<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">bJsQNgkB7QYqdgMFNXvzfch</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00012</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000400012</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400412</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000006</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Resposta cardiovascular ao Stroop: compara&#231;&#227;o entre teste computadorizado e verbal</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barbosa</surname>
            <given-names>Daniel Fernandes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Prada</surname>
            <given-names>Francisco Jos&#233; A.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Glanner</surname>
            <given-names>Maria F&#225;tima</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>N&#243;brega</surname>
            <given-names>Ot&#225;vio de Toledo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>C&#243;rdova</surname>
            <given-names>Cl&#225;udio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Taguatinga</named-content>
          <named-content content-type="state">Distrito Federal</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Cat&#243;lica de Bras&#237;lia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Bras&#237;lia</named-content>
          <named-content content-type="state">Distrito Federal</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de Bras&#237;lia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>507</fpage>
      <lpage>511</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>09</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>28</day>
          <month>09</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>31</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O teste de Stroop requer que o indiv&#237;duo responda a elementos espec&#237;ficos de um est&#237;mulo enquanto inibe processos mais automatizados. OBJETIVO: Comparar a reatividade cardiovascular induzida pela vers&#227;o computadorizada do teste palavra-cor de Stroop - TESTINPACS&#174; com vers&#227;o tradicional baseada na leitura de palavras impressas. M&#201;TODOS: A amostra de conveni&#234;ncia foi constitu&#237;da por 20 mulheres (22,4 &#177; 4,1 anos). An&#225;lises de vari&#226;ncia com medidas repetidas foram utilizadas para comparar efeitos principais entre testes (computadorizado, verbal), assim como entre etapas do teste (linha de base, Stroop 1, Stroop 3) das vari&#225;veis fisiol&#243;gicas (press&#227;o arterial, arritmia sinusal respirat&#243;ria, frequ&#234;ncia card&#237;aca e frequ&#234;ncia respirat&#243;ria). Testes t para amostras pareadas foram utilizados para comparar as m&#233;dias press&#243;ricas entre o Stroop 3 e a linha de base. Ademais, a magnitude dos efeitos (d') foi estimada a fim avaliar o impacto das diferen&#231;as entre as medidas fisiol&#243;gicas relativas ao Stroop 3 e a linha de base. RESULTADOS: As duas vers&#245;es do instrumento produziram eleva&#231;&#227;o significativa em frequ&#234;ncia card&#237;aca (p&lt;0,01) e press&#227;o arterial sist&#243;lica (p&lt;0,05) quando medidas resultantes do Stroop 3 foram comparadas &#224;s de base. N&#227;o se verificaram, contudo, diferen&#231;as significativas produzidas pelas diferentes vers&#245;es do teste sobre as demais vari&#225;veis investigadas. Estat&#237;sticas d' confirmaram a grande magnitude dos efeitos (-1,04 a +1,49) entre as medidas do Stroop 3 e da linha de base. CONCLUS&#195;O: Conclui-se que a presente vers&#227;o computadorizada TESTINPACS&#174; do teste de Stroop constitui instrumento &#250;til para induzir reatividade cardiovascular em mulheres.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Teste de Stroop</kwd>
        <kwd>estresse psicol&#243;gico</kwd>
        <kwd>reatividade cardiovascular</kwd>
        <kwd>Brasil</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>05</day>
        <month>03</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> EXPERIMENTAL </p>
    <p>Resposta cardiovascular ao <italic><bold>Stroop</bold></italic>: compara&#231;&#227;o entre teste computadorizado e verbal</p>
    <p>
      <bold>Daniel Fernandes Barbosa<sup>I</sup>; Francisco Jos&#233; A. Prada<sup>I</sup>; Maria F&#225;tima Glanner<sup>I</sup>; Ot&#225;vio de Toledo N&#243;brega<sup>II</sup>; Cl&#225;udio C&#243;rdova<sup>I</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Universidade Cat&#243;lica de Bras&#237;lia - UCB, Taguatinga, DF </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade de Bras&#237;lia - UnB, Bras&#237;lia, DF - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="corresp">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> O teste de <italic>Stroop</italic> requer que o indiv&#237;duo responda a elementos espec&#237;ficos de um est&#237;mulo enquanto inibe processos mais automatizados. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Comparar a reatividade cardiovascular induzida pela vers&#227;o computadorizada do teste palavra-cor de <italic>Stroop</italic> - TESTINPACS<sup>&#174;</sup> com vers&#227;o tradicional baseada na leitura de palavras impressas. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> A amostra de conveni&#234;ncia foi constitu&#237;da por 20 mulheres (22,4 &#177; 4,1 anos). An&#225;lises de vari&#226;ncia com medidas repetidas foram utilizadas para comparar efeitos principais entre testes (computadorizado, verbal), assim como entre etapas do teste (linha de base, <italic>Stroop </italic>1, <italic>Stroop</italic> 3) das vari&#225;veis fisiol&#243;gicas (press&#227;o arterial, arritmia sinusal respirat&#243;ria, frequ&#234;ncia card&#237;aca e frequ&#234;ncia respirat&#243;ria). Testes <italic>t</italic> para amostras pareadas foram utilizados para comparar as m&#233;dias press&#243;ricas entre o <italic>Stroop</italic> 3 e a linha de base. Ademais, a magnitude dos efeitos (<italic>d'</italic>) foi estimada a fim avaliar o impacto das diferen&#231;as entre as medidas fisiol&#243;gicas relativas ao <italic>Stroop</italic> 3 e a linha de base. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> As duas vers&#245;es do instrumento produziram eleva&#231;&#227;o significativa em frequ&#234;ncia card&#237;aca (p&lt;0,01) e press&#227;o arterial sist&#243;lica (p&lt;0,05) quando medidas resultantes do <italic>Stroop</italic> 3 foram comparadas &#224;s de base. N&#227;o se verificaram, contudo, diferen&#231;as significativas produzidas pelas diferentes vers&#245;es do teste sobre as demais vari&#225;veis investigadas. Estat&#237;sticas <italic>d'</italic> confirmaram a grande magnitude dos efeitos (-1,04 a +1,49) entre as medidas do <italic>Stroop</italic> 3 e da linha de base. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Conclui-se que a presente vers&#227;o computadorizada TESTINPACS<sup>&#174;</sup> do teste de <italic>Stroop</italic> constitui instrumento &#250;til para induzir reatividade cardiovascular em mulheres. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Teste de <italic>Stroop</italic>, estresse psicol&#243;gico, reatividade cardiovascular, Brasil.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A hip&#243;tese de que fatores psicol&#243;gicos exercem influ&#234;ncia no surgimento de doen&#231;as, bem como no seu curso &#233; antiga. Recentemente, uma das principais &#225;reas na pesquisa psicossom&#225;tica tem investigado os efeitos do estresse mental ou emocional na reatividade cardiovascular<sup>1</sup>. De acordo com dados experimentais e epidemiol&#243;gicos, o estresse mental &#233; fator contribuinte para morbimortalidade por etiologia cardiovascular, particularmente a hipertensiva e a coronariana<sup>2-5</sup>.</p>
    <p>Nesse sentido, m&#233;todos de investiga&#231;&#227;o que induzem a reatividade cardiovascular podem apresentar aplicabilidade potencial na identifica&#231;&#227;o e/ou estratifica&#231;&#227;o do risco cardiovascular, justificando trabalhos que padronizem esses m&#233;todos<sup>4,6,7</sup>. Nessa linha, o teste de interfer&#234;ncia palavra-cor de <italic>Stroop</italic> tem se destacado como estressor de laborat&#243;rio e promissor instrumento de aplica&#231;&#227;o cl&#237;nica<sup>8</sup>. </p>
    <p>Brevemente, consiste em um conjunto de est&#237;mulos com palavras impressas em uma s&#243; cor e que formam o nome de outra cor, por exemplo, a palavra azul impressa em cor verde. Quando o participante &#233; solicitado a responder a cor da palavra e ignorar sua identidade (efeito de interfer&#234;ncia palavra-cor), o processamento autom&#225;tico da identidade da palavra &#233; inibido em raz&#227;o de processos menos automatizados, como a cor da tinta da palavra. Vari&#225;veis fisiol&#243;gicas e de lat&#234;ncia de respostas s&#227;o comumente utilizadas para a estimativa dos efeitos da interfer&#234;ncia contextual<sup>9</sup>. </p>
    <p>No Brasil n&#227;o h&#225; descri&#231;&#227;o de s<italic>oftwares</italic> em l&#237;ngua portuguesa para a investiga&#231;&#227;o do paradigma de <italic>Stroop</italic>. Considerando que tecnologias computacionais proporcionam maior precis&#227;o de medidas e controle de apresenta&#231;&#227;o dos est&#237;mulos<sup>10</sup> em rela&#231;&#227;o aos testes baseados em l&#225;pis e papel, o objetivo do estudo foi comparar a reatividade cardiovascular induzida pela vers&#227;o computadorizada do teste palavra-cor de <italic>Stroop</italic> - TESTINPACS<sup>&#174;</sup> com a vers&#227;o verbal, ou seja, baseada na leitura de listas de palavras. Medidas de press&#227;o arterial, arritmia sinusal respirat&#243;ria, frequ&#234;ncia card&#237;aca e respirat&#243;ria foram utilizadas para a avalia&#231;&#227;o dos efeitos do estresse psicol&#243;gico agudo. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Participantes</bold>
