage>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McLaughlin</surname>
              <given-names>VV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sitbon</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Badesch</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barst</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Black</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gali&#232;</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Nagendran J, Archer SL, Soliman D, Gurtu V, Moudgil R, Haromy A, et al. Phosphodiesterase type 5 is highly expressed in the hypertrophied human right ventricle, and acute inhibition of phosphodiesterase type 5 improves contractility. Circulation. 2007; 116: 238-48.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Phosphodiesterase type 5 is highly expressed in the hypertrophied human right ventricle, and acute inhibition of phosphodiesterase type 5 improves contractility</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>238</fpage>
          <lpage>48</lpage>
          <volume>116</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nagendran</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Archer</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soliman</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gurtu</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moudgil</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haromy</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Badesch DB, Abman SH, Simonneau G, Rubin LJ, McLaughlin VV. Medical therapy for pulmonary arterial hypertension: updated ACCP evidence-based clinical practice guidelines. Chest. 2007; 131: 1917-28.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Medical therapy for pulmonary arterial hypertension: updated ACCP evidence-based clinical practice guidelines</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1917</fpage>
          <lpage>28</lpage>
          <volume>131</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Badesch</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abman</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simonneau</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rubin</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McLaughlin</surname>
              <given-names>VV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Klepetko W, Mayer E, Sandoval J, Trulock EP, Vachiery JL, Dartevelle P, et al. Interventional and surgical modalities of treatment for pulmonary arterial hypertension. J Am Coll Cardiol. 2004; 43 (12 Suppl S):73S-80S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Interventional and surgical modalities of treatment for pulmonary arterial hypertension</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>73S</fpage>
          <lpage>80S</lpage>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Klepetko</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mayer</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sandoval</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trulock</surname>
              <given-names>EP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vachiery</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dartevelle</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Law MA, Grifka RG, Mullins CE, Nihill MR. Atrial septostomy improves survival in select patients with pulmonary hypertension. Am Heart J. 2007; 153: 779-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Atrial septostomy improves survival in select patients with pulmonary hypertension</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>779</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <volume>153</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Law</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grifka</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mullins</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nihill</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Hertz MI, Taylor DO, Trulock EP, Boucek MM, Mohacsi PJ, Edwards LB, et al. The registry of the international society for heart and lung transplantation: nineteenth official report-2002. J Heart Lung Transplant. 2002; 21: 950-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The registry of the international society for heart and lung transplantation: nineteenth official report-2002</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>950</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hertz</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taylor</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trulock</surname>
