<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">7QLNXScdHRpT8DJbmbjvB3r</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000400015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400415</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000013</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Dosagem &#250;nica de troponina card&#237;aca T prediz risco adverso na insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira</surname>
            <given-names>Manoel D. C.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>&#193;lvares</surname>
            <given-names>Juliana</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moreira</surname>
            <given-names>Maria Consola&#231;&#227;o V.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Belo Horizonte</named-content>
          <named-content content-type="state">Minas Gerais</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Minas Gerais</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade Medicina </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Belo Horizonte</named-content>
          <named-content content-type="state">Minas Gerais</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Fel&#237;cio Rocho</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Belo Horizonte</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Jo&#227;o XXIII</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Belo Horizonte</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Odilon Behrens</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>527</fpage>
      <lpage>534</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>04</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>10</day>
          <month>02</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>20</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O aumento discreto de troponina card&#237;aca no sangue de pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) sugere que miofibrilas s&#227;o degradadas no mioc&#225;rdio e liberadas na circula&#231;&#227;o, refletindo um processo cont&#237;nuo e progressivo de les&#227;o do aparato contr&#225;til. OBJETIVO: Correlacionar o n&#237;vel s&#233;rico da troponina card&#237;aca-T (TnTc) &#224; admiss&#227;o hospitalar de pacientes com IC descompensada e o progn&#243;stico. M&#201;TODOS: Foram inclu&#237;dos 79 pacientes consecutivos, internados por IC descompensada, com FEVE &lt; 45%, acompanhados por 8 meses. Excluiu-se pacientes em uso de inotr&#243;pico venoso, com s&#237;ndrome coronariana aguda, tromboembolismo pulmonar, creatinina &gt; 2,5 mg%, insufici&#234;ncia hep&#225;tica ou doen&#231;as neuromusculares. RESULTADOS: Detectou-se TnTc elevada (&gt;0,02 ng/ml) em 37 pacientes (46,84%). A mortalidade global foi de 35,4%. Nos grupos TnTc elevada e TnTc baixa (&lt;0,02 ng/ml) ocorreram, respectivamente, 19 versus 9 &#243;bitos (RR=2.4; 95%CI 1,24-4,63; p=0,011), 5 versus 4 transplantes card&#237;acos (RR=1,42; 95%CI 0,41-4,89; p=0,73), 11 pacientes versus 7 necessitaram inotr&#243;picos endovenosos (RR=1,78; 95%CI 0,77-4,12; p=0,26), e 14 versus 10 foram reospitalizados (RR=1,85; 95%CI 0,95-3,6; p=0,10). A concentra&#231;&#227;o m&#233;dia da troponina foi significantivamente mais elevada naqueles que morreram (0,071&#177;0,119 vs 0,032&#177;0,046; p=0,004). Na an&#225;lise multivariada, a persist&#234;ncia da terceira bulha e necessidade de inotr&#243;picos endovenosos emergiram como preditores independentes de morte, entretanto observamos tend&#234;ncia &#224; maior mortalidade para os pacientes com TnTc elevada comparada &#224;queles com troponina baixa (HR=2,64; 95%CI 0,91-7,63; p=0,07). CONCLUS&#195;O: A dosagem &#250;nica de TnTc &#224; admiss&#227;o hospitalar em pacientes com IC descompensada prediz desfechos adversos e dever&#225; ser considerada na estratifica&#231;&#227;o precoce de morbimortalidade a longo prazo.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>progn&#243;stico</kwd>
        <kwd>troponina T</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>26</day>
        <month>03</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> INSUFICI&#202;NCIA CARD&#205;ACA</p>
    <p>Dosagem &#250;nica de troponina card&#237;aca T prediz risco adverso na insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada</p>
    <p>
      <bold>Manoel D. C. Oliveira<sup>I,II,III,IV</sup>; Juliana &#193;lvares<sup>IV</sup>; Maria Consola&#231;&#227;o V. Moreira<sup>IV</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital Felicio Rocho, Belo Horizonte, MG &#8211; Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Hospital Odilon Behrens-Resid&#234;ncia Cl&#237;nica M&#233;dica, Belo Horizonte, MG &#8211; Brasil </p>
    <p><sup>III</sup>Hospital Jo&#227;o XXIII-FHEMIG, Belo Horizonte, MG &#8211; Brasil </p>
    <p><sup>IV</sup>Faculdade Medicina Universidade Federal Minas Gerais, Belo Horizonte, MG &#150; Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold>O aumento discreto de troponina card&#237;aca no sangue de pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) sugere que miofibrilas s&#227;o degradadas no mioc&#225;rdio e liberadas na circula&#231;&#227;o, refletindo um processo cont&#237;nuo e progressivo de les&#227;o do aparato contr&#225;til. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Correlacionar o n&#237;vel s&#233;rico da troponina card&#237;aca-T (TnTc) &#224; admiss&#227;o hospitalar de pacientes com IC descompensada e o progn&#243;stico. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Foram inclu&#237;dos 79 pacientes consecutivos, internados por IC descompensada, com FEVE <underline>&lt;</underline> 45%, acompanhados por 8 meses. Excluiu-se pacientes em uso de inotr&#243;pico venoso, com s&#237;ndrome coronariana aguda, tromboembolismo pulmonar, creatinina &gt; 2,5 mg%, insufici&#234;ncia hep&#225;tica ou doen&#231;as neuromusculares. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold>Detectou-se TnTc elevada (<underline>&gt;</underline>0,02 ng/ml) em 37 pacientes (46,84%). A mortalidade global foi de 35,4%. Nos grupos TnTc elevada e TnTc baixa (&lt;0,02 ng/ml) ocorreram, respectivamente, 19 versus 9 &#243;bitos (RR=2.4; 95%CI 1,24-4,63; p=0,011), 5 versus 4 transplantes card&#237;acos (RR=1,42; 95%CI 0,41-4,89; p=0,73), 11 pacientes versus 7 necessitaram inotr&#243;picos endovenosos (RR=1,78; 95%CI 0,77-4,12; p=0,26), e 14 versus 10 foram reospitalizados (RR=1,85; 95%CI 0,95-3,6; p=0,10). A concentra&#231;&#227;o m&#233;dia da troponina foi significantivamente mais elevada naqueles que morreram (0,071&#177;0,119 vs 0,032&#177;0,046; p=0,004). Na an&#225;lise multivariada, a persist&#234;ncia da terceira bulha e necessidade de inotr&#243;picos endovenosos emergiram como preditores independentes de morte, entretanto observamos tend&#234;ncia &#224; maior mortalidade para os pacientes com TnTc elevada comparada &#224;queles com troponina baixa (HR=2,64; 95%CI 0,91-7,63; p=0,07). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold>A dosagem &#250;nica de TnTc &#224; admiss&#227;o hospitalar em pacientes com IC descompensada prediz desfechos adversos e dever&#225; ser considerada na estratifica&#231;&#227;o precoce de morbimortalidade a longo prazo. </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Insufici&#234;ncia card&#237;aca, progn&#243;stico, troponina T/administra&#231;&#227;o &amp; dosagem.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O processo de deteriora&#231;&#227;o da insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) cr&#244;nica &#233; normalmente pontuado por v&#225;rias admiss&#245;es hospitalares em decorr&#234;ncia de descompensa&#231;&#245;es agudas. Neste contexto provavelmente ocorre perda de c&#233;lulas mioc&#225;rdicas devido &#224; apoptose e necrose, o que contribui para a evolu&#231;&#227;o da disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica<sup>1,2</sup>. Estudos cl&#237;nicos em angina inst&#225;vel<sup>3,4</sup> utilizando a troponina card&#237;aca, um marcador altamente sens&#237;vel e espec&#237;fico de les&#227;o do cardiomi&#243;cito, mostraram que pacientes com n&#237;veis discretamente elevados, mas bem inferiores &#224;queles encontrados no infarto agudo do mioc&#225;rdio, possu&#237;am pior progn&#243;stico com rela&#231;&#227;o aos que apresentavam valores persistentes dentro da faixa de normalidade. Esses pacientes beneficiaram-se de conduta terap&#234;utica mais agressiva com heparina de baixo peso molecular, uso de glicoprote&#237;na IIb-IIIa e de estrat&#233;gias mais invasivas, como cineangiocoronariografia precoce e procedimentos de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica. De maneira an&#225;loga, v&#225;rios estudos avaliaram o papel dos n&#237;veis s&#233;ricos das troponinas card&#237;acas na IC<sup>5-21 </sup>e tentaram correlacionar com o progn&#243;stico da doen&#231;a, demonstrando que n&#237;veis s&#233;ricos desses marcadores estavam elevados em percentagem alta de pacientes com IC descompensada (ICdp) e poderiam se constituir como preditores de morbimortalidade desta s&#237;ndrome. A finalidade do presente estudo &#233; investigar se o n&#237;vel s&#233;rico da troponina card&#237;aca-T (TnTc) <underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml em &#250;nica dosagem, &#224; admiss&#227;o hospitalar, poderia se correlacionar ao progn&#243;stico adverso em pacientes com ICdp. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Pacientes</bold>
    </p>
    <p>Constitu&#237;mos um estudo de coorte prospectiva em pacientes hospitalizados por ICdp, acompanhados por 8 meses. O estudo incluiu 79 pacientes consecutivos internados com ICdp, em 3 hospitais gerais, sendo a Unidade de IC e Transplante Card&#237;aco da Cl&#237;nica Cardiol&#243;gica do Hospital Fel&#237;cio Rocho-BH, a Enfermaria de Cl&#237;nica M&#233;dica do Hospital Odilon Behrens-BH e a Enfermaria de Cl&#237;nica M&#233;dica do Hospital Jo&#227;o XXIII-BH, no per&#237;odo de mar&#231;o de 2003 a mar&#231;o de 2004. </p>
    <p>A pesquisa foi aprovada pelos Comit&#234;s de &#201;tica em Pesquisa das institui&#231;&#245;es. Os pacientes concordaram e assinaram o termo de consentimento livre e esclarecido. </p>
    <p>Os crit&#233;rios de inclus&#227;o foram a interna&#231;&#227;o hospitalar por ICdp, n&#227;o ter feito uso de inotr&#243;picos venosos at&#233; a coleta de sangue, ter idade superior a 18 anos, apresentar fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ventricular esquerda (FEVE) <underline>&lt;</underline>45% e concord&#226;ncia livre e esclarecida em participar do estudo. O diagn&#243;stico de IC &#224; admiss&#227;o hospitalar foi feito usando dados cl&#237;nicos e radiol&#243;gicos, utilizando-se os crit&#233;rios de Boston<sup>22</sup> para defini&#231;&#227;o de IC e de Stevenson para classifica&#231;&#227;o cl&#237;nico-hemodin&#226;mica<sup>23</sup>. </p>
    <p>Os crit&#233;rios de exclus&#227;o foram a FEVE &gt; 45%, fase aguda de doen&#231;as coronarianas, apresentar creatinina &gt; 2,5 mg%, uso de inotr&#243;picos venosos antes da coleta de sangue para an&#225;lise da TnTc, ter idade inferior a 18 anos, outras comorbidades como doen&#231;as pulmonares com hipertens&#227;o pulmonar, suspeita de troboembolismo pulmonar, insufici&#234;ncia hep&#225;tica e doen&#231;as neuromusculares ou inflamat&#243;rias. Foram exclu&#237;dos tamb&#233;m pacientes portadores de doen&#231;as valvares card&#237;acas com caracter&#237;stica de barreira, como estenose mitral e a&#243;rtica.</p>
    <p>
      <bold>Defini&#231;&#227;o dos desfechos e acompanhamento</bold>
    </p>
    <p>O desfecho prim&#225;rio foi mortalidade por todas as causas, transplante card&#237;aco e reospitaliza&#231;&#227;o por ICdp. O mecanismo de morte cardiovascular foi definido como IC progressiva e morte s&#250;bita. Os desfechos secund&#225;rios foram hipotens&#227;o arterial (PAS &lt; 90 mmHg ou PAS-PAD&#247;PAS &lt;25%)<sup>23</sup> com necessidade de drogas inotr&#243;picas, hiponatremia persistente por mais de sete dias (Na<sup>+</sup><underline>&lt;</underline> 130 meq/l) e persist&#234;ncia de terceira bulha por mais de uma semana. </p>
    <p>Os pacientes foram acompanhados por um per&#237;odo de 08 meses, com visitas ambulatoriais aos 02, 05 e 08 meses. Pacientes que n&#227;o puderam ser vistos pelos pesquisadores foram contatados por telefone, ou o contato foi feito com os pr&#243;prios familiares ou com os respectivos m&#233;dicos assistentes. </p>
    <p>
      <bold>Aspectos relativos aos exames bioqu&#237;micos e ecocardiogr&#225;ficos</bold>
    </p>
    <p>A coleta de sangue foi obtida nas primeiras 120 horas ap&#243;s a interna&#231;&#227;o. As dosagens de TnTc foram realizadas por patologistas cl&#237;nicos que desconheciam os pacientes, os quadros cl&#237;nicos e os desfechos de interesse. Utilizou-se a Troponina-T-STAT (Short-Turn-Around-Time), Elecsys<sup>&#174;</sup>, Roche-Diagnosis, de terceira gera&#231;&#227;o, com capacidade para detec&#231;&#227;o de 0,01 a 25,0 ng/ml. Valores inferiores ao limite de medi&#231;&#227;o foram indicados como &lt;0,01 ng/ml.</p>
    <p>Exames bioqu&#237;micos como ureia, creatinina, ionograma e hemograma foram realizados em todos pacientes e comparados entre os grupos. </p>
    <p>As medidas ecocardiogr&#225;ficas foram tamb&#233;m analisadas. Al&#233;m da FEVE, foram estudadas as dimens&#245;es do &#225;trio esquerdo (AE), os di&#226;metros sist&#243;lico final (DSF) e diast&#243;lico final do ventricular esquerdo (DDF), os volumes sist&#243;lico final e diast&#243;lico final do ventr&#237;culo esquerdo.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica dos resultados</bold>
    </p>
    <p>Os dados foram analisados pelo programa Epi-Info (CDC-Atlanta) vers&#227;o 3.2 fevereiro de 2004. Para o c&#225;lculo da amostra considerou-se um erro-a de 5% e um erro-b de 20%, com uma preval&#234;ncia do aumento da troponina card&#237;aca (<underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml) no grupo com ICdp de no m&#237;nimo 20% e m&#225;ximo de 50%. </p>
    <p> Vari&#225;veis qualitativas foram expressas com o valor relativo e percentual, e a diferen&#231;a entre os grupos com ou sem aumento da TnTc foi avaliada pelo qui-quadrado e teste de Fisher. As vari&#225;veis cont&#237;nuas foram apresentadas com m&#233;dia e desvio padr&#227;o, e os testes ANOVA e Kruskal-Wallis foram aplicados para comparar os grupos conforme a presen&#231;a ou n&#227;o de amostras param&#233;tricas, respectivamente. O n&#237;vel de signific&#226;ncia foi considerado se o valor de <italic>p </italic>&lt;0,05. Risco relativo foi utilizado para verificarmos a associa&#231;&#227;o da TnTc com os desfechos de interesse. Para an&#225;lise multivariada, utilizamos o modelo de regress&#227;o de Cox, sendo avaliada a associa&#231;&#227;o de vari&#225;veis que se relacionaram com &#243;bito, considerando o valor de <italic>p</italic> at&#233; 20%, o hazard ratio (HR) e o IC95%. A curva de sobrevida para os dois grupos foi estimada pelo m&#233;todo de Kaplan-Meier e comparados pelo teste log-rank. </p>
    <p>Para determinarmos o ponto de corte da dosagem de TnTc que se relacionaria com o desfecho &#243;bito, submetemos o valor de 0,02 ng/ml &#224; curva ROC, sendo utilizado o programa SPSS (Chicago-Illinois) vers&#227;o 10.0.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caracter&#237;sticas &#224; interna&#231;&#227;o hospitalar dos pacientes com ICdp e sua rela&#231;&#227;o com n&#237;vel s&#233;rico da Troponina card&#237;aca-T</bold>
    </p>