    </p>
    <p>Inicialmente realizou-se um estudo piloto (n=10) com prop&#243;sito de investigar o tamanho do efeito (<italic>effect size</italic>), considerando o n&#237;vel de signific&#226;ncia (&#945;=5%) e o poder do teste (1-&#946;) em 80% em teste <italic>t</italic> pareado com hip&#243;teses bilaterais para a principal vari&#225;vel dependente: press&#227;o arterial sist&#243;lica. Ainda nessa fase, os resultados das estat&#237;sticas sugeriram diferen&#231;as significativas. Pelo exposto, julgou-se desnecess&#225;rio proceder aos c&#225;lculos para o dimensionamento amostral. </p>
    <p>Utilizou-se uma amostra do tipo conveni&#234;ncia, constitu&#237;da por 26 universit&#225;rios do g&#234;nero feminino. Os seguintes aspectos foram utilizados como crit&#233;rio de exclus&#227;o: a) impossibilidade para a realiza&#231;&#227;o integral dos testes; b) relato de problemas cardiorrespirat&#243;rios; c) problemas visuais ou auditivos sem corre&#231;&#227;o; d) utiliza&#231;&#227;o de drogas que pudessem comprometer as fun&#231;&#245;es cognitivas; e) relato de pr&#225;tica anterior com o teste de <italic>Stroop</italic>. Do total, seis volunt&#225;rias foram exclu&#237;das por algum dos crit&#233;rios citados. Portanto, a amostra foi constitu&#237;da por 20 participantes com faixa et&#225;ria entre 18 e 27 anos (22,4 &#177; 4,1 anos). Todas foram orientadas a n&#227;o fumar e a n&#227;o ingerir alimentos, cafe&#237;na ou &#225;lcool nas duas horas que antecederam a realiza&#231;&#227;o do experimento. Assumindo cada participante como controle de si mesma, presume-se que o desenho do estudo tenha dirimido potenciais fatores de confundimento relacionados &#224;s influ&#234;ncias hormonais decorrentes, por exemplo, do ciclo menstrual sobre as respostas emocionais. O estudo foi aprovado em Comit&#234; de &#201;tica em pesquisa da Institui&#231;&#227;o em acordo com a declara&#231;&#227;o de Helsinki. </p>
    <p>
      <bold>Procedimentos gerais</bold>
    </p>
    <p><italic>Teste computadorizado -</italic> TESTINPACS<sup>&#174;</sup>. Um monitor colorido de 17 polegadas foi posicionado ao n&#237;vel dos olhos dos participantes, a uma dist&#226;ncia aproximada de 80 cm. No <italic>Stroop</italic> 1, ret&#226;ngulos (2,0 cm x 2,5 cm) nas cores verde, azul, preto e vermelho foram apresentados, individualmente, no centro do monitor. Nos cantos inferiores do monitor, respostas em correspond&#234;ncia ou n&#227;o &#224; cor do ret&#226;ngulo foram exibidas at&#233; que o participante respondesse &#224; tentativa pressionando as teclas (<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/bJsQNgkB7QYqdgMFNXvzfch/e37a0dd43c240719ca526d8b6a6846569d7015d2.gif"/>) ou (<inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/bJsQNgkB7QYqdgMFNXvzfch/faa2da0c0c56374f348abd98edcf29c315586cce.gif"/>) de um teclado padr&#227;o. Na segunda etapa, <italic>Stroop</italic> 2, tanto os est&#237;mulos quanto as respostas foram exibidos na condi&#231;&#227;o de palavras, sempre em cor branca. Computava-se como acerto a coincid&#234;ncia de est&#237;mulo e resposta. Por &#250;ltimo, <italic>Stroop</italic> 3, o nome de uma das quatro cores era exibido em cor incompat&#237;vel. Nessa etapa, o participante foi instru&#237;do a pressionar a tecla correspondente &#224; cor das letras e a inibir a resposta para a identidade da palavra formada. Em todas as etapas, os est&#237;mulos foram apresentados de modo aleat&#243;rio (12 tentativas/etapa) e o tempo registrado em milissegundos<sup>10</sup>. </p>
    <p><italic>Teste verbal - </italic>Listas de palavras foram impressas em folhas de papel A-4 e organizadas aleatoriamente em coluna central. No <italic>Stroop</italic> 1, ret&#226;ngulos nas cores verde, vermelho, amarelo e azul foram exibidos e as cores rapidamente identificadas. Na segunda etapa, <italic>Stroop</italic> 2, as palavras com os nomes das cores foram impressas em cor preta e os participantes, instru&#237;dos a ler as palavras. Na &#250;ltima etapa, <italic>Stroop</italic> 3, cores incompat&#237;veis com as palavras foram exibidas e os participantes, instru&#237;dos a responder, verbalmente, a cor das palavras o mais rapidamente poss&#237;vel. O tempo para a realiza&#231;&#227;o de cada etapa do teste<sup>10</sup> foi medido com precis&#227;o de cent&#233;simos de segundos por cron&#244;metro digital (modelo T-20, Sigma-Aldreich). Todos os testes foram conduzidos em laborat&#243;rio livre de interfer&#234;ncias sonoras externas. </p>
    <p>A ordem de apresenta&#231;&#227;o dos testes foi controlada, de modo que metade dos participantes iniciou pelo teste computadorizado e outra pelo verbal. Para a estabiliza&#231;&#227;o das medidas fisiol&#243;gicas, solicitou-se que permanecessem sentadas, confortavelmente, em uma cadeira por 10 min. Medidas de linha de base foram adquiridas a partir do 10&#186; minuto do repouso. &#192; exce&#231;&#227;o das medidas press&#243;ricas, onde a segunda coleta coincidiu com o t&#233;rmino do <italic>Stroop</italic> 3, os demais sinais foram adquiridos de modo cont&#237;nuo at&#233; o t&#233;rmino do <italic>Stroop</italic> 3. </p>
    <p>Sinais bioel&#233;tricos foram adquiridos em canais individuais e digitalizados por meio de conversor Anal&#243;gico/Digital com 12 bits (BIOPAC Systems, St. Monica - USA). A frequ&#234;ncia de amostragem foi estabelecida em 250 Hz e os sinais armazenados em PC para an&#225;lises <italic>off-line</italic>. Para a atenua&#231;&#227;o de interfer&#234;ncias da fonte, utilizou-se um filtro Notch de 60 Hz. Todos os registros foram examinados por um cardiologista com o objetivo de identificar arritmias e/ou artefatos de movimento. A temperatura do laborat&#243;rio foi mantida entre 23 e 24&#186;C. Os experimentos foram realizados no per&#237;odo das 14h &#224;s 17h. </p>
    <p>
      <bold>Medidas fisiol&#243;gicas</bold>
    </p>
    <p><italic>Frequ&#234;ncia card&#237;aca - </italic>Para a monitora&#231;&#227;o do ECG, o eletrodo positivo foi posicionado abaixo da costela palp&#225;vel mais inferior na linha hemiclavicular esquerda e o eletrodo negativo abaixo da clav&#237;cula direita - Deriva&#231;&#227;o ll. Anterior &#224; fixa&#231;&#227;o dos cabos e eletrodos, a pele foi levemente friccionada com gaze e &#225;lcool. Intervalos R-R foram calculados como a diferen&#231;a temporal entre consecutivos picos de voltagem, enquanto a frequ&#234;ncia card&#237;aca (FC) estimada a partir dos intervalos R-R. </p>
    <p><italic>Frequ&#234;ncia respirat&#243;ria -</italic> Utilizou-se um transdutor pneumogr&#225;fico de estiramento ajustado cerca de 7 cm acima da cicatriz umbilical. A sa&#237;da anal&#243;gica para o respirograma foi diferenciada para uma s&#233;rie de impulsos retangulares, digitalizados em tempo real, para a avalia&#231;&#227;o da frequ&#234;ncia respirat&#243;ria (FR) em ciclos por minuto. </p>
    <p><italic>Arritmia sinusal respirat&#243;ria - </italic>Quantificada no &#226;mbito do dom&#237;nio temporal a partir do algoritmo pico-vale descrito por Paso e cols.<sup>11</sup>. Medidas da arritmia sinusal respirat&#243;ria (ARS) foram calculadas para os ciclos respirat&#243;rios das participantes (n=17) utilizando janelas de frequ&#234;ncia t&#237;pica de 0,15 a 0,33 Hz (9 a 20 respira&#231;&#245;es. min<sup>-1</sup>, respectivamente). As an&#225;lises foram realizadas quando as flutua&#231;&#245;es entre os batimentos card&#237;acos foram claramente associados com as respectivas fases dos ciclos respirat&#243;rios. Algumas raz&#245;es justificaram a inclus&#227;o dessa medida: a) proporciona o exame da atividade parassimp&#225;tica como subjacente mecanismo para a regula&#231;&#227;o de respostas fisiol&#243;gicas associadas ao estresse mental<sup>12</sup>; b) apresenta correla&#231;&#227;o quase perfeita com medidas do componente parassimp&#225;tico no dom&#237;nio da frequ&#234;ncia<sup>13</sup>. </p>
    <p><italic>Press&#227;o arterial - </italic>Realizada de modo n&#227;o invasivo mediante esfigmoman&#244;metro digital automatizado Omron (modelo HEM - 742INT, Omron, Bannockburn, IL). A press&#227;o arterial (PA) para a linha de base foi estimada a partir da m&#233;dia de tr&#234;s medidas realizadas em intervalos de cinco minutos durante o repouso. Para a medida, a participante manteve-se sentada e o bra&#231;o esquerdo estendido com o manguito &#224; altura do cora&#231;&#227;o. </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>An&#225;lises de vari&#226;ncia (ANOVA) com medidas repetidas foram utilizadas para verificar efeitos principais e de intera&#231;&#227;o para os fatores Testes (computadorizado <italic>versus</italic> verbal) e Etapas (linha de base, <italic>Stroop</italic>1, <italic>Stroop</italic> 3). As vari&#225;veis dependentes FC, FR e ARS foram analisadas, isoladamente. Medidas correspondentes ao <italic>Stroop</italic> 2 n&#227;o foram analisadas por se tratar de uma etapa exclusivamente preparat&#243;ria ao <italic>Stroop</italic> 3. Quando diferen&#231;as significativas foram encontradas, utilizou-se o teste de Bonferroni para compara&#231;&#245;es m&#250;ltiplas com ajustes para o n&#237;vel de signific&#226;ncia <italic>p</italic> &lt; 0,05. Testes <italic>t</italic> para amostras pareadas foram utilizados para comparar as m&#233;dias da PA entre a linha de base e o <italic>Stroop</italic> 3. A magnitude dos efeitos (<italic>d'</italic>) foi estimada a fim avaliar o impacto das mudan&#231;as nas medidas fisiol&#243;gicas entre o <italic>Stroop</italic> 3 e a linha de base. Segundo a conven&#231;&#227;o de Cohen<sup>14</sup>, efeitos de aproximadamente (0,20) s&#227;o considerados pequenos, (0,50) como m&#233;dios e (0,80) elevados. Os dados foram apresentados como a m&#233;dia &#177; erro padr&#227;o da m&#233;dia.