<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">THtyvpQDcvC5dcz4GTsN4Br</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000500003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400503</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000027</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Impacto da prote&#237;na-C reativa no risco cardiovascular de adolescentes</article-title>
        <trans-title-group xml:lang="en">
          <trans-title>Impact of C-reactive protein on cardiovascular risk in adolescents</trans-title>
        </trans-title-group>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>Isis Tande da</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sanches</surname>
            <given-names>Let&#237;cia Bertoldi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mello</surname>
            <given-names>Ana Paula de Queiroz</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Damasceno</surname>
            <given-names>N&#225;gila Raquel Teixeira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Sa&#250;de P&#250;blica </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Nutri&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>05</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>585</fpage>
      <lpage>591</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>31</day>
          <month>10</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>23</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>21</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: V&#225;rios estudos sugerem que a prote&#237;na-C reativa (PCR) se correlaciona com doen&#231;a arterial coronariana em adultos. Entretanto, essa associa&#231;&#227;o ainda &#233; pouco explorada em adolescentes. OBJETIVO: Avaliar a associa&#231;&#227;o entre a PCR e os fatores de risco cardiovascular em adolescentes obesos. M&#201;TODOS: Oitenta e quatro adolescentes (12,6 &#177; 1,3 anos), ambos os sexos, foram distribu&#237;dos nos grupos Eutr&#243;fico (n = 28), Sobrepeso (n = 28) e Obeso (n = 28), segundo o &#237;ndice de massa corp&#243;rea (IMC). A concentra&#231;&#227;o de PCR (ELISA ultrassens&#237;vel), o perfil lip&#237;dico e o conte&#250;do de anticorpos anti-LDLox (ELISA) foram determinados ap&#243;s jejum de 12h. RESULTADOS: Os grupos foram semelhantes quanto a idade (p = 0,13) e sexo (p = 0,83). Colesterol total, HDL-C, CT/HDL-C e LDL-C/HDL-C apresentaram diferen&#231;as significativas entre os grupos Eutr&#243;fico e Obeso. N&#227;o houve varia&#231;&#227;o significativa no conte&#250;do de anticorpos anti-LDLox. Os valores de PCR foram diferentes entre os tr&#234;s grupos (p &lt; 0,01). PCR apresentou associa&#231;&#227;o significativa com IMC (&#946; = 2,533), CB (&#946; = 2,645) e CC (&#946; = 2,945), CT (&#946; = 0,006), LDL-C (&#946; = 0,006) e anticorpos anti-LDLox (&#946; = 0,383) e negativa entre HDL-C (&#946; = -0,017). CONCLUS&#195;O: Os resultados indicam que a PCR se associa significativamente com marcadores de risco cardiovascular em adolescentes.</p>
      </abstract>
      <trans-abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Several studies suggest that C-reactive protein (CRP) is associated with coronary artery disease in adults. However, this association has not been thoroughly explored in cases of adolescents. OBJECTIVE: To evaluate the association between CRP and cardiovascular risk factors in obese adolescents. METHODS: Eighty-four adolescents (12.6 &#177; 1.3 years) of both genders were divided into the following groups: Normal weight (n = 28), Overweight (n = 28), and Obese (n = 28), according to body mass index (BMI). CRP levels (ultrasensitive ELISA), the lipid profile, and anti-oxLDL antibody levels (ELISA) were determined after a 12-hour fast. RESULTS: The groups were similar in age (p = 0.13) and gender (p = 0.83). Total cholesterol, HDL-C, TC/HDL-C, and LDL-C/HDL-C showed significant differences between Normal weight and Obese groups. There was no significant variation in anti-oxLDL levels. CRP values were different among the three groups (p &lt; 0.01). CRP levels showed a significant association with BMI (&#946; = 2.533), AC (&#946; = 2.645), WC (&#946; = 2.945), TC (&#946; = 0.006), LDL-C (&#946; = 0.006), and anti-oxLDL antibodies (&#946; = 0.383), and a negative association with HDL-C (&#946; = -0.017). CONCLUSION: The results indicate that CRP is significantly associated with markers of cardiovascular risk in adolescents.</p>
      </trans-abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Proteina-C reativa</kwd>
        <kwd>adolescente</kwd>
        <kwd>estado nutricional</kwd>
        <kwd>fatores de risco cardiovascular</kwd>
        <kwd>sobrepeso</kwd>
        <kwd>obesidade</kwd>
      </kwd-group>
      <kwd-group xml:lang="en" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>C-reactive protein</kwd>
        <kwd>adolescent</kwd>
        <kwd>nutritional status</kwd>
        <kwd>risk factors</kwd>
        <kwd>overweight</kwd>
        <kwd>obesity</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>23</day>
        <month>04</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGOS ORIGINAIS </p>
    <p> CARDIOLOGIA PEDI&#193;TRICA </p>
    <p>
      <bold>Impacto da prote&#237;na-C reativa no risco cardiovascular de adolescentes</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Impact of C-reactive protein on cardiovascular risk in adolescents</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Isis Tande da Silva; Let&#237;cia Bertoldi Sanches; Ana Paula de Queiroz Mello; N&#225;gila Raquel Teixeira Damasceno</bold>
    </p>
    <p>Departamento de Nutri&#231;&#227;o, Faculdade de Sa&#250;de P&#250;blica, Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="add1">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> V&#225;rios estudos sugerem que a prote&#237;na-C reativa (PCR) se correlaciona com doen&#231;a arterial coronariana em adultos. Entretanto, essa associa&#231;&#227;o ainda &#233; pouco explorada em adolescentes. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar a associa&#231;&#227;o entre a PCR e os fatores de risco cardiovascular em adolescentes obesos. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Oitenta e quatro adolescentes (12,6 &#177; 1,3 anos), ambos os sexos, foram distribu&#237;dos nos grupos Eutr&#243;fico (n = 28), Sobrepeso (n = 28) e Obeso (n = 28), segundo o &#237;ndice de massa corp&#243;rea (IMC). A concentra&#231;&#227;o de PCR (ELISA ultrassens&#237;vel), o perfil lip&#237;dico e o conte&#250;do de anticorpos anti-LDLox (ELISA) foram determinados ap&#243;s jejum de 12h. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Os grupos foram semelhantes quanto a idade (p = 0,13) e sexo (p = 0,83). Colesterol total, HDL-C, CT/HDL-C e LDL-C/HDL-C apresentaram diferen&#231;as significativas entre os grupos Eutr&#243;fico e Obeso. N&#227;o houve varia&#231;&#227;o significativa no conte&#250;do de anticorpos anti-LDLox. Os valores de PCR foram diferentes entre os tr&#234;s grupos (p &lt; 0,01). PCR apresentou associa&#231;&#227;o significativa com IMC (&#946; = 2,533), CB (&#946; = 2,645) e CC (&#946; = 2,945), CT (&#946; = 0,006), LDL-C (&#946; = 0,006) e anticorpos anti-LDLox (&#946; = 0,383) e negativa entre HDL-C (&#946; = -0,017). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Os resultados indicam que a PCR se associa significativamente com marcadores de risco cardiovascular em adolescentes. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Proteina-C reativa, adolescente, estado nutricional, fatores de risco cardiovascular, sobrepeso, obesidade.</p>
    <p>
      <bold>ABSTRACT</bold>
    </p>
    <p><bold>BACKGROUND:</bold> Several studies suggest that C-reactive protein (CRP) is associated with coronary artery disease in adults. However, this association has not been thoroughly explored in cases of adolescents. </p>
    <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate the association between CRP and cardiovascular risk factors in obese adolescents. </p>
    <p><bold>METHODS:</bold> Eighty-four adolescents (12.6 &#177; 1.3 years) of both genders were divided into the following groups: Normal weight (n = 28), Overweight (n = 28), and Obese (n = 28), according to body mass index (BMI). CRP levels (ultrasensitive ELISA), the lipid profile, and anti-oxLDL antibody levels (ELISA) were determined after a 12-hour fast. </p>
    <p><bold>RESULTS:</bold> The groups were similar in age (p = 0.13) and gender (p = 0.83). Total cholesterol, HDL-C, TC/HDL-C, and LDL-C/HDL-C showed significant differences between Normal weight and Obese groups. There was no significant variation in anti-oxLDL levels. CRP values were different among the three groups (p &lt; 0.01). CRP levels showed a significant association with BMI (&#946; = 2.533), AC (&#946; = 2.645), WC (&#946; = 2.945), TC (&#946; = 0.006), LDL-C (&#946; = 0.006), and anti-oxLDL antibodies (&#946; = 0.383), and a negative association with HDL-C (&#946; = -0.017). </p>
    <p><bold>CONCLUSION:</bold> The results indicate that CRP is significantly associated with markers of cardiovascular risk in adolescents. </p>
    <p><bold>Key words:</bold> C-reactive protein; adolescent; nutritional status; risk factors; overweight; obesity.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A obesidade &#233; uma doen&#231;a cr&#244;nica, multifatorial, caracterizada pelo ac&#250;mulo de tecido adiposo no organismo, sendo o gasto energ&#233;tico fortemente influenciado por fatores gen&#233;ticos e ambientais<sup>1</sup>.</p>
    <p>A preval&#234;ncia da obesidade apresenta n&#250;meros cada vez mais elevados<sup>2</sup>. Kelly e cols.<sup>3 </sup>estimaram para 2030 uma eleva&#231;&#227;o de 25% e 32% nos casos de sobrepeso e obesidade, respectivamente, em todo o mundo. </p>
    <p>Segundo a Organiza&#231;&#227;o Pan-americana de Sa&#250;de (OPAS)<sup>4</sup>, a obesidade atinge todas as faixas et&#225;rias. Entretanto, nas &#250;ltimas d&#233;cadas o n&#250;mero de adolescentes obesos aumentou cerca de 70% nos Estados Unidos e 240% no Brasil. Dados do Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica (IBGE) indicaram que o excesso de peso e a obesidade atingiram, respectivamente, 16% e 2% dos adolescentes brasileiros<sup>5</sup>. </p>
    <p>Esse perfil tem refletido na ocorr&#234;ncia cada vez mais precoce de eventos cardiovasculares<sup>6</sup>. De acordo com Weiss e cols.<sup>7</sup>, crian&#231;as e adolescentes obesos apresentaram maior preval&#234;ncia de resist&#234;ncia a insulina, s&#237;ndrome metab&#243;lica e diabete melito tipo 2, quando comparados aos eutr&#243;ficos. </p>
    <p>Nesse sentido, tem sido proposto que as rea&#231;&#245;es inflamat&#243;rias, oxidativas e a resist&#234;ncia a insulina podem representar o ponto central entre a obesidade e a ocorr&#234;ncia de doen&#231;as cardiovasculares nos adultos<sup>8</sup>. </p>
    <p>O tecido adiposo produz diversas adipocitocinas, tais como interleucina-6 (IL6), adiponectina, leptina e fator de necrose tumoral (TNF-&#945;)<sup>9</sup>, cujo desbalan&#231;o modifica v&#225;rios fatores associados &#224;s doen&#231;as cardiovasculares (apetite, balan&#231;o energ&#233;tico, sensibilidade a insulina, press&#227;o arterial, metabolismo lip&#237;dico, imunidade e homeostase)<sup>10</sup>. A ativa&#231;&#227;o desses elementos favorece o desenvolvimento de um processo inflamat&#243;rio de baixa intensidade, caracterizado por um discreto aumento de biomarcadores inflamat&#243;rios (PCR) e oxidativos<sup>11</sup>. Esse aumento pode contribuir ativamente para o in&#237;cio de les&#245;es endoteliais, resultando em um fator de risco para a doen&#231;a arterial coronariana<sup>8,12</sup>. Entretanto, estudos sobre a varia&#231;&#227;o da PCR em adolescentes brasileiros ainda s&#227;o limitados e n&#227;o favorecem o monitoramento desse marcador inflamat&#243;rio e de risco cardiovascular em adolescentes, sobretudo com sobrepeso e obesidade.</p>
