<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">Pcwcv8hwLTSkWJrCWfdqwsk</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00026</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000400026</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400426</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000400026</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>S&#237;ndrome de Wellens</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Appel-da-Silva</surname>
            <given-names>Marcelo Campos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zago</surname>
            <given-names>Gabriel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Abelin</surname>
            <given-names>An&#237;bal Pereira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pin</surname>
            <given-names>Walter Ot&#225;vio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Dutra</surname>
            <given-names>Oscar Pereira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Vaz</surname>
            <given-names>Renato</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto de Cardiologia </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">RS</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Nossa Senhora da Concei&#231;&#227;o</institution>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>e116</fpage>
      <lpage>e119</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>27</day>
          <month>01</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>25</day>
          <month>03</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>12</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A avalia&#231;&#227;o de dor tor&#225;cica &#233; pr&#225;tica de rotina em servi&#231;os de emerg&#234;ncia. Embora seja queixa comum e com amplo diagn&#243;stico diferencial. &#233; na suspeita de s&#237;ndrome coronariana aguda (SCA) que a preocupa&#231;&#227;o &#233; maior. Eletrocardiograma e dosagem de enzimas card&#237;acas s&#227;o ferramentas importantes na investiga&#231;&#227;o dos pacientes. mas. quando negativos. podem n&#227;o identificar algumas doen&#231;as. Relatamos o caso de uma paciente com angina. cujos exames iniciais na emerg&#234;ncia n&#227;o apresentavam altera&#231;&#245;es sugestivas de cardiopatia isqu&#234;mica. Doen&#231;a de conhecimento recente. a s&#237;ndrome de Wellens consiste em uma variante da angina inst&#225;vel. que. quando n&#227;o reconhecida. pode acarretar em significativa morbidade e mortalidade.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Cardiopatia isqu&#234;mica</kwd>
        <kwd>s&#237;ndrome coronariana aguda</kwd>
        <kwd>angina inst&#225;vel</kwd>
        <kwd>eletrocardiografia</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>S&#237;ndrome de Wellens</p>
    <p>
      <bold>Marcelo Campos Appel-da-Silva<sup>I</sup>; Gabriel Zago<sup>I</sup>; An&#237;bal Pereira Abelin<sup>II</sup>; Walter Ot&#225;vio Pin<sup>II</sup>; Oscar Pereira Dutra<sup>II</sup>; Renato Vaz<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital Nossa Senhora da Concei&#231;&#227;o (HNSC). Porto Alegre. RS </p>
    <p><sup>II</sup>Instituto de Cardiologia - Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia (IC-FUC). Porto Alegre. RS - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="linkcorresp">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>A avalia&#231;&#227;o de dor tor&#225;cica &#233; pr&#225;tica de rotina em servi&#231;os de emerg&#234;ncia. Embora seja queixa comum e com amplo diagn&#243;stico diferencial. &#233; na suspeita de s&#237;ndrome coronariana aguda (SCA) que a preocupa&#231;&#227;o &#233; maior. Eletrocardiograma e dosagem de enzimas card&#237;acas s&#227;o ferramentas importantes na investiga&#231;&#227;o dos pacientes. mas. quando negativos. podem n&#227;o identificar algumas doen&#231;as. Relatamos o caso de uma paciente com angina. cujos exames iniciais na emerg&#234;ncia n&#227;o apresentavam altera&#231;&#245;es sugestivas de cardiopatia isqu&#234;mica. Doen&#231;a de conhecimento recente. a s&#237;ndrome de Wellens consiste em uma variante da angina inst&#225;vel. que. quando n&#227;o reconhecida. pode acarretar em significativa morbidade e mortalidade.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Cardiopatia isqu&#234;mica. s&#237;ndrome coronariana aguda. angina inst&#225;vel. eletrocardiografia.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Motivo frequente de consultas em servi&#231;os de emerg&#234;ncia. a dor tor&#225;cica apresenta grande variedade de diagn&#243;sticos diferenciais em um ambiente onde a rapidez de a&#231;&#245;es &#233; priorizada e cujos recursos nem sempre est&#227;o dispon&#237;veis para elucida&#231;&#227;o de hip&#243;teses<sup>1</sup>. As causas de dor tor&#225;cica aguda n&#227;o traum&#225;tica. em especial as s&#237;ndromes coronarianas agudas. t&#234;m posi&#231;&#227;o de destaque na investiga&#231;&#227;o. uma vez que representam doen&#231;as de alta morbidade e mortalidade e de grande potencial de reversibilidade<sup>2</sup>.</p>
    <p>A interpreta&#231;&#227;o dos tra&#231;ados eletrocardiogr&#225;ficos. com reconhecimento de altera&#231;&#245;es sugestivas de isquemia mioc&#225;rdica. &#233; habilidade necess&#225;ria para m&#233;dicos em servi&#231;o de pronto atendimento. Apesar disso. estudo recente mostrou que. dos pacientes avaliados para queixa de dor tor&#225;cica em servi&#231;os de emerg&#234;ncia que receberam alta hospitalar. 2%-13% apresentavam infarto agudo do mioc&#225;rdio n&#227;o diagnosticado<sup>3</sup>.</p>
    <p>Descrita pela primeira vez em 1982. a s&#237;ndrome de Wellens &#233; incomum na pr&#225;tica m&#233;dica. constitui apresenta&#231;&#227;o de s&#237;ndrome coronariana aguda (SCA) de alto risco e est&#225; associada &#224; estenose severa da por&#231;&#227;o proximal da art&#233;ria coronariana descendente anterior. Tal condi&#231;&#227;o cl&#237;nica. se n&#227;o identificada e tratada precocemente. pode evoluir para infarto agudo do mioc&#225;rdio em parede anterior e &#243;bito<sup>4</sup>.</p>