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Os resultados sugerem que as duas vers&#245;es elevaram significativamente a FC (<italic>p</italic>&lt;0,01) e a PA sist&#243;lica (<italic>p</italic>&lt;0,05) quando resultantes do <italic>Stroop</italic> 3 foram comparados &#224;s medidas de base (<xref ref-type="table" rid="aop00510tab01">tab. 1</xref>). N&#227;o se verificaram, contudo, diferen&#231;as significativas nas medidas de PA, FC e ASR entre as vers&#245;es. As estat&#237;sticas <italic>d'</italic> revelaram que a magnitude dos efeitos variou entre - 1,04 a + 1,49 (<xref ref-type="table" rid="tab2">tab. 2</xref>), o que sugere, segundo a conven&#231;&#227;o de Cohen<sup>14</sup>, grandes efeitos entre medidas relativas ao <italic>Stroop</italic> 3 e a linha de base. Cabe ressaltar que registros de tr&#234;s participantes foram exclu&#237;dos devido &#224; presen&#231;a de artefatos, possivelmente em decorr&#234;ncia da irregularidade do perfil de movimento respirat&#243;rio apresentado e/ou da posi&#231;&#227;o do transdutor pneumogr&#225;fico no momento do registro.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop00510tab01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0507-00006-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0507-00006-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O objetivo do estudo foi comparar a reatividade cardiovascular induzida pela vers&#227;o computadorizada do teste palavra-cor de <italic>Stroop</italic> - TESTINPACS<sup>&#174;</sup> com a vers&#227;o verbal. Os resultados das medidas fisiol&#243;gicas sugerem que a vers&#227;o computadorizada &#233; um instrumento &#250;til para induzir respostas cardiovasculares decorrentes do estresse mental agudo em mulheres. Constatou-se que durante a execu&#231;&#227;o da etapa <italic>Stroop</italic> 3, as vers&#245;es computadorizada e verbal proporcionaram incrementos de mesma magnitude em vari&#225;veis como FC, por exemplo, em rela&#231;&#227;o &#224;s medidas de base (21,5% <italic>versus</italic> 21,3%, respectivamente). Por sua vez, as estat&#237;sticas <italic>d' </italic>revelaram que os efeitos do estresse mental produziram grandes varia&#231;&#245;es na FC (1,44 a 1,49). Esses resultados podem ser atribu&#237;dos, ao menos em parte, &#224; ativa&#231;&#227;o neuro-humoral simp&#225;tica em raz&#227;o da demanda de processamento informacional aos efeitos da interfer&#234;ncia palavra-cor. Embora o presente trabalho tenha utilizado mulheres normotensas (PAS &lt; 140 mmHg / PAD &lt; 90), conforme os crit&#233;rios de classifica&#231;&#227;o das V Diretrizes Brasileiras de Hipertens&#227;o Arterial<sup>15</sup>, resultados de ensaios cl&#237;nicos destacam o valor diagn&#243;stico e preditivo da FC. Como exemplo, h&#225; relato de aumento da FC e do d&#233;bito card&#237;aco em indiv&#237;duos jovens com ocorr&#234;ncia de circula&#231;&#227;o hipercin&#233;tica, a despeito de a resist&#234;ncia vascular perif&#233;rica manter-se em intervalos de normalidade<sup>6</sup>. </p>
    <p>Considerando que a reatividade cardiovascular em situa&#231;&#227;o de estresse mental n&#227;o &#233; reflexo exclusivo do grau de atividade simp&#225;tica<sup>11</sup>, &#233; poss&#237;vel que a redu&#231;&#227;o da atividade vagal, expressa nas medidas da ASR, tenha contribu&#237;do para o incremento verificado na FC durante a etapa do <italic>Stroop</italic> 3. Segundo Porges<sup>16</sup>, atividades que demandam elevados n&#237;veis de estresse mental e processamento atencional podem resultar em redu&#231;&#227;o do t&#244;nus parassimp&#225;tico e altera&#231;&#245;es homeost&#225;ticas. De fato, verificou-se que nas vers&#245;es computadorizada e verbal, os participantes reduziram a ASR (58,2% <italic>versus</italic> 20,9%, respectivamente). Entretanto, &#233; prov&#225;vel que a elevada dispers&#227;o dos dados em rela&#231;&#227;o &#224; m&#233;dia dentro dos grupos (<xref ref-type="table" rid="aop00510tab01">tab. 1</xref>) tenha reduzido o poder do teste (<italic>power</italic>) e, consequentemente, a probabilidade em se observar diferen&#231;as significativas em rela&#231;&#227;o &#224;s medidas de linha base. Todavia, esses resultados corroboram investiga&#231;&#245;es<sup>6,11</sup> em que complexas intera&#231;&#245;es entre os sistemas simp&#225;tico-parassimp&#225;tico ocorrem quando participantes realizam testes que demandam estados de aten&#231;&#227;o e estresse psicol&#243;gico agudo.</p>
    <p>De particular interesse foram os resultados sobre as medidas de FR. Como esperado, somente a vers&#227;o verbal apresentou diferen&#231;as significativas em rela&#231;&#227;o &#224;s medidas de base. Na etapa do <italic>Stroop</italic> 3, os participantes elevaram a FR cerca de 11,0% em rela&#231;&#227;o &#224; linha de base. Por sua vez, no <italic>Stroop</italic> 1, essa vari&#225;vel foi reduzida em aproximadamente 25,5%. Em conjunto, esses resultados parecem refletir um padr&#227;o particular de comportamento. Por exemplo, considerando a facilidade de respostas na aus&#234;ncia dos efeitos de interfer&#234;ncia palavra-cor (<italic>Stroop</italic> 1), &#233; prov&#225;vel que as participantes com o objetivo de rapidamente encerrar a etapa tenham realizado uma inspira&#231;&#227;o mais prolongada seguida de uma breve pausa respirat&#243;ria volunt&#225;ria. Essa manobra, ao in&#237;cio do teste, pode justificar a substancial redu&#231;&#227;o da FR. </p>
    <p>Os resultados tamb&#233;m sugerem que o conflito gerado pela interfer&#234;ncia palavra-cor elevou significativamente a PAS tanto na vers&#227;o computadorizada quanto na verbal (9,5% <italic>versus</italic> 9,8%, respectivamente). A elevada magnitude dos efeitos (<italic>d'</italic>) reflete esses resultados (1,42 <italic>versus</italic> 1,46, respectivamente). Medidas de PA s&#227;o de extrema relev&#226;ncia na pr&#225;tica cl&#237;nica. Segundo a hip&#243;tese da reatividade cardiovascular, indiv&#237;duos que exibem respostas press&#243;ricas muito acima da normalidade, diante de est&#237;mulos ambientais estressantes, apresentam potencial risco ao desenvolvimento de doen&#231;as cardiovasculares, particularmente a hipertensiva e a coronariana<sup>17</sup>. Nesse sentido, testes que induzem o estresse mental podem contribuir para a detec&#231;&#227;o precoce da hiper-reatividade press&#243;rica em indiv&#237;duos com potencial predisposi&#231;&#227;o &#224; doen&#231;a hipertensiva. Os resultados, contudo, n&#227;o revelaram diferen&#231;as significativas nas medidas da PAM. Entretanto, &#233; prov&#225;vel que esses resultados sejam decorrentes da pequena varia&#231;&#227;o observada na PAD das participantes do estudo (<xref ref-type="table" rid="tab2">tab. 2</xref>). Medidas de PAD e PAS n&#227;o necessariamente variam de modo paralelo e, a depender das condi&#231;&#245;es experimentais e psicol&#243;gicas dos indiv&#237;duos, uma pode aumentar enquanto outra permanece est&#225;vel<sup>18,19</sup>.</p>
    <p>Algumas limita&#231;&#245;es do estudo devem ser consideradas. N&#227;o foram realizadas medidas cont&#237;nuas sobre as vari&#225;veis press&#243;ricas. Entretanto, outros trabalhos que abordam a reatividade cardiovascular ao estresse mental tamb&#233;m v&#234;m utilizando a mesma metodologia<sup>2,7</sup>. Portanto, acredita-se que esse procedimento n&#227;o comprometa a validade interna do estudo. Outro aspecto a ser ponderado refere-se ao tipo de amostra utilizada, ou seja, de conveni&#234;ncia. Esse fato sugere cautela quanto &#224; generaliza&#231;&#227;o dos resultados. Novos estudos devem ser conduzidos em popula&#231;&#227;o de idosas com hipertens&#227;o arterial controlada com o intuito de investigar a associa&#231;&#227;o entre o polimorfismo do gene da enzima conversora de angiotensina (ECA) e a reatividade cardiovascular ao teste palavra-cor de <italic>Stroop</italic> - TESTINPACS<sup>&#174;</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>A vers&#227;o computadorizada TESTINPACS<sup>&#174;</sup> &#233; um instrumento &#250;til para induzir a reatividade cardiovascular em mulheres jovens. Estrat&#233;gias experimentais que induzem a hiper-reatividade do sistema nervoso central ap&#243;s sess&#227;o de estresse mental s&#227;o de relev&#226;ncia, uma vez que ampliam o leque de ferramentas para estudos na &#225;rea da sa&#250;de humana que visam &#224; redu&#231;&#227;o do estresse emocional e &#224; preven&#231;&#227;o ou tratamento da hipertens&#227;o arterial em suas fases iniciais. O teste de <italic>Stroop</italic> computadorizado - TESTINPACS<sup>&#174;</sup> encontra-se dispon&#237;vel sem nenhum custo para laborat&#243;rios ou institui&#231;&#245;es que o desejarem. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="corresp" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Cl&#225;udio Olavo de Almeida C&#243;rdova </p>
        <p> Q.S. 07 - lote 01 - EPCT - Universidade Cat&#243;lica de Bras&#237;lia - &#193;guas Claras </p>
        <p> 72030-170 - Bras&#237;lia, DF - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="cordova@ucb.br">cordova@ucb.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 31/08/09; revisado recebido em 28/09/09; aceito em 09/10/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Weider G, Kohlmann CW, Horsten M, Wamala S, Schenck-Gustafsson K, Hogbon M, et al. Cardiovascular reactivity to mental stress in the Stockholm female coronary risk study. Psychosom Med. 2001; 63: 917-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular reactivity to mental stress in the Stockholm female coronary risk study</article-title>