              <given-names>EP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boucek</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mohacsi</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Edwards</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Hertz MI, Mohacsi PJ, Taylor DO, Trulock EP, Boucek MM, Deng MC, et al. The registry of the International Society for Heart and Lung Transplantation: introduction to the Twentieth Annual Reports-2003. J Heart Lung Transplant. 2003; 22: 610-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The registry of the International Society for Heart and Lung Transplantation: introduction to the Twentieth Annual Reports-2003</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>610</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hertz</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mohacsi</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taylor</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trulock</surname>
              <given-names>EP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boucek</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Deng</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Seguimiento de dos a&#241;os en pacientes con hipertensi&#243;n arterial pulmonar bajo tratamiento con sildenafil</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Los efectos a largo plazo de las drogas desarrolladas para el control de la hipertensi&#243;n arterial pulmonar (HAP) son poco conocidos, ya que los estudios multic&#233;ntricos en general tienen una duraci&#243;n de 12 a 16 semanas. OBJETIVO: Evaluar la evoluci&#243;n a dos a&#241;os, en pacientes con HAP sometidos a monoterapia con sildenafil (inhibidor de la fosfodiesterasa-5), con respecto a la capacidad funcional. M&#201;TODOS: Veinticuatro pacientes (edades entre 8 y 54 a&#241;os) con HAP idiop&#225;tica (HAPI, n = 9) o asociada a cardiopat&#237;as cong&#233;nitas (HAP-CCg, n = 15) fueron tratados con sildenafil durante dos a&#241;os, con dosis diarias que variaron de 60 a 225 mg (tres tomas), por v&#237;a oral. La capacidad f&#237;sica fue evaluada por la distancia caminada en el test de 6 minutos (DC6M) y por el grado de disnea al final de la caminata (escala de Borg), siendo tambi&#233;n registrada la saturaci&#243;n perif&#233;rica de ox&#237;geno (SpO26M, oximetr&#237;a de pulso). RESULTADOS: En los 18 pacientes que completaron dos a&#241;os de seguimiento, hubo un incremento progresivo y sostenido en la DC6M, tanto en el grupo HAPI (de 239 &#177; 160 m a 471 &#177; 66 m, p = 0,0076) como en el grupo HAP-CCg (de 361 &#177; 144 m a 445 &#177; 96m, p = 0,0031), con mejora de la disnea al final de la caminata (p &lt; 0,05 en ambos). No hubo disminuci&#243;n de la SpO26M en los grupos considerados; en particular, pacientes con HAP-CCg evolucionaron de 77 &#177; 20% a 79 &#177; 16% (p = 0,5248). Hubo 5 &#243;bitos (tres en el grupo HAPI) y una p&#233;rdida de seguimiento en el per&#237;odo. CONCLUSI&#211;N: En dos a&#241;os de seguimiento, el sildenafil demostr&#243; ser &#250;til en el control de la condici&#243;n funcional de pacientes con HAP, con mejora significativa en las dos etiolog&#237;as consideradas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Inhibidores de fosfodiesterasa</kwd>
        <kwd>hipertensi&#243;n</kwd>
        <kwd>hipertensi&#243;n pulmonar</kwd>
        <kwd>capacidad vital</kwd>
        <kwd>vasodilatadores</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Seguimiento de dos a&#241;os en pacientes con hipertensi&#243;n arterial pulmonar bajo tratamiento con sildenafil</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Sonia Meiken Franchi; Alessandra Costa Barreto; Cristina C&#237;cero; Claudia Regina Pinheiro Castro; Zilma Ver&#231;osa de S&#225; Ribeiro; Antonio Augusto Lopes</bold>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) - HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body2">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Los efectos a largo plazo de las drogas desarrolladas para el control de la hipertensi&#243;n arterial pulmonar (HAP) son poco conocidos, ya que los estudios multic&#233;ntricos en general tienen una duraci&#243;n de 12 a 16 semanas.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar la evoluci&#243;n a dos a&#241;os, en pacientes con HAP sometidos a monoterapia con sildenafil (inhibidor de la fosfodiesterasa-5), con respecto a la capacidad funcional.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Veinticuatro pacientes (edades entre 8 y 54 a&#241;os) con HAP idiop&#225;tica (HAPI, n = 9) o asociada a cardiopat&#237;as cong&#233;nitas (HAP-CCg, n = 15) fueron tratados con sildenafil durante dos a&#241;os, con dosis diarias que variaron de 60 a 225 mg (tres tomas), por v&#237;a oral. La capacidad f&#237;sica fue evaluada por la distancia caminada en el test de 6 minutos (DC6M) y por el grado de disnea al final de la caminata (escala de Borg), siendo tambi&#233;n registrada la saturaci&#243;n perif&#233;rica de ox&#237;geno (SpO26M, oximetr&#237;a de pulso).