<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">tFNPWqmxPGj67VxZfrK9GKz</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000400016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400416</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000017</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Fibrose mioc&#225;rdica em pacientes com cardiomiopatia hipertr&#243;fica com alto risco para morte s&#250;bita card&#237;aca</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Shiozaki</surname>
            <given-names>Afonso Akio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Senra</surname>
            <given-names>Tiago</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Arteaga</surname>
            <given-names>Edmundo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pita</surname>
            <given-names>Cristiane Guedes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Martinelli Filho</surname>
            <given-names>Martino</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>&#193;vila</surname>
            <given-names>Luis Francisco R.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Parga Filho</surname>
            <given-names>Jos&#233; Rodrigues</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mady</surname>
            <given-names>Charles</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rochitte</surname>
            <given-names>Carlos Eduardo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>535</fpage>
      <lpage>540</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>14</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>17</day>
          <month>11</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>01</day>
          <month>07</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A estratifica&#231;&#227;o de risco para morte s&#250;bita na cardiomiopatia hipertr&#243;fica (CMH), continua a ser um verdadeiro desafio devido &#224; grande heterogeneidade da sua apresenta&#231;&#227;o, em que a maioria dos indiv&#237;duos permanecem assintom&#225;ticos por toda sua vida e outros apresentam a morte s&#250;bita como primeiro sintoma. Recentes trabalhos v&#234;m sugerindo que a fibrose mioc&#225;rdica pode constituir-se em um importante substrato para as arritmias ventriculares malignas, respons&#225;veis pela morte s&#250;bita nesta doen&#231;a. OBJETIVO: Avalia&#231;&#227;o da preval&#234;ncia e quantifica&#231;&#227;o da fibrose mioc&#225;rdica (FM), em pacientes com CMH com alto risco ou recuperados de morte s&#250;bita, portadores de cardiodesfibrilador implant&#225;vel (CDI). M&#201;TODOS: Vinte e oito pacientes com CMH portadores de CDI foram submetidos &#224; tomografia computadorizada com m&#250;ltiplos detectores, para realiza&#231;&#227;o da t&#233;cnica de realce tardio, e avalia&#231;&#227;o da fibrose mioc&#225;rdica. RESULTADOS: 96% dos pacientes apresentavam fibrose mioc&#225;rdica (20,38 &#177; 15,55 gramas) correspondendo a 15,96 &#177; 10,20% da massa mioc&#225;rdica total. A FM foi significativamente mais prevalente que os demais fatores de risco cl&#225;ssicos para morte s&#250;bita. CONCLUS&#195;O: Conclu&#237;mos que existe uma alta preval&#234;ncia de fibrose mioc&#225;rdica em pacientes com cardiomiopatia hipertr&#243;fica de alto risco ou recuperados de morte s&#250;bita, como neste grupo - portadores de cardiodesfibrilador implant&#225;vel. A maior preval&#234;ncia da fibrose mioc&#225;rdica comparada aos fatores de risco de pior progn&#243;stico levantam a hip&#243;tese de que a fibrose mioc&#225;rdica possa ser um importante substrato potencialmente necess&#225;rio na g&#234;nese das arritmias desencadeadoras da morte s&#250;bita.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Cardiomiopatia hipertr&#243;fica</kwd>
        <kwd>fibrose mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>tomografia computadorizada com m&#250;ltiplos destectores</kwd>
        <kwd>realce tardio</kwd>
        <kwd>cardiodesfibrilador implant&#225;vel</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>26</day>
        <month>03</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> TOMOGRAFIA/RESSON&#194;NCIA</p>
    <p>Fibrose mioc&#225;rdica em pacientes com cardiomiopatia hipertr&#243;fica com alto risco para morte s&#250;bita card&#237;aca</p>
    <p>Afonso Akio Shiozaki<xref ref-type="fn" rid="nt"><sup><bold>*</bold></sup></xref>; Tiago Senra<xref ref-type="fn" rid="nt"><sup><bold>*</bold></sup></xref>; Edmundo Arteaga; Cristiane Guedes Pita; Martino Martinelli Filho; Luis Francisco R. &#193;vila; Jos&#233; Rodrigues Parga Filho; Charles Mady; Carlos Eduardo Rochitte </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt01">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A estratifica&#231;&#227;o de risco para morte s&#250;bita na cardiomiopatia hipertr&#243;fica (CMH), continua a ser um verdadeiro desafio devido &#224; grande heterogeneidade da sua apresenta&#231;&#227;o, em que a maioria dos indiv&#237;duos permanecem assintom&#225;ticos por toda sua vida e outros apresentam a morte s&#250;bita como primeiro sintoma. Recentes trabalhos v&#234;m sugerindo que a fibrose mioc&#225;rdica pode constituir-se em um importante substrato para as arritmias ventriculares malignas, respons&#225;veis pela morte s&#250;bita nesta doen&#231;a. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold>Avalia&#231;&#227;o da preval&#234;ncia e quantifica&#231;&#227;o da fibrose mioc&#225;rdica (FM), em pacientes com CMH com alto risco ou recuperados de morte s&#250;bita, portadores de cardiodesfibrilador implant&#225;vel (CDI). </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold>Vinte e oito pacientes com CMH portadores de CDI foram submetidos &#224; tomografia computadorizada com m&#250;ltiplos detectores, para realiza&#231;&#227;o da t&#233;cnica de realce tardio, e avalia&#231;&#227;o da fibrose mioc&#225;rdica. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold>96% dos pacientes apresentavam fibrose mioc&#225;rdica (20,38 &#177; 15,55 gramas) correspondendo a 15,96 &#177; 10,20% da massa mioc&#225;rdica total. A FM foi significativamente mais prevalente que os demais fatores de risco cl&#225;ssicos para morte s&#250;bita. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Conclu&#237;mos que existe uma alta preval&#234;ncia de fibrose mioc&#225;rdica em pacientes com cardiomiopatia hipertr&#243;fica de alto risco ou recuperados de morte s&#250;bita, como neste grupo - portadores de cardiodesfibrilador implant&#225;vel. A maior preval&#234;ncia da fibrose mioc&#225;rdica comparada aos fatores de risco de pior progn&#243;stico levantam a hip&#243;tese de que a fibrose mioc&#225;rdica possa ser um importante substrato potencialmente necess&#225;rio na g&#234;nese das arritmias desencadeadoras da morte s&#250;bita. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Cardiomiopatia hipertr&#243;fica, fibrose mioc&#225;rdica, tomografia computadorizada com m&#250;ltiplos destectores, realce tardio e cardiodesfibrilador implant&#225;vel.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A cardiomiopatia hipertr&#243;fica (CMH) &#233; considerada a maior respons&#225;vel pela morte s&#250;bita card&#237;aca (MSC) em adultos jovens<sup>1-4</sup>. </p>
    <p>Apesar dos tradicionais crit&#233;rios cl&#237;nicos de pior progn&#243;stico<sup>5-12</sup> e dos avan&#231;os gen&#233;ticos na descoberta de mais de duzentas muta&#231;&#245;es respons&#225;veis pela doen&#231;a<sup>13-18</sup>, a estratifica&#231;&#227;o de risco para morte s&#250;bita na CMH continua a ser um verdadeiro desafio devido &#224; grande heterogeneidade da sua apresenta&#231;&#227;o: a maioria dos indiv&#237;duos permanecem assintom&#225;ticos por toda sua vida e outros apresentam a morte s&#250;bita como primeiro sintoma.</p>
    <p>An&#225;lise histopatol&#243;gica de cora&#231;&#245;es de pacientes com CMH que foram a &#243;bito por morte s&#250;bita demonstrou consider&#225;vel presen&#231;a de fibrose mioc&#225;rdica<sup>19</sup> (FM). Tal fibrose pode ser diagnosticada de maneira n&#227;o invasiva pela t&#233;cnica de realce tardio por resson&#226;ncia magn&#233;tica<sup>20</sup>, podendo constituir-se em um importante substrato para as arritmias ventriculares malignas, como sugerido por estudos que correlacionaram a presen&#231;a de taquicardia ventricular n&#227;o sustentada e a presen&#231;a de FM diagnostica pela resson&#226;ncia magn&#233;tica<sup>18, 21-24</sup>. </p>
    <p>Assim, apesar da t&#233;cnica de realce tardio por resson&#226;ncia magn&#233;tica demonstrar ser uma ferramenta importante na avalia&#231;&#227;o da FM na CMH<sup>20,25</sup>, ela apresenta algumas limita&#231;&#245;es - como, por exemplo, na avalia&#231;&#227;o de pacientes com marcapasso e cardiodesfibriladores implant&#225;veis (CDI), visto que, nestes casos, h&#225; contra-indica&#231;&#227;o formal quanto &#224; realiza&#231;&#227;o da resson&#226;ncia magn&#233;tica<sup>26</sup>.</p>
    <p>Recentemente, foi demonstrada a detec&#231;&#227;o da FM na cardiomiopatia isqu&#234;mica utilizando a t&#233;cnica de realce tardio por tomografia computadorizada com m&#250;ltiplos detectores<sup>27,28</sup> (TCMD). Al&#233;m disso, nosso grupo foi o primeiro a demonstrar a potencial capacidade da avalia&#231;&#227;o da FM pelo realce tardio por TCMD em um paciente com CMH utilizando uma t&#233;cnica semelhante &#224; utilizada nos isqu&#234;micos, onde as &#225;reas de FM avaliadas pela tomografia apresentaram uma excelente correla&#231;&#227;o com a resson&#226;ncia<sup>29</sup>.</p>
    <p>Assim, neste trabalho objetivamos testar a capacidade da t&#233;cnica de realce tardio pela TCMD e investigar a preval&#234;ncia da fibrose mioc&#225;rdica em um grupo de pacientes com CMH de alto risco para morte s&#250;bita, nos hipertr&#243;ficos portadores de CDI por indica&#231;&#227;o cl&#237;nica. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Entre outubro de 2006 e dezembro de 2007, 30 pacientes hipertr&#243;ficos portadores de CDI por indica&#231;&#227;o cl&#237;nica, acompanhados na unidade de cardiomiopatias e de estimula&#231;&#227;o card&#237;aca artificial do Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor-HC, FMUSP) foram consecutivamente encaminhados para avalia&#231;&#227;o da fibrose mioc&#225;rdica pela TCMD. Destes, um paciente com insufici&#234;ncia renal e outro que se negou a participar do estudo foram exclu&#237;dos. Assim, os 28 pacientes restantes que assinaram o termo de consentimento livre esclarecido foram submetidos ao estudo ap&#243;s a aprova&#231;&#227;o do comit&#234; de &#233;tica local.</p>
    <p>
      <bold>Tomografia computadorizada com m&#250;ltiplos detectores</bold>
    </p>
    <p>A avalia&#231;&#227;o da FM pela t&#233;cnica de realce tardio por TCMD foi obtida utilizando um tom&#243;grafo com 64 colunas de detectores (Aquilion 64, Toshiba Medical Systems, Otawara, Jap&#227;o). As imagens foram adquiridas 7 minutos ap&#243;s a infus&#227;o de 150 ml de contraste iodado (Iopamiron 370, Shering AG, Alemanha), utilizando o seguinte protocolo sincronizado retrospectivamente com eletrocardiograma: velocidade de rota&#231;&#227;o do tom&#243;grafo ajustado pela frequ&#234;ncia card&#237;aca de 350 a 500 ms, de modo a permitir uma reconstru&#231;&#227;o multi-segmentada, colima&#231;&#227;o de 64 x 0,5 mm, voltagem do tubo de120 kV, corrente do tubo de 500 mA, velocidade da mesa (helical pitch)-14,4 (ou fator de pitch de 0,225), e campo de vis&#227;o de escaneamento de 220 mm.</p>
    <p>
      <bold>Caracter&#237;sticas cl&#237;nicas</bold>
    </p>
    <p>A avalia&#231;&#227;o dos fatores de risco para morte s&#250;bita card&#237;aca foi considerada segundo diretriz previamente descrita<sup>4</sup>. Desta forma, foram consideradas: s&#237;ncope, como epis&#243;dios de perda de consci&#234;ncia sem etiologia definida nos &#250;ltimos 12 meses antes do implante do CDI<sup>30</sup>; morte s&#250;bita recuperada<sup>31</sup>; hist&#243;ria familiar de morte s&#250;bita card&#237;aca em parentes de primeiro grau com menos de 40 anos de idade<sup>32,33</sup>; registro de taquicardia ventricular n&#227;o sustentada (TVNS) no Holter<sup>7,8,34,35</sup>, definidas como tr&#234;s ou mais extrass&#237;stoles ventriculares consecutivas com frequ&#234;ncia maior ou igual a 120 batimentos/min, durante menos de 30 segundos; hipertrofia mioc&#225;rdica em di&#225;stole m&#225;xima maior que 30 mm<sup>6,36</sup> pelo ecocardiograma. Al&#233;m disso, outros crit&#233;rios tamb&#233;m foram analisados: dilata&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo foi considerada como di&#226;metro diast&#243;lico maior que 50 mm; fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do VE menor que 60%<sup>37</sup>; obstru&#231;&#227;o da via de sa&#237;da do VE foi considerada como gradiente intraventricular maior que 30 mmHg e finalmente fibrila&#231;&#227;o atrial foi considerada como caracter&#237;sticas cl&#237;nicas que poderiam estar associadas a um pior progn&#243;stico. Sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca foram classificados de acordo com a NYHA e a utiliza&#231;&#227;o de drogas antiarr&#237;tmicas, tamb&#233;m foram registrados.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise das imagens</bold>