    <p>Relatamos o caso de uma paciente que foi atendida em servi&#231;o de emerg&#234;ncia cardiol&#243;gica com queixa de dor tor&#225;cica aguda e cujos exames de investiga&#231;&#227;o revelaram o diagn&#243;stico de s&#237;ndrome de Wellens.</p>
    <p>
      <bold>Relato do caso</bold>
    </p>
    <p>Paciente do sexo feminino. 70 anos. branca. procurou o servi&#231;o de emerg&#234;ncia cardiol&#243;gica queixando-se de dor tor&#225;cica retroesternal. em aperto. de forte intensidade. com irradia&#231;&#227;o para regi&#227;o cervical e mand&#237;bula. iniciada ao repouso. Na hist&#243;ria m&#233;dica pregressa da paciente. constataram-se diagn&#243;stico de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica h&#225; cinco anos. em tratamento com captopril 25 mg a cada 8 horas. dislipidemia. diabete melito. com controle atrav&#233;s de dieta. e hist&#243;ria familiar positiva para doen&#231;a arterial coronariana. A paciente referia tabagismo passivo e negava etilismo atual ou passado.</p>
    <p>Ao exame f&#237;sico inicial. apresentava-se em regular estado geral. com f&#225;cies de dor. l&#250;cida. orientada e coerente. mucosas &#250;midas e coradas. eupneica. afebril. Realizaram-se auscultas card&#237;aca e pulmonar normais. e obtiveram-se os seguintes resultados: PA = 100/60 mmHg e FC = 80 bpm. Diante da hip&#243;tese diagn&#243;stica de angina inst&#225;vel. foram coletadas enzimas card&#237;acas. e realizou-se eletrocardiograma (ECG). na vig&#234;ncia de dor. que n&#227;o mostrou altera&#231;&#245;es inequ&#237;vocas de les&#227;o isqu&#234;mica aguda. O resultado da primeira s&#233;rie de investiga&#231;&#227;o laboratorial mostrou: CK total = 47 mg/dl. CK-MB = 5 mg/dl e troponina T negativa. A paciente recebeu dinitrato de isossorbida 5 mg. sublingual. com boa resposta analg&#233;sica. ap&#243;s o qual foi realizado novo ECG (<xref ref-type="fig" rid="a26fig01">Figura 1</xref>). com demonstra&#231;&#227;o de ondas T bif&#225;sicas nas deriva&#231;&#245;es V1 a V4. Diante do quadro cl&#237;nico e laboratorial e altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas t&#237;picas da pacientes. foi diagnosticada a s&#237;ndrome de Wellens.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a26fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-e116-00026-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A paciente foi submetida &#224; cineangiocoronariografia que evidenciou les&#227;o severa em ter&#231;o proximal da art&#233;ria coron&#225;ria descendente anterior esquerda (Adae). les&#227;o severa em art&#233;ria coron&#225;ria direita e ventriculografia com hipocinesia em parede anterior (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>). sendo. ap&#243;s. realizada angioplastia coronariana com implante de <italic>stent</italic> na Adae. A paciente foi encaminhada ao centro de tratamento intensivo (CTI) do Instituto de Cardiologia - Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia (IC-FUC) para observa&#231;&#227;o e reavalia&#231;&#227;o.</p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-e116-00026-gf02.jpg"/></fig>
    <p>A segunda s&#233;rie de enzimas card&#237;acas repetia o padr&#227;o anterior. Durante a breve interna&#231;&#227;o no CTI. n&#227;o houve recorr&#234;ncia de dor tor&#225;cica. nem altera&#231;&#245;es hemodin&#226;micas. de modo que a paciente recebeu alta para a enfermaria em bom estado geral e com plano de seguimento ambulatorial para revis&#227;o e acompanhamento.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A cardiopatia isqu&#234;mica (CI) &#233; a principal causa de morte nos Estados Unidos. ultrapassando os casos de Aids. c&#226;ncer e doen&#231;as infecciosas. Estima-se que a cada ano 1.1 milh&#227;o de americanos t&#234;m epis&#243;dio coronariano novo ou recorrente. dos quais 45% t&#234;m desfecho fatal. Com os avan&#231;os na medicina e o desenvolvimento de novas medica&#231;&#245;es para tratamento e controle das SCA. a preval&#234;ncia de indiv&#237;duos que vivem com CI &#233; cada vez maior. bem como os custos com hospitaliza&#231;&#227;o. exames. despesas com profissionais de sa&#250;de e reabilita&#231;&#227;o. causando grande impacto nos sistemas de sa&#250;de<sup>5.6</sup>.</p>
    <p>As SCA podem ser classificadas em (a) angina inst&#225;vel e infarto agudo do mioc&#225;rdio sem supradesnivelamento de segmento ST (SCASSST) e (b) infarto agudo do mioc&#225;rdio com supradesnivelamento de segmento ST (SCACSST). sendo geralmente causadas por trombose e/ou vasoespasmo de uma art&#233;ria coronariana sobre uma placa ateroscler&#243;tica ou ruptura desta<sup>7</sup>.</p>
    <p>O quadro cl&#237;nico das SCA nem sempre &#233; t&#237;pico. bem como as apresenta&#231;&#245;es de seus exames. de modo que pacientes com cardiopatia isqu&#234;mica podem ser subdiagnosticados e n&#227;o receber manejo adequado. Neste relato de caso. embora a paciente apresentasse dor tor&#225;cica t&#237;pica de angina. a primeira investiga&#231;&#227;o com ECG e enzimas card&#237;acas foi negativa para cardiopatia isqu&#234;mica. o que. entre m&#233;dicos menos experientes. poderia ter resultado em alta da emerg&#234;ncia. sem o diagn&#243;stico de SCA. Al&#233;m disso. considerando-se o escore de risco de TIMI para SCASSST. essa paciente teria tr&#234;s pontos (hist&#243;ria de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica. dislipidemia. diabete melito. hist&#243;ria familiar de doen&#231;a arterial coronariana e eleva&#231;&#227;o de segmento ST superior a 0.5 mm). o que poderia resultar em risco moderado para IAM ou morte<sup>8</sup>.</p>
    <p>Protocolos de avalia&#231;&#227;o de dor tor&#225;cica refor&#231;am a import&#226;ncia da realiza&#231;&#227;o de ECG precocemente. em at&#233; 10 minutos da chegada &#224; emerg&#234;ncia. m&#233;todo de alta sensibilidade no rastreio de cardiopatia isqu&#234;mica. Quando altera&#231;&#245;es sugestivas de isquemia n&#227;o s&#227;o visualizadas na vig&#234;ncia de dor. o risco de infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM) &#233; de. aproximadamente. 4% em pacientes com hist&#243;ria pr&#233;via de doen&#231;a arterial coronariana e de 2% em pacientes sem hist&#243;ria<sup>8</sup>.</p>