</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> En los 18 pacientes que completaron dos a&#241;os de seguimiento, hubo un incremento progresivo y sostenido en la DC6M, tanto en el grupo HAPI (de 239 &#177; 160 m a 471 &#177; 66 m, p = 0,0076) como en el grupo HAP-CCg (de 361 &#177; 144 m a 445 &#177; 96m, p = 0,0031), con mejora de la disnea al final de la caminata (p &lt; 0,05 en ambos). No hubo disminuci&#243;n de la SpO26M en los grupos considerados; en particular, pacientes con HAP-CCg evolucionaron de 77 &#177; 20% a 79 &#177; 16% (p = 0,5248). Hubo 5 &#243;bitos (tres en el grupo HAPI) y una p&#233;rdida de seguimiento en el per&#237;odo.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> En dos a&#241;os de seguimiento, el sildenafil demostr&#243; ser &#250;til en el control de la condici&#243;n funcional de pacientes con HAP, con mejora significativa en las dos etiolog&#237;as consideradas.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Inhibidores de fosfodiesterasa/an&#225;lisis, hipertensi&#243;n, hipertensi&#243;n pulmonar, capacidad vital, vasodilatadores.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>EL tratamiento espec&#237;fico de la hipertensi&#243;n arterial pulmonar (HAP) se hace, actualmente, con la administraci&#243;n de prostanoides, antagonistas de los receptores de endotelina e inhibidores de las fosfodiesterasas, aisladamente o en combinaci&#243;n<sup>1-10</sup>. Con excepci&#243;n de los antagonistas de la endotelina, desarrollados para uso oral<sup>5-7</sup>, estas drogas han sido utilizadas por diferentes v&#237;as de administraci&#243;n. En nuestro medio, sin embargo, s&#243;lo un antagonista del receptor de la endotelina (la bosentana) y un inhibidor de fosfodiesterasa-5 (el sildenafil) est&#225;n disponibles comercialmente (presentaci&#243;n oral).</p>
      <p>Los estudios cl&#237;nicos realizados con el objetivo de probar la eficacia y la seguridad de las drogas en el tratamiento de la HAP en general han sido de corta duraci&#243;n, sin extenderse m&#225;s all&#225; de 12-16 semanas en la mayor&#237;a de las veces<sup>1-8</sup>. As&#237;, con excepci&#243;n del epoprostenol (derivado de la prostaciclina para uso por v&#237;a intravenosa), utilizado ya por m&#225;s de dos d&#233;cadas, los efectos a largo plazo de las as&#237; llamadas "nuevas drogas" apenas comienzan a ser conocidos. En nuestra instituci&#243;n, tuvimos la oportunidad de verificar los efectos del sildenafil en portadores de HAP idiop&#225;tica o asociada a cardiopat&#237;as cong&#233;nitas, en un estudio abierto de 12 meses de duraci&#243;n<sup>11</sup>. Debe destacarse, sin embargo, que a la luz de los conocimientos actuales, es poco probable que un grupo de pacientes con HAP se mantenga estable por largo tiempo bajo tratamiento con monodroga, pese a que esto sea posible en situaciones particulares. De modo general, tras per&#237;odos que var&#237;an entre 6 y 24 meses a partir del inicio del tratamiento, la necesidad de combinaci&#243;n de drogas se torna aparente, aunque se conozca muy poco sobre el real beneficio de este tipo de estrategia<sup>12</sup>.</p>
      <p>El presente estudio tuvo por objetivo mostrar la evoluci&#243;n de pacientes con HAP seguidos en nuestra instituci&#243;n durante dos a&#241;os, bajo tratamiento con monodroga, con sildenafil - algunos de ellos con el tratamiento iniciado antes del estudio multic&#233;ntrico que valid&#243; el empleo del f&#225;rmaco para esta finalidad. La meta primaria fue verificar la posible mejora en la capacidad f&#237;sica, evaluada a partir del test de caminata de 6 minutos, complementado por la observaci&#243;n del grado de disnea y del comportamiento de la saturaci&#243;n perif&#233;rica de ox&#237;geno. En segundo plano se llevaron a cabo mediciones no invasivas adicionales (ecocardiogr&#225;ficas).</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Pacientes</bold>
      </p>
      <p>Fueron incluidos pacientes portadores de HAP idiop&#225;tica (HAPI) o asociada a cardiopat&#237;as cong&#233;nitas (HAP-CCg) en seguimiento ambulatorio. Los pacientes fueron incluidos consecutivamente, a partir de presentar una presi&#243;n arterial pulmonar media superior a 30 mmHg durante el cateterismo card&#237;aco previo, y de encontrarse cl&#237;nicamente estables (clase funcional II o III, de acuerdo a la <italic>New York Heart Association</italic>). Se admitieron pacientes en clase funcional IV que no estuviesen bajo tratamiento hospitalario (en general, per&#237;odos de s&#237;ntomas de clase IV). No fueron incluidos individuos con edades o problemas para deambular, incompatibles con la realizaci&#243;n del test de caminata. Para la inclusi&#243;n se consider&#243; imperativo el examen de retina con la constataci&#243;n de ausencia de alteraciones significativas. Se admitieron pacientes bajo anticoagulaci&#243;n oral cr&#243;nica, pero ning&#250;n otro tratamiento espec&#237;fico para hipertensi&#243;n pulmonar. Todos los pacientes o responsables - en el caso de ni&#241;os y adolescentes - firmaron el consentimiento informado. El estudio fue aprobado por la Comisi&#243;n de &#201;tica en Investigaci&#243;n del Instituto del Coraz&#243;n (SDC n&#186;. 2072/02/079) y por el Comit&#233; de &#201;tica del Hospital de Cl&#237;nicas (CAPPesq n&#186;. 851/02).</p>