    <p>As caracter&#237;sticas gerais dos pacientes com ICdp s&#227;o apresentadas na <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>. A concentra&#231;&#227;o m&#233;dia TnTc foi 0,0046&#177;0,0081 ng/ml. Trinta e sete (46,84%) pacientes apresentaram troponina elevada (TnTc <underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml) e 42 baixa (TnTc &lt; 0,02 ng/ml). Os grupos n&#227;o se diferiram estatisticamente com rela&#231;&#227;o &#224;s vari&#225;veis sexo, idade, perfil hemodin&#226;mico, PAS, PAD e frequ&#234;ncia card&#237;aca. Setenta e oito pacientes exibiram 8 ou mais Crit&#233;rios de Boston para defini&#231;&#227;o de IC (diagn&#243;stico<italic> definido de IC</italic>) e apenas um apresentava-se com 7 crit&#233;rios (diagn&#243;stico <italic>poss&#237;vel</italic> de IC). Todos indiv&#237;duos com TnTc elevada possu&#237;am crit&#233;rios definidos para IC.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Com rela&#231;&#227;o ao perfil hemodin&#226;mico da ICdp &#224; admiss&#227;o hospitalar (Classifica&#231;&#227;o de Stevenson), 64 (81%) pacientes encontravam-se no quadrante "B" (com congest&#227;o e sem baixa perfus&#227;o), 3 (3,8%) na quadrante "L" (sem congest&#227;o e com baixa perfus&#227;o) e 12 (15,2%) se encontravam na quadrante "C" (com congest&#227;o e baixa perfus&#227;o). </p>
    <p>As comorbidades detectadas nos pacientes descompensados foram tabagismo, alcoolismo e doen&#231;a da tire&#243;ide, n&#227;o havendo diferen&#231;as estatisticamente significativas entre os grupos. A fibrila&#231;&#227;o atrial e dist&#250;rbios de condu&#231;&#227;o &#225;trio-ventricular estiveram presentes em 18 (25,31%) e 58 (73,41%) pacientes, respectivamente.</p>
    <p>A medica&#231;&#227;o em uso, &#224; interna&#231;&#227;o hospitalar, foram os inibidores da enzima conversora da angiotensina-IECAs (58/73,4%), o digital (40/50,6%), os antagonista da aldosterona (38/48,10%) e os betabloqueadores (14/17,7%). A propor&#231;&#227;o destes medicamentos espec&#237;ficos foi similar nos dois grupos, sem diferen&#231;a estat&#237;stica.</p>
    <p> A FEVE m&#233;dia nos pacientes foi de 27,02%, sendo que a maioria (75/94,9%) apresentava FEVE &lt;40%, tr&#234;s pacientes com 40%, e apenas um igual a 44%<bold>. </bold>Quando se analisou a m&#233;dia da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo dos grupos, TnTc baixa (28,11&#177;7,76%) e elevada (25,78&#177;6,44%), n&#227;o houve diferen&#231;a estatisticamente significativa (p=0,15). O mesmo ocorreu &#224;s an&#225;lises das medidas do AE, do DSF e DDF ventricular esquerdo, assim como na an&#225;lise das m&#233;dias do n&#237;vel s&#233;rico de hemoglobina, dos leuc&#243;citos, do s&#243;dio e do pot&#225;ssio. A m&#233;dia da creatinina s&#233;rica foi maior nos pacientes com TnTc &gt; 0,02 ng/ml (1,41&#177;0,39 <italic>versus</italic> 1,17&#177;1,85, p=0,004).</p>
    <p>Com rela&#231;&#227;o &#224;s etiologias, os pacientes n&#227;o se diferiram estatisticamente nos grupos TnTc baixa e alta. As causas predominantes foram a hipertensiva, seguida pela cardiomiopatia dilatada idiop&#225;tica, isqu&#234;mica e chag&#225;sica.</p>
    <p>
      <bold>Rela&#231;&#227;o da dosagem s&#233;rica da Troponina Card&#237;aca T e os desfechos cl&#237;nicos</bold>
    </p>
    <p>Os eventos adversos foram mais frequentes em pacientes com a TnTc elevada. Ocorreram 28 &#243;bitos cardiovasculares (19 mortes por IC refrat&#225;ria e 9 mortes s&#250;bitas) durante o acompanhamento, o que corresponde a uma taxa de mortalidade de 35,4%, sendo 19 &#243;bitos no grupo com TnTc elevada e 9 no grupo com TnTc baixa (RR=2,40; IC95% 1,24-4,63, <italic>p</italic>=0,011). N&#227;o houve diferen&#231;a estatisticamente significativa entre os grupos com rela&#231;&#227;o &#224; reospitaliza&#231;&#227;o, ao risco de transplante card&#237;aco, de hipotens&#227;o arterial com necessidade de inotr&#243;picos endovenosos e de hiponatremia persistente por mais de uma semana (Na+<underline>&lt;</underline>130 meq/l). Pacientes com TnTc elevada possu&#237;am risco maior (RR=1,94; IC95% 1,23-3,08; <italic>p</italic>=0,005) de persistirem com terceira bulha mais de uma semana, tendo este achado sido observado em 39 pacientes, 25 destes (64,1%) pertencentes ao grupo troponina elevada (<xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>A an&#225;lise da curva de Kaplan-Meier mostrou que a probabilidade de sobrevida foi menor no grupo com troponina elevada (log-rank, p=0,007). Chamando a aten&#231;&#227;o para a diverg&#234;ncia da curva desde o in&#237;cio do estudo (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Fig.1</xref>).</p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gf01.jpg"/></fig>
    <p>A etiologia da IC n&#227;o se associou ao aumento do risco de &#243;bito na coorte estudada, mesmo quando se estratificou para TnTc alta ou baixa. Digno de nota, a etiologia chag&#225;sica contribuiu com 13 pacientes, sendo que 9 (69%) apresentaram-se com TnTc elevada, ocorrendo 6 &#243;bitos neste grupo, mas sem aumento do risco em rela&#231;&#227;o aos pacientes chag&#225;sicos com TnTc baixa (<xref ref-type="table" rid="tab03">Tabela 3</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>An&#225;lise da curva ROC</bold>
    </p>
    <p>O ponto de corte da dosagem da TnTc para &#243;bito foi igual a 0,02ng/ml, sendo obtida uma &#225;rea sob a curva ROC de 69,7% (IC95% 0,577-0,816), com sensibilidade de 67% e especificidade de 66% (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Fig.2</xref>). A &#225;rea sob a curva para os desfechos combinados de &#243;bito e transplante, para o mesmo ponto de corte foi igual a 67,4% (IC95% 0,533-0,795). </p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Concentra&#231;&#245;es s&#233;ricas da TnTc em pacientes hospitalizados com ICdp e efeitos nos desfechos estudados</bold>
    </p>
    <p>A m&#233;dia das concentra&#231;&#245;es s&#233;ricas da TnTc &#224; admiss&#227;o foi mais alta nos pacientes que morreram durante o seguimento. Do mesmo modo, a m&#233;dia das concentra&#231;&#245;es foram mais elevadas nos pacientes que se submeteram ao transplante card&#237;aco ou morreram (desfecho combinado), nos que persistiam com terceira bulha e naqueles que tiveram hiponatremia por mais que uma semana. As concentra&#231;&#245;es da TnTc n&#227;o se diferiram estatisticamente nos pacientes transplantados card&#237;acos ou n&#227;o e naqueles que desenvolveram ou n&#227;o hipotens&#227;o arterial com necessidade de inotr&#243;picos (<xref ref-type="table" rid="tab04">Tabela 4</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Modelo de Cox para an&#225;lise de sobrevida</bold>
    </p>
    <p>O Modelo proporcional de Cox foi utilizado para an&#225;lise das vari&#225;veis relacionadas com o risco de morte, se estas vari&#225;veis alcan&#231;assem signific&#226;ncia estat&#237;stica (p <underline>&lt;</underline> 0,20) na an&#225;lise univariada. Dez vari&#225;veis foram selecionadas: TnTc <underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml (HR=2,86; p=0,009), hiponatremia (HR=2,31; p=0,03), persist&#234;ncia de terceira bulha (HR=3,89; p=0,008), FEVE <underline>&lt;</underline> 27% (HR=1,9; p=0,09), hipotens&#227;o arterial sist&#234;mica necessitando de inotr&#243;picos venosos (HR=3,6; p=0,002), aumento da creatinina (HR=1,7; p=0,14), DDF &gt;69mm (HR=2,1; p=0,06), DSF &gt;58mm (HR=2,3; p=0,04), uso de antagonista da aldosterona (HR=1,86; p=0,11) e idade &gt;59 anos (HR=0,57; p=0,14). A etiologia da cardiomiopatia, o di&#226;metro de &#225;trio esquerdo (&gt; 49 mm), a presen&#231;a de <italic>diabetes mellitus</italic> e o uso dos IECAs e dos betabloqueadores n&#227;o alcan&#231;aram signific&#226;ncia estat&#237;stica.</p>
    <p> No modelo final, persist&#234;ncia da terceira bulha (HR=2,9; IC95% 1,001-8,447; p=0,049) e necessidade de inotr&#243;picos endovenosos (HR=2,6; IC95% 1,06-6,43; p=0,036) emergiram como preditores independentes de morte, entretanto observamos tend&#234;ncia a maior mortalidade para os pacientes com TnTc <underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml comparada &#224;queles com TnTc &lt; 0,02 ng/ml (HR=2,64; 95%CI: 0,91-7,63; <italic>p</italic>=0,07). </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Este estudo corrobora a evid&#234;ncia da perda celular mioc&#225;rdica em pacientes com ICdp sem doen&#231;a coronariana aguda. A observa&#231;&#227;o do aumento discreto da TnTc em &#250;nica amostra de sangue foi associada com o aumento do risco de eventos adversos nos oito meses subsequentes &#224; hospitaliza&#231;&#227;o. O n&#237;vel elevado de TnTc foi marginal como preditor do risco de &#243;bito a longo prazo e a despeito do seu valor estat&#237;stico (p=0,072), a dosagem da TnTc pode ser considerada como preditor de risco de &#243;bito em pacientes com ICdp. Este valor estatisticamente lim&#237;trofe, provavelmente, reflete o pequeno tamanho da nossa amostra. </p>
    <p>Achados similares em estudos pr&#233;vios foram registrados em pacientes ambulatoriais e com IC compensada<sup>5-12</sup> e em pacientes hospitalizados com descompensa&#231;&#227;o<sup>13-21 </sup>havendo variabilidade grande entre as t&#233;cnicas para dosagem da troponina card&#237;aca, assim como do ponto de corte relacionado aos desfechos estudados. O presente estudo, por n&#227;o ter feito dosagens seriadas da troponina, se difere de outros que utilizaram ponto de corte id&#234;ntico ao nosso, como Sato e cols.<sup>10</sup> e Del Carlo e cols.<sup>15</sup>, e que demonstraram a rela&#231;&#227;o entre TnTc elevada com eventos card&#237;acos adversos, a curto e longo prazo. Recentemente, Perna e cols.<sup>20</sup> registraram que a TnTc &#224; admiss&#227;o foi preditor independente, associado com aumento do risco de morte ou hospitaliza&#231;&#227;o, ao contr&#225;rio da mensura&#231;&#227;o realizada &#224; alta. No presente estudo, n&#227;o foram coletadas amostras seriadas, observando-se que uma &#250;nica medida de troponina card&#237;aca nas primeiras 120 horas ap&#243;s a hospitaliza&#231;&#227;o por descompensa&#231;&#227;o da IC, se associou ao risco de &#243;bito nos pr&#243;ximos 8 meses. Registramos tamb&#233;m que a eleva&#231;&#227;o deste marcador se relacionou ao risco de evoluir com a persist&#234;ncia de terceira bulha, que por sua vez, possui papel progn&#243;stico previamente documentado na IC<sup>24</sup>.</p>
    <p>Ao contr&#225;rio da maioria dos estudos com ICdp, que n&#227;o fazem men&#231;&#227;o ao uso de inotr&#243;picos positivos endovenosos, exclu&#237;mos pacientes em uso desses medicamentos antes da coleta do sangue para dosagem do marcador. Esses eram pacientes em baixo d&#233;bito sist&#234;mico, com necessidade do uso desses f&#225;rmacos mesmo na sala de emerg&#234;ncia. A raz&#227;o para a exclus&#227;o &#233; o potencial dessas drogas piorarem a perfus&#227;o coronariana subendoc&#225;rdica, aumentando a frequ&#234;ncia card&#237;aca e o consumo de oxig&#234;nio do mioc&#225;rdio, podendo levar a isquemia e morte do mi&#243;cito consequentemente elevando o n&#237;vel s&#233;rico da TnTc<sup>25,26</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Homogeneidade dos grupos do estudo</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes com TnTc alta e baixa n&#227;o se diferiram com signific&#226;ncia estat&#237;stica com rela&#231;&#227;o ao sexo, idade, gravidade da IC e medica&#231;&#227;o &#224; admiss&#227;o. Alguns autores demonstraram predom&#237;nio da etiologia isqu&#234;mica nas suas popula&#231;&#245;es<sup>5,12</sup>. Ao contr&#225;rio, no presente estudo n&#227;o h&#225; predomin&#226;ncia da etiologia isqu&#234;mica, correspondendo apenas 17,7% das causas, n&#227;o havendo diferen&#231;a estatisticamente significativa os grupos. No estudo de Horwich e cols.<sup>8</sup> houve predom&#237;nio da popula&#231;&#227;o com IC isqu&#234;mica (50%) em rela&#231;&#227;o &#224; miocardiopatia dilatada (33%), entretanto a troponina foi detectada em 48% daqueles com doen&#231;a isqu&#234;mica e em 52% com miocardiopatia dilatada. Da mesma maneira, Ishii e cols.<sup>14</sup> observaram concentra&#231;&#245;es similares da troponina card&#237;aca T e I nos pacientes com etiologia isqu&#234;mica e n&#227;o-isqu&#234;mica. A hip&#243;tese de que a morte cont&#237;nua dos mi&#243;citos exerceria papel importante na fisiopatologia da IC, independente da presen&#231;a ou n&#227;o da doen&#231;a coronariana, &#233; tamb&#233;m corroborada pelo estudo de Logeart e cols.<sup>27</sup>, que estudando apenas pacientes com miocardiopatia n&#227;o-isqu&#234;mica, registrou altera&#231;&#245;es mais significativas do remodelamento ventricular e n&#237;vel mais elevado do BNP no grupo com troponina elevada. No registro ADHERE, Peacock e cols.<sup>21 </sup>definiram como elevados, valores maiores que 0,1 &#181;g/l para a troponina card&#237;aca-T e maiores que 1,0 &#181;g/l para a troponina card&#237;aca-I &#224; admiss&#227;o, ocorrendo em 6,2% pacientes e se associando com mais alta taxa de mortalidade intra-hospitalar. Quando a troponina foi examinada como vari&#225;vel cont&#237;nua, valores mais elevados foram tamb&#233;m associados com maior mortalidade. Apesar da etiologia isqu&#234;mica n&#227;o ter sido discriminante do "status" da troponina e nem preditor de mortalidade, a maioria dos pacientes de ambos os grupos apresentava doen&#231;a coronariana ou possu&#237;a fatores de risco para esta doen&#231;a. </p>
    <p>A despeito dos v&#225;rios estudos do papel das troponinas card&#237;acas na IC, n&#227;o h&#225; registros desses marcadores na IC causada por cardiopatia chag&#225;sica. No presente estudo, embora n&#227;o tenha sido o objetivo do desenho, demonstrou-se que a propor&#231;&#227;o de pacientes com TnTc foi mais elevada nos chag&#225;sicos, entretanto sem que lhes imputassem maior risco de morte.</p>
    <p>Nossa an&#225;lise n&#227;o obteve tamb&#233;m diferen&#231;as significativas com rela&#231;&#227;o &#224; presen&#231;a de comorbidades, e de maneira id&#234;ntica ao estudo de Ishii e cols.<sup>14</sup>, o tratamento com betabloqueadores, digital e IECAs &#224; admiss&#227;o, n&#227;o se diferiu nos grupos troponina elevada e baixa. Ao contr&#225;rio, o estudo de Perna e cols.<sup>17</sup> observou, com diferencia&#231;&#227;o estat&#237;stica, maior n&#250;mero de pacientes com TnTc elevada em uso de IECAs e nitratos, antes e ap&#243;s a interna&#231;&#227;o. Horwich e cols.<sup>8</sup> tamb&#233;m observaram, &#224; primeira avalia&#231;&#227;o de seus pacientes, maior uso IECAs no grupo com troponina elevada, por&#233;m o uso de betabloqueadores foi similar naqueles com troponina elevada e normal. Entretanto, durante o seguimento o uso dos betabloqueadores foi associado com significativas menores taxas de mortalidade comparadas com aqueles que n&#227;o receberam estes medicamentos.</p>
    <p>Alguns autores observaram a associa&#231;&#227;o, e &#224;s vezes, a correla&#231;&#227;o entre o aumento da troponina e a disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda. Nossos resultados n&#227;o reproduziram os achados destes autores<sup>5,7,13</sup> que detectaram correla&#231;&#227;o negativa entre o valor s&#233;rico deste marcador e a FEVE dos pacientes com IC. Horwich e cols.<sup>8</sup> acharam valores similares da FEVE no in&#237;cio do estudo nos pacientes com TnIc baixa e elevada, por&#233;m no acompanhamento de 6 meses, o grupo com TnIc elevada tendeu a desenvolver maior deteriora&#231;&#227;o ventricular, com signific&#226;ncia estat&#237;stica. No presente estudo, n&#227;o registramos diferen&#231;as estatisticamente significativas com rela&#231;&#227;o &#224; FEVE entre os grupos troponina elevada e baixa. As mesmas observa&#231;&#245;es foram reportadas por Setsuta e cols.<sup>6 </sup>e Logeart e cols.<sup>27</sup>, que tamb&#233;m detectaram aus&#234;ncia de associa&#231;&#227;o entre a FEVE e os n&#237;veis de troponina &#224; admiss&#227;o dos pacientes com ICdp.</p>
    <p>Horwich e cols.<sup>8 </sup>e Perna e cols.<sup>12,16,17</sup> n&#227;o registraram diferen&#231;as nos n&#237;veis de creatinina em rela&#231;&#227;o &#224; dosagem da troponina. Nosso estudo registrou a m&#233;dia da creatinina s&#233;rica mais elevada naqueles com troponina aumentada, com diferen&#231;a estatisticamente significativa, achado que pode ser explicado pelo maior comprometimento hemodin&#226;mico, neuro-hormonal e catab&#243;lico dos pacientes deste grupo. Entretanto, &#224; an&#225;lise multivariada a disfun&#231;&#227;o renal n&#227;o foi preditora do desfecho &#243;bito. </p>