    <p>A fim de identificar pacientes com angina inst&#225;vel de alto risco. autores identificaram. h&#225; poucas d&#233;cadas. altera&#231;&#245;es no ECG que possibilitaram melhor atendimento desses casos.</p>
    <p>Em 1982. De Zwaan e Wellens<sup>4</sup> descreveram um subgrupo de pacientes que foram internados por quadro de angina inst&#225;vel. e que apresentavam alto risco para o desenvolvimento de IAM anterior. Esses pacientes possu&#237;am achados eletrocardiogr&#225;ficos semelhantes aos descritos por Gerson e cols.<sup>9</sup>. Esses achados ficaram conhecidos como s&#237;ndrome de Wellens (SW).</p>
    <p>Em dois estudos com pacientes internados com diagn&#243;stico de angina inst&#225;vel. constatou-se preval&#234;ncia entre 14-18% dos achados eletrocardiogr&#225;ficos da SW<sup>4.10</sup>. Em um desses estudos. 12 (75%) dos 16 pacientes com crit&#233;rios para SW que n&#227;o foram submetidos &#224; revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica apresentaram IAM anterior extenso dentro das primeiras semanas ap&#243;s a admiss&#227;o hospitalar. demonstrando a import&#226;ncia do diagn&#243;stico precoce dessa s&#237;ndrome.</p>
    <p>Os crit&#233;rios cl&#237;nicos e eletrocardiogr&#225;ficos para o diagn&#243;stico da SW s&#227;o: 1) ondas T bif&#225;sicas ou profundamente invertidas em V2 e V3 ou. ocasionalmente. V1. V4. V5 e V6; 2) enzimas card&#237;acas normais ou minimamente elevadas; 3) segmento ST normal ou minimamente elevado (&lt; 1 mm); 4) sem perda da progress&#227;o de ondas R em deriva&#231;&#245;es precordiais; 5) aus&#234;ncia de ondas Q patol&#243;gicas; e 6) dor tor&#225;cica anginosa<sup>4.10</sup>. S&#227;o reconhecidas duas variantes da SW:</p>
    <p>&#149; A SW do tipo 1 corresponde &#224; minoria dos casos (24%) e &#233; caracterizada pelo achado de onda T bif&#225;sica (<italic>plus/minus</italic>) nas deriva&#231;&#245;es V2 e V3.</p>
    <p>&#149; A SW do tipo 2 representa a maioria dos casos (76%) e mostra onda T com invers&#227;o profunda e sim&#233;trica. tipicamente. nas deriva&#231;&#245;es V2 e V3. podendo ocorrer em V1-V4 e. eventualmente. em V5 e V6<sup>11.12</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>As altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas da s&#237;ndrome de Wellens do tipo 1 possuem alta especificidade para o diagn&#243;stico de doen&#231;a ateroscler&#243;tica severa da Adae proximal. com grande risco para desenvolvimento de IAM anterior. Os pacientes com quadro cl&#237;nico e exames sugestivos da s&#237;ndrome devem ser encaminhados para estudo angiogr&#225;fico com brevidade. para confirma&#231;&#227;o diagn&#243;stica e interven&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="linkcorresp" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Marcelo Campos Appel da Silva </p>
        <p> Rua Com. Caminha. 250/902 - M Vento </p>
        <p> 90430-030 - Porto Alegre. RS - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="marceloappel@yahoo.com.br">marceloappel@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 27/01/09; revisado recebido em 25/03/09; aceito em 12/08/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Duarte ER. Pimentel Filho P. Stein A. Dor tor&#225;cica na emerg&#234;ncia de um hospital geral. Revista da AMRIGS. Porto Alegre. 2007; 51 (4): 248-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dor tor&#225;cica na emerg&#234;ncia de um hospital geral</article-title>
          <source>Revista da AMRIGS. Porto Alegre</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>248</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Duarte</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pimentel Filho</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stein</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Pesaro AEP. Corr&#234;a TD. Forlenza L. Bastos JF. Knobel M. Knobel E. S&#237;ndromes coronarianas agudas: como fazer um diagn&#243;stico correto na sala de emerg&#234;ncia. Einstein. 2007; 5 (1): 80-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>S&#237;ndromes coronarianas agudas: como fazer um diagn&#243;stico correto na sala de emerg&#234;ncia</article-title>
          <source>Einstein</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>80</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pesaro</surname>
              <given-names>AEP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Corr&#234;a</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forlenza</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bastos</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Knobel</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Knobel</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Graff LG. Dallara J. Ross MA. Joseph M. Itziovitz M. Andelman M. et al. Impact on the care of the emergency department chest pain patient from the chest pain evaluation registry (CHEPER) study. Am J Cardiol. 1997; 80 (5): 563-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impact on the care of the emergency department chest pain patient from the chest pain evaluation registry (CHEPER) study</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>563</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>80</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Graff</surname>