      <p>
        <bold>Dise&#241;o del estudio</bold>
      </p>
      <p>El estudio fue prospectivo, longitudinal, con evaluaciones realizadas en la fase pretratamiento y en los per&#237;odos de 72 horas, 3, 6, 12 y 24 meses tras el inicio del tratamiento. Siendo la meta primaria la ganancia en t&#233;rminos de distancia caminada durante 6 minutos, para los pacientes que no completaron el estudio, se consider&#243; el valor de su &#250;ltima medici&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Administraci&#243;n del sildenafil</bold>
      </p>
      <p>El sildenafil fue administrado siempre por v&#237;a oral. Antes de la publicaci&#243;n del estudio SUPER-1<sup>8</sup>, la dosis inicial administrada en adultos fue de 225 mg diarios en tres tomas (75 mg cada 8 horas). Pacientes con peso inferior a 40 kg utilizaron dosis de 2-3 mg/kg/d&#237;a en tres tomas, con control de la presi&#243;n arterial sist&#233;mica para que no se admitiesen reducciones superiores al 10%. Luego de la publicaci&#243;n del estudio SUPER-1, la dosis inicial para adultos fue de 60 mg diarios en tres tomas (20 mg cada 8 horas), ajustada a 120 o 240 mg diarios (dosis m&#225;xima) en caso de ausencia de respuesta a la dosis inicial, pero con control de la presi&#243;n arterial sist&#233;mica.</p>
      <p>
        <bold>Seguridad</bold>
      </p>
      <p>El inicio del tratamiento siempre se dio en ambiente hospitalario, y se realiz&#243; una evaluaci&#243;n completa de los pacientes luego de 72 horas (s&#237;ntomas, presi&#243;n arterial sist&#233;mica, desempe&#241;o durante la caminata y examen ecocardiogr&#225;fico). Durante el transcurso del estudio, adem&#225;s de las consultas trimestrales establecidas, se aconsej&#243; a los pacientes dirigirse a la instituci&#243;n, disponible en tiempo completo, en caso de aparici&#243;n de cualquier alteraci&#243;n que pudiese suscitar alguna duda. La evaluaci&#243;n oftalmol&#243;gica fue considerada obligatoria para todos los pacientes.</p>
      <p>
        <bold>Medidas de eficacia terap&#233;utica</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Distancia caminada en 6 minutos (DC6M) y grado de disnea</bold>
      </p>
      <p>La variable fue evaluada a partir del test previamente estandarizado<sup>13</sup>, realizado por un observador ajeno al seguimiento cl&#237;nico y sin acceso a la secuencia de mediciones de los pacientes. La frecuencia cardiaca y la saturaci&#243;n perif&#233;rica de ox&#237;geno (oximetr&#237;a de pulso) fueron evaluadas en condici&#243;n de reposo y al final del ejercicio. El observador no acompa&#241;&#243; al paciente lado a lado durante la caminata. Al final del ejercicio, el grado de disnea fue evaluado subjetivamente por el observador, y se atribuy&#243; un escore de acuerdo con la escala propuesta por Borg<sup>14</sup>, constituida por valores que var&#237;an de 0 a 10, aplicados en relaci&#243;n directa a la intensidad de la disnea.</p>
      <p>
        <bold>Mediciones ecocardiogr&#225;ficas</bold>
      </p>
      <p>A trav&#233;s de la ecocardiografia-Doppler, se realizaron mediciones de presi&#243;n arterial pulmonar sist&#243;lica (basadas en el flujo de regurgitaci&#243;n tricusp&#237;deo), diast&#243;lica y media (basadas en el flujo de regurgitaci&#243;n a trav&#233;s de la v&#225;lvula pulmonar). Con el Doppler posicionado en la v&#237;a de salida del ventr&#237;culo derecho, se registr&#243; el flujo pulmonar sist&#243;lico, y se obtuvo la correspondiente integral velocidad-tiempo (VTI). Todas las mediciones fueron realizadas por un observador &#250;nico e independiente.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Las variables comprendidas en el estudio fueron probadas inicialmente en cuanto a su adherencia a la distribuci&#243;n normal (Gaussiana), y los resultados se expresaron en promedio y desviaci&#243;n-est&#225;ndar, o en mediana y l&#237;mites. La comparaci&#243;n entre los datos obtenidos al final del per&#237;odo de seguimiento y los respectivos valores pretratamiento se realiz&#243; mediante el test <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> para observaciones apareadas (variables con distribuci&#243;n normal), o mediante el test de Wilcoxon (cuando la adherencia a la normalidad no fuera satisfactoria). En ambas situaciones, se utilizaron test a dos colas. El nivel de significancia adoptado en todos los procedimientos fue de 0,05.