    <p>A homogeneidade dos grupos troponina alta e baixa no presente estudo refor&#231;am nossos achados que a TnTc elevada &#233; preditor de pior progn&#243;stico, possuindo car&#225;ter discriminador, independente de outros fatores, tais como a etiologia isqu&#234;mica, o uso de beta-bloqueadores, o comprometimento renal e a deteriora&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o ventricular esquerda.</p>
    <p>
      <bold>Ponto de corte da dosagem de TnTc</bold>
    </p>
    <p>Apesar dos n&#237;veis s&#233;ricos de troponina serem bem inferiores &#224;queles encontrados em pacientes com IAM, a mensura&#231;&#227;o deste marcador de les&#227;o celular mioc&#225;rdica &#233; simples e pode representar m&#233;todo de grande utilidade progn&#243;stica na IC. Entretanto, h&#225; necessidade de melhor defini&#231;&#227;o das t&#233;cnicas dispon&#237;veis, uma vez que h&#225; grande variabilidade entre os pontos de corte e das suas associa&#231;&#245;es com os desfechos.</p>
    <p>Missov e cols.<sup>9</sup>, no primeiro relato da detec&#231;&#227;o da eleva&#231;&#227;o da troponina card&#237;aca em pacientes com IC, utilizaram t&#233;cnica mais sens&#237;vel e com capacidade de medi&#231;&#227;o em picogramas (10<sup>-12</sup> g) por mililitro. Como em estudos pr&#233;vios<sup>8,11,12,15</sup>, n&#243;s utilizamos t&#233;cnica de medi&#231;&#227;o da troponina de terceira gera&#231;&#227;o, por&#233;m com capacidade para medi&#231;&#227;o em nanograma por mililitro (10<sup>-9</sup> g). Wallace e cols.<sup>28</sup> estimaram a preval&#234;ncia da TnTc na popula&#231;&#227;o geral em 0,7% e sugeriram que o limite superior da normalidade fosse 0,01 ng/ml. O ponto de corte da TnTc igual a 0,02 ng/ml, foi previamente utilizado na literatura em estudos com IC<sup>15,29</sup>, corresponde ao dobro do valor encontrado em indiv&#237;duos normais<sup>28</sup>. De acordo com nossos resultados, este ponto de corte correspondeu &#224; &#225;rea sob a curva (ROC) de 67,9%, com sensibilidade de 68% e especificidade de 64%, para predi&#231;&#227;o do desfecho &#243;bito, corroborando dados publicados anteriormente<sup>15,29</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es do estudo</bold>
    </p>
    <p>Apesar da amostra ter poder estat&#237;stico calculado para revelar diferen&#231;as entre os grupos, os intervalos de confian&#231;a dos resultados &#224; an&#225;lise multivariada foram largos, denotando a necessidade de n&#250;mero maior de pacientes. </p>
    <p>A avalia&#231;&#227;o da reospitaliza&#231;&#227;o foi influenciada por outros fatores que n&#227;o se relacionam apenas com a gravidade da doen&#231;a dos pacientes. Fatores potenciais de confus&#227;o para sua medida incluem as condi&#231;&#245;es s&#243;cio-econ&#244;micas, o acesso ao servi&#231;o de sa&#250;de, disponibilidade de medica&#231;&#227;o e o suporte familiar. Sendo assim, poder&#225; ter havido sub-registrados de reinterna&#231;&#227;o, em situa&#231;&#227;o que envolveu outros ambientes hospitalares, ou mesmo nos hospitais participantes do estudo.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A eleva&#231;&#227;o da TnTc foi altamente prevalente (46,8%) nos pacientes com ICdp, &#224; admiss&#227;o hospitalar. A eleva&#231;&#227;o da TnTc <underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml, em &#250;nica dosagem realizada at&#233; 5 dias da hospitaliza&#231;&#227;o, elevou em 2,4 o risco de &#243;bito nos 8 meses subsequentes, podendo ser considerada preditor de mortalidade nesta popula&#231;&#227;o. Um aspecto importante do presente estudo &#233; o papel deste marcador de les&#227;o celular como preditor progn&#243;stico e como auxiliar na estratifica&#231;&#227;o de risco dos pacientes com IC, principalmente naqueles que se internam por descompensa&#231;&#227;o. No entanto, ainda necessitamos de estudos para definir t&#233;cnicas de detec&#231;&#227;o das troponinas com larga janela diagn&#243;stica, alta sensibilidade e especificidade, assim como ponto de corte que possa realmente determinar o n&#237;vel de les&#227;o mioc&#225;rdica que se relacionar&#225; com o risco. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela CAPES.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Manoel Domingos de Carvalho Oliveira pela Universidade Federal de Minas Gerais.</p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Manoel Domingos C. Oliveira </p>
        <p> Rua Aymor&#233;s, 2255 apto/1402 </p>
        <p> 30140-072 - Lourdes - Belo Horizonte, MG - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="manoeldomingos@felicoop.org.br">manoeldomingos@felicoop.org.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="mdco@cardio.br">mdco@cardio.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 10/02/09; revisado rcebido em 04/08/09; aceito em 20/08/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Narula J, Haider N, Virman R, DiSalvo TG, Kolodgie FD, Hajjar RD, et al. Apoptosis in myocytes in end-stage heart failure. N Engl J Med. 1996; 335: 1182-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Apoptosis in myocytes in end-stage heart failure</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1182</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>335</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Narula</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haider</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Virman</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>DiSalvo</surname>
              <given-names>TG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kolodgie</surname>
              <given-names>FD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hajjar</surname>
              <given-names>RD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Olivetti G, Abbi R, Quaini F, Kajstura J, Cheng W, Nitahara J, et al. Apoptosis in the failing human heart. N Engl J Med. 1997; 336: 1131-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Apoptosis in the failing human heart</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1131</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <volume>336</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Olivetti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abbi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quaini</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kajstura</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cheng</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nitahara</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Antman ME, Tanasijevic MJ, Thompson B, Schactman M, McCabe CH, Cannon CP, et al. Cardiac specific troponin I levels to predict the risk of mortality in patients with acute coronary syndromes. N Engl J Med. 1996; 335: 1342-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac specific troponin I levels to predict the risk of mortality in patients with acute coronary syndromes</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1342</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>335</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Antman</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanasijevic</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thompson</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schactman</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCabe</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cannon</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Lindahl B, Toss H, Siegbahn A, Venge P, Walletin L (for the FRISC-study group). Markers of myocardial damage and inflammation in relation to long-term mortality in unstable coronary artery disease. N Engl J Med. 2000; 343: 1139-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Markers of myocardial damage and inflammation in relation to long-term mortality in unstable coronary artery disease</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1139</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <volume>343</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lindahl</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Toss</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siegbahn</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Venge</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walletin</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Missov E, Mair J. A novel biochemical approach to congestive heart failure: Cardiac Troponin T. Am Heart J. 1999; 138: 95-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A novel biochemical approach to congestive heart failure: Cardiac Troponin T</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>95</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>138</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Missov</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mair</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Setsuta K, Seino Y, Takahashi N, Ogawa T, Sasaki K, Harada A, et al. Clinical significance of elevated levels of cardiac troponin T in patients with chronic heart failure. Am J Cardiol. 1999; 84 (5): 608&#8722;11, A9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical significance of elevated levels of cardiac troponin T in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>608</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Setsuta</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seino</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takahashi</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ogawa</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sasaki</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harada</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. La Vecchia L, Mezzena G, Ometto R, Finocchi G, Bedogni F, Soffiati G, et al. Detectable serum troponin I in patients with heart failure of nonmyocardial ischemic origin. Am J Cardiol. 1997; 80 (1): 88-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Detectable serum troponin I in patients with heart failure of nonmyocardial ischemic origin</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>88</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>80</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>La Vecchia</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mezzena</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ometto</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Finocchi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bedogni</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soffiati</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Horwich T, Patel J, MacLellan WR, Fonarow GC. Cardiac troponin I is associated with impaired hemodynamics, progressive left ventricular dysfunction and increased mortality rates in advanced heart failure. Circulation. 2003; 108: 833-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac troponin I is associated with impaired hemodynamics, progressive left ventricular dysfunction and increased mortality rates in advanced heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>833</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Horwich</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>MacLellan</surname>
              <given-names>WR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonarow</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Missov E, Calzolari C, Bernard P. Circulating cardiac troponin I in severe congestive heart failure. Circulation. 1997; 96: 2953-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Circulating cardiac troponin I in severe congestive heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>2953</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Missov</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Calzolari</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bernard</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Sato Y, Yamada T, Taniguchi R, Nagai K, Makiyama T, Okada H, et al. Persistently increased serum concentrations of cardiac troponin T in patients with idiopathic dilated cardiomyopathy are predictive of adverse outcomes. Circulation. 2001; 103: 369-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Persistently increased serum concentrations of cardiac troponin T in patients with idiopathic dilated cardiomyopathy are predictive of adverse outcomes</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>369</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sato</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yamada</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taniguchi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nagai</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Makiyama</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okada</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Hudson MP, O'Connor CM, Gattis WA, Tasissa G, Hasselbland V, Holleman CM, et al. Implications of elevated cardiac troponin T in ambulatory patients with heart failure: a prospective analysis. Am Heart J. 2004; 147 (3): 546-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Implications of elevated cardiac troponin T in ambulatory patients with heart failure: a prospective analysis</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>546</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>147</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hudson</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Connor CM</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Gattis</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tasissa</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hasselbland</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holleman</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Perna ER, Mac&#237;n SM, Canella JPC, Augier N, Stival RLJ, Cialzeta JR, et al . Ongoing myocardial injury in stable severe heart failure: value of cardiac troponin T monitoring for high-risk patient identification. Circulation. 2004; 110: 2376-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ongoing myocardial injury in stable severe heart failure: value of cardiac troponin T monitoring for high-risk patient identification</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2376</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <volume>110</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Perna</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mac&#237;n</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Canella</surname>
              <given-names>JPC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Augier</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stival</surname>
              <given-names>RLJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cialzeta</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. La Vecchia L, Mezzena G, Zanolla L, Paccanaro M, Varotto L, Bonanno C, et al . Cardiac troponin I as diagnostic and prognostic marker in severe heart failure. J Heart Lung Transplant. 2000; 19 (7): 644-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac troponin I as diagnostic and prognostic marker in severe heart failure</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>644</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>La Vecchia</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mezzena</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zanolla</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paccanaro</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Varotto</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonanno</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Ishii J, Nomura M, Nakamura Y, Naruse H, Mori Y, Ishikawa T, et al. Risk stratification using a combination of cardiac troponin T and brain natriuretic peptide in patients hospitalized for worsening chronic heart failure. Am J Cardiol. 2002; 15 (89): 691-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk stratification using a combination of cardiac troponin T and brain natriuretic peptide in patients hospitalized for worsening chronic heart failure</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>691</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>89</issue>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ishii</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nomura</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakamura</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naruse</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mori</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ishikawa</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Del Carlo CH, Pereira-Barreto AC, Cassaro-Strunz C, Latorre MRDO, Ramires JAF. Serial measure of cardiac troponin T levels for prediction of clinical events in acute decompensated heart failure. J Card Fail. 2004; 10 (1): 43-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Serial measure of cardiac troponin T levels for prediction of clinical events in acute decompensated heart failure</article-title>