    </p>
    <p>Os dados das imagens adquiridas pelo tom&#243;grafo foram reconstru&#237;dos utilizando um algoritmo de reconstru&#231;&#227;o multisegmentar, com espessura de 1 mm durante fase diast&#243;lica (na fase 75% do intervalo R-R). As imagens axiais foram processadas utilizando reformata&#231;&#227;o multiplanar, para gerar cortes cont&#237;guos em eixo curto cobrindo toda extens&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo da base ao &#225;pice, com espesssura de 10 mm, utilizando uma t&#233;cnica capaz de refletir uma m&#233;dia de todos os pixels do corte de maneira a evitar a perda de qualquer pixel que pudesse representar a fibrose mioc&#225;rdica. Habitualmente, 12 cortes em eixo curto foram suficientes para cobrir todo VE. Todos os segmentos envolvidos pelos artefatos causados pelos cabos do CDI foram retirados da an&#225;lise, deste modo, a parede &#237;nfero-septal foi retirada devido aos artefatos do CDI, de todos os pacientes (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>)<sup>38</sup>. As &#225;reas de fibrose mioc&#225;rdica foram definidas com o aux&#237;lio de software dedicado (Image J, NIH, USA). Utilizando a densidade dos pixels em um histograma que compreendia a representa&#231;&#227;o gr&#225;fica das &#225;reas com fibrose mioc&#225;rdica e as &#225;reas de mioc&#225;rdio sem fibrose, foi aplicada de maneira semi-autom&#225;tica uma t&#233;cnica de limiar que distinguia as densidades das &#225;reas com ou sem fibrose mioc&#225;rdica, definidas visualmente. </p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0535-00017-gf01.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Os dados foram demonstrados como m&#233;dia &#177; desvio padr&#227;o. Shapiro-Wilk test foi utilizado para confirmar a distribui&#231;&#227;o da normalidade. A preval&#234;ncia dos fatores de risco tradicionalmente aceitos para a morte s&#250;bita e a presen&#231;a de fibrose mioc&#225;rdica foram expressas em percentagens e comparadas por Qui-quadrado ou teste exato de Fisher. Al&#233;m disso, tamb&#233;m foram registradas as preval&#234;ncias da classe funcional de ICC pela NYHA, obstru&#231;&#227;o intraventricular e fibrila&#231;&#227;o atrial desta amostra.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>A m&#233;dia de idade foi de 38,5 &#177; 16,6 anos, sendo 46,4% do sexo masculino. </p>
    <p>Dos crit&#233;rios de risco cl&#225;ssico para morte s&#250;bita, 18% apresentavam morte s&#250;bita recuperada, 68% apresentavam hist&#243;ria de s&#237;ncope sem etiologia definida, hist&#243;ria familiar de morte s&#250;bita encontrava-se presente em 78%, presen&#231;a de TVNS em 32% e 21% dos pacientes apresentavam hipertrofia septal maior que 30 mm.</p>
    <p>Al&#233;m disso, a presen&#231;a de obstru&#231;&#227;o intraventricular foi observada em 50% desta amostra, a fibrila&#231;&#227;o atrial em 32%, ICC classe funcional II em 39%, apenas um paciente em classe funiconal III e nenhum em classe IV. A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o m&#233;dia do VE foi de 70,9 &#177; 12,4% e o di&#226;metro diast&#243;lico do VE foi de 4,1 &#177; 0,5 cm e o tamanho m&#233;dio do &#225;trio esquerdo foi de 4,3 &#177; 0,6 cm medidos pelo ecocardiograma.</p>
    <p>No momento da aquisi&#231;&#227;o da tomografia, 86% dos indiv&#237;duos faziam uso de betabloqueadores, 53% utilizavam antiarr&#237;tmicos, 28% antagonistas dos canais de c&#225;lcio, 39% inibidores da enzima conversora de angiotensina ou os antagonistas dos receptores de angiotensina II, 14% espironolactona e 28% &#225;cido acetilsalic&#237;lico ou anticoagulante oral. </p>
    <p>Interessantemente, 96,4% dos indiv&#237;duos apresentaram fibrose mioc&#225;rdica pela t&#233;cnica do realce tardio, analisadas pela tomografia computadorizada com m&#250;ltiplos detectores. N&#227;o houve discord&#226;ncias entre a an&#225;lise da presen&#231;a ou a aus&#234;ncia de fibrose entre os dois observadores que analisaram as imagens independentes e de maneira cega.</p>
    <p>A preval&#234;ncia de fibrose mioc&#225;rdica nesta popula&#231;&#227;o selecionada de alt&#237;ssimo risco para morte s&#250;bita card&#237;aca, al&#233;m de estar presente em todos os pacientes desta amostra exceto um, mostrou-se ser mais prevalente que os demais fatores tradicionais de risco individualmente, relacionados com pior progn&#243;stico nesta doen&#231;a (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>).</p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0535-00017-gf02.jpg"/></fig>
    <p>O padr&#227;o do realce tardio pela TCMD foi peculiar, caracterizado pelo padr&#227;o difuso em m&#250;ltiplos focos, n&#227;o respeitando nenhum territ&#243;rio coronariano, poupando o subendoc&#225;rdio (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>).</p>
    <p>A massa de fibrose mioc&#225;rdica m&#233;dia foi de 20,38 &#177; 15,55 gramas e a percentagem de fibrose mioc&#225;rdica m&#233;dia foi de 15,96 &#177; 10,20% da massa do ventr&#237;culo esquerdo.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Este &#233; o primeiro estudo demonstrando a capacidade da an&#225;lise da fibrose mioc&#225;rdica pela t&#233;cnica do realce tardio pela tomografia computadorizada com m&#250;ltiplos detectores em pacientes com cardiomiopatia hipertr&#243;fica portadores de CDI.</p>
    <p>Este tipo de an&#225;lise n&#227;o invasiva da fibrose mioc&#225;rdica, at&#233; ent&#227;o realizada exclusivamente pela resson&#226;ncia magn&#233;tica, n&#227;o era poss&#237;vel de realizar-se em fun&#231;&#227;o da contra-indica&#231;&#227;o formal &#224; t&#233;cnica nos portadores de CDI. </p>
    <p>Desta maneira, a tomografia pode se tornar um importante m&#233;todo no diagn&#243;stico na avalia&#231;&#227;o da fibrose mioc&#225;rdica em pacientes com contra-indica&#231;&#227;o &#224; resson&#226;ncia magn&#233;tica.</p>
    <p>Al&#233;m disso, a presen&#231;a de fibrose mioc&#225;rdica em todos os pacientes exceto um, desta seleta popula&#231;&#227;o de hipertr&#243;ficos com alto risco de morte s&#250;bita ou mesmo com morte s&#250;bita recuperada, sugere que a fibrose mioc&#225;rdica possa ser um importante substrato na g&#234;nese das arritmias ventriculares complexas respons&#225;veis pela morte s&#250;bita, como sugerido por trabalho que demonstrou haver a presen&#231;a de fibrose mioc&#225;rdica em cora&#231;&#245;es de pacientes com cardiomiopatia hipertr&#243;fica que foram a &#243;bito subitamente<sup>19,39,40</sup>. Adicionalmente, estudos com resson&#226;ncia magn&#233;tica em pacientes hipertr&#243;ficos tamb&#233;m demonstraram a maior presen&#231;a de TVNS em pacientes com fibrose do que aqueles sem fibrose mioc&#225;rdica<sup>21,22</sup>.</p>
    <p>A maior preval&#234;ncia da fibrose mioc&#225;rdica em rela&#231;&#227;o a todos os outros crit&#233;rios cl&#225;ssicos de pior progn&#243;stico observada neste trabalho pode sugerir tamb&#233;m que a fibrose possa ser um fator de risco com maior sensibilidade do que os demais crit&#233;rios tradicionalmente correlacionados com a morte s&#250;bita.</p>
    <p>Aparentemente, as evid&#234;ncias v&#234;m demonstrando que a fibrose mioc&#225;rdica nos pacientes com CMH, consiste num importante substrato para as arritmias respons&#225;veis pela morte s&#250;bita nesta doen&#231;a<sup>21,22,25</sup>. &#201; poss&#237;vel que, futuramente, a pesquisa n&#227;o invasiva da fibrose mioc&#225;rdica - pela resson&#226;ncia ou pela tomografia - seja mais um importante crit&#233;rio progn&#243;stico na complexa determina&#231;&#227;o da estratifica&#231;&#227;o de risco destes pacientes, auxiliando na indica&#231;&#227;o de uma terapia mais ou menos agressiva como o implante de CDIs por exemplo; podendo, ao mesmo tempo, otimizar gastos e evitar que muitas mortes secund&#225;rias a esta doen&#231;a ocorram.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>O n&#250;mero de pacientes inclu&#237;dos no estudo &#233; pequeno. Entretanto, neste per&#237;odo, recrutamos todos os pacientes com cardiomiopatia hipertr&#243;fica portadores de CDI por indica&#231;&#227;o cl&#237;nica, acompanhados no nosso ambulat&#243;rio. </p>
    <p>Neste trabalho tamb&#233;m n&#227;o utilizamos grupo controle, ou seja, n&#227;o realizamos a tomografia para a investiga&#231;&#227;o da fibrose mioc&#225;rdica em pacientes com cardiomiopatia hipertr&#243;fica n&#227;o submetidos a implante de CDI ou em pacientes normais, uma vez que estes, podem ser submetidos &#224; pesquisa de fibrose mioc&#225;rdica pela resson&#226;ncia magn&#233;tica, que j&#225; se encontra consagrada (padr&#227;o-ouro para fibrose mioc&#225;rdica), al&#233;m de n&#227;o emitir radia&#231;&#227;o ionizante. Al&#233;m disso, o m&#233;todo da TCMD para fibrose foi previamente validado contra a resson&#226;ncia magn&#233;tica (padr&#227;o-ouro para fibrose) em doen&#231;a isqu&#234;mica<sup>27,28</sup> e em publica&#231;&#227;o pelo nosso grupo<sup>29</sup>.</p>
    <p>Assim, o grupo analisado em quest&#227;o somente foi submetido a TCMD para pesquisa de fibrose mioc&#225;rdica pelo fato dos CDIs constitu&#237;rem-se em contra-indica&#231;&#227;o absoluta &#224; resson&#226;ncia.</p>
    <p>Os artefatos causados pelos cabos do CDI levaram &#224; exclus&#227;o dos segmentos &#237;nfero-septais da maioria dos pacientes, fazendo com que a fibrose mioc&#225;rdica, que &#233; caracteristicamente frequente neste segmento, fosse subestimada.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Este &#233; um estudo pioneiro na detec&#231;&#227;o de fibrose mioc&#225;rdica em pacientes com cardiomiopatia hipertr&#243;fica e cardiodesfibrilador implant&#225;vel.</p>
    <p>Conclu&#237;mos que existe uma alta preval&#234;ncia de fibrose mioc&#225;rdica em pacientes com cardiomiopatia hipertr&#243;fica de alto risco para morte s&#250;bita, como aqueles portadores de cardiodesfibrilador implant&#225;vel. A maior preval&#234;ncia da fibrose mioc&#225;rdica comparado aos fatores de risco de pior progn&#243;stico ou mesmo &#224;queles com morte s&#250;bita recuperada, levantam a hip&#243;tese de que a fibrose mioc&#225;rdica possa ser um importante substrato, potencialmente necess&#225;rio, na g&#234;nese das arritmias desencadeadoras da morte s&#250;bita.</p>
    <p>Estudos futuros com uma amostra maior e um longo tempo de acompanhamento dos pacientes poder&#227;o confirmar a direta correla&#231;&#227;o entre as arritmias ventriculares malignas e a fibrose mioc&#225;rdica. </p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>FAPESP (Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de S&#227;o Paulo) n. 07/58876-8 e a Funda&#231;&#227;o Zerbini.</p>
    <p>Dr. Afonso Akio Shiozaki tamb&#233;m recebeu apoio da Sociedade Brasileira de Cardiologia. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes. </p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela FAPESP (Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de S&#227;o Paulo).</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Afonso Akio Shiozaki pelo Instituto do Cora&#231;&#227;o - Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo.</p>
    <p>
      <fn id="nt01" fn-type="corresp">
        <p>
          <a href="#tx" link-type="internal"/>
        </p>
        <p>
          <bold> Correspond&#234;ncia:</bold>
        </p>
        <p> Carlos E. Rochitte </p>
        <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o - InCor </p>
        <p> Setor de Resson&#226;ncia Magn&#233;tica e Tomografia Computadorizada Cardiovascular </p>