    <p>Nosso objetivo, portanto, foi identificar a associa&#231;&#227;o entre a prote&#237;na-C reativa e os marcadores cl&#225;ssicos de risco cardiovascular em adolescentes brasileiros com diferentes estados nutricionais.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>O estudo foi do tipo corte transversal e incluiu indiv&#237;duos adolescentes recrutados de escolas p&#250;blicas localizadas no munic&#237;pio de Piracicaba em S&#227;o Paulo, e do Centro de Atendimento e Apoio ao Adolescente, vinculado &#224; Universidade Federal de S&#227;o Paulo (Unifesp, S&#227;o Paulo). Foram considerados inclu&#237;dos no estudo adolescentes de 10 a 15 anos, de ambos os sexos, e exclu&#237;dos aqueles abaixo do percentil 3, segundo <italic>Center Disease Control</italic> (CDC)<sup>13</sup>.</p>
    <p>Os respons&#225;veis pelos adolescentes passaram pelo processo de esclarecimento, ap&#243;s o qual assinaram o termo de consentimento. O estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica da Faculdade de Sa&#250;de P&#250;blica da Universidade de S&#227;o Paulo (FSP/USP) (Proc. n&#186; 1.223) e seguiu as normas do Conselho Nacional de &#201;tica em Pesquisa com Humanos<sup>14</sup>.</p>
    <p>O tamanho amostral foi determinado para um estudo aleatorizado, utilizando tr&#234;s fatores: faixa et&#225;ria (quatro n&#237;veis), sexo (dois n&#237;veis: masculino e feminino) e grupo (tr&#234;s n&#237;veis: eutr&#243;fico, sobrepeso e obeso). Estabeleceu-se um poder m&#237;nimo de 80%, n&#237;vel de signific&#226;ncia alfa menor que 0,05 para detectar uma diferen&#231;a m&#237;nima entre os valores m&#233;dios dos extratos em torno de tr&#234;s unidades. A partir desse c&#225;lculo, verificou-se que o m&#237;nimo de adolescentes por grupo deveria ser 25.</p>
    <p>Os adolescentes foram submetidos, inicialmente, a uma avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica, na qual foram questionados a respeito de doen&#231;as cr&#244;nicas e agudas e uso de medicamentos. Investigou-se especialmente a presen&#231;a de afec&#231;&#245;es relacionadas com as doen&#231;as cardiovasculares (por exemplo, diabete, hipertens&#227;o e dislipidemias) presentes nos adolescentes e nos familiares de primeiro grau. Aqueles que relataram doen&#231;a ou uso de medicamentos nas duas semanas anteriores &#224; triagem foram exclu&#237;dos. Posteriormente, foram determinadas medidas de altura e peso por meio do Estadi&#244;metro AlturaExata<sup>&#174;</sup> (TBW Brasil, S&#227;o Paulo, Brasil) e da balan&#231;a digital Control<sup>&#174;</sup> (Plenna, S&#227;o Paulo, Brasil), respectivamente. A partir dessas medidas foi calculado o &#237;ndice de massa corporal [IMC = peso (kg)/altura<sup>2</sup> (m)], sendo o estado nutricional classificado, segundo as Curvas de Crescimento do CDC<sup>13</sup> para sexo e idade. As circunfer&#234;ncias do bra&#231;o (CB) e da cintura (CC) foram avaliadas utilizando-se uma fita inel&#225;stica flex&#237;vel com precis&#227;o de 1,0 mm (TBW Brasil<sup>&#174;</sup>, S&#227;o Paulo, Brasil).</p>
    <p>Cada adolescente foi submetido a uma coleta de sangue (20,0 ml), realizada por profissional capacitado e com materiais descart&#225;veis. A partir do plasma foram determinadas as concentra&#231;&#245;es de colesterol total (CT), HDL-colesterol (HDL-C) e triglic&#233;rides (TG) mediante m&#233;todos enzim&#225;ticos colorim&#233;tricos. Para determina&#231;&#227;o do LDL-colesterol (LDL-C) foi utilizada a f&#243;rmula de Friedwald<sup>15</sup>. O conte&#250;do de anticorpos anti-LDLox foi determinado, conforme Sanches e cols.<sup>16</sup>. A concentra&#231;&#227;o de PCR foi determinada por meio de ELISA ultrassens&#237;vel (Diagnostic Systems Laboratories, Inc. Webster, Texas, USA). Todas as an&#225;lises foram realizadas em triplicata.</p>
    <p>An&#225;lise comparativa, correla&#231;&#245;es e poss&#237;veis regress&#245;es foram avaliadas com o aux&#237;lio do programa Statistical Package for the Social Sciences<sup>&#174;</sup> (SPSS, vers&#227;o 15.0)<sup>17</sup>. A distribui&#231;&#227;o das vari&#225;veis foi avaliada pelo teste <italic>Kolmogorov Smirnov</italic> (p &gt; 0,05), sendo as n&#227;o param&#233;tricas (por exemplo, PCR) transformadas para a forma logar&#237;tmica. A diferen&#231;a entre os grupos foi determinada pelo <italic>ANOVA</italic> e as correla&#231;&#245;es pelo teste de <italic>Pearson</italic>. Para avaliar o efeito das vari&#225;veis antropom&#233;tricas (IMC, CB e CC) e bioqu&#237;micas (CT, HDL-C, LDL-C, TG e anticorpos anti-LDLox) sobre a varia&#231;&#227;o na concentra&#231;&#227;o da PCR foram testados modelos de regress&#227;o linear univariada. O valor de signific&#226;ncia considerado foi de p &lt; 0,05. </p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Atenderam aos crit&#233;rios de inclus&#227;o do presente estudo 84 adolescentes, com idade m&#233;dia de 12,6 &#177; 1,3 anos (12,3 &#177; 1,1, 12,7 &#177; 1,3 e 13,0 &#177; 1,5 anos para os grupos Eutr&#243;fico, Sobrepeso e Obeso, respectivamente), sendo 40 (47,6%) do sexo masculino e 44 (52,4%) do sexo feminino. De acordo com a classifica&#231;&#227;o do estado nutricional por percentis de IMC, os adolescentes foram distribu&#237;dos em tr&#234;s grupos: Eutr&#243;fico (n = 28; 33,3%); Sobrepeso (n = 28; 33,3%) e Obeso (n = 28; 33,3%). Os grupos Eutr&#243;fico, Sobrepeso e Obeso foram estatisticamente semelhantes entre si para idade e sexo (p = 0,13 e p = 0,83, respectivamente). A distribui&#231;&#227;o do sexo nos grupos apresentou-se da seguinte forma: Eutr&#243;ficos, n = 14 (50%) adolescentes do sexo masculino e 14 (50%) do sexo feminino; Sobrepesos, n = 12 (42,9%) adolescentes do sexo masculino e 16 (57,1%) feminino e Obesos, n = 14 (50%) adolescentes do sexo masculino e 14 (50%) feminino.</p>
    <p>A <xref ref-type="fig" rid="fig1">figura 1</xref> apresenta o perfil antropom&#233;trico (IMC, CB e CC) dos adolescentes e indica que todas as vari&#225;veis foram diferentes entre os grupos (IMC: p &lt; 0,001; CB: p &lt; 0,001 e CC: p &lt; 0,001). Destaca-se que os valores m&#233;dios de CB e CC observados nos grupos Sobrepeso (27,5 &#177; 4,8 cm e 82,2 &#177; 12,5 cm, respectivamente) e Obeso (33,1 &#177; 4,3 cm e 99,2 &#177; 13,6 cm, respectivamente) confirmaram a classifica&#231;&#227;o usando o IMC e indicaram risco cardiovascular associado &#224; CC maior que o grupo Eutr&#243;fico (22,0 &#177; 3,0 cm e 66,9 &#177; 7,2 cm, respectivamente). </p>
    <fig id="fig1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0585-00027-gf01.jpg"/></fig>
    <p>A an&#225;lise do perfil lip&#237;dico mostrou diferen&#231;as significativas entre os grupos Eutr&#243;fico e Obeso para CT (p = 0,048) e HDL-C (p = 0,029). Para as an&#225;lises de CT/HDL-C e LDL-C/HDL-C tamb&#233;m foram observadas diferen&#231;as significativas entre os grupos Eutr&#243;fico e Obeso (p = 0,001 e p = 0,015, respectivamente). O conte&#250;do de anticorpos anti-LDLox n&#227;o apresentou diferen&#231;as significativas entre os grupos estudados (<xref ref-type="table" rid="tab1">tab. 1</xref>). Em adi&#231;&#227;o, foram obtidas correla&#231;&#245;es positivas entre colesterol total e as seguintes medidas antropom&#233;tricas: IMC (r = 0,251 e p = 0,021), circunfer&#234;ncia da cintura (r = 0,333 e p = 0,002) e circunfer&#234;ncia do bra&#231;o (r = 0,298 e p = 0,006). </p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0585-00027-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>A concentra&#231;&#227;o de PCR apresentou valores diferentes entre os grupos Eutr&#243;fico e Sobrepeso (p &lt; 0,001) e Obeso (p &lt; 0,001), embora os grupos Sobrepeso e Obeso tenham apresentado perfil semelhante (p &gt; 0,05) (<xref ref-type="fig" rid="fig2">fig. 2</xref>). &#201; importante observar que nenhum dos valores de PCR esteve acima de 3,0 mg/dl, demonstrando que nenhum dos adolescentes estava com processo infeccioso. Quando avaliamos a variabilidade da PCR em raz&#227;o do sexo, independentemente do estado nutricional, verificamos que n&#227;o houve diferen&#231;a entre adolescentes masculinos (7,6 &#177; 1,4 ng/ml) e femininos (7,6 &#177; 1,5 ng/ml, p = 0,87). Em adi&#231;&#227;o, observamos que os grupos Eutr&#243;fico (masculino: 6,6 &#177; 1,3 ng/ml e feminino: 6,6 &#177; 1,5 ng/ml; p = 0,96); Sobrepeso (masculino: 7,8 &#177; 1,4 ng/ml e feminino: 7,8 &#177; 1,5 ng/ml; p = 0,83) e Obeso (masculino: 8,3 &#177; 0,9 ng/ml e feminino: 8,2 &#177; 1,2 ng/ml; p = 0,84) tamb&#233;m apresentaram perfil semelhante quanto ao sexo. </p>
    <fig id="fig2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0585-00027-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Ao avaliar as correla&#231;&#245;es entre a concentra&#231;&#227;o de PCR e os dados antropom&#233;tricos, verificamos que essa vari&#225;vel se correlacionou positivamente com IMC (r = 0,427 e p &lt; 0,001), CC (r = 0,418 e p &lt; 0,001) e CB (r = 0,403 e p &lt; 0,001) (<xref ref-type="fig" rid="a03fig03m">fig. 3</xref>). Observamos tamb&#233;m que o CT (r = 0,304 e p = 0,005) e o LDL-C (r = 0,226 e p = 0,040) apresentaram correla&#231;&#227;o positiva com a concentra&#231;&#227;o de PCR. Perfil inverso foi encontrado quando avaliamos a correla&#231;&#227;o entre a PCR e o HDL-C (r = -0,295 e p = 0,007) (<xref ref-type="fig" rid="a03fig04m">fig. 4</xref>). Esses resultados foram refor&#231;ados pela an&#225;lise de regress&#227;o linear univariada, em que verificamos que o IMC (&#946; = 2,533; p &lt; 0,001), a CB (&#946; = 2,645; p&lt;0,001) e a CC (&#946; = 2,945; p &lt; 0,001) influenciaram positivamente a concentra&#231;&#227;o de PCR. Verificamos ainda associa&#231;&#227;o positiva entre CT (&#946; = 0,006 e p = 0,003), LDL-C (&#946; = 0,006 e p = 0,026) e anticorpos anti-LDLox (&#946; = 0,383; p &lt; 0,049), e negativa entre HDL-C (&#946; = -0,017 e p = 0,018) e a concentra&#231;&#227;o de PCR nos adolescentes.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a03fig03m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0585-00027-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a03fig04m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0585-00027-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O excesso de peso predisp&#245;e ao risco de doen&#231;as cardiovasculares, influenciando altera&#231;&#245;es no metabolismo de lip&#237;deos e na press&#227;o arterial<sup>18</sup>, sendo o monitoramento dessas altera&#231;&#245;es indicativo de risco cardiovascular aumentado e de morbidades associ&#225;veis &#224; obesidade<sup>19</sup>. </p>
    <p>No presente estudo, observamos que o colesterol total variou de modo crescente ao estado nutricional e perfil inverso foi obtido com o HDL-C. Resultados semelhantes foram descritos por Carneiro e cols.<sup>20</sup> ao verificar que adolescentes obesos tinham maiores valores de circunfer&#234;ncia da cintura, enquanto apresentavam menores valores de HDL-C e maiores valores de triglic&#233;rides em compara&#231;&#227;o com n&#227;o obesos. Essa rela&#231;&#227;o tamb&#233;m foi descrita por Lima e cols.<sup>21</sup> ao descreverem que adolescentes obesos t&#234;m maiores concentra&#231;&#245;es de colesterol total e LDL-C, que adolescentes eutr&#243;ficos. Refor&#231;ando os estudos acima, Sinaiko e cols.<sup>22</sup> observaram que adolescentes com maiores valores de IMC apresentaram maior concentra&#231;&#227;o de lip&#237;deos s&#233;ricos e diminui&#231;&#227;o de HDL-C. Lambert e cols.<sup>23</sup> evidenciaram em estudo de base populacional que o aumento dos quartis de IMC variou simultaneamente ao aumento nos quartis de LDL-C, triglic&#233;rides e diminui&#231;&#227;o dos quartis de HDL-C. Em nosso estudo observamos tamb&#233;m que mesmo havendo correla&#231;&#227;o significativa entre os par&#226;metros lip&#237;dicos e as medidas antropom&#233;tricas, o perfil lip&#237;dico m&#233;dio dos grupos apresentou valores considerados normais ou pr&#243;ximos do <italic>borderline</italic>. Apesar disso, observamos que 84,5% dos adolescentes apresentaram valores abaixo do recomendado para o HDL-C<sup>24</sup>. Considerando os baixos valores de HDL-C obtidos em nosso estudo, independentemente do estado nutricional e, previamente, descritos por outros autores<sup>25</sup>, se questiona se esse seria o ponto de corte ideal para essa popula&#231;&#227;o ou se o conjunto desses resultados indica um grave problema de sa&#250;de p&#250;blica. Assumindo a possibilidade de que os baixos valores de HDL-C em adolescentes possam estar superestimando a presen&#231;a de dislipidemias nessa popula&#231;&#227;o, verificamos que, excluindo o HDL-C 62,5% dos adolescentes obesos apresentaram todos os par&#226;metros lip&#237;dicos dentro das recomenda&#231;&#245;es. Esse fato indica que mesmo apresentando obesidade, um consider&#225;vel n&#250;mero de adolescentes n&#227;o tem altera&#231;&#245;es nos marcadores cardiometab&#243;licos cl&#225;ssicos (perfil lip&#237;dico), conforme proposto recentemente por Lambert e cols.<sup>26</sup>. </p>