          <source>J Card Fail</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>43</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Del Carlo</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira-Barreto</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cassaro-Strunz</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Latorre</surname>
              <given-names>MRDO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramires</surname>
              <given-names>JAF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Perna ER, Mac&#237;n SM, Canella JPC, Alvarenga PM, Rios NG, Pantich R, et al. Minor myocardial damage detected by troponin T is a powerful predictor of long-term prognosis in patients with acute decompensated heart failure. Int J Cardiol. 2005; 99 (2): 253-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Minor myocardial damage detected by troponin T is a powerful predictor of long-term prognosis in patients with acute decompensated heart failure</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>253</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>99</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Perna</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mac&#237;n</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Canella</surname>
              <given-names>JPC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alvarenga</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rios</surname>
              <given-names>NG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pantich</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Perna ER, Mac&#237;n SM, Canella JPC, Alvarenga PM, Pantich RE, R&#237;os NG, et al. High levels of troponin T are associated with ventricular remodeling and adverse in-hospital outcome in heart failure. Med Sci Monit. 2004; 10 (3): 90-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>High levels of troponin T are associated with ventricular remodeling and adverse in-hospital outcome in heart failure</article-title>
          <source>Med Sci Monit</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>90</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Perna</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mac&#237;n</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Canella</surname>
              <given-names>JPC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alvarenga</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pantich</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>R&#237;os</surname>
              <given-names>NG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Ralli S, Horwirch TB, Fonarow GC. Relationship between anemia, cardiac troponin I, and B-type natriuretic peptide levels and mortality in patients with advanced heart failure. Am Heart J. 2005; 150: 1220-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relationship between anemia, cardiac troponin I, and B-type natriuretic peptide levels and mortality in patients with advanced heart failure</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1220</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>150</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ralli</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horwirch</surname>
              <given-names>TB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonarow</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. You JJ, Austin PC, Alter DA, Ko DT, Tu JV. Relation between cardiac troponin I and mortality in acute decompensated heart failure. Am Heart J. 2007; 153: 462-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relation between cardiac troponin I and mortality in acute decompensated heart failure</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>462</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <volume>153</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>You</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Austin</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alter</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ko</surname>
              <given-names>DT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tu</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Perna ER, Mac&#237;n SM, Canella JPC, Szysko A, Franciosi V, Morales WV, et al. Importance of early combined N-terminal pro-brain natriuretic peptide and cardiac troponin T measurements for long-term risk stratification of patients with decompensated heart failure. J Heart Lung Transplant. 2006; 25: 1230-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Importance of early combined N-terminal pro-brain natriuretic peptide and cardiac troponin T measurements for long-term risk stratification of patients with decompensated heart failure</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1230</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Perna</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mac&#237;n</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Canella</surname>
              <given-names>JPC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Szysko</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franciosi</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morales</surname>
              <given-names>WV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Peacock IV FW, De Marco T, Fonarow GC, Diercks D, Wynne J, Apple FS, et al. (ADHERE investigators). Cardiac troponin and outcome in acute heart failure. N Engl J Med. 2008; 358 (20): 2117-26.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac troponin and outcome in acute heart failure</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>2117</fpage>
          <lpage>26</lpage>
          <issue>20</issue>
          <volume>358</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Peacock IV</surname>
              <given-names>FW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Marco</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonarow</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Diercks</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wynne</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Apple</surname>
              <given-names>FS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Marantz PR, Tobin JN, Wassertheil-Smoller S, Steingart RM, Wexler JP, Budner N, et al. The relationship between left ventricular systolic function and congestive heart failure diagnosed by clinical criteria. Circulation. 1988; 77 (3): 607-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The relationship between left ventricular systolic function and congestive heart failure diagnosed by clinical criteria</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>607</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marantz</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tobin</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wassertheil-Smoller</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steingart</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wexler</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Budner</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Nohria A, Tsang SW, Fang JC, Lewis EF, Jarcho JA, Mudge GH, et al. Clinical assessment identifies hemodynamic profiles that predict outcomes in patients admitted with heart failure. J Am Coll Cardiol. 2003; 41: 1797-804.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical assessment identifies hemodynamic profiles that predict outcomes in patients admitted with heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1797</fpage>
          <lpage>804</lpage>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nohria</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsang</surname>
              <given-names>SW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fang</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lewis</surname>
              <given-names>EF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jarcho</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mudge</surname>
              <given-names>GH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Drazner MH, Rame EJ, Stevenson LW, Dries DL. Prognostic importance of elevated jugular venous pressure and third heart sound in patients with heart failure. N Engl J Med. 2001; 345 (8): 574-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic importance of elevated jugular venous pressure and third heart sound in patients with heart failure</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>574</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>345</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Drazner</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rame</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stevenson</surname>
              <given-names>LW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dries</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Silver MA, Horton DP, Ghali JK, Elkayam U. Effects of nesiritide versus dobutamine on short-term outcome in the treatment of patients with acutely acute decompensated heart failure. J Am Coll Cardiol. 2002; 39 (5): 798-803.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of nesiritide versus dobutamine on short-term outcome in the treatment of patients with acutely acute decompensated heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>798</fpage>
          <lpage>803</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silver</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horton</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ghali</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elkayam</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Gheorghiade M, Gattis WA, Adams KF, Jaffe A, O'Connor C. Rationale and design of the pilot randomized study of nesiritide <italic>versus</italic> dobutamine in heart failure (PRESERVD-HF). Am Heart J. 2003; 145 (Suppl 2): S55-S57.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Rationale and design of the pilot randomized study of nesiritide versus dobutamine in heart failure (PRESERVD-HF)</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>S55</fpage>
          <lpage>S57</lpage>
          <volume>145</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gheorghiade</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gattis</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adams</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jaffe</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Connor</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Logeart D, Beyne P, Cusson C, Tokmakova M, Leban M, Guiti C, et al. Evidence of cardiac myolysis in severe nonischemic heart failure and the potential role of increased wall strain. Am Heart J. 2001; 141 (2): 247-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evidence of cardiac myolysis in severe nonischemic heart failure and the potential role of increased wall strain</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>247</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>141</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Logeart</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beyne</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cusson</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tokmakova</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leban</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guiti</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Wallace TW, Abdullah SM, Drazner MH, Das SR, Khera A, McGuire D, et al. Prevalence and determinants of troponin T elevation in the general population. Circulation. 2006; 113: 1958-65.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence and determinants of troponin T elevation in the general population</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1958</fpage>
          <lpage>65</lpage>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wallace</surname>
              <given-names>TW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abdullah</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drazner</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Das</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Khera</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McGuire</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Del Carlo CH, Pereira-Barreto AC, Cassaro-Strunz CM, Latorre MRDO, de Oliveira Jr MT, Ramires JA. Troponina card&#237;aca T para estratifica&#231;&#227;o de risco na Insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica descompensada. Arq Bras Cardiol. 2009; 92 (5): 404-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Troponina card&#237;aca T para estratifica&#231;&#227;o de risco na Insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica descompensada</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>404</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Del Carlo</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira-Barreto</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cassaro-Strunz</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Latorre</surname>
              <given-names>MRDO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Single cardiac troponin T measurement predicts risk for adverse outcome in decompensated heart failure</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The slight increase in cardiac troponin in the blood of patients with heart failure (HF) suggests that myofibrils are degraded in the myocardium and released in the circulation, reflecting a continuous and progressive injury process in the contractile system. OBJECTIVE: To correlate the serum levels of cardiac troponin T (TnT) at the hospital admission of patients with decompensated HF and prognosis. METHODS: A total of 79 consecutive patients, hospitalized due to decompensated HF, with LVEF &lt; 45%, were included in the study. Patients were followed for 8 months. We excluded patients using intravenous inotropic agents, as well as those with acute coronary syndrome, pulmonary thromboembolism, creatinine levels &gt; 2.5 mg%, liver failure, or neuromuscular diseases. RESULTS: High levels of TnTc (&gt;0.02 ng/ml) were detected in 37 patients (46.84%). The global mortality was 35.4%. In the groups with high TnT and low TnT levels (&lt;0.02 ng/ml) there were, respectively, 19 versus 9 deaths (RR=2.4; 95%CI 1.24-4.63; p=0.011), 5 versus 4 heart transplants (RR=1,42; 95%CI 0.41-4.89; p=0.73), 11 versus 7 patients needed IV inotropic agents (RR=1.78; 95%CI 0.77-4.12; p=0.26) and 14 versus 10 patients were re-hospitalized (RR=1.85; 95%CI 0.95-3.6; p=0.10). Mean troponin levels were significantly higher in those individuals who died (0.071&#177;0,119 vs 0.032&#177;0.046; p=0.004). At the multivariate analysis, the persistence of the third sound and the need for IV inotropic agents showed to be independent predictors of death; however, we observed a higher tendency towards mortality for patients presenting high TnT when compared to those with low troponin levels (HR=2.64; 95%CI 0.91-7.63; p=0.07). CONCLUSION: The single troponin measurement at hospital admission in patients with decompensated HF predicts adverse outcomes and should be considered at the early stratification of long-term morbimortality.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart failure</kwd>
        <kwd>prognostic</kwd>