          <source>Psychosom Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>917</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <volume>63</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Weider</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kohlmann</surname>
              <given-names>CW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horsten</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wamala</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schenck-Gustafsson</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hogbon</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Matthews KA, Zhu S, Tucker DC, Whooley MA. Blood pressure reactivity to psychological stress and coronary calcification in the coronary artery risk development in young adults study. Hypertension. 2006; 47: 391-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Blood pressure reactivity to psychological stress and coronary calcification in the coronary artery risk development in young adults study</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>391</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Matthews</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tucker</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Whooley</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Jennings JR, Kamarck TW, Everson-Rose SA, Kaplan GA, Manuck SB, Salonen JT. Exaggerated blood pressure responses during mental stress are prospectively related to enhanced carotid atherosclerosis in middle-aged Finnish men. Circulation. 2004; 110 (15): 2198-203.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exaggerated blood pressure responses during mental stress are prospectively related to enhanced carotid atherosclerosis in middle-aged Finnish men</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2198</fpage>
          <lpage>203</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>110</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jennings</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kamarck</surname>
              <given-names>TW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Everson-Rose</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaplan</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manuck</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salonen</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Loures DL, Sant'Anna I, Baldotto CSR, Sousa EB, N&#243;brega ACL. Estresse mental e sistema cardiovascular. Arq Bras Cardiol. 2002; 78 (5): 525-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Estresse mental e sistema cardiovascular</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>525</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Loures</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sant'Anna</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baldotto</surname>
              <given-names>CSR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sousa</surname>
              <given-names>EB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>N&#243;brega</surname>
              <given-names>ACL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Weider G, Kohlmann CW, Horsten M, Wamala SP, Schenck-Gustafsson K, Hogbon M, et al. Cardiovascular reactivity to mental stress in the Stockholm female coronary risk study. Psychosom Med. 2001; 63: 917-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular reactivity to mental stress in the Stockholm female coronary risk study</article-title>
          <source>Psychosom Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>917</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <volume>63</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Weider</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kohlmann</surname>
              <given-names>CW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horsten</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wamala</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schenck-Gustafsson</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hogbon</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Vieira FLH, Lima EG. Testes de estresse laboratoriais e hipertens&#227;o arterial. Rev Bras Hipertens. 2007; 14 (2): 98-103.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Testes de estresse laboratoriais e hipertens&#227;o arterial</article-title>
          <source>Rev Bras Hipertens</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>98</fpage>
          <lpage>103</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vieira</surname>
              <given-names>FLH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lima</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Matthews KA, Salomon K, Brady SS, Allen MT. Cardiovascular reactivity to stress predicts future blood pressure in adolescence. Pschosom Med. 2003; 65: 410-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular reactivity to stress predicts future blood pressure in adolescence</article-title>
          <source>Pschosom Med</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>410</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>65</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Matthews</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salomon</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brady</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Allen</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Boutcher YN, Boutcher SH. Cardiovascular response to Stroop: effect of verbal response and task difficulty. Biol Phychol. 2006; 73 (3): 235-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular response to Stroop: effect of verbal response and task difficulty</article-title>
          <source>Biol Phychol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>235</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>73</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Boutcher</surname>
              <given-names>YN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boutcher</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Strauss E, Sherman EMS, Spren O. A compendium of neuropsychological tests. 3rd ed. New York (USA): Oxford University Press; 2006.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>A compendium of neuropsychological tests</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Strauss</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sherman</surname>
              <given-names>EMS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spren</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. C&#243;rdova C, Karnikowski MGO, Pandossio JE, N&#243;brega OT. Caracteriza&#231;&#227;o de respostas comportamentais para o teste de <italic>Stroop</italic> computadorizado - Testinpacs. Neuroci&#234;ncias. 2008; 4 (2): 75-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Caracteriza&#231;&#227;o de respostas comportamentais para o teste de Stroop computadorizado - Testinpacs</article-title>
          <source>Neuroci&#234;ncias</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>75</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>C&#243;rdova</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Karnikowski</surname>
              <given-names>MGO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pandossio</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>N&#243;brega</surname>
              <given-names>OT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Paso GAR, Godoy J, Vila J. Self-regulation of respiratory sinus arrhythmia. Appl Psychophysiology and Biofeedback. 1992; 17 (4): 261-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Self-regulation of respiratory sinus arrhythmia</article-title>
          <source>Appl Psychophysiology and Biofeedback</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>261</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Paso</surname>
              <given-names>GAR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Godoy</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vila</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Marfil MNP, Santaelle MCF, Leon AG, Turpin G, Castellar JV. Diferencias individuales asociadas a la respuesta card&#237;aca de defensa: variables psicofisiol&#243;gicas y de personalidad. Psicothema. 1998; 10 (3): 609-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diferencias individuales asociadas a la respuesta card&#237;aca de defensa: variables psicofisiol&#243;gicas y de personalidad</article-title>
          <source>Psicothema</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>609</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marfil</surname>
              <given-names>MNP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santaelle</surname>
              <given-names>MCF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leon</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turpin</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castellar</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Butler EA, Wilhelm FH, Cross JJ. Respiratory sinus arrhythmia, emotion, and emotion regulation during social interaction. Psychophysiology. 2006; 43: 612-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Respiratory sinus arrhythmia, emotion, and emotion regulation during social interaction</article-title>
          <source>Psychophysiology</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>612</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Butler</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilhelm</surname>
              <given-names>FH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cross</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Cohen J. A. Power primer. Psychol Bull. 1992; 112 (1): 155-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A. Power primer</article-title>