    <p>Ao contr&#225;rio, quando comparamos os resultados de PCR entre os adolescentes levando em considera&#231;&#227;o o estado nutricional, verificamos que os adolescentes obesos (0,63 mg/dl) apresentaram valores superiores aos eutr&#243;ficos (0,20 mg/dl). Destacamos ainda que os valores observados no grupo obeso foram superiores aos valores de refer&#234;ncia descritos na literatura para indiv&#237;duos adultos: 0-0,5 mg/dl<sup>27</sup> e 0,22 mg/dl<sup>28</sup>. Essa an&#225;lise &#233; refor&#231;ada pelo estudo conduzido por Larkin e cols.<sup>29</sup>, no qual a concentra&#231;&#227;o de PCR variou de 0,1 a 90 mg/l em 89% dos adolescentes. Esses mesmos autores destacaram ainda que a PRC aumentou com o IMC. Portanto, esses resultados mostram que a prote&#237;na-C reativa pode ser um marcador de risco cardiovascular precoce em adolescentes obesos, conforme proposto por Soriano-Guill&#233;n e cols.<sup>8</sup>. Esses resultados indicam ainda que, embora n&#227;o haja um &#250;nico <italic>cut off</italic> para PCR, os adolescentes inclu&#237;dos no estudo apresentaram um processo inflamat&#243;rio subcl&#237;nico associado &#224; obesidade, independentemente do ponto de corte que adotarmos. Essas observa&#231;&#245;es s&#227;o refor&#231;adas pela avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica feita com os adolescentes durante a triagem, ou seja, aqueles que relataram algum sintoma ou apresentaram algum sinal t&#237;pico de processos infecciosos agudos foram exclu&#237;dos do estudo.</p>
    <p>V&#225;rios estudos demonstraram que a concentra&#231;&#227;o de PCR em adultos est&#225; associada positivamente com valores de IMC e circunfer&#234;ncia da cintura<sup>30</sup>. Em adi&#231;&#227;o, sabe-se que a PCR, al&#233;m de ser um bom preditor de risco cardiovascular, constitui um potencial mediador da inflama&#231;&#227;o nas les&#245;es ateroscler&#243;ticas. Tendo por base a forte rela&#231;&#227;o entre par&#226;metros antropom&#233;tricos, perfil lip&#237;dico, PCR e risco cardiovascular amplamente descrita na popula&#231;&#227;o adulta, estudos recentes t&#234;m investigado a varia&#231;&#227;o de PCR em crian&#231;as e adolescentes com sobrepeso ou obesidade. Visser e cols.<sup>28</sup> observaram que crian&#231;as com excesso de peso, quando comparadas &#224;s eutr&#243;ficas, apresentaram maiores concentra&#231;&#245;es de PCR, al&#233;m de apresentarem um risco sete vezes maior de terem s&#237;ndrome metab&#243;lica na fase adulta caso se tornem obesas. Mais recentemente, Roh e cols.<sup>31</sup> avaliando adolescentes obesos confirmaram que esses indiv&#237;duos apresentaram caracter&#237;sticas inflamat&#243;rias semelhantes aos adultos obesos.</p>
    <p>No presente estudo, verificamos que o conte&#250;do de PCR se correlacionou positivamente com todos os par&#226;metros antropom&#233;tricos (IMC, CB e CC), destacando-se a CC como um potencial marcador de resist&#234;ncia &#224; insulina<sup>7,32</sup> e risco de s&#237;ndrome metab&#243;lica. Correla&#231;&#227;o semelhante j&#225; havia sido descrita por Weinbrenner e cols.<sup>33</sup> para a popula&#231;&#227;o adulta. Embora a rela&#231;&#227;o entre PCR e v&#225;rios fatores de risco cardiovascular seja amplamente documentada na popula&#231;&#227;o adulta, recentemente Denney-Wilson e cols.<sup>34</sup> descreveram que a obesidade e valores elevados de CC, em adolescentes, apresentaram associa&#231;&#227;o com a PCR. Em sintonia aos estudos descritos acima, Oliveira e cols.<sup>35</sup> avaliando a concentra&#231;&#227;o de PCR em adolescentes e crian&#231;as brasileiras encontraram associa&#231;&#227;o positiva dessa vari&#225;vel com IMC e CC.</p>
    <p>Al&#233;m das associa&#231;&#245;es descritas anteriormente e confirmadas no presente estudo, destacam-se as correla&#231;&#245;es da PCR com o perfil lip&#237;dico. Neste estudo observamos correla&#231;&#227;o positiva entre colesterol total e LDL-C com PCR, al&#233;m de correla&#231;&#227;o negativa entre PCR e HDL-C. Resultados semelhantes foram descritos por Soriano-Guill&#233;n e cols.<sup>8</sup>. Entretanto, Roh e cols.<sup>31</sup> e Oliveira e cols.<sup>35</sup> verificaram que a PCR s&#243; foi associada com triglic&#233;rides, enquanto Guran e cols.<sup>36</sup> observaram correla&#231;&#227;o negativa apenas entre PCR e HDL-C. </p>
    <p>Embora os efeitos do processo inflamat&#243;rio de baixa intensidade associado &#224; obesidade em crian&#231;as e adolescentes ainda sejam pouco explorados; em adultos clinicamente saud&#225;veis, observa-se que a PCR contribui de forma independente para a ocorr&#234;ncia de eventos coronarianos<sup>37</sup>, al&#233;m de influenciar a incid&#234;ncia futura de diabete e doen&#231;as cardiovasculares<sup>38</sup>. O perfil inflamat&#243;rio identificado pela PCR foi refor&#231;ado pela presen&#231;a de anticorpos anti-LDLox, que embora n&#227;o tenha apresentado varia&#231;&#227;o significativa entre os grupos indicou a presen&#231;a de resposta inflamat&#243;ria ativa nesses indiv&#237;duos, conforme previamente descrito por nosso grupo<sup>16</sup> e tamb&#233;m por Barros e cols.<sup>39</sup>. Em nosso estudo, a elevada concentra&#231;&#227;o de PCR, ainda que subcl&#237;nica, apresentou significativa associa&#231;&#227;o com os par&#226;metros de risco cardiovascular (antropom&#233;tricos, lip&#237;dicos e oxidativos), sugerindo que esse marcador possa ser um importante preditor cardiometab&#243;lico em adolescentes. </p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os resultados apresentados neste estudo indicam, portanto, que os adolescentes obesos apresentam um conte&#250;do de PCR mais elevado que os adolescentes eutr&#243;ficos, tendo essa vari&#225;vel significativa associa&#231;&#227;o com par&#226;metros lip&#237;dicos e antropom&#233;tricos classicamente usados para avaliar o risco cardiovascular individual. Nesse sentido, a inclus&#227;o da PCR no delineamento dos fatores de risco cardiovascular em adolescentes se torna relevante pela sua capacidade preditiva e seu importante potencial relacionado &#224;s estrat&#233;gias preventivas voltadas a esse segmento da popula&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de S&#227;o Paulo (Fapesp) (Processo n.04/14517-6).</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Let&#237;cia Bertoldi Sanches pela Faculdade de Sa&#250;de P&#250;blica - Universidade de S&#227;o Paulo.</p>
    <p>
      <fn id="add1" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> N&#225;gila Raquel Teixeira Damasceno </p>
        <p> Av. Dr. Arnaldo, 715 - Cerqueira C&#233;sar </p>
        <p> 01246-904 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="nagila@usp.br">nagila@usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 31/10/08; revisado recebido em 23/08/09; aceito em 21/10/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Muennig P. The body politic: the relationship between stigma and obesity-associated disease. BMC Public Health. 2008; 21 (8): 128.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The body politic: the relationship between stigma and obesity-associated disease</article-title>
          <source>BMC Public Health</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>128</fpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Muennig</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Haslam DW, James WPT. Obesity. Lancet. 2005; 366 (9462): 1197-209.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obesity</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1197</fpage>
          <lpage>209</lpage>
          <issue>9462</issue>
          <volume>366</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Haslam</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>James</surname>
              <given-names>WPT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Kelly T, Yang W, Chen C-S, Reynolds K, He J. Global burden of obesity in 2005 and projections to 2030. Int J Obes (Lond). 2008; 32 (9): 431-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Global burden of obesity in 2005 and projections to 2030</article-title>
          <source>Int J Obes (Lond)</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>431</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kelly</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yang</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>C-S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reynolds</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>He</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Organiza&#231;&#227;o Pan-Americana da Sa&#250;de / Organiza&#231;&#227;o Mundial da Sa&#250;de. Doen&#231;as cr&#244;nico-degenerativas e obesidade: estrat&#233;gia mundial sobre alimenta&#231;&#227;o saud&#225;vel, atividade f&#237;sica e sa&#250;de. Bras&#237;lia: Minist&#233;rio da Sa&#250;de. 2002.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Doen&#231;as cr&#244;nico-degenerativas e obesidade: estrat&#233;gia mundial sobre alimenta&#231;&#227;o saud&#225;vel, atividade f&#237;sica e sa&#250;de</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <label>5</label>
        <mixed-citation>5.	Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;sticas (IBGE). Pesquisa de or&#231;amentos familiares no Brasil, 2002/2003. Antropometria e an&#225;lise do estado nutricional de crian&#231;as e adolescentes no Brasil. Rio de Janeiro; 2006.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Pesquisa de or&#231;amentos familiares no Brasil, 2002/2003: Antropometria e an&#225;lise do estado nutricional de crian&#231;as e adolescentes no Brasil</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Yamamoto-Kimura L, Posadas-Romero C, Posadas-S&#225;nchez R, Zamora-Gonz&#225;lez J, Cardoso-Salda&#241;a G, Mendez Ram&#237;rez I. Prevalence and interrelations of cardiovascular risk factors in urban and rural Mexican adolescents. J Adolesc Health. 2006; 38 (5): 591-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence and interrelations of cardiovascular risk factors in urban and rural Mexican adolescents</article-title>
          <source>J Adolesc Health</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>591</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yamamoto-Kimura</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Posadas-Romero</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Posadas-S&#225;nchez</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zamora-Gonz&#225;lez</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cardoso-Salda&#241;a</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mendez Ram&#237;rez</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Weiss R, Dziura J, Burgert TS, Tamborlane WV, Taksali SE, Yeckel CW, et al. Obesity and the metabolic syndrome in children and adolescents. N Engl J Med. 2004; 350 (23): 2362-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obesity and the metabolic syndrome in children and adolescents</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2362</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>23</issue>
          <volume>350</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Weiss</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dziura</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burgert</surname>
              <given-names>TS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tamborlane</surname>
              <given-names>WV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taksali</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yeckel</surname>
              <given-names>CW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Soriano-Guill&#233;n L, Hern&#225;ndez-Garc&#237;a B, Pita J, Dominguez-Garrido N, Rio-Camacho GD, Rovira A. High sensitivity C-reactive protein is a good marker of cardiovascular risk in obese children and adolescents. Eur J Endocrinol. 2008; 159 (1): R1-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>High sensitivity C-reactive protein is a good marker of cardiovascular risk in obese children and adolescents</article-title>