        <kwd>troponin T</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="linkinicio-body2"/>Single cardiac troponin T measurement predicts risk for adverse outcome in decompensated heart failure</p>
      <p>
        <bold>Manoel D. C. Oliveira<sup>I,II,III,IV</sup>; Juliana &#193;lvares<sup>IV</sup>; Maria Consola&#231;&#227;o V. Moreira<sup>IV</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Felicio Rocho</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Odilon Behrens-Resid&#234;ncia Cl&#237;nica M&#233;dica</p>
      <p><sup>III</sup>Hospital Jo&#227;o XXIII-FHEMIG</p>
      <p><sup>IV</sup>Faculdade Medicina Universidade Federal Minas Gerais, Belo Horizonte, MG - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> The slight increase in cardiac troponin in the blood of patients with heart failure (HF) suggests that myofibrils are degraded in the myocardium and released in the circulation, reflecting a continuous and progressive injury process in the contractile system.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To correlate the serum levels of cardiac troponin T (TnT) at the hospital admission of patients with decompensated HF and prognosis.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> A total of 79 consecutive patients, hospitalized due to decompensated HF, with LVEF <underline>&lt;</underline> 45%, were included in the study. Patients were followed for 8 months. We excluded patients using intravenous inotropic agents, as well as those with acute coronary syndrome, pulmonary thromboembolism, creatinine levels &gt; 2.5 mg%, liver failure, or neuromuscular diseases.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> High levels of TnTc (<underline>&gt;</underline> 0.02 ng/ml) were detected in 37 patients (46.84%). The global mortality was 35.4%. In the groups with high TnT and low TnT levels (&lt; 0.02 ng/ml) there were, respectively, 19 <italic>versus</italic> 9 deaths (RR=2.4; 95%CI 1.24-4.63; p=0.011), 5 <italic>versus</italic> 4 heart transplants (RR=1,42; 95%CI 0.41-4.89; p=0.73), 11 <italic>versus</italic> 7 patients needed IV inotropic agents (RR=1.78; 95%CI 0.77-4.12; p=0.26) and 14 <italic>versus</italic> 10 patients were re-hospitalized (RR=1.85; 95%CI 0.95-3.6; p=0.10). Mean troponin levels were significantly higher in those individuals who died (0.071&#177;0,119 <italic>vs</italic> 0.032&#177;0.046; p=0.004). At the multivariate analysis, the persistence of the third sound and the need for IV inotropic agents showed to be independent predictors of death; however, we observed a higher tendency towards mortality for patients presenting high TnT when compared to those with low troponin levels (HR=2.64; 95%CI 0.91-7.63; p=0.07).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The single troponin measurement at hospital admission in patients with decompensated HF predicts adverse outcomes and should be considered at the early stratification of long-term morbimortality. (Arq Bras Cardiol 2010; 94(4):495-501)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Heart failure; prognostic; troponin T/administration &amp; dosage.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The deterioration process of chronic heart failure (HF) normally includes several hospitalizations due to acute decompensations. In this context, myocardial cells are probably lost due to apoptosis and necrosis, which contributes to the evolution of myocardial dysfunction<sup>1,2</sup>. Clinical studies in unstable angina<sup>3,4</sup> using cardiac troponin, a highly sensitive marker that is specific for cardiomyocyte lesions, have shown that patients with slight increased levels, but lower than those found in acute myocardial infarction, presented a worse prognosis when compared to those that presented values that were persistently within the normal range. These patients benefit from a more aggressive therapeutic approach with low-molecular weight heparin, use of IIb-IIIa glycoprotein and more invasive strategies, such early coronary angiography and myocardial revascularization procedures. Similarly, several studies have evaluated the role of serum levels of cardiac troponin in HF<sup>5-21</sup> and tried to correlate them with the disease prognosis, demonstrating that the serum levels of these markers were high in a high number of patients with decompensated heart failure (DHF) and could function as predictors of morbimortality of this syndrome. The objective of the present study is to investigate whether the serum levels of cardiac troponin T (TnT) <underline>&gt;</underline> 0.02 ng/ml at a single measurement at hospital admission can correlate with an adverse prognosis in patients with DHF.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Patients</bold>
      </p>
      <p>This is a prospective cohort study in patients hospitalized due to DHF, followed for 8 months. The study included 79 consecutive patients hospitalized due to DHF at 3 general hospitals, namely the IC Unit and Cardiac Transplant of Clinica Cardiologica do Hospital Felicio Rocho-BH, the Infirmary of the Internal Medicine Clinic of Hospital Odilon Behrens-BH and the Infirmary of the Internal Medicine Clinic of Hospital Joao XXIII-BH, from March 2003 to March 2004. </p>
      <p>The study was approved by the Ethics Committee in Research of the institutions. The patients agreed to participate in the study and signed the Free and Informed Consent Form. </p>
      <p>The inclusion criteria were: hospitalization due to DHF, no intravenous inotropic agent use until the blood collection was performed, aged 18 and older, left ventricular ejection fraction (LVEF) <underline>&lt;</underline> 45% and signing the agreement to participate in the study. The diagnosis of HF at hospitalization was carried out through clinical and radiological data, using the Boston criteria<sup>22</sup> to define HF and Stevenson's criteria for the clinical-hemodynamic classification<sup>23</sup>. </p>
      <p>The exclusion criteria included LVEF &gt; 45%, acute phase of coronary diseases, creatinine levels &gt; 2.5 mg%, use of intravenous inotropic agents before the blood collection for cardiac TnT analysis, age &lt; 18 years, other comorbidities such as pulmonary diseases with pulmonary hypertension, suspected pulmonary thromboembolism, liver failure and neuromuscular or inflammatory diseases. Patients with cardiac valvular diseases with barrier characteristics, such as mitral and aortic stenosis were also excluded.</p>
      <p>
        <bold>Definition of outcomes and follow-up</bold>
      </p>
      <p>The primary outcome was mortality due to all causes, cardiac transplant and re-hospitalization due to DHF. The mechanism of cardiovascular death was defined as progressive HF and sudden death. The secondary outcomes were arterial hypotension (SAP &lt; 90 mmHg or SAP-DAP&#247;SAP &lt; 25%)<sup>23</sup> with the need for inotropic drugs, persistent hyponatremia for more than 7 days (Na+<underline>&lt;</underline> 130 meq/l) and persistence of the third heart sound for more than one week.</p>
      <p>The patients were followed for a period of 8 months, with visits to the outpatient clinic at 2, 5 and 8 months. Patients that could not be examined by the researchers were contacted by telephone or the contact was made with the patients' family members or respective assistant physicians.</p>
      <p>
        <bold>Aspects related to biochemical and echocardiographic assessment</bold>
      </p>
      <p>Blood was collected during the first 120 hours after hospitalization. TnT measurements were carried out by clinical pathologists who were blinded to the identity of the patients, the clinical pictures and the outcomes of interest. Third-generation Troponin-T-STAT (Short-Turn-Around-Time), Elecsys<sup>TM</sup>, Roche-Diagnosis, was used to measure troponin, which has a capacity to detect 0.01 to 25.0 ng/ml. Values below the lower detection limit were indicated as &lt; 0.01 ng/ml.</p>
      <p>Biochemical assessments such as urea, creatinine, ionogram and hemogram were carried out in all patients and compared between the groups.</p>
      <p>The echocardiographic measurements were also analyzed. In addition to LVEF, the dimensions of the left atrium (LA), the left ventricular-end systolic diameter (LVESD), the left ventricular-end diastolic diameter (LVEDD) and the LV-end systolic and diastolic volumes were also studied. </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The data were analyzed using the Epi-Info program (CDC-Atlanta) release 3.2 of February 2004. For the calculation of the sample, an alpha error of 5% was considered, as well as a beta error of 20%, with a prevalence of cardiac troponin increase (<underline>&gt;</underline> 0.02 ng/ml) in the group with DHF of a minimum of 20% and a maximum of 50%.</p>
      <p>Qualitative variables were expressed through the relative and percentage values and the difference between the groups with or without cardiac TnT increase was assessed by Chi-square and Fisher's tests. The continuous variables were presented as means and standard deviations and the ANOVA and Kruskal-Wallis tests were applied to compare the groups according to the presence or not of parametric samples, respectively. The level of significance was set at <italic>p </italic>&lt; 0.05. Relative risk was used to verify the association between TnT and the outcomes of interest. The Cox regression model was used for the multivariate analysis and the association of variables that were related with death were evaluated, considering a <italic>p</italic> value of up to 20%, the hazard ratio (HR) and the 95% confidence interval (95%CI). The survival curve for both groups was estimated using the Kaplan-Meyer method and compared through the log-rank test. </p>
      <p>To determine the cutoff of the TnT measurement that would be related with the death outcome, the 0.02 ng/ml value was submitted to the ROC curve, using the SPSS program (Chicago-Illinois), release 10.0.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Characteristics at hospitalization of patients with DHF and their association with serum levels of cardiac TnT </p>
      <p>The general characteristics of the patients with DHF are shown in <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>. The mean level of cardiac TnT was 0.0046&#177;0.0081 ng/ml. Thirty-seven (46.84%) patients presented high cardiac TnT levels (TnT <underline>&gt;</underline> 0.02 ng/ml) and 42 presented low levels (TnT &lt; 0.02 ng/ml). The groups did not show a statistically significant difference regarding the sex, age, hemodynamic profile, SAP, DAP and heart rate variables. Seventy-eight patients presented 8 or more Boston criteria for the diagnosis of Heart Failure (<italic>definitive</italic> diagnosis of HF) and only one presented 7 criteria only (<italic>possible</italic> diagnosis of HF). All individuals with high TnT levels presented definitive criteria for HF.</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Regarding the hemodynamic profile of the DHF at hospital admission (Stevenson's classification), 64 patients (81%) presented in quadrant "B" (with congestion and absence of low perfusion), 3 (3.8%) in quadrant "L" (no congestion and low perfusion) and 12 in quadrant "C" (with congestion and low perfusion).</p>
      <p>The comorbidities identified in the decompensated patients were smoking, alcoholism and thyroid disease, with no statistically significant differences between the groups. Atrial fibrillation and atrioventricular conduction dysfunction were observed in 18 (25.31%) and 58 (73.41%) patients, respectively. </p>
      <p>The types of medication used at the hospital admission were angiotensin-converting enzyme inhibitors (ACEI) by 58 (73.4%), digitalis by 40 (50.6%), aldosterone antagonists by 38 (48.1%) and beta-blockers by 14 (17.7%) patients. The proportion of these specific drugs was similar in the two groups, with no statistical difference.</p>
      <p>The mean left ventricular ejection fraction (LVEF) was 27.02% and most patients (75/94.9%) presented LVEF &lt; 40% with only one patient presenting a LVEF = 44%. When the mean LVEF was analyzed in the groups, the group with low (28.11&#177;7.76%) and high (25.78&#177;6.44%) cardiac TnT levels, no statistically significant difference was observed between them (p=0.15). The same occurred with the analysis of the left atrium (LA) measurements, the left ventricular-end systolic diameter (LVESD) and the left ventricular-end diastolic diameter (LVEDD), as well as the analysis of serum levels of hemoglobin, leukocytes, sodium and potassium. The mean serum creatinine levels were higher in the group of patients with cardiac TnT <underline>&gt;</underline> 0.02 ng/ml (1.41&#177;0.39 <italic>versus</italic> 1.17&#177;1.85, p=0.004).</p>
      <p>Regarding the etiologies, there was no statistical difference between the groups with low and high TnT levels. The main HF etiology was hypertension, followed by idiopathic dilated cardiomyopathy, ischemic and Chagasic etiologies.</p>
      <p>
        <bold>Association between the serum levels of cardiac troponin T and clinical outcomes</bold>
      </p>
      <p>The adverse events were more often observed in patients with high levels of cardiac TnT. There were 28 cardiovascular deaths (19 deaths due to refractory HF and 9 sudden deaths) during the follow-up, which corresponds to a mortality rate of 35.4%, with 19 deaths in the group with high TnT and 9 in the group with low TnT (RR=2.40; 95%CI: 1.24-4.63, <italic>p</italic>=0.011). There was no statistically significant difference between the groups regarding the re-hospitalization, the risk of heart transplant, arterial hypotension with the need for intravenous inotropic agents and persistent hyponatremia for more than one week (Na<sup>+</sup><underline>&lt;</underline> 130 meq/l). Patients with high levels of TnT presented a higher risk (RR=1.94; 95%CI: 1.23-3.08; <italic>p</italic>=0.005) of persistent third sound for more than one week and this finding was observed in 39 patients, 25 of which (64.1%) belonged to the group with high-troponin levels (<xref ref-type="table" rid="en_a15tab02-body2">Table 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a15tab02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The analysis of the Kaplan-Meier curve showed that the probability of survival was lower in the group with high troponin levels (log-rank, p=0.007), which highlighted the curve divergence since the beginning of the study (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Fig.1</xref>). The HF etiology was not associated with the increased risk of death in the studied cohort, even when it was stratified for high or low TnT. It is noteworthy the fact that the Chagasic etiology contributed with 13 patients, 9 of which (69%) presented high TnT levels, with 6 deaths in this group, but no increased risk when compared to Chagasic patients with low TnT (<xref ref-type="table" rid="tab03-body2">Table 3</xref>).</p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gf01-en.jpg"/></fig>
      <table-wrap id="tab03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>ROC curve analysis</bold>
      </p>
      <p>The cutoff of TnT measurement for death was 0.02ng/ml, with an area under the ROC curve of 69.7% (95%CI: 0.577-0.816), with a sensitivity of 67% and specificity of 66% (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Fig.2</xref>). The area under the curve for the combined outcomes of death and transplant, for the same cutoff, was 67.4% (95%CI: 0.533-0.795).</p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>Serum concentrations of TnT in hospitalized patients with DHF and their effect on the studied outcomes</p>
      <p>The mean serum concentrations of cardiac TnT at hospital admission was higher in patients that died during the follow-up. Similarly, the mean concentrations were higher in patients that were submitted to heart transplant or died (combined outcome), in those who persisted with the third sound and in those that presented hyponatremia for more than one week. The TnT concentrations were not statistically different between patients that received heart transplants and the ones that did not, as well as in those that developed or not arterial hypotension, with the subsequent need for intravenous inotropic agents (<xref ref-type="table" rid="tab04-body2">Table 4</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Cox model for the analysis of survival</bold>