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Fueron incluidos 24 pacientes portadores de HAP (20 de sexo femenino), con edades entre 8 y 54 a&#241;os (mediana 25 a&#241;os) y presi&#243;n arterial pulmonar media de 65 &#177; 19 mmHg. Nueve de ellos eran portadores de HAPI (espor&#225;dica o familiar) y en los dem&#225;s, se asociaban a cardiopat&#237;as cong&#233;nitas (HAP-CCg). Conforme los datos de la <xref ref-type="table" rid="es_16t01-body2">Tabla 1</xref>, el n&#250;mero de individuos en clase funcional II, III y IV (<italic>New York Heart Association</italic>) fue 12, 7 y 5, respectivamente. La DC6M en la condici&#243;n pretratamiento fue 298 &#177; 155 metros (0-546 metros). En el grupo HAP-CCg, la saturaci&#243;n perif&#233;rica de ox&#237;geno en reposo fue 85 &#177; 16% (41%-97%). Los pacientes numerados de 1 a 12 en la <xref ref-type="table" rid="es_16t01-body2">Tabla 1</xref> iniciaron el tratamiento antes de la publicaci&#243;n del estudio SUPER-1<sup>8</sup>, por lo tanto, con dosis de sildenafil de 225 mg diarios en tres tomas.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_16t01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0671-00041-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Durante el seguimiento hubo 5 &#243;bitos, a los 10, 14, 3, 11 y 12 meses de tratamiento (respectivamente, pacientes n&#186;. 4, 10, 21, 22 y 23, <xref ref-type="table" rid="es_16t01-body2">Tabla 1</xref>) y una p&#233;rdida de contacto (paciente n&#186;. 24). En estos pacientes, la ganancia en t&#233;rminos de DC6M, en la &#250;ltima evaluaci&#243;n con relaci&#243;n al basal, fue de 389, 54, 77, 132, 96 y 168 metros, respectivamente. Entre los &#243;bitos, hab&#237;a dos adolescentes (casos n&#186;. 21 y 23); el primero experiment&#243; un corto per&#237;odo de mejora, partiendo de s&#237;ntomas de clase IV. Entre los adultos, uno hab&#237;a sido incluido en el programa de transplante pulmonar (caso n&#186;. 22); los otros dos sufrieron un r&#225;pido deterioro (casos n&#186;. 4 y 10), uno de ellos tras una mejora significativa en la DC6M (n&#186; 4).</p>
      <p>Resumiendo, s&#243;lo en el seguimiento de los 5 pacientes, inicialmente en clase funcional IV, hubo dos &#243;bitos (un adolescente), una inclusi&#243;n en el programa de transplante y dos evoluciones hacia mejor&#237;a cl&#237;nica (casos n&#186;. 5 y 7).</p>
      <p>Dieciocho pacientes completaron dos a&#241;os de tratamiento, incluyendo dos individuos puestos en lista de transplante (casos n&#186; 11 y 19) que se mantuvieron estables en ese per&#237;odo.</p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="es_16t02-body2">Tabla 2</xref> muestra los par&#225;metros de evaluaci&#243;n funcional correspondientes a los pacientes que completaron el estudio. A los dos a&#241;os, en relaci&#243;n con la condici&#243;n pretratamiento, se observ&#243; un incremento significativo en la DC6M y en el grado de disnea al final de la caminata, en los dos grupos de pacientes, aunque sin diferencia entre ellos (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figura 1</xref>). La ganancia en distancia caminada no se acompa&#241;&#243; de reducci&#243;n en la saturaci&#243;n perif&#233;rica de ox&#237;geno al final del ejercicio, en particular en el grupo HAP-CCg. En este grupo, el valor m&#225;s alto de la saturaci&#243;n de ox&#237;geno despu&#233;s de la caminata, observado a los 6 meses, coincidi&#243; con la &#250;nica estimaci&#243;n de flujo pulmonar (variable VTI, ecocardiografia-Doppler) significativamente superior a la condici&#243;n basal (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figura 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_16t02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0671-00041-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0671-00041-gf01-es.jpg"/></fig>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0671-00041-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>Las presiones pulmonares no se alteraron significativamente en el transcurso del tratamiento. A los dos a&#241;os, la variable VTI (pulmonar) mostr&#243; un valor aumentado, comparativamente al per&#237;odo pretratamiento, s&#243;lo en el grupo HAPI (<xref ref-type="table" rid="es_16t02-body2">Tabla 2</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Efectos adversos</bold>
      </p>