        <p> Av. Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 - Cerqueira C&#233;sar </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="rochitte@incor.usp.br">rochitte@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 17/11/08; revisado recebido em 14/05/09; aceito em 01/07/09.</p>
    <p>
      <fn id="nt">
        <label>*</label>
        <p> Ambos os autores contribu&#237;ram igualmente neste trabalho</p>
      </fn>
    </p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Elliott P, McKenna WJ. Hypertrophic cardiomyopathy.    Lancet. 2004;363:1881-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1881</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <volume>363</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Elliott</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Maron BJ, Shirani J, Poliac LC, Mathenge    R, Roberts WC, Mueller FO. Sudden death in young competitive athletes. Clinical,    demographic, and pathological profiles. JAMA. 1996;276(3):199-204.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sudden death in young competitive athletes. Clinical, demographic, and pathological profiles</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>199</fpage>
          <lpage>204</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>276</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shirani</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poliac</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mathenge</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roberts</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mueller</surname>
              <given-names>FO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Maron BJ. Sudden death in young athletes.    N Engl J Med. 2003;349(11):1064-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sudden death in young athletes</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1064</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>349</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Maron BJ, McKenna WJ, Danielson GK, Kappenberger    LJ, Kuhn HJ, Seidman CE, et al. American College of Cardiology/European Society    of Cardiology clinical expert consensus document on hypertrophic cardiomyopathy.    A report of the American College of Cardiology Foundation Task Force on Clinical    Expert Consensus Documents and the European Society of Cardiology Committee    for Practice Guidelines. J Am Coll Cardiol. 2003;42(9):1687-713.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>American College of Cardiology/European Society of Cardiology clinical expert consensus document on hypertrophic cardiomyopathy. A report of the American College of Cardiology Foundation Task Force on Clinical Expert Consensus Documents and the European Society of Cardiology Committee for Practice Guidelines</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1687</fpage>
          <lpage>713</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Danielson</surname>
              <given-names>GK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kappenberger</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuhn</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seidman</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Elliott PM, Poloniecki J, Dickie S, Sharma    S, Monserrat L, Varnava A, et al. Sudden death in hypertrophic cardiomyopathy:    identification of high risk patients. J Am Coll Cardiol. 2000;36(7):2212-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sudden death in hypertrophic cardiomyopathy: identification of high risk patients</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>2212</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Elliott</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poloniecki</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dickie</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sharma</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monserrat</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Varnava</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Spirito P, Bellone P, Harris KM, Bernabo    P, Bruzzi P, Maron BJ. Magnitude of left ventricular hypertrophy and risk of    sudden death in hypertrophic cardiomyopathy. N Engl J Med. 2000;342(24):1778-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Magnitude of left ventricular hypertrophy and risk of sudden death in hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1778</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>24</issue>
          <volume>342</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Spirito</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bellone</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harris</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bernabo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bruzzi</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Maron BJ, Savage DD, Wolfson JK, Epstein    SE. Prognostic significance of 24 hour ambulatory electrocardiographic monitoring    in patients with hypertrophic cardiomyopathy: a prospective study. Am J Cardiol.    1981;48(2):252-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic significance of 24 hour ambulatory electrocardiographic monitoring in patients with hypertrophic cardiomyopathy: a prospective study</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1981</year>
          </date>
          <fpage>252</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Savage</surname>
              <given-names>DD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wolfson</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Epstein</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. McKenna WJ, England D, Doi YL, Deanfield    JE, Oakley C, Goodwin JF. Arrhythmia in hypertrophic cardiomyopathy. I: Influence    on prognosis. Br Heart J. 1981;46(2):168-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arrhythmia in hypertrophic cardiomyopathy. I: Influence on prognosis</article-title>
          <source>Br Heart J</source>
          <date>
            <year>1981</year>
          </date>
          <fpage>168</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>England</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Doi</surname>
              <given-names>YL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Deanfield</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oakley</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goodwin</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. McKenna W, Deanfield J, Faruqui A, England    D, Oakley C, Goodwin J. Prognosis in hypertrophic cardiomyopathy: role of age    and clinical, electrocardiographic and hemodynamic features. Am J Cardiol. 981;47(3):532-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognosis in hypertrophic cardiomyopathy: role of age and clinical, electrocardiographic and hemodynamic features</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <fpage>532</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Deanfield</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faruqui</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>England</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oakley</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goodwin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Sadoul N, Prasad K, Elliott PM, Bannerjee    S, Frenneaux MP, McKenna WJ. Prospective prognostic assessment of blood pressure    response during exercise in patients with hypertrophic cardiomyopathy. Circulation.    1997;96(9):2987-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prospective prognostic assessment of blood pressure response during exercise in patients with hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>2987</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sadoul</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prasad</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elliott</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bannerjee</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frenneaux</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Elliott PM, Gimeno B Jr, Mahon NG, Poloniecki    JD, McKenna WJ. Relation between severity of left-ventricular hypertrophy and    prognosis in patients with hypertrophic cardiomyopathy. Lancet. 2001;357(9254):420-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relation between severity of left-ventricular hypertrophy and prognosis in patients with hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>420</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>9254</issue>
          <volume>357</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Elliott</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gimeno Jr</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mahon</surname>
              <given-names>NG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poloniecki</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Cecchi F, Olivotto I, Montereggi A, Santoro    G, Dolara A, Maron BJ. Hypertrophic cardiomyopathy in Tuscany: clinical course    and outcome in an unselected regional population. J Am Coll Cardiol. 1995;26(6):1529-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertrophic cardiomyopathy in Tuscany: clinical course and outcome in an unselected regional population</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1529</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cecchi</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olivotto</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montereggi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santoro</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dolara</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Maron BJ, Niimura H, Casey AS, Soper MK,    Wright GB, Seidman JG, et al. Development of left ventricular hypertrophy in    adults in hypertrophic cardiomyopathy caused by cardiac myosin-binding protein    C gene mutations. J Am Coll Cardiol. 2001;38(2):315-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Development of left ventricular hypertrophy in adults in hypertrophic cardiomyopathy caused by cardiac myosin-binding protein C gene mutations</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>315</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Niimura</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Casey</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soper</surname>
              <given-names>MK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wright</surname>
              <given-names>GB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seidman</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Niimura H, Bachinski LL, Sangwatanaroj    S, Watkins H, Chudlay AE, McKenna W, et al. Mutations in the gene for cardiac    myosin-binding protein C and late-onset familial hypertrophic cardiomyopathy.    N Engl J Med. 1998;338(18):1248-57.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mutations in the gene for cardiac myosin-binding protein C and late-onset familial hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1248</fpage>
          <lpage>57</lpage>
          <issue>18</issue>
          <volume>338</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Niimura</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bachinski</surname>
              <given-names>LL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sangwatanaroj</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Watkins</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chudlay</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Thierfelder L, Watkins H, MacRae C, Lamas    R, McKenna W, Vosberg HP, et al. Alpha-tropomyosin and cardiac troponin T mutations    cause familial hypertrophic cardiomyopathy: a disease of the sarcomere. Cell.    1994;77(5):701-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Alpha-tropomyosin and cardiac troponin T mutations cause familial hypertrophic cardiomyopathy: a disease of the sarcomere</article-title>
          <source>Cell</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>701</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Thierfelder</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Watkins</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>MacRae</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lamas</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vosberg</surname>