      </p>
      <p>The proportional Cox model was used to analyze the variables related with the risk of death, if these variables reached statistical significance (p <underline>&lt;</underline> 0.20) at the univariate analysis. Ten variables were selected: cardiac TnT <underline>&gt;</underline> 0.02 ng/ml (HR=2.86; p=0.009), hyponatremia (HR=2.31; p=0.03), persistence of the third sound (HR=3.89; p=0.008), LVEF <underline>&lt;</underline>27% (HR=1.9; p=0.09), systemic arterial hypotension that needed intravenous inotropic agents (HR=3.6; p= 0.002), increase in creatinine levels (HR=1.7; p=0.14), LVEDD &gt; 69 mm (HR=2.1; p=0.06), LVESD &gt; 58 mm (HR=2.3; p=0,04), use of aldosterone antagonists (HR=1.86; p=0.11) and age &gt; 59 years (HR=0.57; p=0.14). The etiology of the cardiomyopathy, the left atrium diameter (<underline>&gt;</underline> 49 mm), the presence of diabetes mellitus and the use of ACEI and beta-blockers did not reach statistical significance. </p>
      <p>In the final model, the persistence of the third sound (HR=2.9; 95%CI: 1.001-8.447; p=0.049) and the need for intravenous inotropic agents (HR=2.6; 95%CI: 1.06-6.43; p=0.036) emerged as independent predictors of death; however, we observed a tendency towards higher mortality among patients with cardiac TnT <underline>&gt;</underline> 0.02 ng/ml when compared to those with TnT &lt; 0.02 ng/ml (HR=2.64; 95%CI: 0.91-7.63; <italic>p</italic>=0.07).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>This study corroborates the evidence of myocardial cell loss in patients with DHF without acute coronary disease. The observation of the slight increase of cardiac TnT in a single blood sample was associated with the increased risk of adverse events in the eight months following hospitalization. The high level of cardiac TnT was a marginal predictor of death in the long term, and, in spite of its statistical value (p=0.072), the cardiac TnT measurement can be considered a predictor of the risk of death in patients with DHF. This statistically borderline value probably reflects the small sample size.</p>
      <p>Similar findings in previous studies have been observed in outpatients with compensated HF<sup>5-12</sup> and in hospitalized patients with decompensated HF<sup>13-21</sup>, with a large variability among the techniques used to measure cardiac troponin, as well as the cutoffs associated with the studied outcomes. The present study did not use seriate measurements of troponin, thus differing from others that used a cutoff identical to ours, such as Sato et al<sup>10</sup> and Del Carlo et al<sup>15</sup>, which demonstrated an association between high TnT and adverse cardiac events at short and long-term. Recently, Perna et al<sup>20</sup> reported that the cardiac TnT at hospital admission was an independent predictor, associated with an increased risk of death or hospitalization, differently from the measurement carried out at the hospital discharge. The present study did not use seriate samples and it was observed that a single cardiac troponin measurement carried out within 120 hours after hospitalization due to DHF was associated with the risk of death in the following 8 months. We also observed that the increase in this marker was associated with the risk of developing the persistence of the third heart sound, which, in turn, has a prognostic role that has been previously documented in HF<sup>24</sup>. </p>
      <p>Differently from most studies with DHF that did not mention the use of intravenous inotropic agents, we excluded patients using these drugs before the blood collection for the measurement of this marker. These were patients with low systemic output that needed these drugs even at the emergency room. The reason for excluding these patients is the potential of these drugs to worsen the subendocardial coronary perfusion, increasing heart rate and the myocardial oxygen consumption, leading to ischemia and death of the myocyte and consequently increasing the serum levels of cardiac TnT<sup>25,26</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Homogeneity of the study groups</bold>
      </p>
      <p>The patients from the groups with high and low TnT did not present a statistically significant difference regarding sex, age, HF severity and medication at hospitalization. Some authors demonstrated a predominance of the ischemic etiology in their populations<sup>5,12</sup>. However, in the present study, there was no predominance of the ischemic etiology, which corresponded to only 17.7% of the causes, with no statistically significant difference between the groups. </p>
      <p>The study by Horwich et al<sup>8</sup> showed a predominance of the population with ischemic HF (50%) when compared to dilated cardiomyopathy (33%); however, the troponin was detected in 48% of those with ischemic disease and in 52% of those with dilated cardiomyopathy. Similarly, Ishii et al<sup>14</sup> observed comparable concentrations of cardiac troponin T and I in patients with ischemic and non-ischemic etiologies. The hypothesis that the continuous death of myocytes would have an important role in the physiopathology of HF, regardless of the presence or not of coronary disease, is also corroborated by the study of Logeart et al<sup>27</sup>, which only studied patients with non-ischemic myocardiopathy and did not observe more significant alterations in ventricular remodeling and a higher level of BNP in the group with higher troponin levels. In the ADHERE registry, Peacock et al<sup>21 </sup>defined as high levels &gt; 0.1&#181;g/l for cardiac troponin T and &gt; 1.0&#181;g/l for cardiac troponin-I at hospital admission, occurring in 6.2% patients and associated with a higher rate of intrahospital mortality rate. When the troponin was assessed as a continuous variable, higher levels were also associated with higher mortality rates. Although the ischemic etiology did not discriminate the troponin "status" and was not a predictor of mortality, most patients from both groups presented coronary disease or risk factors for this disease.</p>
      <p>In spite of the several studies on the role of the cardiac troponins in HF, there is no record of these markers in HF caused by Chagasic cardiopathy. In the present study, although it was not the objective of the study design, it was demonstrated that the proportion of patients with cardiac TnT was higher among Chagasic patients, although that did not implicate in a higher risk of death. </p>
      <p>Our analysis did not show any significant differences regarding the presence of comorbidities and, similarly to the study by Ishii et al<sup>14</sup>, the treatment with beta-blockers, digitalis and ACEI at hospital admission did not differ between the groups with high and low troponin levels. Differently, the study by Perna et al<sup>17</sup> observed, with statistical difference, a higher number of patients with high cardiac TnT levels using ACEI and nitrates, before and after hospitalization. Horwich et al<sup>8</sup> also observed, at the first assessment of their patients, a higher incidence of ACEI use in the group with high troponin levels; however, the use of beta-blockers was similar in those with high and normal troponin levels. Nevertheless, during the follow-up, the use of beta-blockers was associated with significantly lower rates of mortality, when compared to those that did not receive this type of medication. </p>
      <p>Some authors observed the association and sometimes, the correlation, between the increase in troponin levels and left ventricular dysfunction. Our results did not reproduce the findings of these authors<sup>5,7,13</sup> that detected a negative correlation between the serum level of this marker and the LVEF of these patients with HF. Horwich et al<sup>8</sup> found similar LVEF values at the beginning of the study of patients with low and high TnI; however, at the six-month follow-up, the group with high TnI showed a higher tendency towards the development of ventricular deterioration, with statistical significance.</p>
      <p>In the present study, we did not observe statistically significant differences regarding the LVEF between the groups with high and low cardiac TnT levels. The same observations were reported by Setsuta et al<sup>6 </sup>and Logeart et al<sup>27</sup>, who also observed a lack of association between the LVEF and the troponin levels at the hospital admission of patients with DHF.</p>
      <p>Horwich et al<sup>8</sup> and Perna et al<sup>12,16,17</sup> did not observe differences in creatinine levels regarding the troponin measurements. The present study showed a higher mean serum creatinine in patients with increased troponin levels, with a statistically significant difference, a finding that can be explained by the higher level of hemodynamic, neurohormonal and catabolic involvement of the patients in this group. However, the kidney dysfunction was not a predictor of the death outcome at the multivariate analysis.</p>
      <p>The lack of significant differences between the groups of the present study supported our findings that higher cardiac TnT levels predict a worse prognosis and has a discriminating characteristic, regardless of other factors, such as the ischemic etiology, the use of beta-blockers, kidney involvement and the deterioration of the left ventricular function.</p>
      <p>
        <bold>TnT measurement cutoff</bold>
      </p>
      <p>Although the serum levels of troponin were quite lower than those found in patients with AMI, the measurement of this myocardial cell injury marker is simple and can be a quite useful prognostic method in HF. However, it is necessary to better define the available techniques, as there is a great variability among the cutoffs and their associations with the outcomes. </p>
      <p>Missov et al<sup>9</sup>, in their first report of the detection of cardiac troponin elevation in patients with HF, used a more sensitive technique, with the capacity to measure in picograms (10<sup>-12</sup>g) per milliliter. As in previous studies<sup>8,11,12,15</sup>, we used a third-generation technique to measure the troponin; however, this technique has a capacity to measure in nanogramas per milliliter (10<sup>-9</sup> g). Wallace et al<sup>28</sup> estimated the prevalence of cardiac TnT in the general population as 0.7% and suggested that the upper limit of the normal range would be 0.01ng/ml. A cardiac TnT cutoff of 0.02 ng/ml was previously used in the literature in HF studies<sup>15,29</sup>,whichcorresponds to twice the value observed in normal individuals<sup>28</sup>. According to our results, this cutoff corresponded to the area under the ROC curve of 67.9%, with a sensitivity of 68% and a specificity of 64%, for the prediction of the death outcome, corroborating previously published data<sup>15,29</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Study limitations</bold>
      </p>
      <p>Although the sample had the statistical power calculated to show differences between the groups, the confidence intervals of the results at the multivariate analyses were broad, demonstrating the need for a larger sample size.</p>
      <p>The evaluation of re-hospitalization was influenced by other factors that are not solely related with the severity of the patients' disease. Potential confounding factors for its measurement include the socioeconomic level, the access to medical services, availability of medication and family support. Thus, the re-hospitalization rates might have been underestimated, in situations that involved other hospital environments or even in the hospitals participating in the study.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The increase in cardiac TnT was highly prevalent (46.8%) in patients with DHF at hospital admission. The increase in cardiac TnT <underline>&gt;</underline> 0.02 ng/ml, in a single measurement performed up to 5 days of hospitalization, increased the risk of death by 2.4-fold during the following 8 months and can be considered a predictor of mortality in this population. An important aspect of the present study is the role of this marker of cellular injury as a prognostic predictor and collaborator in the risk stratification of patients with HF, mainly those that are hospitalized due to decompensation. However, additional studies are necessary to define detection techniques for troponin levels with a broad diagnostic window, high sensitivity and specificity, as well as a cutoff that can really determine the level of myocardial injury that will correlate with risk.</p>
      <p><bold>Potential Conflict of Interes</bold>t</p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by CAPES.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Manoel Domingos de Carvalho Oliveira, from <italic>Universidade Federal de Minas Gerais</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Dosificaci&#243;n &#250;nica de troponina card&#237;aca T predice riesgo adverso en la insuficiencia cardiaca descompensada</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El aumento discreto de troponina card&#237;aca en la sangre de pacientes con insuficiencia cardiaca (IC) sugiere que miofibrillas se degraden en el miocardio y se liberen en la circulaci&#243;n, lo que refleja un proceso continuo y progresivo de lesi&#243;n del aparato contr&#225;ctil. OBJETIVO: Correlacionar el nivel s&#233;rico de la troponina card&#237;aca-T (TnTc) al ingreso hospitalario de pacientes con IC descompensada y el pron&#243;stico. M&#201;TODOS: Se incluy&#243; a 79 pacientes consecutivos, internados por IC descompensada, con FEVI &lt; 45%, seguidos por 8 meses. Se excluy&#243; a pacientes en uso de inotr&#243;pico venoso, con s&#237;ndrome coronario agudo, tromboembolismo pulmonar, creatinina &gt; 2,5 mg%, insuficiencia hep&#225;tica o enfermedades neuromusculares. RESULTADOS: Se detect&#243; TnTc elevada (&gt; 0,02 ng/ml) en 37 pacientes (46,84%). La mortalidad global fue del 35,4%. En los grupos TnTc elevada y TnTc baja (&lt; 0,02 ng/ml) se produjeron, respectivamente, 19 versus 9 muertes (RR = 2.4; 95%CI 1,24 - 4,63; p = 0,011), 5 versus 4 transplantes cardiacos (RR = 1,42; 95%CI 0,41 - 4,89; p = 0,73), 11 pacientes versus 7 necesitaron inotr&#243;picos endovenosos (RR = 1,78; 95%CI 0,77-4,12; p = 0,26), y 14 versus 10 fueron reospitalizados (RR = 1,85; 95%CI 0,95 - 3,6; p = 0,10). La concentraci&#243;n promedio de la troponina fue significantivamente m&#225;s elevada en aquellos que murieron (0,071 &#177; 0,119 vs 0,032 &#177; 0,046; p = 0,004). En el an&#225;lisis multivariado, la persistencia del tercer ruido y la necesidad de inotr&#243;picos endovenosos emergieron como predictores independientes de muerte, sin embargo observamos tendencia a la mayor mortalidad para los pacientes con TnTc elevada comparada a aquellos con troponina baja (HR = 2,64; 95%CI 0,91 - 7,63; p = 0,07). CONCLUSI&#211;N: La dosificaci&#243;n &#250;nica de TnTc al ingreso hospitalario en pacientes con IC descompensada predice desenlaces adversos y se deber&#225; tener en cuenta en la estratificaci&#243;n precoz de morbimortalidad a largo plazo.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Insuficiencia cardiaca</kwd>
        <kwd>pron&#243;stico</kwd>
        <kwd>troponina T</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Dosificaci&#243;n &#250;nica de troponina card&#237;aca T predice riesgo adverso en la insuficiencia cardiaca descompensada</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Manoel D. C. Oliveira<sup>I, II, III, IV</sup>; Juliana &#193;lvares<sup>IV</sup>; Maria Consola&#231;&#227;o V. Moreira<sup>IV</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Felicio Rocho, MG - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Odilon Behrens-Resid&#234;ncia Cl&#237;nica M&#233;dica, MG - Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Hospital Jo&#227;o XXIII-FHEMIG, MG - Brasil</p>