              <given-names>LG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dallara</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ross</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Joseph</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Itziovitz</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andelman</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. de Zwaan C. B&#228;r FW. Wellens HJ. Characteristic electrocardiographic pattern indicating a critical stenosis high in left anterior descending coronary artery in patients admitted because of impending myocardial infarction. Am Heart J. 1982; 103: 730-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Characteristic electrocardiographic pattern indicating a critical stenosis high in left anterior descending coronary artery in patients admitted because of impending myocardial infarction</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1982</year>
          </date>
          <fpage>730</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>de Zwaan</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>B&#228;r</surname>
              <given-names>FW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wellens</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Johnson J. Management of non-ST segment elevation acute coronary syndrome: the managed care perspective. J Manag Care Med. 2006; 9 (2): 22-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Management of non-ST segment elevation acute coronary syndrome: the managed care perspective</article-title>
          <source>J Manag Care Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>22</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Antman EM. Selwyn AP. Braunwald E. Ischemic heart disease. In: Harrison's. Principles of internal medicine. 17<sup>th</sup> ed. Saint Louis: Mc Graw Hill; 2008.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Principles of internal medicine</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Antman</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Selwyn</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harrison's</surname>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Cannon CP. Braunwald E. Unstable angina and non-ST segment elevation myocardial infaction. In: Libby P. Bonow RO. Mann DL. Zipes DP. Braunwald E (eds.). Braunwald's heart disease. 8<sup>th</sup>. Philadelphia: Saunders; 2008. p. 1319-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Braunwald's heart disease</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1319</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cannon</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Libby</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonow</surname>
              <given-names>RO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mann</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zipes</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Libby P. Bonow RO. Mann DL. Zipes DP. Braunwald E (eds.). Braunwald's heart disease. 8<sup>th</sup>. Philadelphia: Saunders; 2008.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Braunwald's heart disease</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Libby</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonow</surname>
              <given-names>RO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mann</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zipes</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Gerson MC. Phillips JF. Morris SN. McHenry PL. Exercise-induced U-wave inversion as a marker of stenosis of the left anterior descending coronary artery. Circulation. 1979; 60: 1014-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise-induced U-wave inversion as a marker of stenosis of the left anterior descending coronary artery</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1979</year>
          </date>
          <fpage>1014</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <volume>60</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gerson</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Phillips</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morris</surname>
              <given-names>SN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McHenry</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. de Zwann C. Bar FW. Janssen JH. Cheriex EC. Dassen WR. Brugada P. et al. Angiographic and clinical characteristics of patients with unstable angina showing an ECG pattern indicating critical narrowing of the proximal LAD coronary artery. Am Heart J. 1989; 117: 657-65.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Angiographic and clinical characteristics of patients with unstable angina showing an ECG pattern indicating critical narrowing of the proximal LAD coronary artery</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>657</fpage>
          <lpage>65</lpage>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>de Zwann</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bar</surname>
              <given-names>FW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Janssen</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cheriex</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dassen</surname>
              <given-names>WR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brugada</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Marriott H. Practical electrocardiography. 9<sup>th</sup> ed. Baltimore: Williams &amp; Wilkins; 1994.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Practical electrocardiography</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marriott</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Goldberger AL. Myocardial infarction. In: electrocardiographic differential diagnosis. 4<sup>th</sup> ed. St Louis: Mosby-Year Book; 1994.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>electrocardiographic differential diagnosis</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goldberger</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">S&#237;ndrome de Wellens</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>La evaluaci&#243;n de dolor tor&#225;cico es pr&#225;ctica de rutina en servicios de emergencia. Aunque es queja com&#250;n y con amplio diagn&#243;stico diferencial, es en la sospecha de s&#237;ndrome coronario agudo (SCA) que la preocupaci&#243;n es m&#225;s grande. Electrocardiograma y dosificaci&#243;n de enzimas card&#237;acas son herramientas importantes en la investigaci&#243;n de los pacientes, sin embargo, cuando negativos, pueden no identificar algunas enfermedades. Referimos el caso cl&#237;nico de una paciente con angina, cuyos ex&#225;menes iniciales en la emergencia no presentaban alteraciones sugestivas de cardiopat&#237;a isqu&#233;mica. Enfermedad de conocimiento reciente, el s&#237;ndrome de Wellens consiste en una variante de angina inestable, que cuando no reconocida, puede conllevar significativa morbilidad y mortalidad.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Cardiopat&#237;a isqu&#233;mica</kwd>