      <p>No hubo efectos adversos suficientemente significativos como para justificar la suspensi&#243;n del tratamiento o la alteraci&#243;n en la dosis de sildenafil. En particular, no hubo alteraci&#243;n significativa en la presi&#243;n arterial sist&#233;mica. S&#237;ntomas como alteraciones visuales, cefalea, n&#225;useas, <italic>flush</italic> y dolores musculares, si se presentaron, fueron discretos, cediendo espont&#225;neamente o con medicaci&#243;n sintom&#225;tica. Ninguno de los &#243;bitos puede ser relacionado directamente al uso de sildenafil. Todos ocurrieron en pacientes con s&#237;ntomas de clase III o IV (tres portadores de HAP idiop&#225;tica), luego del per&#237;odo de mejor&#237;a funcional.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio mostr&#243; mejor&#237;a funcional significativa en portadores de HAP, mediante monoterapia con sildenafil durante dos a&#241;os de tratamiento. La mejor&#237;a, caracterizada a partir del test de caminata de 6 minutos, estuvo acompa&#241;ada de una reducci&#243;n significativa en el grado de disnea al final del ejercicio, sin que existiera ning&#250;n perjuicio en t&#233;rminos de saturaci&#243;n perif&#233;rica de ox&#237;geno en los dos grupos de pacientes considerados. Adem&#225;s, espec&#237;ficamente en el grupo HAP idiop&#225;tica, hubo un incremento progresivo en el flujo pulmonar (equivalente al d&#233;bito card&#237;aco) a lo largo del tratamiento.</p>
      <p>A pesar de los grandes avances, en las &#250;ltimas d&#233;cadas, en t&#233;rminos de medicamentos espec&#237;ficos para el control de pacientes con HAP, es necesario destacar dos aspectos. En primer lugar, las ganancias en t&#233;rminos de distancia caminada (test de 6 minutos) rondan los 40-50 metros en la mayor&#237;a de los estudios cl&#237;nicos de 12-16 semanas de duraci&#243;n<sup>15</sup>. En segundo lugar, en t&#233;rminos de drogas de utilizaci&#243;n por v&#237;a oral, es poco probable que pacientes bajo tratamiento con monodrogas se mantengan estables por largo tiempo<sup>9,10,16</sup>.</p>
      <p>Por otro lado, la substituci&#243;n y la adici&#243;n de medicamentos, pr&#225;cticas que se han adoptado frente al fracaso del tratamiento inicial o al empeoramiento cl&#237;nico tras un per&#237;odo de mejor&#237;a, conducen a una serie de interrogantes, para los que las respuestas a&#250;n no son claras<sup>12</sup>. Las ventajas reales de la substituci&#243;n en relaci&#243;n con la adici&#243;n y viceversa, las posibles interacciones entre las drogas, la combinaci&#243;n de efectos colaterales, el costo de los tratamientos m&#225;s complejos y lo que se espera de ellos a largo plazo, constituyen s&#243;lo algunos de los problemas no resueltos. A pesar de ello, en el caso de que la disponibilidad de medicamentos, en nuestro medio, estuviese plenamente regularizada durante el per&#237;odo de estudio, es posible que algunos pacientes hubiesen sido orientados hacia cambios en la estrategia terap&#233;utica durante su evoluci&#243;n. Sin embargo, la mortalidad anual observada, del 10,4%, puede ser considerada no elevada, si se compara con otros relatos<sup>17</sup>, sobre todo si se tuviese en cuenta que 17 entre los 24 pacientes caminaban menos de 380 metros (DC6M) antes del tratamiento - tres de ellos por debajo de la marca cr&#237;tica de los 112 metros. Debe destacarse que, de acuerdo a un metaan&#225;lisis recientemente publicado, el tratamiento actualmente propuesto para HAP ha demostrado ser &#250;til en la recuperaci&#243;n funcional de los pacientes, no en la mejora substancial de la sobrevida a mediano y largo plazo<sup>15</sup>.</p>
      <p>Algunos factores pueden haber contribuido a la relativa estabilidad cl&#237;nica observada en 18 pacientes. En primer lugar, la utilizaci&#243;n de dosis iniciales altas de sildenafil en 10 de ellos, y el aumento de la dosis en otros. La dosis de 225 mg diarios fue administrada en cuatro pacientes clase funcional IV, tres de ellos que evolucionaron hacia la estabilizaci&#243;n (un caso puesto en lista de espera para transplante). Los resultados del estudio SUPER-1<sup>8</sup> dan soporte a la iniciativa de aumentar, en caso necesario, la dosis diaria de sildenafil, a partir de los 60 mg iniciales recomendados (tres tomas de 20 mg). No obstante, no existe estudios controlados que comprueben la superioridad de la utilizaci&#243;n inicial de dosis m&#225;s altas. Hoy, decisiones en este sentido deben tomarse en car&#225;cter individual. En segundo lugar, hay que recordar la posibilidad de acci&#243;n del sildenafil en otros &#225;mbitos m&#225;s all&#225; de la circulaci&#243;n pulmonar, lo que contribuye a la estabilizaci&#243;n cl&#237;nica. En este sentido, se ha pensado en la inhibici&#243;n de la fosfodiesterasa-5 en el miocardio, como posible efecto adicional ben&#233;fico de la droga en pacientes con HAP<sup>18</sup>.</p>