          <source>Eur J Endocrinol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>R1</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>159</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Soriano-Guill&#233;n</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hern&#225;ndez-Garc&#237;a</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pita</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dominguez-Garrido</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rio-Camacho</surname>
              <given-names>GD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rovira</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Lazar MA. How obesity causes diabetes: not a tall tale. Science. 2005; 307 (5708): 373-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>How obesity causes diabetes: not a tall tale</article-title>
          <source>Science</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>373</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>5708</issue>
          <volume>307</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lazar</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Wang P, Mariman E, Renes J, Keijer J. The secretory function of adipocytes in the physiology of white adipose tissue. J Cell Physiol. 2008; 216 (1): 3-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The secretory function of adipocytes in the physiology of white adipose tissue</article-title>
          <source>J Cell Physiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>3</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>216</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mariman</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Renes</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keijer</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Sebekov&#225; K, Somoza V, Jarcuskov&#225; M, Heidland A, Podrack&#225; L. Plasma advanced glycation end products are decreased in obese children compared with lean controls. Int J Pediatr Obes. 2009; 4 (2): 112-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Plasma advanced glycation end products are decreased in obese children compared with lean controls</article-title>
          <source>Int J Pediatr Obes</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>112</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sebekov&#225;</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Somoza</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jarcuskov&#225;</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heidland</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Podrack&#225;</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Greenberg AS, Obrin MS. Obesity and the role of adipose tissue in inflammation and metabolism. Am J Clin Nutr. 2006; 83 (2): 461S-465S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obesity and the role of adipose tissue in inflammation and metabolism</article-title>
          <source>Am J Clin Nutr</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>461S</fpage>
          <lpage>465S</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Greenberg</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Obrin</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. National Center for Health Statistics (NCHS): Developed by the National Center for Health Statistics in collaboration with the National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion. May, 2000. [Acessed on 2008 Feb 10]. Available from: <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.cdc.gov/growthcharts">http://www.cdc.gov/growthcharts</ext-link>.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Developed by the National Center for Health Statistics in collaboration with the National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion</source>
          <date>
            <year>2000</year>
            <month>05</month>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <label>14</label>
        <mixed-citation>14.	Brasil. Resolu&#231;&#227;o n. 196, de 10 de outubro de 1996. Disp&#245;e sobre as normas nacionais de &#233;tica em pesquisa com humanos. Bras&#237;lia: Conselho Nacional de Sa&#250;de. 1999.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Resolu&#231;&#227;o n. 196, de 10 de outubro de 1996: Disp&#245;e sobre as normas nacionais de &#233;tica em pesquisa com humanos</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Friedewald WT, Levi RI, Fredrickson DS. Estimation of concentration of low density lipoprotein cholesterol in plasma, without use of the preparatives ultracentrifuge. Clin Chem. 1972; 18 (6): 499-502.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Estimation of concentration of low density lipoprotein cholesterol in plasma, without use of the preparatives ultracentrifuge</article-title>
          <source>Clin Chem</source>
          <date>
            <year>1972</year>
          </date>
          <fpage>499</fpage>
          <lpage>502</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Friedewald</surname>
              <given-names>WT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levi</surname>
              <given-names>RI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fredrickson</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Sanches LB, Silva IT, Paz AFS, Fisberg M, Cintra IP, Villar BS, et al. Auto-anticorpos anti-LDLox e sua correla&#231;&#227;o com o perfil lip&#237;dico e o estado nutricional de adolescentes. Jornal de Pediatria. 2008; 84 (3): 258-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Auto-anticorpos anti-LDLox e sua correla&#231;&#227;o com o perfil lip&#237;dico e o estado nutricional de adolescentes</article-title>
          <source>Jornal de Pediatria</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>258</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sanches</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>IT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paz</surname>
              <given-names>AFS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fisberg</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cintra</surname>
              <given-names>IP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villar</surname>
              <given-names>BS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17.  SPSS Incorporation. Statistical package for the social science for windows student version/ SPSS (computer program) release 15.0 Chicago: marketing department, 2000.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Statistical package for the social science for windows student version/ SPSS (computer program) release 15.0</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>SPSS Incorporation</surname>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Xu C, Yang X, Zu S, Han S, Zhang Z, Zhu G. Association between serum lipids, blood pressure, and simple anthropometric measures in an adult Chinese population. Arch Med Res. 2008; 39 (6): 610-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Association between serum lipids, blood pressure, and simple anthropometric measures in an adult Chinese population</article-title>
          <source>Arch Med Res</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>610</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Xu</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yang</surname>
              <given-names>X</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Han</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhu</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Seki M, SekiI MO, Seki MO, Lima AD, Onishi MH, Seki MO, et al. Estudo do perfil lip&#237;dico de crian&#231;as e jovens at&#233; 19 anos de idade. J Bras Patol Med Lab. 2001; 37: 247-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Estudo do perfil lip&#237;dico de crian&#231;as e jovens at&#233; 19 anos de idade</article-title>
          <source>J Bras Patol Med Lab</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>247</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Seki</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>SekiI</surname>
              <given-names>MO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seki</surname>
              <given-names>MO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lima</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Onishi</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seki</surname>
              <given-names>MO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20.  Carneiro JRI, Kushnir MC, Clemente ELS, Brand&#227;o MG, Gomes MB. Obesidade na adolesc&#234;ncia: fator de risco para complica&#231;&#245;es cl&#237;nico-metab&#243;licas. Arq Bras Endocrinol Metab. 2000; 44 (5): 390-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obesidade na adolesc&#234;ncia: fator de risco para complica&#231;&#245;es cl&#237;nico-metab&#243;licas</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>390</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carneiro</surname>
              <given-names>JRI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kushnir</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clemente</surname>
              <given-names>ELS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brand&#227;o</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Lima SCVC, Arrais RF, Almeida MG, Souza ZM, Pedrosa LFC. Plasma lipid profile and lipid peroxidation in overweight or obese children and adolescents. J Pediatr. 2004; 80 (1): 23-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Plasma lipid profile and lipid peroxidation in overweight or obese children and adolescents</article-title>
          <source>J Pediatr</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>23</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>80</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lima</surname>
              <given-names>SCVC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arrais</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Souza</surname>
              <given-names>ZM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pedrosa</surname>
              <given-names>LFC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Sinaiko AR, Steinberger J, Moran A, Prineas RJ, Vessby B, Basu S, et al. Relation of body mass index and insulin resistance to cardiovascular risk factors, inflammatory factors, and oxidative stress during adolescence. Circulation. 2005; 111 (15): 1985-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relation of body mass index and insulin resistance to cardiovascular risk factors, inflammatory factors, and oxidative stress during adolescence</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1985</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sinaiko</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steinberger</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moran</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prineas</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vessby</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Basu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Lambert M, Paradis G, O'Loughlin J, Delvin EE, Hanley JA, Levy E. Insulin resistance syndrome in a representative sample of children and adolescents from Quebec, Canada. Int J Obes Relat Metab Disord. 2004; 28: 833-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Insulin resistance syndrome in a representative sample of children and adolescents from Quebec, Canada</article-title>
          <source>Int J Obes Relat Metab Disord</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>833</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lambert</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paradis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Loughlin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Delvin</surname>
              <given-names>EE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hanley</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levy</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Giuliano ICB, Caramelli B, Pe3llanda L, Duncan B, Mattos S, Fonseca FH. Sociedade Brasileira de Cardiologia. I Diretriz de preven&#231;&#227;o de aterosclerose na inf&#226;ncia e na adolesc&#234;ncia. Arq Bras Cardiol. 2005; 85 (supl 6): 1-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sociedade Brasileira de Cardiologia: I Diretriz de preven&#231;&#227;o de aterosclerose na inf&#226;ncia e na adolesc&#234;ncia</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Giuliano</surname>