          <source>Psychol Bull</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>155</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Sociedade Brasileira de Cardiologia. V Diretrizes brasileiras de hipertens&#227;o arterial. Arq Bras Cardiol. 2007; 89 (5): 24-79.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>V Diretrizes brasileiras de hipertens&#227;o arterial</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>24</fpage>
          <lpage>79</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>89</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Porges SW. Vagal tone: a physiological marker of stress vulnerability. Pediatrics. 1992; 90 (3): 498-504.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vagal tone: a physiological marker of stress vulnerability</article-title>
          <source>Pediatrics</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>498</fpage>
          <lpage>504</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Porges</surname>
              <given-names>SW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Falkner B, Onesti G, Angelakos ET, Fernandes M, Langman C. Cardiovascular response to mental stress in normal adolescents with hypertensive parents. Hypertension. 1979; 1: 23-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular response to mental stress in normal adolescents with hypertensive parents</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>1979</year>
          </date>
          <fpage>23</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Falkner</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Onesti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Angelakos</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernandes</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Langman</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Lipp MEN. Controle do estresse e hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica. Rev Bras Hipertens. 2007; 14 (2): 89-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Controle do estresse e hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica</article-title>
          <source>Rev Bras Hipertens</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>89</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lipp</surname>
              <given-names>MEN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Lipp MEN, Frare A, Santos FU. Efeitos de vari&#225;veis psicol&#243;gicas na reatividade cardiovascular em momentos de stress emocional. Estudos de Psicologia. 2007; 24 (2): 161-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efeitos de vari&#225;veis psicol&#243;gicas na reatividade cardiovascular em momentos de stress emocional</article-title>
          <source>Estudos de Psicologia</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>161</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lipp</surname>
              <given-names>MEN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frare</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>FU</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Cardiovascular response to Stroop test: comparison between the computerized and verbal tests</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The Stroop test requires the individual to respond to specific elements of a stimulus, whereas inhibiting more automated processes. OBJECTIVE: To compare the cardiovascular reactivity induced by the computerized version of the Stroop word-color test TESTINPACS&#174; with the traditional version based on the reading of printed words. METHODS: The sample of convenience consisted of 20 women (22.4 &#177; 4.1 years). Analyses of variance with repeated measures were used to compare the main effects between the tests (computerized vs verbal), as well as between phases of the test (baseline, Stroop 1, Stroop 3) on the physiological variables (arterial pressure, respiratory sinus arrhythmia, heart failure and respiratory rate). The t tests for paired samples were used to compare the pressure means between Stroop 3 and baseline. Additionally, the magnitude of the effects (d') was estimated in order to assess the impact of the changes in the physiological measurements between Stroop 3 and the baseline. RESULTS: The two versions of the assessment tool caused significant increase in heart rate (p&lt;0.01) and systolic arterial pressure (p&lt;0.05) when the measurements obtained at the Stroop 3 were compared to that of baseline. However, no significant differences were observed regarding the different versions of the test on the other investigated variables. The d' statistics confirmed the high magnitude of the effects (-1.04 to +1.49) between the measurements from the Stroop 3 and the baseline ones. CONCLUSION: It is concluded that the current computerized version (TESTINPACS TM) of the Stroop test constitutes a useful instrument to induce cardiovascular reactivity in women.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Stroop Test</kwd>
        <kwd>stress, psychological</kwd>
        <kwd>cardiovascular reactivity</kwd>
        <kwd>Brazil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><inline-formula id="linkinicio-body2"/>Cardiovascular response to stroop test: Comparison between the computerized and verbal tests     </p>
      <p>
        <bold>Daniel Fernandes Barbosa<sup>I</sup>; Francisco Jos&#233; A. Prada<sup>I</sup>; Maria F&#225;tima Glanner<sup>I</sup>; Ot&#225;vio de Toledo N&#243;brega<sup>II</sup>; Cl&#225;udio C&#243;rdova<sup>I</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Cat&#243;lica de Bras&#237;lia - UCB, Taguatinga, DF</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade de Bras&#237;lia - UnB, Bras&#237;lia, DF - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> The Stroop test requires the individual to respond to specific elements of a stimulus, whereas inhibiting more automated processes.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To compare the cardiovascular reactivity induced by the computerized version of the Stroop word-color test TESTINPACS<sup>TM</sup> with the traditional version based on the reading of printed words.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> The sample of convenience consisted of 20 women (22.4 &#194;&#177; 4.1 years). Analyses of variance with repeated measures were used to compare the main effects between the tests (computerized <italic>vs</italic> verbal), as well as between phases of the test (baseline, Stroop 1, Stroop 3) on the physiological variables (arterial pressure, respiratory sinus arrhythmia, heart failure and respiratory rate). The <italic>t</italic> tests for paired samples were used to compare the pressure means between Stroop 3 and baseline. Additionally, the magnitude of the effects (<italic>d'</italic>) was estimated in order to assess the impact of the changes in the physiological measurements between Stroop 3 and the baseline.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> The two versions of the assessment tool caused significant increase in heart rate (p&lt;0.01) and systolic arterial pressure (p&lt;0.05) when the measurements obtained at the Stroop 3 were compared to that of baseline. However, no significant differences were observed regarding the different versions of the test on the other investigated variables. The <italic>d'</italic> statistics confirmed the high magnitude of the effects (-1.04 to +1.49) between the measurements from the Stroop 3 and the baseline ones.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> It is concluded that the current computerized version (TESTINPACS<sup>TM</sup>) of the Stroop test constitutes a useful instrument to induce cardiovascular reactivity in women. (Arq Bras Cardiol 2010; 94(4):477-481)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Stroop test; stress, psychological; cardiovascular reactivity; Brazil.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The hypothesis that psychological factors have an influence on the onset of diseases, as well as on their course, is an old one. Recently, one of the main areas in psychosomatic research has investigated the effects of mental or emotional stress on cardiovascular reactivity<sup>1</sup>. According to the experimental and epidemiological data, the mental stress is a contributing factor to the morbimortality due to cardiovascular etiology, particularly the hypertensive and the coronary types<sup>2-5</sup>. </p>
      <p>In this sense, methods of investigation that induce cardiovascular reactivity can present potential applicability in the identification and/or stratification of cardiovascular risk, justifying studies aiming at the standardization of these methods<sup>4,6,7</sup>. Thus, the Stroop Word-Color Interference test has been used as a laboratory stressor and promising instrument of clinical use<sup>8</sup>. Briefly, it consists in a set of stimuli with words printed in a single color and that form the name of another color, for instance: the word "blue" printed in green color. When the participant is asked to answer on the color of the word and ignore its identity (the word-color interference effect), the automatic processing of the word identity is inhibited due to less automated processes, such as the color used to print the word. Physiological and response latency variables are commonly used to estimate the effects of the contextual interference<sup>9</sup>.</p>
      <p>There is no description in Brazil of a software in Brazilian Portuguese for the investigation of Stroop paradigm. Considering that computer technologies provide a higher degree of accuracy for the measurement and control of presentation of stimuli<sup>10</sup> in comparison with pencil-and-paper based tests, the objective of the study was to compare the cardiovascular reactivity induced by the computerized version of the Stroop word-color test TESTINPACS<sup>TM</sup> with the verbal version, i.e., based on the reading of lists of words. </p>