        <kwd>s&#237;ndrome coronario agudo</kwd>
        <kwd>angina inestable</kwd>
        <kwd>electrocardiograf&#237;a</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>S&#237;ndrome de Wellens</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Marcelo Campos Appel-da-Silva<sup>I</sup>; Gabriel Zago<sup>I</sup>; An&#237;bal Pereira Abelin<sup>II</sup>; Walter Ot&#225;vio Pin<sup>II</sup>; Oscar Pereira Dutra<sup>II</sup>; Renato Vaz<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Nossa Senhora da Concei&#231;&#227;o (HNSC), Porto Alegre, RS</p>
      <p><sup>II</sup>Instituto de Cardiologia - Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia (IC-FUC), Porto Alegre, RS - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>La evaluaci&#243;n de dolor tor&#225;cico es pr&#225;ctica de rutina en servicios de emergencia. Aunque es queja com&#250;n y con amplio diagn&#243;stico diferencial, es en la sospecha de s&#237;ndrome coronario agudo (SCA) que la preocupaci&#243;n es m&#225;s grande. Electrocardiograma y dosificaci&#243;n de enzimas card&#237;acas son herramientas importantes en la investigaci&#243;n de los pacientes, sin embargo, cuando negativos, pueden no identificar algunas enfermedades. Referimos el caso cl&#237;nico de una paciente con angina, cuyos ex&#225;menes iniciales en la emergencia no presentaban alteraciones sugestivas de cardiopat&#237;a isqu&#233;mica. Enfermedad de conocimiento reciente, el s&#237;ndrome de Wellens consiste en una variante de angina inestable, que cuando no reconocida, puede conllevar significativa morbilidad y mortalidad.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Cardiopat&#237;a isqu&#233;mica, s&#237;ndrome coronario agudo, angina inestable, electrocardiograf&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Motivo frecuente de consultas en servicios de emergencia, el dolor tor&#225;cico presenta gran variedad de diagn&#243;sticos diferenciales en un ambiente donde la rapidez de acciones es priorizada y cuyos recursos ni siempre est&#225;n disponibles para elucidaci&#243;n de hip&#243;tesis<sup>1</sup>. Las causas de dolor tor&#225;cico agudo no traum&#225;tico, en especial los s&#237;ndromes coronarios agudos, tienen posici&#243;n destacada en la investigaci&#243;n, una vez que representan enfermedades de alta morbilidad y mortalidad y de gran potencial de reversibilidad<sup>2</sup>.</p>
      <p>La interpretaci&#243;n de los trazados electrocardiogr&#225;ficos, con reconocimiento de alteraciones sugestivas de isquemia mioc&#225;rdica, es habilidad necesaria para m&#233;dicos en servicio de emergencia. Pese a ello, un estudio reciente evidenci&#243; que, de los pacientes evaluados para queja de dolor tor&#225;cico en servicios de emergencia que fueron dados de alta hospitalaria, el 2%-13% present&#243; infarto agudo de miocardio no diagnosticado<sup>3</sup>.</p>
      <p>Descripto por primera vez en 1982, el s&#237;ndrome de Wellens nos es com&#250;n en la pr&#225;ctica m&#233;dica, constituye presentaci&#243;n de s&#237;ndrome coronario agudo (SCA) de alto riesgo y est&#225; asociado a estenosis severa de la porci&#243;n proximal de la arteria coronaria descendiente anterior. Dicha condici&#243;n cl&#237;nica, si no identificada y tratada precozmente, puede evolucionar para infarto agudo de miocardio en pared anterior y muerte<sup>4</sup>.</p>
      <p>Referimos el caso de una paciente que ingres&#243; en el servicio de emergencia cardiol&#243;gica con queja de dolor tor&#225;cico agudo y cuyos ex&#225;menes de investigaci&#243;n revelaron el diagn&#243;stico de s&#237;ndrome de Wellens.</p>
      <p>
        <bold>Caso cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>Paciente del sexo femenino, 70 a&#241;os, blanca, requiri&#243; atenci&#243;n de emergencia cardiol&#243;gica quej&#225;ndose de dolor tor&#225;cico retroesternal, en aprieto, de fuerte intensidad, con irradiaci&#243;n para regi&#243;n cervical y mand&#237;bula, iniciada al reposo. En la historia m&#233;dica previa de la paciente, se constataron diagn&#243;stico de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica hay cinco a&#241;os, en tratamiento con captopril 25 mg a cada 8 horas, dislipidemia, diabete melito, con control a trav&#233;s de dieta, y historia familiar positiva para enfermedad arterial coronaria. La paciente refer&#237;a tabaquismo pasivo y negaba etilismo actual o pasado.</p>
      <p>Al examen f&#237;sico inicial, se hallaba en regular estado general, con aspecto de dolor, l&#250;cida, orientada y coherente, mucosas h&#250;medas y coloreadas, eupneica, afebril. Se llevaron a cabo auscultas card&#237;aca y pulmonar normales, y se obtuvieron los siguientes resultados: TA = 100/60 mmHg y FC = 80 lpm. Ante la hip&#243;tesis diagn&#243;stica de angina inestable, se recolectaron enzimas cardiacas, y se efectu&#243; electrocardiograma (ECG), en la vigencia de dolor, que no evidenci&#243; alteraciones inequ&#237;vocas de lesi&#243;n isqu&#233;mica aguda. El resultado de la primera serie de investigaci&#243;n laboratorial revel&#243;: CK total = 47 mg/dl, CK-MB = 5 mg/dl y troponina T negativa. La paciente recibi&#243; dinitrato de isosorbida 5 mg, sublingual, con buena respuesta analg&#233;sica, tras la que se llev&#243; a cabo un nuevo ECG (Figura 1), con demostraci&#243;n de ondas T bif&#225;sicas en las derivaciones V1 a V4. Ante el cuadro cl&#237;nico y laboratorial y alteraciones electrocardiogr&#225;ficas t&#237;picas de pacientes, se diagnostic&#243; el s&#237;ndrome de Wellens.</p>