              <given-names>ICB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caramelli</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pe3llanda</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duncan</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mattos</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonseca</surname>
              <given-names>FH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Brotons C, Ribeira A, Perich RM, Abrodos D, Magna P, Pablo S, et al. Worldwide distribution of blood lipids and lipoproteins in childhood and adolescence: a review study. Atherosclerosis. 1998; 139 (1): 1-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Worldwide distribution of blood lipids and lipoproteins in childhood and adolescence: a review study</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>139</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brotons</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeira</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perich</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abrodos</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magna</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pablo</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Lambert M, Delvin EE, Levy E, O`Loughlin J, Paradis G, Barnett T, et al. Prevalence of cardiometabolic risk factors by weight status in a population-based sample of Quebec children and adolescents. Can J Cardiol. 2008; 24 (7): 575-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of cardiometabolic risk factors by weight status in a population-based sample of Quebec children and adolescents</article-title>
          <source>Can J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>575</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lambert</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Delvin</surname>
              <given-names>EE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levy</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O`Loughlin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paradis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barnett</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Mandato C, Lucariello S, Licenziati MR, Franzese A, Spagnuolo MI, Ficarella R, et al. Metabolic, hormonal, oxidative, and inflammatory factors in pediatric obesity-related liver disease. J Pediatr. 2005; 147 (1): 62-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Metabolic, hormonal, oxidative, and inflammatory factors in pediatric obesity-related liver disease</article-title>
          <source>J Pediatr</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>62</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>147</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mandato</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lucariello</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Licenziati</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franzese</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spagnuolo</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ficarella</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Visser M, Bouter LM, McQuillan GM, Wener MH, Harris TB. Low-grade Systemic Inflammation in Overweight Children. Pediarics. 2001;107(1): E13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Low-grade Systemic Inflammation in Overweight Children</article-title>
          <source>Pediarics</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>E13</fpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Visser</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bouter</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McQuillan</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wener</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harris</surname>
              <given-names>TB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Larkin EK, Rosen CL, Kirchner HL, Storfer-Isser A, Emancipator JL, Johnson NL, et al. Variation of C-reactive protein levels in adolescents: association with sleep-disordered breathing and sleep duration. Circulation. 2005; 111 (15): 1978-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Variation of C-reactive protein levels in adolescents: association with sleep-disordered breathing and sleep duration</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1978</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Larkin</surname>
              <given-names>EK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosen</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kirchner</surname>
              <given-names>HL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Storfer-Isser</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Emancipator</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>NL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Snodgrass JJ, Leonard WR, Tarskaia LA, McDade TW, Sorensen MV, Aleksee VP, et al. Anthropometric correlates of C-reactive protein among indigenous siberians. J Physiol Anthropol. 2007; 26 (2): 241-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anthropometric correlates of C-reactive protein among indigenous siberians</article-title>
          <source>J Physiol Anthropol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>241</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Snodgrass</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leonard</surname>
              <given-names>WR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tarskaia</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McDade</surname>
              <given-names>TW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sorensen</surname>
              <given-names>MV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aleksee</surname>
              <given-names>VP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Roh EJ, Lim JW, Ko KO, Cheon EJ. A useful predictor of early atherosclerosis in obese children: serum high-sensitivity C-reactive protein. J Korean Med Sci. 2007; 22 (2): 192-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A useful predictor of early atherosclerosis in obese children: serum high-sensitivity C-reactive protein</article-title>
          <source>J Korean Med Sci</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>192</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Roh</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lim</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ko</surname>
              <given-names>KO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cheon</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Akinci G, Akinci B, Coskun S, Bayindir P, Hekimsoy Z, Ozmen B. Evaluation of markers of inflammation, insulin resistance and endothelial dysfunction in children at risk for overweight. Hormones (Athens). 2008; 7 (2): 156-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evaluation of markers of inflammation, insulin resistance and endothelial dysfunction in children at risk for overweight</article-title>
          <source>Hormones (Athens)</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>156</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Akinci</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akinci</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coskun</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bayindir</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hekimsoy</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ozmen</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Weinbrenner T, Schr&#246;der H, Escurriol V, Fito M, Elosua R, Vila J, et al. Circulating oxidized LDL is associated with increased waist circumference independent of body mass index in men and women. Am J Clin Nutr. 2006; 83 (1): 30-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Circulating oxidized LDL is associated with increased waist circumference independent of body mass index in men and women</article-title>
          <source>Am J Clin Nutr</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>30</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Weinbrenner</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schr&#246;der</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Escurriol</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fito</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elosua</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vila</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Denney-Wilson E, Hardy LL, Dobbins T, Okely AD, Baur LA. Body mass index, waist circumference, and chronic disease risk factors in Australian adolescents. Arch Pediatr Adolesc Med. 2008; 162 (6): 566-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Body mass index, waist circumference, and chronic disease risk factors in Australian adolescents</article-title>
          <source>Arch Pediatr Adolesc Med</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>566</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>162</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Denney-Wilson</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hardy</surname>
              <given-names>LL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dobbins</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okely</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baur</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Oliveira AC, Oliveira AM, Almeida MS, Silva AM, Adan L, Adeia AM. Alanine aminotransferase and high sensitivity C-reactive protein: correlates of cardiovascular risk factors in youth. J Pediatr. 2008; 152 (3): 337-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Alanine aminotransferase and high sensitivity C-reactive protein: correlates of cardiovascular risk factors in youth</article-title>
          <source>J Pediatr</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>337</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>152</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adan</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adeia</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Guran O, Akalin F, Ayabakan C, Cereli FY, Haklar G. High-sensitivity C-reactive protein in children at risk for coronary artery disease. Acta Paediatr. 2007; 96 (8): 1214-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>High-sensitivity C-reactive protein in children at risk for coronary artery disease</article-title>
          <source>Acta Paediatr</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1214</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guran</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akalin</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ayabakan</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cereli</surname>
              <given-names>FY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haklar</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Koenig W, Sund M, Fr&#246;hlich M, Fischer HG, L&#246;wel H, D&#246;ring A, et al. C-reactive protein, a sensitive marker of inflammation, predicts future risk of coronary heart disease in initially healthy middle-aged men: results from the MONICA (Monitoring Trends and Determinants in Cardiovascular Disease) Augsburg Cohort Study, 1984 to 1992. Circulation. 1999; 99 (2): 237-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>C-reactive protein, a sensitive marker of inflammation, predicts future risk of coronary heart disease in initially healthy middle-aged men: results from the MONICA (Monitoring Trends and Determinants in Cardiovascular Disease) Augsburg Cohort Study, 1984 to 1992</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>237</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>99</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Koenig</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sund</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fr&#246;hlich</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fischer</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>L&#246;wel</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D&#246;ring</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Ford ES. The metabolic syndrome and C-reactive protein, fibrinogen, and leukocyte count: findings from the Third National Health and Nutrition Examination Survey. Atherosclerosis. 2003; 168 (2): 351-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The metabolic syndrome and C-reactive protein, fibrinogen, and leukocyte count: findings from the Third National Health and Nutrition Examination Survey</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>351</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>168</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ford</surname>