      <p>Measurements of arterial pressure, respiratory sinus arrhythmia, heart and respiratory rate were used to evaluate the effects of the acute psychological stress.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Participants</bold>
      </p>
      <p>Initially, a pilot study was carried out (n=10) with the purpose of investigating the effect size, considering the level of significance (&#945;=5%) and the test power (1-&#946;) in 80% in a paired <italic>t</italic> test with bilateral hypotheses for the main dependent variable: systolic arterial pressure (SAP). Still in this phase, the results of the statistics suggested significant differences. Therefore, it was deemed unnecessary to calculate the sample dimension.</p>
      <p>A convenience sample consisting of 26 female university students was used in the study. The following aspects were used as exclusion criteria: a) impossibility to complete the test; b) report of cardiorespiratory problems; c) sight or hearing problems without the possibility of correction; d) use of drugs that could impair the cognitive functions; and e) report of prior participation in a Stroop test. Of the total number of participants, six volunteers were excluded due to some of the aforementioned criteria. Thus, the sample consisted of 20 participants aged from 18 to 27 years (22.4 &#194;&#177; 4.1 years). All participants were advised not to smoke or ingest any food, caffeine or alcohol in the two hours prior to the test. Since each participant was her own control, it was presumed that the study design suppressed potential confounding factors related to the hormonal influences caused, for instance, by the menstrual cycle on the emotional responses. The study was approved by the Ethics Committee in Research of the institution according to the Declaration of Helsinki.</p>
      <p>
        <bold>General procedures</bold>
      </p>
      <p><italic>Computerized test - </italic>TESTINPACS<sup>TM</sup>. A 17-inch color monitor was placed at the level of the participants' eyes at a distance of approximately 80 cm. In Stroop 1, rectangles (2.0 cm x 2.5 cm) in the following colors: green, blue, black and red were presented individually, in the center of the monitor. At the lower corners of the monitor, responses corresponding or not to the color of the rectangle were exhibited until the participant responded to the attempt by pressing the keys (&#8592;) or (&#8594;) in a standard keyboard. In the second phase, Stroop 2, both stimuli and the responses were exhibited as words, always in white. The correct answer was considered when there was a coincidence between stimulus and response. Finally, in the last phase, Stroop 3, the name of one of the four colors was exhibited in an incompatible color. At this phase, the participant was instructed to press the key corresponding to the color of the letters and inhibit the response for the identity of the disclosed word. At all phases, the stimuli were presented randomly (12 attempts/phase) and the time was registered in milliseconds<sup>10</sup>.</p>
      <p><italic>Verbal test -</italic> Lists of words were printed in an A-4 paper size sheet and randomly organized in a central column. In Stroop 1, rectangles in the following colors: green, red, yellow and blue were exhibited and the colors were rapidly identified. At the second phase, Stroop 2, the words with the names of the colors were printed in black and the participants were instructed to read the words. At the last phase, Stroop 3, colors that were incompatible with the words were exhibited and the participants were instructed to state, verbally, the color of the words as fast as possible. The time spent in each phase of the test<sup>10</sup> was measured with a precision of centesimal seconds using a digital chronometer (T-20 model, Sigma-Aldreich). All tests were carried out in a laboratory free of external sound interference.</p>
      <p>The order of test presentation was controlled, so that half of the participants started with the computerized version and the other half, with the verbal test. To stabilize the physiological measurements, the participants were asked to remain comfortably seated on a chair for 10 minutes. Baseline measurements were acquired from the 10<sup>th</sup> minute of rest onwards. Except for the pressure measurements, where the second collection coincided with the end of Stroop 3, the other signs were acquired continuously until the end of Stroop 3. Bioelectrical signs were acquired in individuals channels and digitized through an Analogical/Digital converter with 12 bits (BIOPAC Systems, St. Monica - USA). The sampling frequency was established at 250 Hz and the signs were stored in a PC for offline analyses. To attenuate interferences, a 60-Hz Notch filter was used. All recordings were assessed by a cardiologist with the objective of identifying arrhythmias and/or movement artifacts. The temperature of the laboratory was maintained between 23 and 24&#194;&#176;C. The experiments were carried out between 2 PM and 5 PM.</p>
      <p>
        <bold>Physiological measurements</bold>
      </p>
      <p><italic>Heart rate - </italic>To monitor the ECG, the positive electrode was positioned below the lowest palpable rib on the left hemiclavicular line and the negative electrode was positioned below the right clavicle - derivation ll. Before the cables and electrodes were fixed on the skin, the latter was slightly scrubbed with alcohol-soaked gauze. R-R intervals were calculated as the temporal difference between consecutive peaks of voltage, whereas the heart rate (HR) was estimated based on the R-R intervals.</p>
      <p><italic>Respiratory rate -</italic> A pneumograph stretch transducer adjusted around 7 cm above the umbilicus was used. The analogical outlet for the respirogram was differentiated for a series of rectangular impulses, digitized at real-time, to assess the respiratory rate (RR) in cycles per minute. </p>
      <p><italic>Respiratory sinus arrhythmia - </italic>It was quantified in the field of the temporal domain from the peak-valley algorithm described by Paso et al<sup>11</sup>. Measurements of the respiratory sinus arrhythmia (RSA) were calculated for the respiratory cycles of the participants (n=17) using typical rate intervals of 0.15 to 0.33 Hz (9 to 20 respirations. min<sup>-1</sup>, respectively). The analyses were carried out when the fluctuations between the heartbeats were clearly associated with the respective phases of the respiratory cycles. Some reasons justified the inclusion of this measurement: a) it provides the assessment of the parasympathetic activity as the underlying mechanism for the regulation of physiological responses associated to mental stress<sup>12</sup>; b) it presents an almost perfect correlation with the measurements of the parasympathetic component in the frequency domain<sup>13</sup>. </p>
      <p><italic>Arterial pressure - </italic>The non-invasive measurement was carried out using an Omron automatic digital sphygmomanometer (model HEM - 742INT, Omron, Bannockburn, IL). The baseline arterial pressure (AP) was estimated based on three measurements performed at 5-minute intervals at rest. For the measurement, the participant remained seated and the left arm was extended with the cuff placed at the heart level.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Analyses of variance (ANOVA) with repeated measures were used to verify the main and interaction effects for the factors: Tests (computerized <italic>versus</italic> verbal) and Phases (baseline, Stroop 1, Stroop 3). The dependent variables HR, RR and RSA were analyzed separately. Measurements corresponding to Stroop 2 were not analyzed as they constituted exclusively a preparatory phase for Stroop 3. When significant differences were observed, Bonferroni test for multiple comparisons, with adjustments for the level of significance of p &lt; 0.05, was used. The <italic>t</italic> tests for paired samples were used to compare the means of AP between baseline and Stroop 3. The magnitude of the effects (<italic>d'</italic>) was estimated to assess the impact of the changes in the physiological measurements between Stroop 3 and the baseline. According to Cohen's convention<sup>14</sup>, effects of approximately (0.20) are considered low, (0.50) are considered medium and (0.80) are considered high. The data are presented as means &#194;&#177; standard deviations.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The results suggest that the two versions significantly increased HR (<italic>p</italic>&lt;0.01) and systolic arterial pressure (<italic>p</italic>&lt;0.05) when the outcomes of the Stroop 3 were compared to the baseline measurements (<xref ref-type="table" rid="en_a12tab01-body2">Table 1</xref>). No significant difference was observed, however, regarding the measurements of AP, HR and RSA between the versions. </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a12tab01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0507-00006-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The <italic>d'</italic> statistics showed that the magnitude of the effects varied between - 1.04 to + 1.49 (<xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref>), which suggests, according to Cohen's convention<sup>14</sup>, a high effect between measurements related to Stroop 3 and the baseline. It is noteworthy that the recordings of three participants were excluded due to the presence of artifacts, possibly due to the irregularity of the respiratory movement profile presented by the participant and/or the position of the pneumograph transducer at the moment of the recording.