              <given-names>HP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Watkins H, McKenna WJ, Thierfelder L,    Suk HJ, Anan R, O'Donoqhue A, et al. Mutations in the genes for cardiac troponin    T and alpha-tropomyosin in hypertrophic cardiomyopathy. N Engl J Med. 1995;332(16):1058-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mutations in the genes for cardiac troponin T and alpha-tropomyosin in hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1058</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <issue>16</issue>
          <volume>332</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Watkins</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thierfelder</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Suk</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anan</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Donoqhue</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Charron P, Dubourg O, Desnos M, Bennaceur    M, Carrier L, Camfroux AC, et al. Clinical features and prognostic implications    of familial hypertrophic cardiomyopathy related to the cardiac myosin-binding    protein C gene. Circulation. 1998;97(22):2230-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical features and prognostic implications of familial hypertrophic cardiomyopathy related to the cardiac myosin-binding protein C gene</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>2230</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>22</issue>
          <volume>97</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Charron</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dubourg</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Desnos</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bennaceur</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carrier</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Camfroux</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Anan R, Greve G, Thierfelder L, Watkeins    H, McKenna WJ, Solomon S, et al. Prognostic implications of novel beta cardiac    myosin heavy chain gene mutations that cause familial hypertrophic cardiomyopathy.    J Clin Invest. 1994;93(1):280-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic implications of novel beta cardiac myosin heavy chain gene mutations that cause familial hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>J Clin Invest</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>280</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Anan</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greve</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thierfelder</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Watkeins</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Solomon</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Tanaka M, Fujiwara H, Onodera T, Wu DJ,    Hamashima Y, Kawai C. Quantitative analysis of myocardial fibrosis in normals,    hypertensive hearts, and hypertrophic cardiomyopathy. Br Heart J. 1986;55(6):575-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Quantitative analysis of myocardial fibrosis in normals, hypertensive hearts, and hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Br Heart J</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>575</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>55</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tanaka</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fujiwara</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Onodera</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wu</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamashima</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kawai</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Choudhury L, Mahrholdt H, Wagner A, Choi    KM, Elliott MD, Klocke FJ, et al. Myocardial scarring in asymptomatic or mildly    symptomatic patients with hypertrophic cardiomyopathy. J Am Coll Cardiol. 2002;40(12):2156-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial scarring in asymptomatic or mildly symptomatic patients with hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2156</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Choudhury</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mahrholdt</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wagner</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Choi</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elliott</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klocke</surname>
              <given-names>FJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Adabag AS, Maron BJ, Appelbaum E, Harrigan    CJ, Buros JL, Gibson CM, et al. Occurrence and frequency of arrhythmias in hypertrophic    cardiomyopathy in relation to delayed enhancement on cardiovascular magnetic    resonance. J Am Coll Cardiol. 2008;51(14):1369-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Occurrence and frequency of arrhythmias in hypertrophic cardiomyopathy in relation to delayed enhancement on cardiovascular magnetic resonance</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1369</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>14</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Adabag</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Appelbaum</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harrigan</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buros</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gibson</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Dimitrow PP, Klimeczek P, Vliegenthart    R, Pasowicz M, Oudkerk M, Podolec P, et al. Late hyperenhancement in gadolinium-enhanced    magnetic resonance imaging: comparison of hypertrophic cardiomyopathy patients    with and without nonsustained ventricular tachycardia. Int J Cardiovasc Imaging.    2008;24(1):77-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Late hyperenhancement in gadolinium-enhanced magnetic resonance imaging: comparison of hypertrophic cardiomyopathy patients with and without nonsustained ventricular tachycardia</article-title>
          <source>Int J Cardiovasc Imaging</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>77</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dimitrow</surname>
              <given-names>PP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klimeczek</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vliegenthart</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pasowicz</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oudkerk</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Podolec</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Teraoka K, Hirano M, Ookubo H, Sasaki    K, Katsuyama H, Amino M, et al. Delayed contrast enhancement of MRI in hypertrophic    cardiomyopathy. Magn Reson Imaging. 2004;22(2):155-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Delayed contrast enhancement of MRI in hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Magn Reson Imaging</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>155</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Teraoka</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hirano</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ookubo</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sasaki</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katsuyama</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Amino</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Shirani J, Pick R, Roberts WC, Maron BJ.    Morphology and significance of the left ventricular collagen network in young    patients with hypertrophic cardiomyopathy and sudden cardiac death. J Am Coll    Cardiol. 2000;35(1):36-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Morphology and significance of the left ventricular collagen network in young patients with hypertrophic cardiomyopathy and sudden cardiac death</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>36</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shirani</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pick</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roberts</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Moon JC, McKenna WJ, McCrohon JA, Elliott    PM, Smith GC, Pennell DJ. Toward clinical risk assessment in hypertrophic cardiomyopathy    with gadolinium cardiovascular magnetic resonance. J Am Coll Cardiol. 2003;41(9):1561-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Toward clinical risk assessment in hypertrophic cardiomyopathy with gadolinium cardiovascular magnetic resonance</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1561</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moon</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCrohon</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elliott</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pennell</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Kanal E, Borgstede JP, Barkovich AJ, Bell    C, Bradley WG, Etheridge S, et al. American College of Radiology White Paper    on MR Safety: 2004 update and revisions. AJR Am J Roentgenol. 2004;182(5):1111-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>American College of Radiology White Paper on MR Safety: 2004 update and revisions</article-title>
          <source>AJR Am J Roentgenol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1111</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>182</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kanal</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Borgstede</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barkovich</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bell</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bradley</surname>
              <given-names>WG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Etheridge</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Gerber BL, Belge B, Legros GJ, Lim P,    Poncelet A, Pasquet A, et al. Characterization of acute and chronic myocardial    infarcts by multidetector computed tomography: comparison with contrast-enhanced    magnetic resonance. Circulation. 2006;113(6):823-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Characterization of acute and chronic myocardial infarcts by multidetector computed tomography: comparison with contrast-enhanced magnetic resonance</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>823</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gerber</surname>
              <given-names>BL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Belge</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Legros</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lim</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poncelet</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pasquet</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Lardo AC, Cordeiro MA, Silva C, Amado    LC, George RT, Sallaris AP, et al. Contrast-enhanced multidetector computed    tomography viability imaging after myocardial infarction: characterization of    myocyte death, microvascular obstruction, and chronic scar. Circulation. 2006;113(3):394-404.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Contrast-enhanced multidetector computed tomography viability imaging after myocardial infarction: characterization of myocyte death, microvascular obstruction, and chronic scar</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>394</fpage>
          <lpage>404</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lardo</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cordeiro</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Amado</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>George</surname>
              <given-names>RT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sallaris</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Shiozaki AA, Santos TS, Artega E, Rochitte    CE. Images in cardiovascular medicine. Myocardial delayed enhancement by computed    tomography in hypertrophic cardiomyopathy. Circulation. 2007;115(17):e430-e431.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Images in cardiovascular medicine. Myocardial delayed enhancement by computed tomography in hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e430</fpage>
          <lpage>e431</lpage>