              <given-names>ES</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B39">
        <mixed-citation>39. Barros MR, Bertolami MC, Abdalla DS, Ferreira WP. Identification of mildly oxidized low-density lipoprotein (electronegative LDL) and its auto-antibodies IgG in children and adolescents hypercholesterolemic offspring. Atherosclerosis. 2006; 184 (1): 103-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Identification of mildly oxidized low-density lipoprotein (electronegative LDL) and its auto-antibodies IgG in children and adolescents hypercholesterolemic offspring</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>103</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>184</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barros</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bertolami</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abdalla</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>WP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Impacto de la Prote&#237;na-C reactiva en el riesgo cardiovascular de adolescentes</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Diversos estudios sugieren que la prote&#237;na-C reactiva (PCR) se correlaciona con la enfermedad arterial coronaria en adultos. Sin embargo, esta asociaci&#243;n es todav&#237;a poco explorada en adolescentes. OBJETIVO: Evaluar la asociaci&#243;n entre la PCR y los factores de riesgo cardiovascular en adolescentes obesos. M&#201;TODOS: Ochenta y cuatro adolescentes (12,6 &#177; 1,3 a&#241;os), de ambos sexos, se distribuyeron en los grupos Eutr&#243;fico (n=28), Sobrepeso (n=28) y Obeso (n=28), seg&#250;n el IMC. La concentraci&#243;n de PCR (ELISA ultrasensible), el perfil lip&#237;dico y el contenido de anticuerpos anti-LDLox (ELISA) fueron determinados tras ayuno de 12h. RESULTADOS: Los grupos se hallaron semejantes en cuanto a la edad (p=0,13) y sexo (p=0,83). Colesterol total, HDL-C, CT/HDL-C y LDL-C/HDL-C expresaron diferencias significativas entre los grupos Eutr&#243;fico y Obeso. No hubo variaci&#243;n significativa en el contenido de anticuerpos anti-LDLox. Los valores de PCR fueron diferentes entre los tres grupos (p&lt;0,01). La PCR expres&#243; asociaci&#243;n significativa con IMC (&#946;=2,533), CB (&#946;=2,645) y CC (&#946;=2,945), CT (&#946;=0,006), LDL-C (&#946;=0,006) y anticuerpos anti-LDLox (&#946;=0,383) y negativa entre HDL-C (&#946;= -0,017). CONCLUSI&#211;N: Los resultados indican que la PCR se asocia significativamente con marcadores de riesgo cardiovascular en adolescentes.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Prote&#237;na C reactiva</kwd>
        <kwd>adolescente</kwd>
        <kwd>estado nutricional</kwd>
        <kwd>factores de riesgo cardiovascular</kwd>
        <kwd>sobrepeso</kwd>
        <kwd>obesidad</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>Impacto de la Prote&#237;na-C reactiva en el riesgo cardiovascular de adolescentes  </p>
      <p>
        <bold>Isis Tande da Silva; Let&#237;cia Bertoldi Sanches; Ana Paula de Queiroz Mello; N&#225;gila Raquel Teixeira Damasceno</bold>
      </p>
      <p>Departamento de Nutri&#231;&#227;o, Faculdade de Sa&#250;de P&#250;blica, Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body2">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Diversos estudios sugieren que la prote&#237;na-C reactiva (PCR) se correlaciona con la enfermedad arterial coronaria en adultos. Sin embargo, esta asociaci&#243;n es todav&#237;a poco explorada en adolescentes.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar la asociaci&#243;n entre la PCR y los factores de riesgo cardiovascular en adolescentes obesos.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Ochenta y cuatro adolescentes (12,6 &#177; 1,3 a&#241;os), de ambos sexos, se distribuyeron en los grupos Eutr&#243;fico (n=28), Sobrepeso (n=28) y Obeso (n=28), seg&#250;n el IMC. La concentraci&#243;n de PCR (ELISA ultrasensible), el perfil lip&#237;dico y el contenido de anticuerpos anti-LDLox (ELISA) fueron determinados tras ayuno de 12h.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Los grupos se hallaron semejantes en cuanto a la edad (p=0,13) y sexo (p=0,83). Colesterol total, HDL-C, CT/HDL-C y LDL-C/HDL-C expresaron diferencias significativas entre los grupos Eutr&#243;fico y Obeso. No hubo variaci&#243;n significativa en el contenido de anticuerpos anti-LDLox. Los valores de PCR fueron diferentes entre los tres grupos (p&lt;0,01). La PCR expres&#243; asociaci&#243;n significativa con IMC (&#946;=2,533), CB (&#946;=2,645) y CC (&#946;=2,945), CT (&#946;=0,006), LDL-C (&#946;=0,006) y anticuerpos anti-LDLox (&#946;=0,383) y negativa entre HDL-C (&#946;= -0,017).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Los resultados indican que la PCR se asocia significativamente con marcadores de riesgo cardiovascular en adolescentes.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Prote&#237;na C reactiva, adolescente, estado nutricional, factores de riesgo cardiovascular, sobrepeso, obesidad.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La obesidad es una enfermedad cr&#243;nica, multifactorial, caracterizada por la acumulaci&#243;n de tejido adiposo en el organismo, con el gasto energ&#233;tico fuertemente influenciado por factores gen&#233;ticos y ambientales<sup>1</sup>.</p>
      <p>La prevalencia de la obesidad presenta n&#250;meros cada vez m&#225;s elevados<sup>2</sup>. Kelly et al<sup>3</sup> estimaron para 2030 una elevaci&#243;n del 25% y el 32% en los casos de sobrepeso y obesidad, respectivamente, en todo el mundo.</p>
      <p>Seg&#250;n la Organizaci&#243;n Panamericana de Salud (OPAS)<sup>4</sup>, la obesidad alcanza todas las franjas de edad. Sin embargo, en las &#250;ltimas d&#233;cadas el n&#250;mero de adolescentes obesos aument&#243; cerca del 70% en los Estados Unidos y el 240% en Brasil. Datos del Instituto Brasile&#241;o de Geograf&#237;a y Estad&#237;stica (IBGE) indicaron que el exceso de peso y la obesidad alcanzaron, respectivamente, el 16% y el 2% de los adolescentes brasile&#241;os<sup>5</sup>.</p>
      <p>Este perfil se viene reflejando en la ocurrencia cada vez m&#225;s precoz de eventos cardiovasculares<sup>6</sup>. Seg&#250;n Weiss et al<sup>7</sup>, ni&#241;os y adolescentes obesos expresan mayor prevalencia de resistencia a la insulina, s&#237;ndrome metab&#243;lico y diabetes melito tipo 2, cuando comparados a los eutr&#243;ficos.</p>
      <p>En este sentido, se viene proponiendo que las reacciones inflamatorias, oxidativas y la resistencia a la insulina pueden representar el punto central entre la obesidad y la ocurrencia de enfermedades cardiovasculares en los adultos<sup>8</sup>.</p>
      <p>El tejido adiposo produce diversas adipocitocinas, tales como interlequina-6 (IL6), adiponectina, leptina y factor de necrosis tumoral (TNF-&#945;)<sup>9</sup>, cuyo desbalance cambia varios factores asociados a las enfermedades cardiovasculares (apetito, balance energ&#233;tico, sensibilidad a la insulina, presi&#243;n arterial, metabolismo lip&#237;dico, inmunidad y homeostasis)<sup>10</sup>. La activaci&#243;n de estos elementos favorece el desarrollo de un proceso inflamatorio de baja intensidad, caracterizado por un discreto aumento de biomarcadores inflamatorios (PCR) y oxidativos<sup>11</sup>. Este aumento puede contribuir activamente al inicio de lesiones endoteliales, resultando en un factor de riesgo para la enfermedad arterial coronaria<sup>8,12</sup>. Sin embargo, estudios sobre la variaci&#243;n de la PCR en adolescentes brasile&#241;os todav&#237;a son limitados y no favorecen el monitoreo de este marcador inflamatorio y de riesgo cardiovascular en adolescentes, sobre todo con sobrepeso y obesidad.</p>
      <p>Nuestro objetivo, por tanto, fue identificar la asociaci&#243;n entre la prote&#237;na-C reactiva y los marcadores cl&#225;sicos de riesgo cardiovascular en adolescentes brasileiros con diferentes estados nutricionales.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>El estudio fue del tipo corte transversal e incluy&#243; a individuos adolescentes reclutados de escuelas p&#250;blicas ubicadas en el municipio de Piracicaba en S&#227;o Paulo, y del Centro de Atenci&#243;n y Apoyo al Adolescente, vinculado a la Universidad Federal de S&#227;o Paulo (Unifesp, S&#227;o Paulo). Se consideraron como incluidos en el estudio a adolescentes de 10 a 15 a&#241;os, de ambos sexos, y como excluidos a aquellos abajo del percentil 3, de acuerdo con el <italic>Center Disease Control</italic> (CDC)<sup>13</sup>.</p>
      <p>Los responsables de los adolescentes pasaron por el proceso de esclarecimiento, despu&#233;s del cual firmaron el formulario de consentimiento. El estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica de la Facultad de Salud P&#250;blica de la Universidad de S&#227;o Paulo (FSP/USP) (Proc. n.1223) y sigui&#243; las normas del Consejo Nacional de &#201;tica en Investigaci&#243;n con Humanos<sup>14</sup>.</p>
      <p>El tama&#241;o de la muestra se determin&#243; para un estudio aleatorizado, con la utilizaci&#243;n de tres factores: grupo de edad (cuatro niveles), sexo (dos niveles: masculino y femenino) y grupo (tres niveles: eutr&#243;fico, sobrepeso y obeso). Se estableci&#243; un poder m&#237;nimo del 80%, nivel de significancia alfa menor que 0,05 para detectar una diferencia m&#237;nima entre los valores promedios de los extractos alrededor de tres unidades. A partir de este c&#225;lculo, se verific&#243; que el m&#237;nimo de adolescentes por grupo deber&#237;a ser 25.</p>
      <p>Los adolescentes fueron sometidos, inicialmente, a una evaluaci&#243;n cl&#237;nica, en la que se cuestionaron respecto a las enfermedades cr&#243;nicas y agudas y al uso de medicamentos. Se investig&#243; especialmente la presencia de afecciones relacionadas con las enfermedades cardiovasculares (por ejemplo, diabetes, hipertensi&#243;n y dislipidemias) presentes en los adolescentes y en los familiares de primer grado. Se excluy&#243; a aquellos que relataron enfermedad o uso de medicamentos en las dos semanas anteriores al triaje. Posteriormente, se determinaron mediciones de altura y peso por medio del Estadi&#243;metro AlturaExata<sup>&#226;</sup> (TBW Brasil, S&#227;o Paulo, Brasil) y de la balanza digital Control<sup>&#226;</sup> (Plenna, S&#227;o Paulo, Brasil), respectivamente. A partir de estas mediciones se calcul&#243; el &#237;ndice de masa corporal [IMC = peso (kg)/altura<sup>2</sup> (m)], con el estado nutricional clasificado, segundo las Curvas de Crecimiento del CDC<sup>13</sup> para sexo y edad. Las circunferencias del brazo (CB) y de la cintura (CC) se evaluaron utiliz&#225;ndose una cinta inel&#225;stica flexible con precisi&#243;n de 1,0 mm (TBW Brasil<sup>&#226;</sup>, S&#227;o Paulo, Brasil).</p>
      <p>Cada adolescente se someti&#243; a una recolecci&#243;n de sangre (20,0 ml), llevada a cabo por profesional capacitado y con materiales desechables. A partir del plasma se determinaron las concentraciones de colesterol total (CT), HDL-colesterol (HDL-C) y triglic&#233;ridos (TG) mediante m&#233;todos enzim&#225;ticos colorim&#233;tricos. Para determinaci&#243;n del LDL-colesterol (LDL-C) se utiliz&#243; la f&#243;rmula de Friedwald<sup>15</sup>. El contenido de anticuerpos anti-LDLox se determin&#243;, conforme Sanches et al<sup>16</sup> La concentraci&#243;n de PCR se determin&#243; mediante ELISA ultrasensible (Diagnostic Systems Laboratories, Inc. Webster, Texas, USA). Todos los an&#225;lisis se efectuaron en triplicata.</p>