</p>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0507-00006-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The objective of the study was to compare the cardiovascular reactivity induced by the computerized version of the Stroop word-color test - TESTINPACS<sup>TM</sup> - against the verbal version. The results of the physiological measurements suggest that the computerized version is a useful tool to induce cardiovascular responses due to acute mental stress in women. It was verified during the Stroop 3 phase that the computerized and verbal versions result in increases of the same magnitude in variables such as HR, for instance, in relation to the baseline measurements (21.5% <italic>versus</italic> 21.3%, respectively). In turn, the <italic>d' </italic>statistics showed that the effects of the mental stress resulted in high variations in HR (1.44 to 1.49). These results can be attributed, at least in part, to the sympathetic neurohumoral activation due to the information processing demand to the effects of the word-color interference. Although the present study assessed normotensive women (SAP &lt; 140 mmHg/DAP &lt; 90), in accordance with the criteria of classification in the V Brazilian Guidelines of Arterial Hypertension<sup>15</sup>, clinical trial results emphasize the diagnostic and predictive value of the HR. For instance, there have been reports of increased HR and cardiac output in young individuals with hyperkinetic circulation, although the peripheral vascular resistance remains within normal intervals<sup>6</sup>. </p>
      <p>Considering that the cardiovascular reactivity in a situation of mental stress is not an exclusive reflex of the degree of sympathetic activity<sup>11</sup>, it is possible that the decrease in the vagal activity, expressed in the RSA measurements, contributed to the increase observed in HR during the Stroop 3 phase. According to Porges<sup>16</sup>, activities that demand high levels of mental stress and attention processing can result in the decrease of the parasympathetic tonus and homeostatic alterations. In fact, it was verified that in the computerized and verbal versions, the participants decreased RSA (58.2% <italic>versus</italic> 20.9%, respectively). However, it is probable that the high data dispersion in relation to the means within the groups (<xref ref-type="table" rid="en_a12tab01-body2">Table 1</xref>) decreased the test power and, consequently, the probability of observing significant differences in relation to the baseline measurements. Nevertheless, these results corroborate other studies<sup>6,11</sup> in which complex interactions between the sympathetic-parasympathetic systems occur when the participants are submitted to tests that demand states of attention and acute psychological stress.</p>
      <p>The results on the RR measurements were particularly interesting. As expected, only the verbal version presented significant differences in relation to the baseline measurements. At the Stroop 3 phase, the participants showed an increase in RR of around 11.0% in relation to the baseline. In turn, at the Stroop 1 phase, this variable showed a decreased of approximately 25.5%. Considered together, these results seem to reflect a specific pattern of behavior. For instance, considering the easiness of responses in the absence of word-color interference effects (Stroop 1), it is probable that the participants with the objective of finishing the phase quickly performed a longer inspiration followed by a brief voluntary respiratory pause. This maneuver, in the beginning of the test, can justify the significant decrease in the RR.</p>
      <p>The results also suggest that the conflict generated by the word-color interference significantly increased SAP in both the computerized an verbal versions (9.5% <italic>versus</italic> 9.8%, respectively). The high magnitude of the effects (<italic>d'</italic>) reflects these results (1.42 <italic>versus</italic> 1.46, respectively). Measurements of AP are extremely relevant in clinical practice. According to the hypothesis of cardiovascular reactivity, individuals that exhibit pressure responses much above the normal range in the presence of stressing environmental stimuli, present a potential risk for the development of cardiovascular diseases, particularly the hypertensive and the coronary types<sup>17</sup>.</p>
      <p>In this sense, tests that induce mental stress can contribute to the early detection of pressure hyper-reactivity in individuals with a potential predisposition to hypertensive disease. The results, however, did not disclose significant differences in the MAP measurements. Nevertheless, it is probable that these results are the result of the small variation observed in the diastolic arterial pressure (DAP) of the study participants (<xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref>). DAP and SAP measurements do not necessarily vary in parallel and, depending on the experimental conditions and the individuals' psychological condition, one can increase whereas the other remains stable<sup>18,19</sup>.</p>
      <p>Some study limitations must be considered. Continuous measurements of the pressure variables were not performed. However, other studies that analyzed the cardiovascular reactivity to mental stress have also used the same methodology<sup>2,7</sup>. Therefore, it is believed that this procedure does not impair the internal validity of the study. Another aspect to be considered refers to the type of sample studied, that is, a convenience sample. This fact suggests caution regarding the generalization of the results. Further studies must be carried out in elderly populations with controlled arterial hypertension with the objective of investigating the association between the polymorphism of angiotensin-converting enzyme (ACE) gene and the cardiovascular reactivity at the word-color Stroop test - TESTINPACS<sup>TM</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>The computerized version of the word-color Stroop test - TESTINPACS<sup>TM</sup> is a useful tool to induce cardiovascular reactivity in young women. Experimental strategies that induce the central nervous system hyper-reactivity after a mental stress session are relevant, as they increase the number of tools that can be used in the human healthcare area that aim at the decrease of emotional stress and the prevention or treatment of arterial hypertension in its early phases. The computerized version of the Stroop test - TESTINPACS<sup>TM</sup> is available without cost to all laboratories or institutions that wish to use it.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Respuesta cardiovascular al Stroop: comparaci&#243;n entre test computarizado y verbal</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El test de Stroop requiere que el individuo responda a elementos espec&#237;ficos de un est&#237;mulo mientras inhibe procesos m&#225;s automatizados. OBJETIVO: Comparar la reactividad cardiovascular inducida por la versi&#243;n computarizada del test de colores y palabras Stroop - TESTINPACS&#174; con la versi&#243;n tradicional basada en la lectura de palabras impresas. M&#201;TODOS: La muestra de conveniencia estuvo constituida por 20 mujeres (22,4 &#177; 4,1 a&#241;os). Se utilizaron an&#225;lisis de varianza con medidas repetidas para comparar efectos principales entre ambos test (computarizado, verbal), as&#237; como entre etapas del test (l&#237;nea de base, Stroop1, Stroop 3) de las variables fisiol&#243;gicas (presi&#243;n arterial, arritmia sinusal respiratoria, frecuencia cardiaca y frecuencia respiratoria). Para comparar los promedios pres&#243;ricos entre el Stroop 3 y la l&#237;nea de base, se utilizaron test t para muestras apareadas. Adem&#225;s, a fin evaluar el impacto de las diferencias entre las medidas fisiol&#243;gicas relativas al Stroop 3 y la l&#237;nea de base, se estim&#243; la magnitud de los efectos (d'). RESULTADOS: Las dos versiones del instrumento produjeron una elevaci&#243;n significativa en la frecuencia cardiaca (p &lt; 0,01) y la presi&#243;n arterial sist&#243;lica (p &lt; 0,05) cuando se compararon las mediciones resultantes del Stroop 3 a las de base. Sin embargo, no se verificaron diferencias significativas producidas por las diferentes versiones del test sobre las dem&#225;s variables investigadas. Las estad&#237;sticas d' confirmaron la gran magnitud de los efectos (-1,04 a +1,49) entre las mediciones del Stroop 3 y de la l&#237;nea de base. CONCLUSI&#211;N: Se concluye que la presente versi&#243;n computarizada TESTINPACS&#174; del test de Stroop constituye un instrumento &#250;til para inducir reactividad cardiovascular en mujeres.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Test de Stroop</kwd>
        <kwd>estr&#233;s psicol&#243;gico</kwd>
        <kwd>reactividad cardiovascular</kwd>