          <issue>17</issue>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shiozaki</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>TS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Artega</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rochitte</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Spirito P, Seidman CE, McKenna WJ, Maron    BJ. The management of hypertrophic cardiomyopathy. N Engl J Med. 1997;336(11):775-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The management of hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>775</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>336</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Spirito</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seidman</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Cecchi F, Maron BJ, Epstein SE. Long-term    outcome of patients with hypertrophic cardiomyopathy successfully resuscitated    after cardiac arrest. J Am Coll Cardiol. 1989;13(6):1283-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Long-term outcome of patients with hypertrophic cardiomyopathy successfully resuscitated after cardiac arrest</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>1283</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cecchi</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Epstein</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Maron BJ. Hypertrophic cardiomyopathy.    Lancet. 1997;350(9071):127-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>127</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>9071</issue>
          <volume>350</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Maron BJ. Hypertrophic cardiomyopathy:    a systematic review. JAMA. 2002;287(10):1308-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertrophic cardiomyopathy: a systematic review</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1308</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>287</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Monserrat L, Elliott PM, Gimeno JR, Sharma    S, Penas-Lado M, McKenna WJ. Non-sustained ventricular tachycardia in hypertrophic    cardiomyopathy: an independent marker of sudden death risk in young patients.    J Am Coll Cardiol. 2003;42(5):873-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Non-sustained ventricular tachycardia in hypertrophic cardiomyopathy: an independent marker of sudden death risk in young patients</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>873</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Monserrat</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elliott</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gimeno</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sharma</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Penas-Lado</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Spirito P, Rapezzi C, Autore C, Bruzzi    P, Bellone P, Ortolani P, et al. Prognosis of asymptomatic patients with hypertrophic    cardiomyopathy and nonsustained ventricular tachycardia. Circulation. 1994;90(6):2743-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognosis of asymptomatic patients with hypertrophic cardiomyopathy and nonsustained ventricular tachycardia</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>2743</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Spirito</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rapezzi</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Autore</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bruzzi</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bellone</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ortolani</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Spirito P, Maron BJ. Relation between    extent of left ventricular hypertrophy and occurrence of sudden cardiac death    in hypertrophic cardiomyopathy. J Am Coll Cardiol. 1990;15(7):1521-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relation between extent of left ventricular hypertrophy and occurrence of sudden cardiac death in hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>1521</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Spirito</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Harris KM, Spirito P, Maron MS, Zenovich    AG, Formisano F, Lesser JR, et al. Prevalence, clinical profile, and significance    of left ventricular remodeling in the end-stage phase of hypertrophic cardiomyopathy.    Circulation. 2006;114(3):216-25.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence, clinical profile, and significance of left ventricular remodeling in the end-stage phase of hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>216</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>114</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Harris</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spirito</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zenovich</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Formisano</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lesser</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Ford WR, Menon V, Bhambhani A, Liyanage    R, Khan MI, Jugdutt BI. Changes in myocardial density during postinfarction    healing: effect on estimation of in vivo left ventricular mass by echocardiographic    imaging. Can J Physiol Pharmacol. 1997;75(9):1075-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Changes in myocardial density during postinfarction healing: effect on estimation of in vivo left ventricular mass by echocardiographic imaging</article-title>
          <source>Can J Physiol Pharmacol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1075</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>75</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ford</surname>
              <given-names>WR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Menon</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bhambhani</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liyanage</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Khan</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jugdutt</surname>
              <given-names>BI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B39">
        <mixed-citation>39. Basso C, Thiene G, Corrado D, Buja G,    Melacini P, Nava A. Hypertrophic cardiomyopathy and sudden death in the young:    pathologic evidence of myocardial ischemia. Hum Pathol. 2000;31(8):988-98.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertrophic cardiomyopathy and sudden death in the young: pathologic evidence of myocardial ischemia</article-title>
          <source>Hum Pathol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>988</fpage>
          <lpage>98</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Basso</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thiene</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Corrado</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buja</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Melacini</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nava</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B40">
        <mixed-citation>40. Varnava AM, Elliott PM, Sharma S, McKenna    WJ, Davies MJ. Hypertrophic cardiomyopathy: the interrelation of disarray, fibrosis,    and small vessel disease. Heart. 2000;84(5):476-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertrophic cardiomyopathy: the interrelation of disarray, fibrosis, and small vessel disease</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>476</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Varnava</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elliott</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sharma</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davies</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Myocardial fibrosis in patients with hypertrophic cardiomyopathy and high risk for sudden death</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The stratification of risk for sudden death in hypertrophic cardiomyopathy (HCM) continues to be a true challenge due to the great heterogeneity of this disease's presentation, as most individuals remain asymptomatic during their entire lives and others present sudden death as first symptom. Recent studies have suggested that myocardial fibrosis may represent an important substrate for the malignant ventricular arrhythmias, that are responsible for the cases of sudden death related to this disease. OBJECTIVE: To assess the prevalence and quantification of myocardial fibrosis (MF) in hypertrophic cardiomyopathy (HCM) patients with implantablecardioverter - defibrillator (ICD) indicated due to their high risk or recovered from cardiac sudden death. METHODS: Twenty-eight HCM patients with ICD were submitted to multidetector computed tomography to assess myocardial fibrosis by delayed enhancement technique. RESULTS: Myocardial fibrosis was present in 96% of these HCM patients with (20.38 &#177; 15.55 g) comprising 15.96 &#177; 10.20% of the total myocardial mass. MF was observed in a significantly higher prevalence as compared to other classical risk factors for sudden death. CONCLUSION: It is possible to conclude that there is a high prevalence of myocardial fibrosis in hypertrophic cardiomyopathy patients with high-risk or recovered from cardiac sudden death, like those with clinical indication to implantable cardioverter -defibrillator. The higher prevalence of myocardial fibrosis in comparison to classical risk factors of worse prognosis raise the hypothesis that the myocardial fibrosis may be an important substrate in the genesis of lifethreatening arrhythmias in these high risk HCM population.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Hypertrophic cardiomyopathy</kwd>
        <kwd>myocardial fibrosis</kwd>
        <kwd>multidetector computed tomography</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="linkinicio-body2"/>Myocardial fibrosis in patients with hypertrophic cardiomyopathy and high risk for sudden death</p>
      <p>Afonso Akio Shiozaki<a href="#nota01" link-type="internal"><sup><bold>*</bold></sup></a>; Tiago Senra<a href="#nota01" link-type="internal"><sup><bold>*</bold></sup></a>; Edmundo Arteaga; Cristiane Guedes Pita; Martino Martinelli Filho; Luis Francisco R &#193;vila; Jos&#233; Rodrigues Parga Filho; Charles Mady; Carlos Eduardo Rochitte</p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> The stratification of risk for sudden death in hypertrophic cardiomyopathy (HCM) continues to be a true challenge due to the great heterogeneity of this disease's presentation, as most individuals remain asymptomatic during their entire lives and others present sudden death as first symptom. Recent studies have suggested that myocardial fibrosis may represent an important substrate for the malignant ventricular arrhythmias, that are responsible for the cases of sudden death related to this disease.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To assess the prevalence and quantification of myocardial fibrosis (MF) in hypertrophic cardiomyopathy (HCM) patients with implantablecardioverter - defibrillator (ICD) indicated due to their high risk or recovered from cardiac sudden death.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Twenty-eight HCM patients with ICD were submitted to multidetector computed tomography to assess myocardial fibrosis by delayed enhancement technique.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Myocardial fibrosis was present in 96% of these HCM patients with (20.38 &#177; 15.55 g) comprising 15.96 &#177; 10.20% of the total myocardial mass. MF was observed in a significantly higher prevalence as compared to other classical risk factors for sudden death.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> It is possible to conclude that there is a high prevalence of myocardial fibrosis in hypertrophic cardiomyopathy patients with high-risk or recovered from cardiac sudden death, like those with clinical indication to implantable cardioverter - defibrillator. The higher prevalence of myocardial fibrosis in comparison to classical risk factors of worse prognosis raise the hypothesis that the myocardial fibrosis may be an important substrate in the genesis of lifethreatening arrhythmias in these high risk HCM population. (Arq Bras Cardiol 2010; 94(4):502-506)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Hypertrophic cardiomyopathy; myocardial fibrosis; multidetector computed tomography.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Hypertrophic cardiomyopathy is considered to be the major cause of sudden cardiac death (SCD) among young adults<sup>1-4</sup>.</p>