      <p>El an&#225;lisis comparativo, correlaciones y posibles regresiones se evaluaron con la ayuda del programa <italic>Statistical Package for the Social Sciences</italic><sup>&#174;</sup> (SPSS, versi&#243;n 15.0)<sup>17</sup>. La distribuci&#243;n de las variables se evalu&#243; por medio de la prueba <italic>Kolmogorov Smirnov</italic> (p&gt;0,05), con la transformaci&#243;n de las no param&#233;tricas (por ejemplo, PCR) para la forma logar&#237;tmica. La diferencia entre los grupos se determin&#243; por la <italic>ANOVA</italic> y las correlaciones por la prueba de <italic>Pearson</italic>. Para evaluar el efecto de las variables antropom&#233;tricas (IMC, CB y CC) y bioqu&#237;micas (CT, HDL-C, LDL-C, TG y anticuerpos anti-LDLox) sobre la variaci&#243;n en la concentraci&#243;n de la PCR fueron probados modelos de regresi&#243;n lineal univariada. El valor de significancia que se tuvo en cuenta fue de p&lt;0,05.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Atendieron a los criterios de inclusi&#243;n del presente estudio 84 adolescentes, con edad promedio de 12,6 &#177; 1,3 a&#241;os (12,3 &#177; 1,1, 12,7 &#177; 1,3 y 13,0 &#177; 1,5 a&#241;os para los grupos Eutr&#243;fico, Sobrepeso y Obeso, respectivamente), con 40 (47,6%) del sexo masculino y 44 (52,4%) del sexo femenino. De acuerdo con la clasificaci&#243;n del estado nutricional por percentiles de IMC, los adolescentes se distribuyeron en tres grupos: Eutr&#243;fico (n=28; 33,3%); Sobrepeso (n=28; 33,3%) y Obeso (n=28; 33,3%). Los grupos Eutr&#243;fico, Sobrepeso y Obeso fueron estad&#237;sticamente semejantes entre s&#237; para edad y sexo (p=0,13 y p=0,83, respectivamente). La distribuci&#243;n del sexo en los grupos se hall&#243; de la siguiente forma: Eutr&#243;ficos, n=14 (50%) adolescentes del sexo masculino y 14 (50%) del sexo femenino; Sobrepesos, n=12 (42,9%) adolescentes del sexo masculino y 16 (57,1%) femenino y Obesos, n=14 (50%) adolescentes del sexo masculino y 14 (50%) femenino.</p>
      <p>La <xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figura 1</xref> detalla el perfil antropom&#233;trico (IMC, CB y CC) de los adolescentes e indica que todas las variables fueron diferentes entre los grupos (IMC: p &lt; 0,001; CB: p &lt; 0,001 y CC: p &lt; 0,001). Se destaca que los valores promedios de CB y CC observados en los grupos Sobrepeso (27,5 &#177; 4,8 cm y 82,2 &#177; 12,5 cm, respectivamente) y Obeso (33,1 &#177; 4,3 cm y 99,2 &#177; 13,6 cm, respectivamente) confirmaron la clasificaci&#243;n utilizando el IMC e indicaron riesgo cardiovascular asociado a la CC mayor que el grupo Eutr&#243;fico (22,0 &#177; 3,0 cm y 66,9 &#177; 7,2 cm, respectivamente).</p>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0585-00027-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>El an&#225;lisis del perfil lip&#237;dico revel&#243; diferencias significativas entre los grupos Eutr&#243;fico y Obeso para CT (p = 0,048) y HDL-C (p = 0,029). Para los an&#225;lisis de CT/HDL-C y LDL-C/HDL-C tambi&#233;n se observaron diferencia significativas entre los grupos Eutr&#243;fico y Obeso (p=0,001 y p=0,015, respectivamente). El contenido de anticuerpos anti-LDLox no present&#243; diferencias significativas entre los grupos estudiados (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">tab. 1</xref>). De igual manera, se obtuvieron correlaciones positivas entre colesterol total y las siguientes mediciones antropom&#233;tricas: IMC (r=0,251 y p=0,021), circunferencia de la cintura (r=0,333 y p=0,002) y circunferencia del brazo (r=0,298 y p=0,006).</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0585-00027-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La concentraci&#243;n de PCR present&#243; valores diferentes entre los grupos Eutr&#243;fico y Sobrepeso (p&lt;0,001) y Obeso (p&lt;0,001), aunque los grupos Sobrepeso y Obeso expresaron perfil semejante (p&gt;0,05) (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">fig. 2</xref>). Es importante observar que ning&#250;n de los valores de PCR estuvo arriba de 3,0 mg/dl, evidenciando que ning&#250;n de los adolescentes estaba con proceso infeccioso. Cuando evaluamos la variabilidad de la PCR en raz&#243;n del sexo, independientemente del estado nutricional, verificamos que no hubo diferencia entre adolescentes masculinos (7,6 &#177; 1,4 ng/ml) y femeninos (7,6 &#177; 1,5 ng/ml, p=0,87). De esta forma, observamos que los grupos Eutr&#243;fico (masculino: 6,6 &#177; 1,3 ng/ml y femenino: 6,6 &#177; 1,5 ng/ml; p=0,96); Sobrepeso (masculino: 7,8 &#177; 1,4 ng/ml y femenino: 7,8 &#177; 1,5 ng/ml; p=0,83) y Obeso (masculino: 8,3 &#177; 0,9 ng/ml y femenino: 8,2 &#177; 1,2 ng/ml; p=0,84) expresaron tambi&#233;n un perfil semejante en cuanto al sexo.</p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0585-00027-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>Al evaluar las correlaciones entre la concentraci&#243;n de PCR y los datos antropom&#233;tricos, verificamos que esta variable se correlacion&#243; positivamente con IMC (r=0,427 y p&lt;0,001), CC (r=0,418 y p&lt;0,001) y CB (r=0,403 y p&lt;0,001) (<xref ref-type="fig" rid="f3-body2">fig. 3</xref>). Observamos tambi&#233;n que el CT (r=0,304 y p=0,005) y el LDL-C (r=0,226 y p=0,040) expresaron correlaci&#243;n positiva con la concentraci&#243;n de PCR. Perfil inverso fue encontrado cuando evaluamos la correlaci&#243;n entre la PCR y el HDL-C (r=-0,295 y p=0,007) (<xref ref-type="fig" rid="f4-body2">fig. 4</xref>). Estos resultados se reforzaron por el an&#225;lisis de regresi&#243;n lineal univariado, en el que verificamos que el IMC (b=2,533; p&lt;0,001), la CB (b=2,645; p&lt;0,001) y la CC (b=2,945; p&lt;0,001) influenciaron positivamente la concentraci&#243;n de PCR. Verificamos a&#250;n la asociaci&#243;n positiva entre CT (b=0,006 y p=0,003), LDL-C (b=0,006 y p=0,026) y anticuerpos anti-LDLox (b=0,383; p&lt;0,049), y negativa entre HDL-C (b=-0,017 y p=0,018) y la concentraci&#243;n de PCR en los adolescentes.</p>
      <fig id="f3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0585-00027-gf03-es.jpg"/></fig>
      <fig id="f4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-05-0585-00027-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El exceso de peso se predispone al riesgo de enfermedades cardiovasculares, influyendo alteraciones en el metabolismo de l&#237;pidos y en la presi&#243;n arterial<sup>18</sup>, con el monitoreo de estas alteraciones indicativo de riesgo cardiovascular aumentado y de morbilidades asociables a la obesidad<sup>19</sup>.</p>
      <p>En el presente estudio, observamos que el colesterol total vari&#243; de modo creciente al estado nutricional y un perfil inverso se obtuvo con el HDL-C. Resultados semejantes fueron descritos por Carneiro et al<sup>20</sup> al verificarse que adolescentes obesos ten&#237;an mayores valores de circunferencia de la cintura, mientras que expresaban menores valores de HDL-C y mayores valores de triglic&#233;ridos en comparaci&#243;n con no obesos. Esta relaci&#243;n tambi&#233;n se describi&#243; por Lima et al<sup>21</sup> al referir que adolescentes obesos tienen mayores concentraciones de colesterol total y LDL-C, que adolescentes eutr&#243;ficos. Reforzando los estudios mencionados anteriormente, Sinaiko et al<sup>22</sup> observaron que adolescentes con mayores valores de IMC expresaron una concentraci&#243;n m&#225;s grande de l&#237;pidos s&#233;ricos y disminuci&#243;n de HDL-C. Lambert et al<sup>23</sup> evidenciaron en estudio de base poblacional que el aumento de los cuartiles de IMC vari&#243; simult&#225;neamente al aumento en los cuartiles de LDL-C, triglic&#233;ridos y disminuci&#243;n de los cuartiles de HDL-C. En nuestro estudio observamos tambi&#233;n que aun con una correlaci&#243;n significativa entre los par&#225;metros lip&#237;dicos y las mediciones antropom&#233;tricas, el perfil lip&#237;dico promedio de los grupos present&#243; valores considerados como normales o pr&#243;ximos del <italic>borderline</italic>. A pesar de ello, observamos que un 84,5% de los adolescentes expres&#243; valores abajo de lo recomendado para el HDL-C<sup>24</sup>. Considerando como bajos valores de HDL-C obtenidos en nuestro estudio, independientemente del estado nutricional y, previamente, descritos por otros autores<sup>25</sup>, se cuestiona si &#233;ste ser&#237;a el punto de corte ideal para esta poblaci&#243;n o si el conjunto de estos resultados indica un severo problema de salud p&#250;blica. Asumiendo la posibilidad de que los bajos valores de HDL-C en adolescentes puedan estar sobrestimando la presencia de dislipidemias en esta poblaci&#243;n, verificamos que, excluyendo el HDL-C un 62,5% de los adolescentes obesos expres&#243; todos los par&#225;metros lip&#237;dicos dentro de las recomendaciones. Este hecho indica que a&#250;n presentando obesidad, un considerable n&#250;mero de adolescentes no tiene alteraciones en los marcadores cardiometab&#243;licos cl&#225;sicos (perfil lip&#237;dico), conforme propuesto recientemente por Lambert et al<sup>26</sup>.</p>
      <p>Al contrario, cuando comparamos los resultados de PCR entre los adolescentes teniendo en cuenta el estado nutricional, verificamos que los adolescentes obesos (0,63 mg/dl) presentaron valores superiores a los eutr&#243;ficos (0,20 mg/dl). Destacamos todav&#237;a que los valores observados en el grupo obeso fueron superiores a los valores de referencia descritos en la literatura para individuos adultos: 0-0,5 mg/dl<sup>27</sup> y 0,22 mg/dl<sup>28</sup>. Este an&#225;lisis es reforzado por el estudio conducido por Larkin et al<sup>29</sup>, en el que la concentraci&#243;n de PCR vari&#243; de 0,1 a 90 mg/l en el 89% de los adolescentes. Estos mismos autores destacaron a&#250;n que la PRC aument&#243; con el IMC. Por tanto, estos resultados muestran que la prote&#237;na-C reactiva puede ser un marcador de riesgo cardiovascular precoz en adolescentes obesos, conforme propuesto por Soriano-Guill&#233;n et al<sup>8</sup>. Estos resultados indican todav&#237;a que, si bien no hay un &#250;nico <italic>cut off</italic> para PCR, los adolescentes incluidos en el estudio presentaron un proceso inflamatorio subcl&#237;nico asociado a la obesidad, independientemente del punto de corte que adoptamos. Estas observaciones son corroboradas por la evaluaci&#243;n cl&#237;nica hecha con los adolescentes durante el triaje, es decir, se excluy&#243; del estudio a aquellos que refirieron alg&#250;n s&#237;ntoma o expresaron alguna se&#241;al t&#237;pica de procesos infecciosos agudos.</p>
      <p>Variados estudios demostraron que la concentraci&#243;n de PCR en adultos est&#225; asociada positivamente con valores de IMC y circunferencia de la cintura<sup>30</sup>. As&#237;, se sabe que la PCR, adem&#225;s de ser un buen predictor de riesgo cardiovascular, constituye un potencial mediador de la inflamaci&#243;n en las lesiones ateroscler&#243;ticas. Teniendo por base la fuerte relaci&#243;n entre par&#225;metros antropom&#233;tricos, perfil lip&#237;dico, PCR y riesgo cardiovascular ampliamente descrita en la poblaci&#243;n adulta, estudios recientes vienen investigando la variaci&#243;n de PCR en ni&#241;os y adolescentes con sobrepeso u obesidad. Visser et al<sup>28</sup> observaron que ni&#241;os con exceso de peso, cuando comparadas a las eutr&#243;ficas, expresaron mayores concentraciones de PCR, adem&#225;s de expresar un riesgo siete veces mayor de tener s&#237;ndrome metab&#243;lico en la fase adulta caso se vuelvan obesas. M&#225;s recientemente, Roh et al<sup>31</sup> al evaluar a adolescentes obesos confirmaron que estos individuos presentaron caracter&#237;sticas inflamatorias semejantes a los adultos obesos.</p>
      <p>En el presente estudio, verificamos que el contenido de PCR se correlacion&#243; positivamente con todos los par&#225;metros antropom&#233;tricos (IMC, CB y CC), destac&#225;ndose la CC como un potencial marcador de resistencia a la insulina<sup>7,32</sup> y riesgo de s&#237;ndrome metab&#243;lico. Correlaci&#243;n semejante ya hab&#237;a sido descrita por Weinbrenner et al<sup>33</sup> para la poblaci&#243;n adulta. Aunque la relaci&#243;n entre PCR y varios factores de riesgo cardiovascular es ampliamente documentada en la poblaci&#243;n adulta, recientemente Denney-Wilson et al<sup>34</sup> describieron que la obesidad y valores elevados de CC, en adolescentes, expresaron asociaci&#243;n con la PCR. En sinton&#237;a a los estudios descritos anteriormente, Olivera et al<sup>35</sup> al evaluar la concentraci&#243;n de PCR en adolescentes y ni&#241;os brasile&#241;os encontraron asociaci&#243;n positiva de esta variable con IMC y CC.</p>