      <p>La paciente se someti&#243; a la cineangiocoronariograf&#237;a que evidenci&#243; lesi&#243;n severa en tercio proximal de la arteria coronaria descendente anterior izquierda (Adae), lesi&#243;n severa en arteria coronaria derecha y ventriculograf&#237;a con hipocinesia en pared anterior (Figura 2), y tras ello, se efectu&#243; angioplastia coronaria con implante de <italic>stent</italic> en la Adae. A la paciente se la remiti&#243; a la unidad de cuidados intensivos (UCI) del Instituto de Cardiolog&#237;a - Fundaci&#243;n Universitaria de Cardiolog&#237;a (IC-FUC) para observaci&#243;n y reevaluaci&#243;n.</p>
      <p>La segunda serie de enzimas cardiacas repet&#237;a el est&#225;ndar anterior. Durante la breve internaci&#243;n en el UCI, no hubo recurrencia de dolor tor&#225;cico, ni alteraciones hemodin&#225;micas, de modo que la paciente fue dada de alta y se la remiti&#243; a la sala de internaci&#243;n en buen estado general, y con plan de seguimiento cl&#237;nico para revisi&#243;n y seguimiento.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La cardiopat&#237;a isqu&#233;mica (CI) es la principal causa de muerte en los Estados Unidos, ultrapasando los casos de SIDA, c&#225;ncer y enfermedades infecciosas. Se estima que cada a&#241;o 1,1 mill&#243;n de americanos tiene episodio coronario nuevo o recurrente, de los que el 45% tienen desenlace fatal. Con los avances en la medicina y el desarrollo de nuevas medicaciones para tratamiento y control de las SCA, la prevalencia de individuos que viven con CI es cada vez mayor, as&#237; como los costos con hospitalizaci&#243;n, ex&#225;menes, gastos con profesionales de salud y rehabilitaci&#243;n, causando gran impacto en los sistemas de salud<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>Las SCA se pueden clasificar en (a) angina inestable e infarto agudo de miocardio sin supradesnivelamiento de segmento ST (SCASSST) y (b) infarto agudo del miocardio con supradesnivelamiento de segmento ST (SCACSST). Son ocasionadas generalmente por trombosis y/o vasoespasmo de una arteria coronaria sobre una placa ateroscler&#243;tica o ruptura de &#233;sta<sup>7</sup>.</p>
      <p>El cuadro cl&#237;nico de las SCA ni siempre es t&#237;pico, as&#237; como las presentaciones de sus ex&#225;menes, de modo que pacientes con cardiopat&#237;a isqu&#233;mica pueden ser subdiagnosticados y no recibir manejo adecuado. En este Caso Cl&#237;nico, aunque la paciente presenta dolor tor&#225;cico t&#237;pico de angina, la primera investigaci&#243;n con ECG y enzimas card&#237;acas fue negativa para cardiopat&#237;a isqu&#233;mica, lo que, entre m&#233;dicos menos experimentados, pudiera tener resultado en alta de la emergencia, sin el diagn&#243;stico de SCA. Adem&#225;s de ello, teniendo en cuenta el score de riesgo de TIMI para SCASSST, esta paciente tuviera tres puntos (historia de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica, dislipidemia, diabetes melito, historia familiar de enfermedad arterial coronaria y elevaci&#243;n de segmento ST superior a 0,5 mm), lo que pudiera resultar en riesgo moderado para IAM o muerte<sup>8</sup>.</p>
      <p>Protocolos de evaluaci&#243;n de dolor tor&#225;cico refuerzan la importancia de la realizaci&#243;n de ECG precozmente, en hasta 10 minutos de la llegada a la emergencia, m&#233;todo de alta sensibilidad en el rastreo de cardiopat&#237;a isqu&#233;mica. Cuando alteraciones sugestivas de isquemia no se visualizan en la vigencia de dolor, el riesgo de infarto agudo de miocardio (IAM) es de, aproximadamente, el 4% en pacientes con historia previa de enfermedad arterial coronaria y del 2% en pacientes sin historia<sup>8</sup>.</p>
      <p>A fin de identificar a pacientes con angina inestable de alto riesgo, autores identificaron, desde hace pocas d&#233;cadas, alteraciones en el ECG que posibilitaron mejor atenci&#243;n de estos casos.</p>
      <p>En 1982, De Zwaan y Wellens<sup>4</sup> describieron un subgrupo de pacientes que fueron internados por cuadro de angina inestable, y que presentaban alto riesgo para el desarrollo de IAM anterior. Estos pacientes pose&#237;an hallazgos electrocardiogr&#225;ficos semejantes a los descriptos por Gerson et al<sup>9</sup>. Estos hallazgos quedaron conocidos como s&#237;ndrome de Wellens (SW) .</p>
      <p>En dos estudios con pacientes internados con diagn&#243;stico de angina inestable, se constat&#243; prevalencia entre el 14-18% de los hallazgos electrocardiogr&#225;ficos de la SW<sup>4,10</sup>. En uno de estos estudios, 12 (75%) de los 16 pacientes con criterios para SW que no se sometieran a la revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, presentaron IAM anterior extenso dentro de las primeras semanas tras ingreso hospitalario, demostrando la importancia del diagn&#243;stico precoz de este s&#237;ndrome.</p>
      <p>Los criterios cl&#237;nicos y electrocardiogr&#225;ficos para el diagn&#243;stico de SW son: 1) ondas T bif&#225;sicas o profundamente invertidas en V2 y V3 &#243;, ocasionalmente, V1, V4, V5 y V6; 2) enzimas cardiacas normales o m&#237;nimamente elevadas; 3) segmento ST normal o m&#237;nimamente elevado (&lt; 1 mm); 4) Sin p&#233;rdida de la progresi&#243;n de ondas R en derivaciones precordiales; 5) ausencia de ondas Q patol&#243;gicas; y 6) dolor tor&#225;cico anginosa<sup>4,10</sup>. Se reconocen dos variantes de la SW:</p>
      <p>&#149; La SW del tipo 1 corresponde a la minor&#237;a de los casos (24%) y se caracteriza por el hallazgo de onda T bif&#225;sica (<italic>plus/minus</italic>) en las derivaciones V2 y V3.</p>