      <p>El an&#225;lisis de la <xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figura 1</xref> podr&#237;a dar la impresi&#243;n de que los pacientes con HAPI, por haber iniciado en un plano funcional inferior, con relaci&#243;n a los portadores de cardiopat&#237;as cong&#233;nitas, presentaron una respuesta al tratamiento m&#225;s marcada que estos &#250;ltimos. Un an&#225;lisis m&#225;s cuidadoso, sin embargo, no permite esta conclusi&#243;n. Por un lado, 6 de los 9 portadores de HAPI iniciaron el tratamiento utilizando 225 mg diarios de sildenafil, lo mismo que ocurri&#243; en s&#243;lo cuatro de los 15 individuos con HAP-CCg. Adem&#225;s, la <xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figura 1</xref> muestra s&#243;lo la evoluci&#243;n de los pacientes que concluyeron dos a&#241;os de seguimiento. Debe destacarse que hubo tres &#243;bitos en el grupo de 9 pacientes con HAPI, pero s&#243;lo dos entre los 15 portadores de HAP-CCg. De esta manera, el estudio no permite sacar conclusiones respecto de la superioridad de respuesta en uno u otro grupo.</p>
      <p>El manejo de pacientes en clase funcional avanzada o IV constituye un problema relevante en pa&#237;ses/&#225;reas, donde no se dispone de todo el arsenal terap&#233;utico para HAP. Cuando el elenco de recursos terap&#233;uticos es amplio, la recomendaci&#243;n recae sobre el uso de prostanoides por v&#237;a intravenosa<sup>19</sup>, preferentemente el epoprostenol (alternativamente la iloprosta o el treprostinil), con eventual intento de transici&#243;n a medicamentos orales, en caso de que exista una mejor&#237;a cl&#237;nica manifiesta. En ausencia de estos recursos para uso parenteral, la situaci&#243;n es dram&#225;tica para los pacientes en clase IV que ya se encuentran en tratamiento (por ejemplo, con combinaci&#243;n de drogas de uso oral), y a quienes no les resta alternativa m&#225;s all&#225; de la septostom&#237;a auricular con cat&#233;ter bal&#243;n<sup>20,21</sup> y/o el transplante pulmonar<sup>22,23</sup>. La situaci&#243;n puede ser diferente con pacientes que se presentan para cuidados m&#233;dicos en clase III avanzada o clase IV, sin tratamiento previo (con el incremento de la informaci&#243;n sobre la enfermedad, esta situaci&#243;n es cada vez menos frecuente). Eventualmente, algunos de estos pacientes pueden experimentar una mejor&#237;a cl&#237;nica con la combinaci&#243;n de drogas orales tras un corto per&#237;odo (semanas) de administraci&#243;n de una de ellas (no existe evidencia actual para recomendar el inicio del tratamiento con dos drogas) o, en car&#225;cter m&#225;s excepcional, con monoterapia. Esta evoluci&#243;n fue observada en tres de los 5 casos inicialmente en clase IV en el presente estudio, y nos conduce al concepto de que la posibilidad de &#233;xito temporario con drogas de administraci&#243;n oral no est&#225; fuera de prop&#243;sito en pacientes en esta categor&#237;a funcional, sobre todo aquellos sin tratamiento previo.</p>
      <p>En conclusi&#243;n, en las condiciones en que se llev&#243; a cabo el estudio, la monoterapia con sildenafil demostr&#243; ser &#250;til para el control de la HAP, tanto en pacientes con la forma idiop&#225;tica, como en aquellos con cardiopat&#237;as cong&#233;nitas asociadas, seguidos durante dos a&#241;os, en una &#233;poca de disponibilidad irregular de drogas en nuestro medio. Los pacientes presentaron mejor&#237;a funcional significativa, bas&#225;ndonos en el test de caminata de 6 minutos, y mortalidad considerada no elevada. El estudio no permite concluir si tales resultados hubieran sido alcanzados si todos los pacientes hubiesen comenzado el tratamiento con la dosis de sildenafil recomendada a partir del estudio SUPER-1<sup>8</sup>. No obstante, algunos de los datos observados, permiten especular que ciertos pacientes, a&#250;n con limitaci&#243;n funcional importante, pueden beneficiarse con el tratamiento oral iniciado con dosis altas de sildenafil. Este hecho, sin embargo, s&#243;lo podr&#225; ser comprobado mediante futuros estudios controlados.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>A la Sra. Roseli Polo, por la asistencia t&#233;cnica en la preparaci&#243;n del manuscrito.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
      <p>1. Barst RJ, Rubin LJ, Long WA, McGoon MD, Rich S, Badesch DB, et al. A comparison of continuous intravenous epoprostenol (prostacyclin) with conventional therapy for primary pulmonary hypertension. The Primary Pulmonary Hypertension Study Group. N Engl J Med. 1996; 334: 296-302.</p>
      <p>2. Olschewski H, Simonneau G, Gali&#232; N, Higenbottam T, Naeije R, Rubin LJ, et al. Inhaled iloprost for severe pulmonary hypertension. N Engl J Med. 2002; 347: 322-9.</p>
      <p>3. Gali&#232; N, Humbert M, Vachi&#233;ry JL, Vizza CD, Kneussl M, Manes A, et al. Effects of beraprost sodium, an oral prostacyclin analogue, in patients with pulmonary arterial hypertension: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. J Am Coll Cardiol. 2002; 39: 1496-502.</p>