      <p>Despite the traditional clinical criteria of worse prognosis<sup>5-</sup><sup>12</sup> and the genetic advances with regard to the discovery of over 200 mutations that are responsible for the disease<sup>13-</sup><sup>18</sup>, the stratification of sudden death risk in hypertrophic cardiomyopathy (HCM) continues to be a true challenge due to the great heterogeneity of its presentation, as most individuals remain asymptomatic during their entire lives and some others present sudden death as first symptom.</p>
      <p>The histopathological analysis of the hearts of HCM patients who died of sudden death demonstrated considerable presence of myocardial fibrosis<sup>19</sup> (MF). This fibrosis may be diagnosed by the non-invasive delayed enhancement technique by magnetic resonance<sup>20</sup>, which may constitute an important substrate for malignant ventricular arrhythmias, as suggested by studies that correlated the presence of non-sustained ventricular tachycardia and the presence of MF diagnosed by magnetic resonance<sup>18,21-24</sup>.</p>
      <p>In this manner, although the delayed enhancement magnetic resonance technique has showed to be an important tool for the assessment of MF in HCM<sup>20,25</sup>, it presents some limitations, like in the assessment of patients who carry pacemakers and implantable cardioverter-defibrillator (ICD), because in such cases there are formal contraindications regarding the employment of magnetic resonance<sup>26</sup>.</p>
      <p>Recently, the detection of MF in ischemic cardiomyopathy by multidetector computed tomography (MDCT) delayed enhancement technique was demonstrated<sup>27,28</sup>. Moreover, our group was the first to demonstrate the MF can be assessment by MDCT delayed enhancement using a technique similar to that employed in ischemic patients, as the areas of MF evaluated by tomography presented an excellent correlation to the resonance<sup>29</sup>.</p>
      <p>Thus, the objective of this paper was to investigate the prevalence of myocardial fibrosis in high risk HCM patients with ICD due to clinical indication by MDCT delayed enhancement technique.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>Between October 2006 and December 2007, 30 hypertrophic patients with ICD by clinical indication, followed-up in the Unit of Cardiomyopathies and Artificial Cardiac Stimulation of <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic> (InCor-HC, FMUSP, S&#227;o Paulo, Brazil), were consecutively referred to the assessment of myocardial fibrosis by MDCT. Of this sample, a patient with renal insufficiency and another one who refused to participate in the study were excluded. The 28 remaining patients who signed the informed consent were submitted to the analyses after approval by the institutional ethics committee.</p>
      <p>
        <bold>Multidetector computed tomography</bold>
      </p>
      <p>The assessment of MF by delayed enhancement MDCT was obtained using a tomograph with 64 columns of detector (Aquilion 64, Toshiba Medical Systems, Otawara, Japan). The images were acquired seven minutes after infusion of 150 ml of iodine contrast (Iopamiron 370, Shering AG, Germany), using the following protocol retrospectively synchronized with electrocardiogram: gantry rotation of 350 to 500 ms adjusted by cardiac frequency, as to allow a multisegmented reconstruction, collimation of 64 x 0.5 mm, tube voltage of 120kV, tube current of 500mA, helical-pitch 14.4 (or pitch factor of 0.225), and scanning field of view of 220 mm.</p>
      <p>
        <bold>Clinical characteristics</bold>
      </p>
      <p>The assessment of risk factors for sudden cardiac death was registered in compliance with a previously described guidance<sup>4</sup>, thus being considered: syncope, like episodes of loss of consciousness of uncertain etiology occurred within a 12-month period before implantation of ICD<sup>30</sup>; recovery from sudden death<sup>31</sup>; family history of sudden cardiac death in first grade relatives younger than 40 years old<sup>32,33</sup>; record of non-sustained ventricular tachycardia (NSVT) at Holter exam<sup>7,8,4,35</sup>, defined as three or more consecutive ventricular extrasystoles with frequency equal or higher than 120 beats per minute during less than 30 seconds; maximal end diastolic wall thickness higher than 30 mm<sup>6,36</sup> verified at the echocardiogram. Moreover, other criteria were also analyzed: dilation of left ventricle was considered as end-diastolic diameter higher than 50 mm; left ventricle ejection fraction lower than 60%<sup>37</sup>; obstruction of left ventricle outflow tract was considered as intraventricular gradient higher than 30 mmHg and, finally, atrial fibrillation was considered as clinical characteristics that could be associated with a worse prognosis. Symptoms of cardiac heart failure were assorted in compliance with NYHA, and the use of antiarrhythmic drugs was also registered.</p>
      <p>
        <bold>Images analyses</bold>
      </p>
      <p>Data from images acquired by the tomography were reconstructed using a multisegmented image reconstruction algorithm, with a 1 mm thickness during diastolic phase (in the 75% phase of R-R interval). Axial images were processed using multiplanar reformation as to generate contiguous slices in short axis covering the whole extension of the left ventricle, from apex to basis, with a 10 mm thickness average reformation, a technique capable of reflecting the mean of all the pixels of the slice as to avoid the loss of any pixel that could represent myocardial fibrosis. Habitually, 12 slices in short axis were enough to cover the entire LV. All the segments involved by the artifacts caused by the ICD cables were excluded of the analysis, thus the inferior-septal wall was removed from all patients (<xref ref-type="fig" rid="en_a16fig01-body2">Figure 1</xref>)<sup>38</sup>. The myocardial fibrosis areas were defined aided by dedicated software (Image J, NIH, USA). Using the density of pixels in a histogram that comprised the graphical representation of the myocardial fibrosis areas as well as the myocardial without fibrosis areas, a semi-automatic threshold technique, that was able to distinguish the densities of the areas visually defined as presenting or not myocardial fibrosis, was applied.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a16fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0535-00017-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Data were shown as mean &#177; standard deviation. The Shapiro-Wilk test was applied in order to confirm the normality distribution. The prevalence of traditionally accepted risk factors for sudden death and the presence of myocardial fibrosis was expressed in percentage and compared through chi-square or Fisher's Exact test. Moreover, the prevalence of cardiac heart failure (CHF) functional class based on NYHA, intraventricular obstruction and atrial fibrillation of the sample was registered.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Mean age was 38.5 &#177; 16.6 years old, and males constituted 46.4% of the studied population. </p>
      <p>Among the criteria of classic sudden death risk, 18% of the patients recovered from sudden death, 68% presented history of syncope of uncertain etiology, 78% presented family history of sudden death, 32% presented NSVT, and 21% of the patients presented septal hypertrophy larger than 30 mm. </p>
      <p>Besides, the presence of intraventricular obstruction was observed in 50% of the sample, atrial fibrillation in 32%, functional class II CHF in 39%, functional class III in only one patient, and functional class IV was not present in the studied population. The mean LV ejection fraction was 70.9 &#177; 12.4%, the diastolic diameter of the LV was 4.1 &#177; 0.5cm, and the mean size of the left atrium was 4.3 &#177; 0.6cm, as measured by the echocardiogram.</p>
      <p>At the moment of tomography, 86% of the individuals were in use of beta blockers, 53% of antiarrhythmic agents, 28% of calcium channel antagonists, 39% of angiotensin-converting enzyme inhibitor or angiotensin II receptor antagonists, 14% were in use of spironolactone and 28% of acetylsalicylic acid or oral anticoagulation drugs.</p>
      <p>Interestingly, 96.4% of individuals presented myocardial fibrosis by multidetector computed tomography delayed enhancement technique. There were no significantly static difference between the presence or absence of myocardial fibrosis analyses performed by two blind independent observers.</p>
      <p>Myocardial fibrosis was present in all patients, except one, of the selected population, which presented high risk for sudden cardiac death, and appears to be more prevalent, even individually, than the other traditional risk factors of worse prognosis in this disease (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figure 2</xref>).</p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0535-00017-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>The model of delayed enhancement by MDCT was peculiar, characterized by its diffuse pattern in multiple focuses not respecting the coronary territory distribution, saving the subendocardium (<xref ref-type="fig" rid="en_a16fig01-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <p>The mean mass of myocardial fibrosis was 20.38 &#177; 15.55 g, and the mean myocardial fibrosis percentage was 15.96 &#177; 10.20% of the left ventricle mass.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>This is the first study that demonstrates myocardial fibrosis by delayed enhancement MDCT in hypertrophic cardiomyopathy patients with ICD.</p>
      <p>This kind of non-invasive analysis of myocardial fibrosis, performed exclusively by magnetic resonance up till now, could not be accomplished due to its formal contraindication to patients with ICD.</p>
      <p>In this manner, tomography may be an important method for the diagnosis and assessment of myocardial fibrosis in patients to whom magnetic resonance is contraindicated.</p>
      <p>Besides, the presence of myocardial fibrosis in all patients, except one, of this hypertrophic population of high risk for sudden death, or even recovered from sudden death, suggests that such fibrosis may be an important substrate for the genesis of complex ventricular arrhythmias which are responsible for sudden death, as also suggested by a study that demonstrated the presence of myocardial fibrosis in the hearts of hypertrophic cardiomyopathy patients who suddenly died<sup>19,39,40</sup>. Additionally, studies on magnetic resonance in hypertrophic patients also demonstrated a higher prevalence of NSVT in patients with fibrosis as compared to those without myocardial fibrosis<sup>21,22</sup>.</p>
      <p>The high prevalence of myocardial fibrosis in relation to all other classic criteria of worse prognosis observed in this paper may also suggest that fibrosis is a risk factor of higher sensitivity in comparison to the remaining criteria traditionally correlated to sudden death.</p>
      <p>Apparently, evidence have been showing that myocardial fibrosis in HCM patients constitutes an important substrate for the arrhythmias responsible for sudden death in this disease<sup>21,22,25</sup>. It is possible that, in the future, the non-invasive assessment of myocardial fibrosis - by resonance or tomography - be an important prognostic criteria in the complex determination of risk stratification in these patients, improving the indication of a more or less aggressive therapy, such as ICD implantation, and, at the same time, optimizing costs and avoiding the occurrence of obits secondary to this disease.</p>
      <p>
        <bold>Limitations</bold>
      </p>
      <p>The size of the studied sample is small. However, in this period, we recruited all HCM patients with ICD by clinical indication that were in follow-up in our ambulatory.</p>
      <p>In this study, we did not use a control group due to HCM patients without ICD can be submitted to myocardial fibrosis investigation by magnetic resonance without ionizing radiation. Furthermore, the MDCT method for fibrosis was previously validated against magnetic resonance in ischemic diseases<sup>27,28</sup> and in another published study carried out by our group<sup>29</sup>.</p>
      <p>Thus, the assessed group was only submitted to MDCT with the purpose of assessing myocardial fibrosis because magnetic resonance is absolutely contraindicated when there is the presence of ICD. </p>