      <p>&#149; La SW del tipo 2 representa la mayor&#237;a de los casos (76%) y muestra onda T con inversi&#243;n profunda y sim&#233;trica, t&#237;picamente, en las derivaciones V2 y V3, pudiendo producirse en V1-V4 y, eventualmente, en V5 y V6<sup>11,12</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Las alteraciones electrocardiogr&#225;ficas del s&#237;ndrome de Wellens del tipo 1 tienen alta especificidad para el diagn&#243;stico de enfermedad ateroscler&#243;tica severa de la Adae proximal, con gran riesgo para desarrollo de IAM anterior. Los pacientes con cuadro cl&#237;nico y ex&#225;menes sugestivos del s&#237;ndrome se deben remitir para estudio angiogr&#225;fico con brevedad, para confirmaci&#243;n diagn&#243;stica e intervenci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Wellens syndrome</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>The assessment of chest pain is a routine in emergency health services. Although this is a common complaint with a broad differential diagnosis. the major concern is the possibility of acute coronary syndrome (ACS). Electrocardiography and cardiac enzyme levels are important tools in the investigation of these patients; however. negative results may actually be overlooking the identification of some conditions. We report the case of a female patient with angina. whose baseline tests in the emergency room were negative for changes suggestive of ischemic heart disease. The Wellens syndrome. a recently described disease. is a variant of unstable angina which. if not identified. may result in significant morbidity and mortality.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Myocardial ischemia</kwd>
        <kwd>acute coronary syndrome</kwd>
        <kwd>angina</kwd>
        <kwd>unstable</kwd>
        <kwd>electrocardiography</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="add1-body3">
          <label>
            <bold>Wellens syndrome</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Marcelo Campos Appel-da-Silva<sup>I</sup>; Gabriel Zago<sup>I</sup>; An&#237;bal Pereira Abelin<sup>II</sup>; Walter Ot&#225;vio Pin<sup>II</sup>; Oscar Pereira Dutra<sup>II</sup>; Renato Vaz<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Nossa Senhora da Concei&#231;&#227;o (HNSC), Porto Alegre, RS</p>
      <p><sup>II</sup>Instituto de Cardiologia - Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia (IC-FUC), Porto Alegre, RS - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>The assessment of chest pain is a routine in emergency health services. Although this is a common complaint with a broad differential diagnosis. the major concern is the possibility of acute coronary syndrome (ACS). Electrocardiography and cardiac enzyme levels are important tools in the investigation of these patients; however. negative results may actually be overlooking the identification of some conditions. We report the case of a female patient with angina. whose baseline tests in the emergency room were negative for changes suggestive of ischemic heart disease. The Wellens syndrome. a recently described disease. is a variant of unstable angina which. if not identified. may result in significant morbidity and mortality.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Myocardial ischemia; acute coronary syndrome; angina, unstable; electrocardiography.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Chest pain - a frequent reason for visits to emergency health services, has a broad differential diagnosis in a setting where prompt actions are prioritized, and where resources are not always available to help elucidate the hypotheses<sup>1</sup>. The causes of acute non-traumatic chest pain, especially the acute coronary syndromes, play an important role in the investigation, since they represent diseases with high morbidity and mortality, and have a great potential for reversibility<sup>2</sup>. </p>
      <p>The ability to interpret electrocardiographic tracings and thus identify changes suggestive of myocardial ischemia is required from physicians in emergency health services. Nevertheless, a recent study showed that of the patients seen with a chief complaint of chest pain in emergency health services and discharged, the diagnosis of myocardial infarction was missed in 2% to 13%<sup>3</sup>.</p>
      <p>First described in 1982, Wellens syndrome is uncommon in the medical practice; it is a high-risk form of acute coronary syndrome (ACS) and is associated with critical stenosis of the proximal portion of the anterior descending coronary artery. If this clinical condition is not identified and treated early, patients may develop anterior wall myocardial infarction, leading to death<sup>4</sup>.</p>
      <p>We report the case of a female patient seen in a cardiology emergency health service who presented with a chief complaint of acute chest pain and whose laboratory tests led to the diagnosis of Wellens syndrome.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>A 70-year-old Caucasian female patient was seen in a cardiology emergency service with a chief complaint of crushing substernal chest pain; the pain was strong and irradiated to the neck and jaw, and had started at rest. Her past medical history revealed a diagnosis of hypertension for five years, for which she received captopril 25 mg tid; dyslipidemia; diabetes mellitus, controlled with diet; and family history positive for coronary artery disease. The patient reported to be a second-hand smoker and denied using or having used alcohol. </p>