      <p><sup>IV</sup>Faculdade Medicina Universidade Federal Minas Gerais, Belo Horizonte, MG - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> El aumento discreto de troponina card&#237;aca en la sangre de pacientes con insuficiencia cardiaca (IC) sugiere que miofibrillas se degraden en el miocardio y se liberen en la circulaci&#243;n, lo que refleja un proceso continuo y progresivo de lesi&#243;n del aparato contr&#225;ctil.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Correlacionar el nivel s&#233;rico de la troponina card&#237;aca-T (TnTc) al ingreso hospitalario de pacientes con IC descompensada y el pron&#243;stico.</p>
      <p> M&#201;TODOS: Se incluy&#243; a 79 pacientes consecutivos, internados por IC descompensada, con FEVI <underline>&lt;</underline> 45%, seguidos por 8 meses. Se excluy&#243; a pacientes en uso de inotr&#243;pico venoso, con s&#237;ndrome coronario agudo, tromboembolismo pulmonar, creatinina &gt; 2,5 mg%, insuficiencia hep&#225;tica o enfermedades neuromusculares.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Se detect&#243; TnTc elevada (<underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml) en 37 pacientes (46,84%). La mortalidad global fue del 35,4%. En los grupos TnTc elevada y TnTc baja (&lt; 0,02 ng/ml) se produjeron, respectivamente, 19 <italic>versus</italic> 9 muertes (RR = 2.4; 95%CI 1,24 - 4,63; p = 0,011), 5 <italic>versus</italic> 4 transplantes cardiacos (RR = 1,42; 95%CI 0,41 - 4,89; p = 0,73), 11 pacientes <italic>versus</italic> 7 necesitaron inotr&#243;picos endovenosos (RR = 1,78; 95%CI 0,77-4,12; p = 0,26), y 14 <italic>versus</italic> 10 fueron reospitalizados (RR = 1,85; 95%CI 0,95 - 3,6; p = 0,10). La concentraci&#243;n promedio de la troponina fue significantivamente m&#225;s elevada en aquellos que murieron (0,071 &#177; 0,119 <italic>vs</italic> 0,032 &#177; 0,046; p = 0,004). En el an&#225;lisis multivariado, la persistencia del tercer ruido y la necesidad de inotr&#243;picos endovenosos emergieron como predictores independientes de muerte, sin embargo observamos tendencia a la mayor mortalidad para los pacientes con TnTc elevada comparada a aquellos con troponina baja (HR = 2,64; 95%CI 0,91 - 7,63; p = 0,07).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> La dosificaci&#243;n &#250;nica de TnTc al ingreso hospitalario en pacientes con IC descompensada predice desenlaces adversos y se deber&#225; tener en cuenta en la estratificaci&#243;n precoz de morbimortalidad a largo plazo.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Insuficiencia cardiaca, pron&#243;stico, troponina T/administraci&#243;n &amp; dosificaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El proceso de deterioro de la insuficiencia cardiaca (IC) cr&#243;nica est&#225; marcado normalmente por variados ingresos hospitalarios como resultado de descompensaciones agudas. En este contexto probablemente se produce p&#233;rdida de c&#233;lulas mioc&#225;rdicas debido a la apoptosis y necrosis, lo que contribuye a la evoluci&#243;n de la disfunci&#243;n mioc&#225;rdica<sup>1,2</sup>. Estudios cl&#237;nicos en angina inestable<sup>3,4</sup> utilizando la troponina card&#237;aca, un marcador altamente sensible y espec&#237;fico de lesi&#243;n del cardiomiocito, revelan que pacientes con niveles discretamente elevados, pero bien inferiores a aquellos encontrados en el infarto agudo de miocardio, tienen peor pron&#243;stico con relaci&#243;n a los que presentaban valores persistentes dentro de la franja de normalidad. Estos pacientes se beneficiaron de conducta terap&#233;utica m&#225;s agresiva con heparina de bajo peso molecular, uso de glicoprote&#237;na IIb-IIIa y de estrategias m&#225;s invasivas, como cineangiocoronariograf&#237;a precoz y procedimientos de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica. De manera an&#225;loga, diversos estudios evaluaron el rol de los niveles s&#233;ricos de las troponinas cardiacas en la IC<sup>5-21</sup> e intentaron correlacionar con el pron&#243;stico de la enfermedad, evidenciando que niveles s&#233;ricos de estos marcadores estaban elevados en porcentaje alto de pacientes con IC descompensada (ICdp) y pudieran constituirse como predictores de morbimortalidad de este s&#237;ndrome. La finalidad del presente estudio es investigar si el nivel s&#233;rico de la troponina cardiaca-T (TnTc) <underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml en &#250;nica dosificaci&#243;n, al ingreso hospitalario, podr&#237;a correlacionarse al pron&#243;stico adverso en pacientes con ICdp.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Pacientes</bold>
      </p>
      <p>Constituimos un estudio de cohorte prospectiva en pacientes hospitalizados por ICdp, seguidos por 8 meses. El estudio incluy&#243; a 79 pacientes consecutivos internados con ICdp, en 3 hospitales generales, incluidas la Unidad de IC y Trasplante Card&#237;aco de la Cl&#237;nica Cardiol&#243;gica del Hospital Fel&#237;cio Rocho-BH, la Sala de Internaci&#243;n de Cl&#237;nica M&#233;dica del Hospital Odilon Behrens-BH y la Sala de Internaci&#243;n de Cl&#237;nica M&#233;dica del Hospital Jo&#227;o XXIII-BH, en el per&#237;odo de marzo de 2003 a marzo de 2004.</p>
      <p>La investigaci&#243;n fue aprobada por los Comit&#233;s de &#201;tica en Investigaci&#243;n de las instituciones. Todos los pacientes acordaron en participar en el estudio y firmaron el formulario de consentimiento informado.</p>
      <p>Los criterios de inclusi&#243;n fueron la internaci&#243;n hospitalaria por ICdp, no haber hecho uso de inotr&#243;picos venosos hasta la extracci&#243;n de sangre, tener edad superior a 18 a&#241;os, presentar fracci&#243;n de eyecci&#243;n ventricular izquierda (FEVI) <underline>&lt;</underline> 45% y concordancia informada en participar en el estudio. El diagn&#243;stico de IC al ingreso hospitalario se hizo con la utilizaci&#243;n de datos cl&#237;nicos y radiol&#243;gicos, y con el empleo de los criterios de Boston<sup>22</sup> para definici&#243;n de IC y de Stevenson para clasificaci&#243;n cl&#237;nica y hemodin&#225;mica<sup>23</sup>.</p>
      <p>Los criterios de exclusi&#243;n fueron la FEVI &gt; 45%, fase aguda de enfermedades coronarias, presentar creatinina &gt; 2,5 mg%, uso de inotr&#243;picos venosos antes de la extracci&#243;n de sangre para an&#225;lisis de TnTc, tener edad inferior a 18 a&#241;os, otras comorbilidades como enfermedades pulmonares con hipertensi&#243;n pulmonar, sospecha de troboembolismo pulmonar, insuficiencia hep&#225;tica, y enfermedades neuromusculares o inflamatorias. Se excluy&#243; tambi&#233;n a pacientes portadores de enfermedades valvulares cardiacas con funci&#243;n de barrera, como estenosis mitral y a&#243;rtica.</p>
      <p>No hubo conflicto de inter&#233;s y financiero para la realizaci&#243;n de este estudio.</p>
      <p>El estudio fue financiado por la CAPES.</p>
      <p>
        <bold>Definici&#243;n de los desenlaces y seguimiento</bold>
      </p>
      <p>El desenlace primario fue mortalidad por todas las causas, trasplante card&#237;aco y rehospitalizaci&#243;n por ICdp. El mecanismo de muerte cardiovascular se defini&#243; como IC progresiva y muerte s&#250;bita. Los desenlaces secundarios fueron hipotensi&#243;n arterial (PAS &lt; 90 mmHg o PAS-PAD&#247;PAS &lt; 25%)<sup>23</sup> con necesidad de f&#225;rmaco inotr&#243;picas, hiponatremia persistente por m&#225;s de siete d&#237;as (Na+ <underline>&lt;</underline> 130 meq/l) y persistencia de tercer ruido por m&#225;s de una semana.</p>
      <p>Se siguieron a los pacientes por un per&#237;odo de 08 meses, con visitas ambulatorias a los 02, 05 y 08 meses. Los pacientes que los investigadores no pudieron ver fueron contactados por tel&#233;fono, o el contacto se hizo con los propios familiares o con los respectivos m&#233;dicos asistentes.</p>
      <p>
        <bold>Aspectos relativos a los ex&#225;menes bioqu&#237;micos y ecocardiogr&#225;ficos</bold>
      </p>
      <p>La extracci&#243;n de sangre se obtuvo en las primeras 120 horas tras la internaci&#243;n. Pat&#243;logos cl&#237;nicos que desconoc&#237;an a los pacientes llevaron a cabo las dosificaciones de TnTc, los cuadros cl&#237;nicos y los desenlaces de inter&#233;s. Se utiliz&#243; la Troponina-T-STAT (<italic>Short-Turn-Around-Time</italic>), Elecsys<sup>&#174;</sup>, Roche-Diagnosis, de tercera generaci&#243;n, con capacidad para detecci&#243;n de 0,01 a 25,0 ng/ml. Valores inferiores al l&#237;mite de medici&#243;n se indicaron como &lt; 0,01 ng/ml.</p>
      <p>Ex&#225;menes bioqu&#237;micos como urea, creatinina, ionograma y hemograma se efectuaron en todos los pacientes y se compararon entre los grupos.</p>
      <p>Las mediciones ecocardiogr&#225;ficas fueron tambi&#233;n analizadas. Adem&#225;s de la FEVI, se estudiaron las dimensiones del atrio izquierdo (AI), los di&#225;metros sist&#243;lico final (DSF) y diast&#243;lico final del ventricular izquierdo (DDF), los vol&#250;menes sist&#243;lico final y diast&#243;lico final del ventr&#237;culo izquierdo.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stica de los resultados</bold>
      </p>
      <p>Los datos se analizaron por medio del programa Epi-Info (CDC-Atlanta) versi&#243;n 3.2 febrero de 2004. Para el c&#225;lculo de la muestra se llev&#243; a cabo un error del 5% y un erro-&#946; del 20%, con una prevalencia del aumento de la troponina card&#237;aca (<underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml ) en el grupo con ICdp del 20% como m&#237;nimo y del 50% como m&#225;ximo.</p>
      <p>Variables cualitativas se expresaron con el valor relativo y porcentual, y la diferencia entre los grupos con o sin aumento de la TnTc se evalu&#243; por el Chi-cuadrado y prueba de Fisher. Las variables continuas se presentaron con promedio y desviaci&#243;n est&#225;ndar, y las pruebas ANOVA y Kruskal-Wallis se aplicaron para comparar los grupos de conformidad a la presencia o no de muestras param&#233;tricas, respectivamente. El nivel de significancia se tuvo en cuenta si el valor de <italic>p</italic> &lt; 0,05. Riesgo relativo se utiliz&#243; para verificar la asociaci&#243;n de la TnTc con los desenlaces de inter&#233;s. Para an&#225;lisis multivariado, utilizamos el modelo de regresi&#243;n de Cox, y se evalu&#243; la asociaci&#243;n de variables que se relacionaron con &#243;bito, teniendo en cuenta el valor de <italic>p</italic> hasta el 20%, el hazard ratio (HR) y el IC95%. La curva de sobrevida para los dos grupos se estim&#243; mediante el m&#233;todo de Kaplan-Meier y se compar&#243; por la prueba <italic>log-rank</italic>.</p>
      <p>Para determinar el punto de corte de la dosificaci&#243;n de TnTc que se relacionar&#237;a con el desenlace &#243;bito, sometemos el valor de 0,02 ng/ml a la curva ROC, con el empleo del programa SPSS (Chicago-Illinois) versi&#243;n 10.0.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Caracter&#237;sticas a la internaci&#243;n hospitalaria de los pacientes con ICdp y su relaci&#243;n con nivel s&#233;rico de la Troponina cardiaca-T</bold>
      </p>
      <p>Las caracter&#237;sticas generales de los pacientes con ICdp est&#225;n detalladas en la <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>. La concentraci&#243;n promedio TnTc fue 0,0046 &#177; 0,0081 ng/ml. Treinta y siete (46,84%) pacientes presentaron troponina elevada (TnTc <underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml) y 42 baja (TnTc &lt; 0,02 ng/ml). Los grupos no se difirieron estad&#237;sticamente respecto a las variables sexo, edad, perfil hemodin&#225;mico, PAS, PAD y frecuencia cardiaca. Setenta y ocho pacientes exhibieron 8 o m&#225;s Criterios de Boston para definici&#243;n de IC (diagn&#243;stico <italic>definido de IC</italic>) y solamente un se encontraba con 7 Criterios (diagn&#243;stico <italic>posible</italic> de IC). Todos los individuos con TnTc elevada ten&#237;an criterios definidos para IC.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Respecto al perfil hemodin&#225;mico de la ICdp al ingreso hospitalario (Clasificaci&#243;n de Stevenson), 64 (81%) pacientes se encontraban en el cuadrante "B" (con congesti&#243;n y sin baja perfusi&#243;n), 3 (3,8%) en el cuadrante "L" (sin congesti&#243;n y con baja perfusi&#243;n) y 12 (15,2%) se encontraban en el cuadrante "C" (con congesti&#243;n y baja perfusi&#243;n).</p>
      <p>Las comorbidades detectadas en los pacientes descompensados fueron tabaquismo, alcoholismo y enfermedad da tiroide, sin haber diferencias estad&#237;sticamente significativas entre los grupos. La fibrilaci&#243;n atrial y disturbios de conducci&#243;n atrioventricular estuvieron presentes en 18 (25,31%) y 58 (73,41%) pacientes, respectivamente.</p>
      <p>La medicaci&#243;n en uso, a la internaci&#243;n hospitalaria, fueron los inhibidores de la enzima convertidora de la angiotensina-IECAs (58/73,4%), el digital (40/50,6%), los antagonistas de la aldosterona (38/48,10%) y los betabloqueantes (14/17,7%). La proporci&#243;n de estos medicamentos espec&#237;ficos fue similar en los dos grupos, sin diferencia estad&#237;stica.</p>
      <p>La FEVI promedio en los pacientes fue de un 27,02%, siendo que la mayor&#237;a (75/94,9%) presentaba FEVI &lt; 40%, tres pacientes con el 40%, y solamente un igual a el 44%. Cuando se analiz&#243; el promedio de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo de los grupos, TnTc baja (28,11 &#177; 7,76%) y elevada (25,78 &#177; 6,44%), no hubo diferencia estad&#237;sticamente significativa (p = 0,15). El mismo se produjo en los an&#225;lisis de las mediciones del AI, del DSF y DDF ventricular izquierdo, as&#237; como en el an&#225;lisis de los promedios del nivel s&#233;rico de hemoglobina, de los leucocitos, del sodio y del potasio. El promedio de la creatinina s&#233;rica fue mayor en los pacientes con TnTc <underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml (1,41 &#177; 0,39 <italic>versus</italic> 1,17 &#177; 1,85, p = 0,004).</p>
      <p>En cuanto a las etiolog&#237;as, los pacientes no se difirieron estad&#237;sticamente en los grupos TnTc baja y alta. Las causas predominantes fueron la hipertensiva, seguida por la cardiomiopat&#237;a dilatada idiop&#225;tica, isqu&#233;mica y chag&#225;sica.</p>
      <p>
        <bold>Relaci&#243;n de la dosificaci&#243;n s&#233;rica de la Troponina Card&#237;aca T y los desenlaces cl&#237;nicos</bold>
      </p>
      <p>Los eventos adversos fueron m&#225;s frecuentemente en pacientes con la TnTc elevada. Se produjeron 28 muertes cardiovasculares (19 muertes por IC refractaria y 9 muertes s&#250;bitas) durante el seguimiento, que corresponde a una tasa de mortalidad de 35,4%, con 19 muertes en el grupo con TnTc elevada y 9 en el grupo con TnTc baja (RR = 2,40; IC95% 1,24-4,63, <italic>p</italic> = 0,011). No hubo diferencia estad&#237;sticamente significativa entre los grupos con relaci&#243;n a la rehospitalizaci&#243;n, al riesgo de trasplante cardiaco, de hipotensi&#243;n arterial con necesidad de inotr&#243;picos endovenosos y de hiponatremia persistente por m&#225;s de una semana (Na+ <underline>&lt;</underline> 130 meq/l). Pacientes con TnTc elevada ten&#237;an riesgo mayor (RR = 1,94; IC95% 1,23-3,08; <italic>p</italic> = 0,005) de persistir con tercer ruido m&#225;s de una semana, habiendo este hallazgo sido observado en 39 pacientes, 25 de estos (64,1%) pertenecientes al grupo troponina elevada (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>El an&#225;lisis de la curva de Kaplan-Meier evidenci&#243; que la probabilidad de sobrevida fue menor en el grupo con troponina elevada (<italic>log-rank</italic>, p = 0,007). Lo que llam&#243; la atenci&#243;n para la divergencia de la curva desde el inicio del estudio (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Fig.1</xref>).</p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>La etiolog&#237;a de la IC no se asoci&#243; al aumento del riesgo de muerte en la cohorte estudiada, aun cuando se estratific&#243; para TnTc alta o baja. Digno de nota, la etiolog&#237;a chag&#225;sica contribuy&#243; con 13 pacientes, siendo que 9 (69%) se encontraban con TnTc elevada, lo que produjo 6 muertes en este grupo, pero sin aumento del riesgo con relaci&#243;n a los pacientes chag&#225;sicos con TnTc baja (<xref ref-type="table" rid="t3-body3">Tabla 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis de la Curva ROC</bold>