      <p>The artifacts caused by ICD cables induced the exclusion of inferoseptal segments in majority of patients, and due to MF frequently occurs in these areas, probably we can underestimate the size of myocardial fibrosis.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>This is a pioneer study with regard to the detection of myocardial fibrosis in hypertrophic cardiomyopathy patients with ICD.</p>
      <p>We conclude that there is a high prevalence of myocardial fibrosis in high risk for cardiac sudden death hypertrophic cardiomyopathy patients with ICD. The higher prevalence of myocardial fibrosis in comparison to risk factors of worse prognosis, or even to recovery from sudden death, raise the hypothesis that myocardial fibrosis may be an important and potentially necessary substrate in the genesis of the arrhythmias that unleash sudden death.</p>
      <p>Further studies with bigger samples and longer follow-up period could confirm if there is a direct association between malignant ventricular arrhythmias and myocardial fibrosis.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgments</bold>
      </p>
      <p>The authors thank the <italic>Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de S&#227;o Paulo</italic> (FAPESP) number 07/58876-8, and the Zerbini Foundation. Doctor Afonso Akio Shiozaki was also supported by the Brazilian Society of Cardiology.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPESP.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of doctoral submitted by Afonso Akio Shiozaki, from <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o - Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Fibrosis mioc&#225;rdica en pacientes con cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica con alto riesgo para muerte s&#250;bita card&#237;aca</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La estratificaci&#243;n de riesgo para muerte s&#250;bita en la cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica (CMH), sigue siendo un verdadero reto debido a la gran heterogeneidad de su presentaci&#243;n, cuya mayor&#237;a de los individuos permanecen asintom&#225;ticos por toda su vida y otros expresan la muerte s&#250;bita como primer s&#237;ntoma. Trabajos recientes vienen sugiriendo que la fibrosis mioc&#225;rdica puede constituirse en un importante sustrato para las arritmias ventriculares malignas, responsables de la muerte s&#250;bita en esta enfermedad. OBJETIVO: Evaluaci&#243;n de la prevalencia y cuantificaci&#243;n de la fibrosis mioc&#225;rdica (FM), en pacientes con CMH con alto riesgo o recuperados de muerte s&#250;bita, portadores de cardiodesfibrilador implantable (CDI). M&#201;TODOS: Un total de 28 pacientes con CMH portadores de CDI fueron sometidos a la tomograf&#237;a computadorizada con m&#250;ltiples detectores, para la realizaci&#243;n de la t&#233;cnica de realce tard&#237;o, y evaluaci&#243;n de la fibrosis mioc&#225;rdica. RESULTADOS: El 96% de los pacientes presentaba fibrosis mioc&#225;rdica (20,38 &#177; 15,55 gramos) y correspond&#237;a a 15,96 &#177; 10,20% de la masa mioc&#225;rdica total. La FM fue significativamente m&#225;s prevalente que los dem&#225;s factores de riesgo cl&#225;sicos para muerte s&#250;bita. CONCLUSI&#211;N: Concluimos que existe una alta prevalencia de fibrosis mioc&#225;rdica en pacientes con cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica de alto riesgo o recuperados de muerte s&#250;bita, como en este grupo - portadores de cardiodesfibrilador implantable. La mayor prevalencia de la fibrosis mioc&#225;rdica comparada a los factores de riesgo de peor pron&#243;stico levanta la hip&#243;tesis de que la fibrosis mioc&#225;rdica pueda ser un importante sustrato potencialmente necesario en la g&#233;nesis de las arritmias desencadenadoras de la muerte s&#250;bita.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica</kwd>
        <kwd>fibrosis mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>tomograf&#237;a computarizada con m&#250;ltiples detectores</kwd>
        <kwd>realce tard&#237;o y cardiodesfibrilador implantable</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Fibrosis mioc&#225;rdica en pacientes con cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica con alto riesgo para muerte s&#250;bita card&#237;aca</bold>
          </label>
          <p>Afonso Akio Shiozaki<a href="#back2" link-type="internal"><sup><bold>*</bold></sup></a>; Tiago Senra<a href="#back2" link-type="internal"><sup><bold>*</bold></sup></a>; Edmundo Arteaga; Cristiane Guedes Pita; Martino Martinelli Filho; Luis Francisco R. &#193;vila; Jos&#233; Rodrigues Parga Filho; Charles Mady; Carlos Eduardo Rochitte</p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> La estratificaci&#243;n de riesgo para muerte s&#250;bita en la cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica (CMH), sigue siendo un verdadero reto debido a la gran heterogeneidad de su presentaci&#243;n, cuya mayor&#237;a de los individuos permanecen asintom&#225;ticos por toda su vida y otros expresan la muerte s&#250;bita como primer s&#237;ntoma. Trabajos recientes vienen sugiriendo que la fibrosis mioc&#225;rdica puede constituirse en un importante sustrato para las arritmias ventriculares malignas, responsables de la muerte s&#250;bita en esta enfermedad.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluaci&#243;n de la prevalencia y cuantificaci&#243;n de la fibrosis mioc&#225;rdica (FM), en pacientes con CMH con alto riesgo o recuperados de muerte s&#250;bita, portadores de cardiodesfibrilador implantable (CDI).</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Un total de 28 pacientes con CMH portadores de CDI fueron sometidos a la tomograf&#237;a computadorizada con m&#250;ltiples detectores, para la realizaci&#243;n de la t&#233;cnica de realce tard&#237;o, y evaluaci&#243;n de la fibrosis mioc&#225;rdica.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> El 96% de los pacientes presentaba fibrosis mioc&#225;rdica (20,38 &#177; 15,55 gramos) y correspond&#237;a a 15,96 &#177; 10,20% de la masa mioc&#225;rdica total. La FM fue significativamente m&#225;s prevalente que los dem&#225;s factores de riesgo cl&#225;sicos para muerte s&#250;bita.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Concluimos que existe una alta prevalencia de fibrosis mioc&#225;rdica en pacientes con cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica de alto riesgo o recuperados de muerte s&#250;bita, como en este grupo - portadores de cardiodesfibrilador implantable. La mayor prevalencia de la fibrosis mioc&#225;rdica comparada a los factores de riesgo de peor pron&#243;stico levanta la hip&#243;tesis de que la fibrosis mioc&#225;rdica pueda ser un importante sustrato potencialmente necesario en la g&#233;nesis de las arritmias desencadenadoras de la muerte s&#250;bita.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica, fibrosis mioc&#225;rdica, tomograf&#237;a computarizada con m&#250;ltiples detectores, realce tard&#237;o y cardiodesfibrilador implantable.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Se considera la cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica (CMH) como la mayor responsable de la muerte s&#250;bita card&#237;aca (MSC) en adultos j&#243;venes<sup>1-4</sup>. Pese a los tradicionales criterios cl&#237;nicos de peor pron&#243;stico<sup>5-12</sup> y a los avances gen&#233;ticos en la descubierta de m&#225;s de doscientas mutaciones responsables de la enfermedad<sup>13-18</sup>, la estratificaci&#243;n de riesgo para muerte s&#250;bita en la CMH sigue siendo un verdadero reto a la gran heterogeneidad de su presentaci&#243;n: la mayor&#237;a de los individuos siguen asintom&#225;ticos durante toda su vida y otros presentan la muerte s&#250;bita como primer s&#237;ntoma.</p>
      <p>El an&#225;lisis histopatol&#243;gico de corazones de pacientes con CMH que fallecieron por muerte s&#250;bita demostraron considerable presencia de fibrosis miocardica<sup>19</sup> (FM).</p>
      <p>Dicha fibrosis se puede diagnosticar de manera no invasiva mediante la t&#233;cnica de realce tard&#237;o por resonancia magn&#233;tica<sup>20</sup>, pudiendo constituirse en un importante sustrato para las arritmias ventriculares malignas, como sugerido por estudios que correlacionaron la presencia de taquicardia ventricular no sostenida y la presencia de FM diagnosticada por la resonancia magn&#233;tica<sup>18,21-24</sup>. As&#237;, pese a la t&#233;cnica de realce tard&#237;o por resonancia magn&#233;tica demuestre ser una herramienta importante en la evaluaci&#243;n de la FM en la CMH<sup>20,25</sup>, ella presenta algunas limitaciones - como, por ejemplo, en la evaluaci&#243;n de pacientes con marcapaso y cardiodesfibriladores implantables (CDI), visto que, en estos casos, hay contraindicaci&#243;n formal en cuanto a la realizaci&#243;n de la resonancia magn&#233;tica<sup>26</sup>.</p>
      <p>Recientemente, se evidenci&#243; la detecci&#243;n de la FM en la cardiomiopat&#237;a isqu&#233;mica utilizando la t&#233;cnica de realce tard&#237;o por tomograf&#237;a computarizada con m&#250;ltiples detectores<sup>27,28</sup> (TCMD). Adem&#225;s de esto, nuestro grupo fue el primero a demostrar la potencial capacidad de la evaluaci&#243;n de la FM por el realce tard&#237;o por TCMD en un paciente con CMH utilizando una t&#233;cnica semejante a la utilizada en los isqu&#233;micos, d&#243;nde las &#225;reas de FM evaluadas por la tomograf&#237;a presentaron una excelente correlaci&#243;n con la resonancia<sup>29</sup>.</p>
      <p>As&#237;, en este trabajo objetivamos verificar la capacidad de la t&#233;cnica de realce tard&#237;o por la TCMD adem&#225;s de investigar la prevalencia de la fibrosis mioc&#225;rdica en un grupo de pacientes con CMH de alto riesgo para muerte s&#250;bita, en los hipertr&#243;ficos portadores de CDI por indicaci&#243;n cl&#237;nica.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Entre octubre de 2006 y diciembre de 2007, se remitieron para evaluaci&#243;n de la fibrosis mioc&#225;rdica por la TCMD, a 30 pacientes hipertr&#243;ficos portadores de CDI por indicaci&#243;n cl&#237;nica, seguidos en la unidad de cardiomiopat&#237;as y de estimulaci&#243;n card&#237;aca artificial del <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic> (InCor-HC, FMUSP). De &#233;stos, se excluy&#243; a un paciente con insuficiencia renal y a otro que se neg&#243; a participar en el estudio. As&#237;, los 28 pacientes remanentes que firmaron el formulario de consentimiento informado fueron sometidos al estudio tras la aprobaci&#243;n del comit&#233; de &#233;tica local.</p>
      <p>
        <bold>Tomograf&#237;a computarizada con m&#250;ltiples detectores</bold>
      </p>
      <p>La evaluaci&#243;n de la FM por la t&#233;cnica de realce tard&#237;o por TCMD se obtuvo utilizando un tom&#243;grafo con 64 columnas de detectores (Aquilion 64, Toshiba Medical Systems, Otawara, Jap&#225;n). Las im&#225;genes se adquirieron 7 minutos tras la infusi&#243;n de 150 ml de contraste iodado (Iopamiron 370, Shering AG, Alemania), utilizando el siguiente protocolo sincronizado retrospectivamente con electrocardiograma: velocidad de rotaci&#243;n del tom&#243;grafo ajustado por la frecuencia card&#237;aca de 350-500 ms de modo a permitir una reconstrucci&#243;n multisegmentada, colimaci&#243;n de 64 x 0.5 mm, voltaje del tubo de120 kV, corriente del tubo de 500 mA, velocidad de la mesa (helical pitch)-14,4 (o factor de pitch de 0,225), y campo de visi&#243;n de escaneado de 220 mm.</p>
      <p>
        <bold>Caracter&#237;sticas cl&#237;nicas</bold>
      </p>