      <p>On the baseline physical examination, the patient showed a fair general state of health; she appeared in pain, was alert, oriented and coherent; her mucous membranes were moist and pink; she had no respiratory distress or fever. Cardiac and pulmonary auscultation were normal; BP was 100/60 mmHg and HR = 80 bpm. In face of the presumptive diagnosis of unstable angina, cardiac enzymes were determined, and an electrocardiogram (ECG) was performed during pain, but did not show unquestionable signs of acute ischemic lesion. The baseline laboratory test results revealed total CK = 47 mg/dl, CK-MB = 5 mg/dl and negative troponin T. The patient was given sublingual isosorbide dinitrate 5 mg, with a good analgesic response. ECG was then repeated (<xref ref-type="fig" rid="en_a26fig01-body3">Figure 1</xref>) and showed biphasic T waves in leads V1 to V4. In face of the clinical and laboratory manifestations and typical electrocardiographic changes, the patient was diagnosed with Wellens syndrome.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a26fig01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-e116-00026-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The patient underwent coronary angiography which showed a severe lesion in the proximal third of the left anterior descending coronary artery (LADA), and a severe lesion in the right coronary artery; ventriculography showed anterior wall hypokinesia (<xref ref-type="fig" rid="fig2-body3">Figure 2</xref>). Coronary angioplasty was then performed with stent implantation in LADA. The patient was transferred to the intensive care unit (ICU) of <italic>Instituto de Cardiologia - Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia</italic> (IC-FUC) for observation and reassessment.</p>
      <fig id="fig2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-e116-00026-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>The second series of cardiac enzymes repeated the baseline pattern. During the brief ICU stay, there was no recurrence of chest pain or hemodynamic changes, so the patient was transferred to the ward in good general state of health; outpatient follow-up was planned.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Ischemic heart disease (IHD) is the main cause of death in the United States, exceeding the cases of AIDS, cancer, and infectious diseases. Every year, 1.1 million Americans are estimated to develop a new or recurrent coronary episode, of which 45% have a fatal outcome. With the advances in medicine and the development of new medications for the treatment and control of ACS, the prevalence of individuals living with IHD is increasingly greater, as are the costs with hospitalization, tests, health professionals and rehabilitation, with a great impact on health systems<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>ACS may be classified as: (a) unstable angina and non-ST segment elevation myocardial infarction (NSTEACS); and (b) ST-segment elevation myocardial infarction (STEACS); they are usually caused by thrombosis and/or vasospasm of a coronary artery on an atherosclerotic plaque or plaque rupture<sup>7</sup>.</p>
      <p>The clinical presentation of ACS is not always typical, nor are the laboratory tests and so patients with ischemic heart disease may be underdiagnosed and not receive adequate management. In the present case, although the patient presented with a chest pain typical of angina, the initial investigation with ECG and cardiac enzymes was negative for ischemic heart disease. Among less experienced physicians, this could have resulted in discharge from the emergency unit, and the diagnosis of ACS would have been overlooked. Also, considering the TIMI risk score for NSTEACS, this patient&#180;s score would be three points (history of hypertension, dyslipidemia, diabetes mellitus, family history of coronary artery disease, and ST-segment elevation greater than 0.5 mm), which could result in moderate risk for MI or death<sup>8</sup>.</p>
      <p>Chest pain assessment protocols underline the importance of the early performance of ECG, within up to 10 minutes of arrival in the emergency unit, because this is a high-sensitivity method in the screening of ischemic heart disease. When changes suggestive of ischemia are not detected during pain, the risk of myocardial infarction (MI) is of approximately 4% and 2% in patients with or without previous history of coronary artery disease, respectively<sup>8</sup>.</p>
      <p>In order to identify patients with high-risk unstable angina, some decades ago some authors identified ECG changes that enabled a better management of these cases.</p>
      <p>In 1982, De Zwaan and Wellens<sup>4</sup> described a subgroup of patients who had been admitted for unstable angina, because they had a high risk for the development of anterior MI. These patients had electrocardiographic changes similar to those described by Gerson et al<sup>9</sup>. These findings became known as Wellens syndrome (WS).</p>
      <p>In two studies with hospitalized patients diagnosed with unstable angina, a 14%-18% prevalence of electrocardiographic changes consistent with WS was observed<sup>4,10</sup>. In one of these studies, 12 (75%) of the 16 patients with criteria for WS not undergoing myocardial revascularization developed extensive anterior MI within the first few weeks of hospital admission, thus showing the importance of early diagnosis of this syndrome.</p>
      <p>Clinical and electrocardiographic criteria for the diagnosis of WS are the following: 1) biphasic or deeply inverted T waves in V2 and V3, or, occasionally, V1, V4, V5 and V6; 2) normal or minimally elevated cardiac enzymes; 3) normal or slightly elevated (&lt; 1 mm) ST segment; 4) no loss of R wave progression in precordial leads; 5) absence of abnormal Q waves; and 6) anginal chest pain<sup>4,10</sup>.</p>
      <p>Two variants of WS are recognized:</p>
      <p>&#149; Type-1 WS, which corresponds to the minority of the cases (24%), and is characterized by the finding of biphasic T wave (plus/minus) in leads V2 and V3.</p>
      <p>&#149; Type-2 WS, which corresponds to the majority of the cases (76%), and is accompanied by deep and symmetrical T-wave inversion typically in leads V2 and V3, and, occasionally in V1-V4, V5 and V6<sup>11,12</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>Electrocardiographic changes of type-1 Wellens syndrome are highly specific for the diagnosis of severe atherosclerotic disease in proximal LADA, with a high risk for the development of anterior MI. Patients with clinical manifestations and tests suggestive of the syndrome should be promptly referred for angiographic study for diagnostic confirmation and intervention.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