      </p>
      <p>El punto de corte de la dosificaci&#243;n de la TnTc para muerte fue igual a 0,02ng/ml, siendo obtenida un &#225;rea bajo la curva ROC de un 69,7% (IC95% 0,577-0,816), con sensibilidad del 67% y especificidad del 66% (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Fig. 2</xref>). El &#225;rea bajo la curva para los desenlaces combinados de muerte y trasplante, para el mismo punto de corte fue igual a un 67,4% (IC95% 0,533-0,795).</p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Concentraciones s&#233;ricas de la TnTc en pacientes hospitalizados con ICdp y efectos en los desenlaces estudiados</bold>
      </p>
      <p>El promedio de las concentraciones s&#233;ricas de la TnTc al ingreso fue m&#225;s alto en los pacientes que murieron durante el seguimiento. De igual manera, el promedio de la concentraciones fueron m&#225;s elevadas en los pacientes que se sometieron al trasplante cardiaco o murieron (desenlace combinado), en los que persist&#237;an con tercer ruido y en aquellos que tuvieron hiponatremia por m&#225;s que una semana. Las concentraciones de la TnTc no se distinguieron estad&#237;sticamente en los pacientes trasplantados card&#237;acos o no, y en aquellos que desarrollaron o no hipotensi&#243;n arterial con necesidad de inotr&#243;picos (<xref ref-type="table" rid="t4-body3">Tabla 4</xref>).</p>
      <table-wrap id="t4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0527-00013-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Modelo de Cox para an&#225;lisis de sobrevida</bold>
      </p>
      <p>El Modelo proporcional de Cox se utiliz&#243; para an&#225;lisis de las variables relacionadas con el riesgo de muerte, si estas variables alcanzaran significancia estad&#237;stica (p <underline>&lt;</underline> 0,20) en el an&#225;lisis univariado. Diez variables se seleccionaron: TnTc <underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml (HR = 2,86; p = 0,009), hiponatremia (HR = 2,31; p = 0,03), persistencia de tercer ruido (HR = 3,89; p = 0,008), FEVI <underline>&lt;</underline> 27% (HR = 1,9; p = 0,09), hipotensi&#243;n arterial sist&#233;mica necesitando de inotr&#243;picos venosos (HR = 3,6; p = 0,002), aumento de la creatinina (HR = 1,7; p = 0,14), DDF &gt; 69 mm (HR = 2,1; p = 0,06), DSF &gt; 58 mm (HR = 2,3; p = 0,04), uso de antagonista de la aldosterona (HR = 1,86; p = 0,11) y edad &gt; 59 a&#241;os (HR = 0,57; p = 0,14). La etiolog&#237;a de la cardiomiopat&#237;a, el di&#225;metro de atrio izquierdo (<underline>&gt;</underline> 49 mm), la presencia de diabetes mellitus y el uso de los IECAs y de los betabloqueantes no alcanzaron significancia estad&#237;stica.</p>
      <p>En el modelo final, persistencia del tercer ruido (HR = 2,9; IC95% 1,001-8,447; p = 0,049) y necesidad de inotr&#243;picos endovenosos (HR = 2,6; IC95% 1,06-6,43; p = 0,036) emergieron como predictores independentes de muerte, sin embargo, observamos tendencia a mayor mortalidad para los pacientes con TnTc <underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml comparada a aquellos con TnTc &lt; 0,02 ng/ml (HR = 2,64; 95%CI: 0,91-7,63; <italic>p</italic> = 0,07).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este estudio corrobora la evidencia de la p&#233;rdida celular mioc&#225;rdica en pacientes con ICdp sin enfermedad coronaria aguda. La observaci&#243;n del aumento discreto de la TnTc en &#250;nica muestra de sangre se asoci&#243; con el aumento del riesgo de eventos adversos en los ocho meses subsiguientes a la hospitalizaci&#243;n. El nivel elevado de TnTc fue marginal como predictor del riesgo de &#243;bito a largo plazo, y pese a su valor estad&#237;stico (p = 0,072), la dosificaci&#243;n de la TnTc puede ser considerada como predictor de riesgo de muerte en pacientes con ICdp. Este valor estad&#237;sticamente lim&#237;trofe, probablemente, refleja el peque&#241;o tama&#241;o de nuestra muestra.</p>
      <p>Hallazgos similares en estudios previos se registraron en pacientes ambulatorios y con IC compensada<sup>5-12</sup> y en pacientes hospitalizados con descompensaci&#243;n<sup>13-21</sup> habiendo grande variabilidad entre las t&#233;cnicas para dosificaci&#243;n de la troponina card&#237;aca, as&#237; como desde el punto de corte relacionado a los desenlaces estudiados. El presente estudio, por no haber hecho dosificaciones seriadas de la troponina, se difiere de otros que utilizaron punto de corte id&#233;ntico al nuestro, como Sato et al<sup>10</sup> y Del Carlo et al<sup>15</sup>, y que demostraron la relaci&#243;n entre TnTc elevada con eventos card&#237;acos adversos, a corto y largo plazo. Recientemente, Perna et al<sup>20</sup> registraron que la TnTc al ingreso fue predictor independiente, asociado con aumento del riesgo de muerte o hospitalizaci&#243;n, al contrario de la mensuraci&#243;n llevada a cabo en la alta. En el presente estudio no se recolectaron muestras seriadas, observ&#225;ndose que una &#250;nica medici&#243;n de troponina card&#237;aca en las primeras 120 horas despu&#233;s de la hospitalizaci&#243;n por descompensaci&#243;n de la IC, se asoci&#243; al riesgo de muerte en los 8 meses siguientes. Registramos tambi&#233;n que la elevaci&#243;n de este marcador se relacion&#243; al riesgo de evolucionar con la persistencia de tercer ruido, que a su vez, tiene rol pron&#243;stico previamente documentado en la IC<sup>24</sup>.</p>
      <p>Al contrario de la mayor parte de los estudios con ICdp, que no refieren el uso de inotr&#243;picos positivos endovenosos, excluimos a pacientes en uso de estos medicamentos antes de la recolecci&#243;n de la sangre para dosificaci&#243;n del marcador. Estos eran pacientes en bajo gasto sist&#233;mico, con necesidad del uso de esos f&#225;rmacos incluso en la sala de emergencia. La raz&#243;n para la exclusi&#243;n es el potencial de estas drogas empeorar la perfusi&#243;n coronaria subendoc&#225;rdica, aumentando la frecuencia card&#237;aca y el consumo de ox&#237;geno del miocardio, pudiendo acarrear isquemia y muerte del miocito<sup>,</sup> consecuentemente elevando el nivel s&#233;rico de la TnTc<sup>25,26</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Homogeneidad de los grupos del estudio</bold>
      </p>
      <p>Los pacientes con TnTc alta y baja no se difirieron con significancia estad&#237;stica con relaci&#243;n al sexo, edad, severidad de la IC y medicaci&#243;n al ingreso. Algunos autores demostraron predominio de la etiolog&#237;a isqu&#233;mica en sus poblaciones<sup>5,12</sup>. Al contrario, en el presente estudio no hay predominancia de la etiolog&#237;a isqu&#233;mica, correspondiendo solamente un 17,7% de las causas, sin tener diferencia estad&#237;sticamente significativa en los grupos. En el estudio de Horwich et al<sup>8</sup> hubo predominio de la poblaci&#243;n con IC isqu&#233;mica (50%) con relaci&#243;n a la miocardiopat&#237;a dilatada (33%), sin embargo la troponina se detect&#243; en el 48% de aquellos con enfermedad isqu&#233;mica y en el 52% con miocardiopat&#237;a dilatada. De igual manera, Ishii et al<sup>14</sup> observaron concentraciones similares de la troponina cardiaca T e I en los pacientes con etiolog&#237;a isqu&#233;mica y no-isqu&#233;mica. La hip&#243;tesis que la muerte continua de los miocitos jugar&#237;a un rol importante en la fisiopatolog&#237;a de la IC, independientemente de la presencia o no de la enfermedad coronaria, es tambi&#233;n corroborada por el estudio de Logeart et al<sup>27</sup>, que estudiando solamente pacientes con miocardiopat&#237;a no-isqu&#233;mica, registr&#243; alteraciones m&#225;s significativas de la remodelaci&#243;n ventricular y nivel m&#225;s elevado del BNP en el grupo con troponina elevada. En el registro ADHERE, Peacock et al<sup>21</sup> definieron como elevados, valores mayores que 0,1 &#956;g/l para la troponina card&#237;aca-T y mayores que 1,0 &#956;g/l para la troponina cardiaca-I al ingreso, lo que se produjo en un 6,2% de pacientes y se asoci&#243; a la m&#225;s alta tasa de mortalidad intrahospitalaria. Cuando la troponina fue examinada como variable continua, valores m&#225;s elevados tambi&#233;n se asociaron con mayor mortalidad. Pese a la etiolog&#237;a isqu&#233;mica no haber sido discriminante del "status" de la troponina y ni predictor de mortalidad, la mayor&#237;a de los pacientes de ambos los grupos presentaba enfermedad coronaria o ten&#237;a factores de riesgo para esta enfermedad.</p>
      <p>Pese a los varios estudios del rol de las troponinas cardiacas en la IC, no hay registros de estos marcadores en la IC causada por cardiopat&#237;a chag&#225;sica. En el presente estudio, aunque no fue el objetivo del dise&#241;o, se demostr&#243; que la proporci&#243;n de pacientes con TnTc fue m&#225;s elevada en los chag&#225;sicos, pero sin que les imputara mayor riesgo de muerte.</p>
      <p>Nuestro an&#225;lisis no obtuvo tambi&#233;n diferencias significativas con relaci&#243;n a la presencia de comorbilidades, y de manera id&#233;ntica al estudio de Ishii et al<sup>14</sup>, el tratamiento con betabloqueantes, digital e IECAs al ingreso, no se distingui&#243; en los grupos troponina elevada y baja. Al contrario, el estudio de Perna et al<sup>17</sup> observ&#243;, con diferencia estad&#237;stica, mayor n&#250;mero de pacientes con TnTc elevada en uso de IECAs y nitratos, antes y tras la internaci&#243;n. Horwich et al<sup>8</sup> tambi&#233;n observaron, a la primera evaluaci&#243;n de sus pacientes, mayor uso IECAs en el grupo con troponina elevada, sin embargo, el uso de betabloqueantes fue similar en aquellos con troponina elevada y normal. Sin embargo, durante el seguimiento el uso de los betabloqueantes se asoci&#243; a significativas menores tasas de mortalidad comparadas a aquellos que no recibieron estos medicamentos.</p>
      <p>Algunos autores observaron la asociaci&#243;n, y a veces, de la correlaci&#243;n entre el aumento de la troponina y la disfunci&#243;n ventricular izquierda. Nuestros resultados no reprodujeron los hallazgos de estos autores<sup>5,7,13</sup> que detectaron correlaci&#243;n negativa entre el valor s&#233;rico de este marcador y la FEVI de los pacientes con IC. Horwich et al<sup>8</sup> hallaron valores similares de la FEVI en el inicio del estudio en los pacientes con TnIc baja y elevada, sin embargo en el seguimiento de 6 meses, el grupo con TnIc elevada tendi&#243; a desarrollar mayor deterioro ventricular, con significancia estad&#237;stica. En el presente estudio, no registramos diferencias estad&#237;sticamente significativas con relaci&#243;n a la FEVI entre los grupos troponina elevada y baja. Las mismas observaciones fueron reportadas por Setsuta et al<sup>6</sup> y Logeart et al<sup>27</sup>, que tambi&#233;n detectaron ausencia de asociaci&#243;n entre la FEVI y los niveles de troponina al ingreso de los pacientes con ICdp.</p>
      <p>Horwich et al<sup>8</sup> y Perna et al<sup>12,16,17</sup> no registraron diferencias en los niveles de creatinina con relaci&#243;n a la dosificaci&#243;n de la troponina. Nuestro estudio registr&#243; el promedio de la creatinina s&#233;rica m&#225;s elevada en aquellos con troponina aumentada, con diferencia estad&#237;sticamente significativa, hallazgo que se puede explicar por el mayor compromiso hemodin&#225;mico, neurohormonal y catab&#243;lico de los pacientes de este grupo. Sin embargo, al an&#225;lisis multivariado la disfunci&#243;n renal no fue predictora del desenlace &#243;bito.</p>
      <p>La homogeneidad de los grupos troponina alta y baja en el presente estudio refuerzan nuestros hallazgos que la TnTc elevada es predictor de peor pron&#243;stico, y tiene car&#225;cter discriminador, independiente de otros factores, tales como la etiolog&#237;a isqu&#233;mica, la utilizaci&#243;n de betabloqueantes, el compromiso renal y el deterioro de la funci&#243;n ventricular izquierda.</p>
      <p>
        <bold>Punto de corte de la dosificaci&#243;n de TnTc</bold>
      </p>
      <p>Pese a los niveles s&#233;ricos de troponina ser bien inferiores a aquellos encontrados en pacientes con IAM, la medici&#243;n de este marcador de lesi&#243;n celular mioc&#225;rdica es simple y puede representar m&#233;todo de gran utilidad pron&#243;stica en la IC. Sin embargo, hay necesidad de mejor definici&#243;n de las t&#233;cnicas disponibles, una vez que hay grande variabilidad entre los puntos de corte y de sus asociaciones con los desenlaces.</p>
      <p>Missov et al<sup>9</sup>, en el primer relato de la detecci&#243;n de la elevaci&#243;n de la troponina card&#237;aca en pacientes con IC, utilizaron t&#233;cnica m&#225;s sensible y con capacidad de medici&#243;n en picogramos (10-12 g) por mililitro. Como en estudios previos<sup>8,11,12,15</sup>, utilizamos t&#233;cnica de medici&#243;n de la troponina de tercera generaci&#243;n, sin embargo con capacidad para medici&#243;n en nanograma por mililitro (10-9g). Wallace et al<sup>28</sup> estimaron la prevalencia de la TnTc en la poblaci&#243;n general en un 0,7% y sugirieron que el l&#237;mite superior de la normalidad fuera 0,01 ng/ml. El punto de corte de la TnTc igual a 0,02 ng/ml, fue previamente utilizado en la literatura en estudios con IC<sup>15,29</sup>, corresponde al doble del valor encontrado en individuos normales<sup>28</sup>. De acuerdo con nuestros resultados, este punto de corte correspondi&#243; al &#225;rea bajo la curva (ROC) de un 67,9%, con sensibilidad del 68% y especificidad de un 64%, para predicci&#243;n del desenlace &#243;bito, corroborando datos publicados anteriormente<sup>15,29</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones del estudio</bold>
      </p>
      <p>A pesar de la muestra tener poder estad&#237;stico calculado para revelar diferencia entre los grupos, los intervalos de confianza de los resultados al an&#225;lisis multivariado fueron largos, denotando la necesidad de n&#250;mero mayor de pacientes.</p>
      <p>La evaluaci&#243;n de la rehospitalizaci&#243;n fue influenciada por otros factores que no se relacionan solamente con la severidad de la enfermedad de los pacientes. Factores potenciales de confusi&#243;n para su medici&#243;n incluyen las condiciones socioecon&#243;micas, el acceso al servicio de salud, disponibilidad de medicaci&#243;n y el soporte familiar. De esa manera, podr&#225; haber tenido sub-registrados de reinternaci&#243;n, en situaci&#243;n que implic&#243; otros ambientes hospitalarios, o aun en los hospitales participantes en el estudio.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La elevaci&#243;n de la TnTc fue altamente prevalente (46,8%) en los pacientes con ICdp, al ingreso hospitalario. La elevaci&#243;n de la TnTc <underline>&gt;</underline> 0,02 ng/ml, en &#250;nica dosificaci&#243;n llevada a cabo hasta 5 d&#237;as de la hospitalizaci&#243;n, elev&#243; en 2,4 el riesgo de muerte en los 8 meses subsiguientes, pudiendo ser considerada como predictor de mortalidad en esta poblaci&#243;n. Un aspecto importante del presente estudio es el rol de este marcador de lesi&#243;n celular como predictor pron&#243;stico y como auxiliar en la estratificaci&#243;n de riesgo de los pacientes con IC, principalmente en aquellos que se internan por descompensaci&#243;n. Sin embargo, todav&#237;a necesitamos estudios para definir t&#233;cnicas de detecci&#243;n de las troponinas con larga ventana diagn&#243;stica, alta sensibilidad y especificidad, as&#237; como punto de corte que pueda realmente determinar el nivel de lesi&#243;n mioc&#225;rdica que se relacionar&#225; con el riesgo.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue parcialmente financiado por la CAPES.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este artigo forma parte de tesis de Maestr&#237;a de Manoel Domingos de Carvalho Oliveira, por la Universidad Federal de Minas Gerais.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