      <p>4. Simonneau G, Barst RJ, Galie N, Naeije R, Rich S, Bourge RC, et al. Continuous subcutaneous infusion of treprostinil, a prostacyclin analogue, in patients with pulmonary arterial hypertension: a double-blind, randomized, placebo-controlled trial. Am J Respir Crit Care Med. 2002; 165: 800-4.</p>
      <p>5. Rubin LJ, Badesch DB, Barst RJ, Galie N, Black CM, Keogh A, et al. Bosentan therapy for pulmonary arterial hypertension. N Engl J Med. 2002; 346: 1258.</p>
      <p>6. Barst RJ, Langleben D, Frost A, Horn EM, Oudiz R, Shapiro S, et al. Sitaxsentan therapy for pulmonary arterial hypertension. Am J Respir Crit Care Med. 2004; 169: 441-7.</p>
      <p>7. Gali&#233; N, Badesch D, Oudiz R, Simonneau G, McGoon MD, Keogh AM, et al. Ambrisentan therapy for pulmonary arterial hypertension. J Am Coll Cardiol. 2005; 46: 529-35.</p>
      <p>8. Gali&#232; N, Ghofrani HA, Torbicki A, Barst RJ, Rubin LJ, Badesch D, et al. Sildenafil citrate therapy for pulmonary arterial hypertension. N Engl J Med. 2006; 354:2400-1.</p>
      <p>9. Ghofrani HA, Rose F, Schermuly RT, Olschewski H, Wiedemann R, Kreckel A, et al. Oral sildenafil as long-term adjunct therapy to inhaled iloprost in severe pulmonary arterial hypertension. J Am Coll Cardiol. 2003; 42: 158-64.</p>
      <p>10. Mathai SC, Girgis RE, Fisher MR, Champion HC, Housten-Harris T, Zaiman A, et al. Addition of sildenafil to bosentan monotherapy in pulmonary arterial hypertension. Eur Respir J. 2007; 29: 469-75.</p>
      <p>11. Barreto AC, Franchi SM, Castro CR, Lopes AA. One-year follow-up of the effects of sildenafil on pulmonary arterial hypertension and veno-occlusive disease. Braz J Med Biol Res. 2005; 38: 185-95.</p>
      <p>12. Hoeper MM, Dinh-Xuan AT. Combination therapy for pulmonary arterial hypertension: still more questions than answers. Eur Respir J. 2004; 24: 339-40.</p>
      <p>13. ATS Committee on Proficiency Standards For Clinical Pulmonary Function Laboratories. ATS statement: guidelines for the six-minute walk test. Am J Respir Crit Care Med. 2002; 166: 111-7.</p>
      <p>14. Borg GA. Psychophysical bases of perceived exertion. Med Sci Sports Exerc. 1982; 14: 377-81.</p>
      <p>15. Macchia A, Marchioli R, Marfisi R, Scarano M, Levantesi G, Tavazzi L, et al. A meta-analysis of trials of pulmonary hypertension: a clinical condition looking for drugs and research methodology. Am Heart J. 2007; 153: 1037-47.</p>
      <p>16. McLaughlin VV, Oudiz RJ, Frost A, Tapson VF, Murali S, Channick RN, et al. Randomized study of adding inhaled iloprost to existing bosentan in pulmonary arterial hypertension. Am J Respir Crit Care Med. 2006; 174: 1257-63.</p>
      <p>17. McLaughlin VV, Sitbon O, Badesch DB, Barst RJ, Black C, Gali&#232; N, et al. Survival with first-line bosentan in patients with primary pulmonary hypertension. Eur Respir J. 2005; 25: 942.</p>
      <p>18. Nagendran J, Archer SL, Soliman D, Gurtu V, Moudgil R, Haromy A, et al. Phosphodiesterase type 5 is highly expressed in the hypertrophied human right ventricle, and acute inhibition of phosphodiesterase type 5 improves contractility. Circulation. 2007; 116: 238-48.</p>
      <p>19. Badesch DB, Abman SH, Simonneau G, Rubin LJ, McLaughlin VV. Medical therapy for pulmonary arterial hypertension: updated ACCP evidence-based clinical practice guidelines. Chest. 2007; 131: 1917-28.</p>
      <p>20. Klepetko W, Mayer E, Sandoval J, Trulock EP, Vachiery JL, Dartevelle P, et al. Interventional and surgical modalities of treatment for pulmonary arterial hypertension. J Am Coll Cardiol. 2004; 43 (12 Suppl S):73S-80S.</p>
      <p>21. Law MA, Grifka RG, Mullins CE, Nihill MR. Atrial septostomy improves survival in select patients with pulmonary hypertension. Am Heart J. 2007; 153: 779-84.</p>
      <p>22. Hertz MI, Taylor DO, Trulock EP, Boucek MM, Mohacsi PJ, Edwards LB, et al. The registry of the international society for heart and lung transplantation: nineteenth official report-2002. J Heart Lung Transplant. 2002; 21: 950-70.</p>
      <p>23. Hertz MI, Mohacsi PJ, Taylor DO, Trulock EP, Boucek MM, Deng MC, et al. The registry of the International Society for Heart and Lung Transplantation: introduction to the Twentieth Annual Reports-2003. J Heart Lung Transplant. 2003; 22: 610-5.</p>
      <p>
        <fn id="end-body2" fn-type="corresp">
          <p>Correspondencia:</p>
          <p> Antonio Augusto Lopes</p>
          <p> Av. Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44</p>
          <p> 05403-900 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="aablopes@usp.br">aablopes@usp.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Art&#237;culo recibido el 14/04/09; revisado recibido el 03/09/09; aceptado el 25/09/09.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