      <p>Adem&#225;s de las asociaciones descritas anteriormente y confirmadas en el presente estudio, se destacan las correlaciones de la PCR con el perfil lip&#237;dico. En este estudio observamos correlaci&#243;n positiva entre colesterol total y LDL-C con PCR, adem&#225;s de correlaci&#243;n negativa entre PCR y HDL-C. Resultados semejantes fueron descritos por Soriano-Guill&#233;n et al<sup>8</sup>. Sin embargo, Roh et al<sup>31</sup> y Oliveira et al<sup>35</sup> verificaron que la PCR s&#243;lo se asoci&#243; con triglic&#233;ridos, mientras que Guran et al<sup>36</sup> observaron correlaci&#243;n negativa solamente entre PCR y HDL-C.</p>
      <p>Aunque los efectos del proceso inflamatorio de baja intensidad asociado a la obesidad en ni&#241;os y adolescentes todav&#237;a se exploren poco; en adultos cl&#237;nicamente sanos, se observa que la PCR contribuye de forma independiente para la producci&#243;n de eventos coronarios<sup>37</sup>, adem&#225;s de influenciar la incidencia futura de diabetes y enfermedades cardiovasculares<sup>38</sup>. El perfil inflamatorio identificado por la PCR fue corroborado por la presencia de anticuerpos anti-LDLox, que si bien no expres&#243; variaci&#243;n significativa entre los grupos indic&#243; la presencia de respuesta inflamatoria activa en estos individuos, conforme previamente descrito por nuestro grupo<sup>16</sup> y tambi&#233;n por Barros et al<sup>39</sup>. En nuestro estudio, la elevada concentraci&#243;n de PCR, aunque subcl&#237;nica, expres&#243; significativa asociaci&#243;n a los par&#225;metros de riesgo cardiovascular (antropom&#233;tricos, lip&#237;dicos y oxidativos), sugiriendo que este marcador pueda ser un importante predictor cardiometab&#243;lico en adolescentes.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los resultados expresados en este estudio indican, por tanto, que los adolescentes obesos presentan un contenido de PCR m&#225;s elevado que los adolescentes eutr&#243;ficos, teniendo esta variable significativa asociaci&#243;n con par&#225;metros lip&#237;dicos y antropom&#233;tricos cl&#225;sicamente usados para evaluar el riesgo cardiovascular individual. En este sentido, la inclusi&#243;n de la PCR en el delineamiento de los factores de riesgo cardiovascular en adolescentes se hace relevante por su capacidad predictiva y su importante potencial relacionado a las estrategias preventivas volcadas a este segmento de la poblaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por la FAPESP - Fundaci&#243;n de Amparo a la Investigaci&#243;n del Estado de S&#227;o Paulo (Proceso n&#186; 04/14517-6).</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Maestr&#237;a de Let&#237;cia Bertoldi Sanches por la Facultad de Salud P&#250;blica-Universidad de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
      <p>1. Muennig P. The body politic: the relationship between stigma and obesity-associated disease. BMC Public Health. 2008; 21 (8): 128.</p>
      <p>2. Haslam DW, James WPT. Obesity. Lancet. 2005; 366 (9462): 1197-209.</p>
      <p>3. Kelly T, Yang W, Chen C-S, Reynolds K, He J. Global burden of obesity in 2005 and projections to 2030. Int J Obes (Lond). 2008; 32 (9): 431-7.</p>
      <p>4. Organiza&#231;&#227;o Pan-Americana da Sa&#250;de / Organiza&#231;&#227;o Mundial da Sa&#250;de. Doen&#231;as cr&#244;nico-degenerativas e obesidade: estrat&#233;gia mundial sobre alimenta&#231;&#227;o saud&#225;vel, atividade f&#237;sica e sa&#250;de. Bras&#237;lia: Minist&#233;rio da Sa&#250;de. 2002.</p>
      <p>5. Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;sticas (IBGE). Pesquisa de or&#231;amentos familiares no Brasil, 2002/2003. Antropometria e an&#225;lise do estado nutricional de crian&#231;as e adolescentes no Brasil. Rio de Janeiro; 2006.</p>
      <p>6. Yamamoto-Kimura L, Posadas-Romero C, Posadas-S&#225;nchez R, Zamora-Gonz&#225;lez J, Cardoso-Salda&#241;a G, Mendez Ram&#237;rez I. Prevalence and interrelations of cardiovascular risk factors in urban and rural Mexican adolescents. J Adolesc Health. 2006; 38 (5): 591-8.</p>
      <p>7. Weiss R, Dziura J, Burgert TS, Tamborlane WV, Taksali SE, Yeckel CW, et al. Obesity and the metabolic syndrome in children and adolescents. N Engl J Med. 2004; 350 (23): 2362-74.</p>
      <p>8. Soriano-Guill&#233;n L, Hern&#225;ndez-Garc&#237;a B, Pita J, Dominguez-Garrido N, Rio-Camacho GD, Rovira A. High sensitivity C-reactive protein is a good marker of cardiovascular risk in obese children and adolescents. Eur J Endocrinol. 2008; 159 (1): R1-4.</p>
      <p>9. Lazar MA. How obesity causes diabetes: not a tall tale. Science. 2005; 307 (5708): 373-5.</p>
      <p>10. Wang P, Mariman E, Renes J, Keijer J. The secretory function of adipocytes in the physiology of white adipose tissue. J Cell Physiol. 2008; 216 (1): 3-13.</p>
      <p>11. Sebekov&#225; K, Somoza V, Jarcuskov&#225; M, Heidland A, Podrack&#225; L. Plasma advanced glycation end products are decreased in obese children compared with lean controls. Int J Pediatr Obes. 2009; 4 (2): 112-8.</p>
      <p>12. Greenberg AS, Obrin MS. Obesity and the role of adipose tissue in inflammation and metabolism. Am J Clin Nutr. 2006; 83 (2): 461S-465S.</p>
      <p>13. National Center for Health Statistics (NCHS): Developed by the National Center for Health Statistics in collaboration with the National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion. May, 2000. [Acessed on 2008 Feb 10]. Available from: <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.cdc.gov/growthcharts">http://www.cdc.gov/growthcharts</ext-link>.</p>
      <p>14. Brasil. Resolu&#231;&#227;o n. 196, de 10 de outubro de 1996. Disp&#245;e sobre as normas nacionais de &#233;tica em pesquisa com humanos. Bras&#237;lia: Conselho Nacional de Sa&#250;de. 1999.</p>
      <p>15. Friedewald WT, Levi RI, Fredrickson DS. Estimation of concentration of low density lipoprotein cholesterol in plasma, without use of the preparatives ultracentrifuge. Clin Chem. 1972; 18 (6): 499-502.</p>
      <p>16. Sanches LB, Silva IT, Paz AFS, Fisberg M, Cintra IP, Villar BS, et al. Auto-anticorpos anti-LDLox e sua correla&#231;&#227;o com o perfil lip&#237;dico e o estado nutricional de adolescentes. Jornal de Pediatria. 2008; 84 (3): 258-63.</p>
      <p>17. SPSS Incorporation. Statistical package for the social science for windows student version/ SPSS (computer program) release 15.0 Chicago: marketing department, 2000.</p>
      <p>18. Xu C, Yang X, Zu S, Han S, Zhang Z, Zhu G. Association between serum lipids, blood pressure, and simple anthropometric measures in an adult Chinese population. Arch Med Res. 2008; 39 (6): 610-7.</p>
      <p>19. Seki M, SekiI MO, Seki MO, Lima AD, Onishi MH, Seki MO, et al. Estudo do perfil lip&#237;dico de crian&#231;as e jovens at&#233; 19 anos de idade. J Bras Patol Med Lab. 2001; 37: 247-51.</p>
      <p>20. Carneiro JRI, Kushnir MC, Clemente ELS, Brand&#227;o MG, Gomes MB. Obesidade na adolesc&#234;ncia: fator de risco para complica&#231;&#245;es cl&#237;nico-metab&#243;licas. Arq Bras Endocrinol Metab. 2000; 44 (5): 390-6.</p>
      <p>21. Lima SCVC, Arrais RF, Almeida MG, Souza ZM, Pedrosa LFC. Plasma lipid profile and lipid peroxidation in overweight or obese children and adolescents. J Pediatr. 2004; 80 (1): 23-8.</p>
      <p>22. Sinaiko AR, Steinberger J, Moran A, Prineas RJ, Vessby B, Basu S, et al. Relation of body mass index and insulin resistance to cardiovascular risk factors, inflammatory factors, and oxidative stress during adolescence. Circulation. 2005; 111 (15): 1985-91.</p>
      <p>23. Lambert M, Paradis G, O'Loughlin J, Delvin EE, Hanley JA, Levy E. Insulin resistance syndrome in a representative sample of children and adolescents from Quebec, Canada. Int J Obes Relat Metab Disord. 2004; 28: 833-41.</p>
      <p>24. Giuliano ICB, Caramelli B, Pe3llanda L, Duncan B, Mattos S, Fonseca FH. Sociedade Brasileira de Cardiologia. I Diretriz de preven&#231;&#227;o de aterosclerose na inf&#226;ncia e na adolesc&#234;ncia. Arq Bras Cardiol. 2005; 85 (supl 6): 1-36.</p>
      <p>25. Brotons C, Ribeira A, Perich RM, Abrodos D, Magna P, Pablo S, et al. Worldwide distribution of blood lipids and lipoproteins in childhood and adolescence: a review study. Atherosclerosis. 1998; 139 (1): 1-9.</p>
      <p>26. Lambert M, Delvin EE, Levy E, O'Loughlin J, Paradis G, Barnett T, et al. Prevalence of cardiometabolic risk factors by weight status in a population-based sample of Quebec children and adolescents. Can J Cardiol. 2008; 24 (7): 575-83.</p>
      <p>27. Mandato C, Lucariello S, Licenziati MR, Franzese A, Spagnuolo MI, Ficarella R, et al. Metabolic, hormonal, oxidative, and inflammatory factors in pediatric obesity-related liver disease. J Pediatr. 2005; 147 (1): 62-6.</p>
      <p>28. Visser M, Bouter LM, McQuillan GM, Wener MH, Harris TB. Low-grade Systemic Inflammation in Overweight Children. Pediarics. 2001;107(1): E13.</p>
      <p>29. Larkin EK, Rosen CL, Kirchner HL, Storfer-Isser A, Emancipator JL, Johnson NL, et al. Variation of C-reactive protein levels in adolescents: association with sleep-disordered breathing and sleep duration. Circulation. 2005; 111 (15): 1978-84.</p>
      <p>30. Snodgrass JJ, Leonard WR, Tarskaia LA, McDade TW, Sorensen MV, Aleksee VP, et al. Anthropometric correlates of C-reactive protein among indigenous siberians. J Physiol Anthropol. 2007; 26 (2): 241-6.</p>
      <p>31. Roh EJ, Lim JW, Ko KO, Cheon EJ. A useful predictor of early atherosclerosis in obese children: serum high-sensitivity C-reactive protein. J Korean Med Sci. 2007; 22 (2): 192-7.</p>
      <p>32. Akinci G, Akinci B, Coskun S, Bayindir P, Hekimsoy Z, Ozmen B. Evaluation of markers of inflammation, insulin resistance and endothelial dysfunction in children at risk for overweight. Hormones (Athens). 2008; 7 (2): 156-62.</p>
      <p>33. Weinbrenner T, Schr&#246;der H, Escurriol V, Fito M, Elosua R, Vila J, et al. Circulating oxidized LDL is associated with increased waist circumference independent of body mass index in men and women. Am J Clin Nutr. 2006; 83 (1): 30-5.</p>
      <p>34. Denney-Wilson E, Hardy LL, Dobbins T, Okely AD, Baur LA. Body mass index, waist circumference, and chronic disease risk factors in Australian adolescents. Arch Pediatr Adolesc Med. 2008; 162 (6): 566-73.</p>
      <p>35. Oliveira AC, Oliveira AM, Almeida MS, Silva AM, Adan L, Adeia AM. Alanine aminotransferase and high sensitivity C-reactive protein: correlates of cardiovascular risk factors in youth. J Pediatr. 2008; 152 (3): 337-42.</p>
      <p>36. Guran O, Akalin F, Ayabakan C, Cereli FY, Haklar G. High-sensitivity C-reactive protein in children at risk for coronary artery disease. Acta Paediatr. 2007; 96 (8): 1214-9.</p>
      <p>37. Koenig W, Sund M, Fr&#246;hlich M, Fischer HG, L&#246;wel H, D&#246;ring A, et al. C-reactive protein, a sensitive marker of inflammation, predicts future risk of coronary heart disease in initially healthy middle-aged men: results from the MONICA (Monitoring Trends and Determinants in Cardiovascular Disease) Augsburg Cohort Study, 1984 to 1992. Circulation. 1999; 99 (2): 237-42.</p>
      <p>38. Ford ES. The metabolic syndrome and C-reactive protein, fibrinogen, and leukocyte count: findings from the Third National Health and Nutrition Examination Survey. Atherosclerosis. 2003; 168 (2): 351-8.</p>
      <p>39. Barros MR, Bertolami MC, Abdalla DS, Ferreira WP. Identification of mildly oxidized low-density lipoprotein (electronegative LDL) and its auto-antibodies IgG in children and adolescents hypercholesterolemic offspring. Atherosclerosis. 2006; 184 (1): 103-7.</p>
      <p>
        <fn id="end-body2" fn-type="corresp">
          <p>Correspondencia:</p>
          <p> N&#225;gila Raquel Teixeira Damasceno</p>
          <p> Av. Dr. Arnaldo, 715 - Cerqueira C&#233;sar</p>
          <p> 01246-904 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="nagila@usp.br">nagila@usp.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Art&#237;culo recibido el 31/10/08; revisado recibido el 23/08/09; aceptado el 21/10/09.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