      <p>La evaluaci&#243;n de los factores de riesgo para muerte s&#250;bita card&#237;aca se consider&#243; como segunda directriz previamente descripta<sup>4</sup>. De esta forma, se tuvieron en cuenta: s&#237;ncope, como episodios de p&#233;rdida de consciencia sin etiolog&#237;a definida en los &#250;ltimos 12 meses antes del implante del CDI30; muerte s&#250;bita recuperada<sup>31</sup>; historia familiar de muerte s&#250;bita card&#237;aca en parientes de primer grado con menos de 40 a&#241;os de edad<sup>32,33</sup>; registro de taquicardia ventricular no sostenida (TVNS) en el Holter<sup>7,8,34,35</sup>, definidas como tres o m&#225;s extras&#237;stoles ventriculares consecutivas con frecuencia mayor o igual a 120 latidos/min, durante menos de 30 segundos; hipertrofia mioc&#225;rdica en di&#225;stole m&#225;xima mayor que 30 mm<sup>6,36</sup> por el ecocardiograma. Adem&#225;s de ello, otros criterios tambi&#233;n se analizaron: dilataci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo se consider&#243; como di&#225;metro diast&#243;lico mayor que 50mm; fracci&#243;n de eyecci&#243;n del VI menor que el 60%<sup>37</sup>; obstrucci&#243;n de la v&#237;a de salida del VI se consider&#243; como gradiente intraventricular mayor que 30 mmHg y finalmente fibrilaci&#243;n atrial se consider&#243; como caracter&#237;sticas cl&#237;nicas que podr&#237;an estar asociadas a un peor pron&#243;stico. S&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca se clasificaron de acuerdo con la NYHA y la utilizaci&#243;n de f&#225;rmacos antiarr&#237;tmicos, tambi&#233;n de registraron.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis de las im&#225;genes</bold>
      </p>
      <p>Los datos de las im&#225;genes adquiridas por el tom&#243;grafo se reconstruyeron utilizando un algoritmo de reconstrucci&#243;n multisegmentar, con espesor de 1 mm durante fase diast&#243;lica (en la fase 75% del intervalo R-R). Las im&#225;genes axiales se procesaron utilizando reformaci&#243;n multiplanar, para generar cortes contiguos en eje corto cubriendo toda extensi&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo de la base al &#225;pice, con espesor de 10 mm, utilizando una t&#233;cnica capaz de reflejar un promedio de todos los p&#237;xeles del corte de manera a evitar la p&#233;rdida de cualquier pixel que pudiera representar la fibrosis mioc&#225;rdica. Habitualmente, 12 cortes en eje corto fueron suficientes para cubrir todo VI. Todos los segmentos involucrados por los artefactos causados por los cables del CDI se retiraron del an&#225;lisis, de este modo, la pared &#237;nferoseptal se retir&#243; de todos los pacientes, debido a los artefactos del CDI (<xref ref-type="fig" rid="es_16f01-body3">Figura 1</xref>)<sup>38</sup>. Las &#225;reas de fibrosis mioc&#225;rdica se definieron con el auxilio de <italic>software</italic> dedicado (Image J, NIH, USA). Al utilizar la densidad de los p&#237;xeles en un histograma que comprend&#237;a la representaci&#243;n gr&#225;fica de las &#225;reas con fibrosis mioc&#225;rdica y las &#225;reas de miocardio sin fibrosis, se aplic&#243; de manera semiautom&#225;tica una t&#233;cnica de umbral que distingu&#237;a las densidades de las &#225;reas con o sin fibrosis mioc&#225;rdica, definidas visualmente.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_16f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0535-00017-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Los datos se demostraron como promedio &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar. Shapiro-Wilk test se utiliz&#243; para confirmar la distribuci&#243;n de la normalidad. La prevalencia de los factores de riesgo tradicionalmente aceptados para la muerte s&#250;bita y la presencia de fibrosis mioc&#225;rdica se expresaron en porcentajes y se compararon por chi-cuadrado o prueba exacta de Fisher. Adem&#225;s de ello, tambi&#233;n se registraron las prevalencias de la clase funcional de ICC por la NYHA, obstrucci&#243;n intraventricular y fibrilaci&#243;n atrial de esta muestra.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>El promedio de edad fue de 38,5 &#177; 16,6 a&#241;os, siendo un 46,4% del sexo masculino.</p>
      <p>De los criterios de riesgo cl&#225;sico para muerte s&#250;bita, el 18% presentaba muerte s&#250;bita recuperada, el 68% presentaba historia de s&#237;ncope sin etiolog&#237;a definida, historia familiar de muerte s&#250;bita se encontraba presente en el 78%, presencia de TVNS en el 32% y el 21% de los pacientes presentaban hipertrofia septal mayor que 30 mm.</p>
      <p>Adem&#225;s de esto, la presencia de obstrucci&#243;n intraventricular se observ&#243; en el 50% de esta muestra, la fibrilaci&#243;n atrial en el 32%, ICC clase funcional II en el 39%, solamente un paciente en clase funcional III y ning&#250;n en clase IV. La fracci&#243;n de eyecci&#243;n promedio del VI fue de 70,9 &#177; 12,4% y el di&#225;metro diast&#243;lico del VI fue de 4,1 &#177; 0,5cm y el tama&#241;o promedio del atrio izquierdo fue de 4.3 &#177; 0.6 cm medidos por el ecocardiograma.</p>
      <p>En el momento de la adquisici&#243;n de la tomograf&#237;a, el 86% de los individuos hac&#237;an uso de betabloqueantes, el 53% utilizaban antiarr&#237;tmicos, el 28% antagonistas de los canales de calcio, el 39% inhibidores de la enzima convertidora de angiotensina o los antagonistas de los receptores de angiotensina II, el 14% espironolactona y el 28% &#225;cido acetilsalic&#237;lico o anticoagulante oral.</p>
      <p>Interesantemente, un 96,4% de los individuos presentaron fibrosis mioc&#225;rdica por la t&#233;cnica del realce tard&#237;o, analizadas por la tomograf&#237;a computarizada con m&#250;ltiples detectores. No hubo discordancias entre el an&#225;lisis de la presencia o la ausencia de fibrosis entre los dos observadores que analizaron las im&#225;genes independientes y de manera ciega.</p>
      <p>La prevalencia de fibrosis mioc&#225;rdica en esta poblaci&#243;n seleccionada de alt&#237;simo riesgo para muerte s&#250;bita card&#237;aca, adem&#225;s de estar presente en todos los pacientes de esta muestra a excepci&#243;n de uno, expres&#243; ser m&#225;s prevalente que los dem&#225;s factores tradicionales de riesgo individualmente, relacionados con peor pron&#243;stico en esta enfermedad (<xref ref-type="fig" rid="es_16f01-body3">Figura 1</xref>).</p>
      <p>El est&#225;ndar del realce tard&#237;o por la TCMD fue peculiar, caracterizado por el est&#225;ndar difuso en m&#250;ltiples focos, sin respetar ning&#250;n territorio coronario, protegiendo el subendocardio (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figura 2</xref>).</p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0535-00017-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>La masa de fibrosis mioc&#225;rdica promedio fue de 20,38 &#177; 15,55 gramos y el porcentaje de fibrosis mioc&#225;rdico promedio fue de 15,96 &#177; 10,20% de la masa del ventr&#237;culo izquierdo.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este es el primer estudio que evidencia la capacidad del an&#225;lisis de la fibrosis mioc&#225;rdica por la t&#233;cnica del realce tard&#237;o por la tomograf&#237;a computarizada con m&#250;ltiples detectores en pacientes con cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica portadores de CDI.</p>
      <p>Este tipo de an&#225;lisis no invasivo de la fibrosis mioc&#225;rdica, hasta entonces realizada exclusivamente por la resonancia magn&#233;tica, no era posible de realizarse en funci&#243;n de la contraindicaci&#243;n formal a la t&#233;cnica en los portadores de CDI.</p>
      <p>De esta manera, la tomograf&#237;a se puede volver un importante m&#233;todo en el diagn&#243;stico en la evaluaci&#243;n de la fibrosis mioc&#225;rdica en pacientes con contraindicaci&#243;n a la resonancia magn&#233;tica.</p>
      <p>Adem&#225;s de ello, la presencia de fibrosis mioc&#225;rdica en todos los pacientes a excepci&#243;n de uno, de esta selecta poblaci&#243;n de hipertr&#243;ficos con alto riesgo de muerte s&#250;bita o aun con muerte s&#250;bita recuperada, sugiere que la fibrosis mioc&#225;rdica pueda ser un importante sustrato en la g&#233;nesis de las arritmias ventriculares complejas responsables de la muerte s&#250;bita, como sugerido por trabajo que demostr&#243; haber la presencia de fibrosis mioc&#225;rdica en corazones de pacientes con cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica que fallecieron s&#250;bitamente<sup>19,39,40</sup>. Adicionalmente, estudios con resonancia magn&#233;tica en pacientes hipertr&#243;ficos tambi&#233;n revelaron un mayor presencia de TVNS en pacientes con fibrosis que aquellos sin fibrosis mioc&#225;rdica<sup>21,22</sup>.</p>
      <p>La mayor prevalencia de la fibrosis mioc&#225;rdica respecto a todos los otros criterios cl&#225;sicos de peor pron&#243;stico, observada en este trabajo puede sugerir tambi&#233;n que la fibrosis pueda ser un factor de riesgo con mayor sensibilidad que los dem&#225;s criterios tradicionalmente correlacionados con la muerte s&#250;bita.</p>
      <p>Aparentemente, las evidencias vienen demostrando que la fibrosis mioc&#225;rdica en los pacientes con CMH, consiste en un importante sustrato para las arritmias responsables de la muerte s&#250;bita en esta enfermedad<sup>21,22,25</sup>. Es posible que, futuramente, la investigaci&#243;n no invasiva de la fibrosis mioc&#225;rdica - por la resonancia o la tomograf&#237;a - sea m&#225;s un importante criterio pron&#243;stico en la compleja determinaci&#243;n de la estratificaci&#243;n de riesgo de estos pacientes, auxiliando en la indicaci&#243;n de una terapia m&#225;s o menos agresiva como el implante de CDIs por ejemplo; pudiendo, a la vez, optimizar gastos y evitar que muchas muertes secundarias a esta enfermedad ocurran.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones</bold>
      </p>
      <p>El n&#250;mero de pacientes incluidos en el estudio es peque&#241;o. Sin embargo, en este per&#237;odo, reclutamos a todos los pacientes con cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica portadores de CDI por indicaci&#243;n, seguidos en nuestro ambulatorio.</p>
      <p>En este trabajo tambi&#233;n no utilizamos grupo control, es decir, no llevamos a cabo la tomograf&#237;a para la investigaci&#243;n de la fibrosis mioc&#225;rdica en pacientes con cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica no sometidos a implante de CDI o en pacientes normales, una vez que estos, se pueden someter a la investigaci&#243;n de fibrosis mioc&#225;rdica por la resonancia magn&#233;tica, que ya se encuentra consagrada (patr&#243;n-oro para fibrosis mioc&#225;rdica), adem&#225;s de no emitir radiaci&#243;n ionizante. Adem&#225;s de esto, el m&#233;todo de la TCMD para fibrosis fue previamente validado contra la resonancia magn&#233;tica (patr&#243;n-oro para fibrosis) en enfermedad isqu&#233;mica<sup>27,28</sup> y en publicaci&#243;n por nuestro grupo<sup>29</sup>.</p>
      <p>As&#237;, el grupo analizado en cuesti&#243;n solamente fue sometido a TCMD para investigaci&#243;n de fibrosis mioc&#225;rdica por el hecho de los CDIs constituirse en contraindicaci&#243;n absoluta a la resonancia.</p>
      <p>Los artefactos causados por los cables del CDI llevaron a la exclusi&#243;n de los segmentos &#237;nferoseptales de la mayor&#237;a de los pacientes, lo que hizo que la fibrosis mioc&#225;rdica, que es caracter&#237;sticamente frecuente en este segmento, se subestimara.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este es un estudio de vanguardia en la detecci&#243;n de fibrosis mioc&#225;rdica en pacientes con cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica y cardiodesfibrilador implantable.</p>
      <p>Concluimos que existe una alta prevalencia de fibrosis mioc&#225;rdica en pacientes con cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica de alto riesgo para muerte s&#250;bita, como aquellos portadores de cardiodesfibrilador implantable. La mayor prevalencia de la fibrosis mioc&#225;rdica comparada a los factores de riesgo de peor pron&#243;stico o incluso a aquellos con muerte s&#250;bita recuperada, levanta la hip&#243;tesis de que la fibrosis mioc&#225;rdica pueda ser un importante sustrato, potencialmente necesario, en la g&#233;nesis de las arritmias desencadenadoras de la muerte s&#250;bita.</p>
      <p>Estudios futuros con una muestra mayor y un largo tiempo de seguimiento de los pacientes podr&#225;n confirmar la directa correlaci&#243;n entre las arritmias ventriculares malignas y la fibrosis mioc&#225;rdica.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>FAPESP (Fundaci&#243;n de Amparo a la Investigaci&#243;n del Estado de S&#227;o Paulo) n. 07/58876-8 y Fundaci&#243;n Zerbini.</p>
      <p>Dr. Afonso Akio Shiozaki tambi&#233;n recibi&#243; ayuda de la Sociedad Brasile&#241;a de Cardiolog&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por la FAPESP - Fundaci&#243;n de Amparo a la Investigaci&#243;n del Estado de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Afonso Akio Shiozaki, por el <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic> (Incor) - Hospital de Cl&#237;nicas de la Facultad de Medicina de la Universidad de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