        <kwd>Brasil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Respuesta cardiovascular al <italic>Stroop</italic>: comparaci&#243;n entre test computarizado y verbal</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Daniel Fernandes Barbosa<sup>I</sup>; Francisco Jos&#233; A. Prada<sup>I</sup>; Maria F&#225;tima Glanner<sup>I</sup>; Ot&#225;vio de Toledo N&#243;brega<sup>II</sup>; Cl&#225;udio C&#243;rdova<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Cat&#243;lica de Bras&#237;lia - UCB, Taguatinga, DF</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade de Bras&#237;lia - UnB, Brasilia, DF - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> El test de <italic>Stroop</italic> requiere que el individuo responda a elementos espec&#237;ficos de un est&#237;mulo mientras inhibe procesos m&#225;s automatizados.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> Comparar la reactividad cardiovascular inducida por la versi&#243;n computarizada del test de colores y palabras <italic>Stroop</italic> - TESTINPACS<sup>&#174;</sup> con la versi&#243;n tradicional basada en la lectura de palabras impresas.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> La muestra de conveniencia estuvo constituida por 20 mujeres (22,4 &#177; 4,1 a&#241;os). Se utilizaron an&#225;lisis de varianza con medidas repetidas para comparar efectos principales entre ambos test (computarizado, verbal), as&#237; como entre etapas del test (l&#237;nea de base, <italic>Stroop</italic>1, <italic>Stroop</italic> 3) de las variables fisiol&#243;gicas (presi&#243;n arterial, arritmia sinusal respiratoria, frecuencia cardiaca y frecuencia respiratoria). Para comparar los promedios pres&#243;ricos entre el <italic>Stroop</italic> 3 y la l&#237;nea de base, se utilizaron test t para muestras apareadas. Adem&#225;s, a fin evaluar el impacto de las diferencias entre las medidas fisiol&#243;gicas relativas al <italic>Stroop</italic> 3 y la l&#237;nea de base, se estim&#243; la magnitud de los efectos (d').</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> Las dos versiones del instrumento produjeron una elevaci&#243;n significativa en la frecuencia cardiaca (p &lt; 0,01) y la presi&#243;n arterial sist&#243;lica (p &lt; 0,05) cuando se compararon las mediciones resultantes del <italic>Stroop</italic> 3 a las de base. Sin embargo, no se verificaron diferencias significativas producidas por las diferentes versiones del test sobre las dem&#225;s variables investigadas. Las estad&#237;sticas d' confirmaron la gran magnitud de los efectos (-1,04 a +1,49) entre las mediciones del <italic>Stroop</italic> 3 y de la l&#237;nea de base.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> Se concluye que la presente versi&#243;n computarizada TESTINPACS<sup>&#174;</sup> del test de <italic>Stroop</italic> constituye un instrumento &#250;til para inducir reactividad cardiovascular en mujeres.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Test de <italic>Stroop</italic>, estr&#233;s psicol&#243;gico, reactividad cardiovascular, Brasil.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La hip&#243;tesis de que factores psicol&#243;gicos ejercen una influencia en el surgimiento de enfermedades, as&#237; como en su curso, es antigua. Recientemente, una de las principales &#225;reas en la investigaci&#243;n psicosom&#225;tica ha investigado los efectos del estr&#233;s mental o emocional en la reactividad cardiovascular<sup>1</sup>. De acuerdo con datos experimentales y epidemiol&#243;gicos, el estr&#233;s mental es un factor contribuyente a la morbimortalidad por etiolog&#237;a cardiovascular, particularmente la hipertensiva y la coronaria<sup>2-5</sup>.</p>
      <p>En este sentido, m&#233;todos de investigaci&#243;n que inducen la reactividad cardiovascular pueden resultar potencialmente aplicables en la identificaci&#243;n y/o estratificaci&#243;n del riesgo cardiovascular, justificando el trabajo que estandarice esos m&#233;todos<sup>4,6,7</sup>. En esa l&#237;nea, el test de interferencia palabra-colores de <italic>Stroop</italic> se ha destacado como estresante de laboratorio e instrumento promisorio de aplicaci&#243;n cl&#237;nica<sup>8</sup>.</p>
      <p>Brevemente, consiste en un conjunto de est&#237;mulos con palabras impresas en un solo color y que forman el nombre de otro color, por ejemplo, la palabra azul impresa en color verde. Cuando se solicita al participante responder el color de la palabra e ignorar su identidad (efecto de interferencia palabra-color), el procesamiento autom&#225;tico de la identidad de la palabra se inhibe en raz&#243;n de procesos menos automatizados, como el color de la tinta de la palabra. Variables fisiol&#243;gicas y de latencia de respuestas se utilizan com&#250;nmente para la estimativa de los efectos de la interferencia contextual<sup>9</sup>.</p>
      <p>En Brasil no hay descripci&#243;n de s<italic>oftwares</italic> en lengua portuguesa para la investigaci&#243;n del paradigma de <italic>Stroop</italic>. Considerando que las tecnolog&#237;as computacionales proporcionan mayor precisi&#243;n de medidas y control de la presentaci&#243;n de los est&#237;mulos<sup>10</sup> en relaci&#243;n a los test basados en l&#225;piz y papel, el objetivo del estudio fue comparar la reactividad cardiovascular inducida por la versi&#243;n computarizada del test palabra-color de <italic>Stroop</italic> - TESTINPACS<sup>&#174;</sup> con la versi&#243;n verbal, o sea, basada en la lectura de listas de palabras. Para la evaluaci&#243;n de los efectos del estr&#233;s psicol&#243;gico agudo se utilizaron mediciones de presi&#243;n arterial, arritmia sinusal respiratoria, frecuencia cardiaca y respiratoria.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Participantes</bold>
      </p>
      <p>Inicialmente se realiz&#243; un estudio piloto (n=10) con el prop&#243;sito de investigar el tama&#241;o del efecto (<italic>effect size</italic>), considerando el nivel de significancia (&#945; = 5%) y el poder del test (1-&#946;) en un 80%, en test <italic>t</italic> pareado con hip&#243;tesis bilaterales para la principal variable dependiente: presi&#243;n arterial sist&#243;lica. A&#250;n en esa fase, los resultados de las estad&#237;sticas sugirieron diferencias significativas. Por lo expuesto, se juzg&#243; innecesario proceder a los c&#225;lculos para el dimensionamiento de la muestra.</p>
      <p>Se utiliz&#243; una muestra del tipo conveniencia, constituida por 26 universitarios de g&#233;nero femenino. Los siguientes aspectos se utilizaron como criterio de exclusi&#243;n: a) imposibilidad para la realizaci&#243;n integral de los test; b) relato de problemas cardiorrespiratorios; c) problemas visuales o auditivos sin correcci&#243;n; d) utilizaci&#243;n de drogas que pudiesen comprometer las funciones cognitivas; e) relato de pr&#225;ctica anterior con el test de <italic>Stroop</italic>. Del total, fueron excluidas seis por alguno de los criterios citados. Por lo tanto, la muestra se compuso de 20 participantes con una franja etaria entre 18 y 27 a&#241;os (22,4 &#177; 4,1 a&#241;os). A todas se las orient&#243; a no fumar y a no ingerir alimentos, cafe&#237;na o alcohol en las dos horas que anteced&#237;an a la realizaci&#243;n del experimento. Asumiendo cada participante como control de s&#237; misma, se presume que el dise&#241;o del estudio haya dirimido potenciales factores de confusi&#243;n relacionados a las influencias hormonales provenientes, por ejemplo, del ciclo menstrual, sobre las respuestas emocionales. El estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica en investigaci&#243;n de la Instituci&#243;n, de acuerdo con la declaraci&#243;n de Helsinki.</p>
      <p>
        <bold>Procedimientos generales</bold>
      </p>
      <p>Test computarizado - TESTINPACS<sup>&#174;</sup>. Se coloc&#243; un monitor color de 17 pulgadas al nivel de los ojos de los participantes, a una distancia aproximada de 80 cm. En el <italic>Stroop</italic> 1, se presentaron rect&#225;ngulos (2,0 cm x 2,5 cm) en colores verde, azul, negro y rojo, individualmente, en el centro del monitor. En los &#225;ngulos inferiores del monitor, se exhibieron respuestas en correspondencia o no al color del rect&#225;ngulo, hasta que el participante respondiese presionando las teclas (&#8592;) o (&#8594;) de un teclado est&#225;ndar. En la segunda etapa, <italic>Stroop</italic> 2, tanto los est&#237;mulos como las respuestas se exhibieron en condici&#243;n de palabras, siempre en color blanco. Se computaba como acierto la coincidencia de est&#237;mulo y respuesta. Por &#250;ltimo, en el <italic>Stroop</italic> 3, se exhib&#237;a el nombre de uno de los cuatro colores, en un color incompatible. En esta etapa, se instruy&#243; al participante para que presionara la tecla correspondiente al color de las letras y a inhibir la respuesta para la identidad de la palabra formada. En todas las etapas, los est&#237;mulos se presentaron de modo aleatorio (12 intentos/etapa) y el tempo se registr&#243; en milisegundos<sup>10</sup>.</p>
      <p>Test verbal - Se imprimieron listas de palabras en hojas de papel A-4 y se organizaron en forma aleatoria en una columna central. En el <italic>Stroop</italic> 1, se exhibieron rect&#225;ngulos en color verde, rojo, amarillo y azul y los colores se identificaron r&#225;pidamente. En la segunda etapa, <italic>Stroop</italic> 2, se imprimieron en color negro las palabras con los nombres de los colores y se solicit&#243; a los participantes leer las palabras. En la &#250;ltima etapa, <italic>Stroop</italic> 3, se exhibieron colores incompatibles con las palabras y se solicit&#243; a los participantes responder en forma verbal el color de las palabras lo m&#225;s r&#225;pidamente posible. El tiempo para la realizaci&#243;n de cada etapa del test<sup>10</sup> se midi&#243; con precisi&#243;n de cent&#233;simos de segundos mediante cron&#243;metro digital (modelo T-20, Sigma-Aldreich). Todos los test fueron llevados a cabo en un laboratorio libre de interferencias sonoras externas.</p>
      <p>El orden de presentaci&#243;n de los test fue controlado, de modo que la mitad de los participantes comenz&#243; por el test computarizado y la otra por el verbal. Para la estabilizaci&#243;n de las mediciones fisiol&#243;gicas, se les solicit&#243; que permaneciesen sentadas, confortablemente, en una silla, durante 10 min. A partir del 10&#186; minuto de reposo, se realizaron las mediciones basales. A excepci&#243;n de las mediciones de presi&#243;n, donde la segunda toma coincidi&#243; con la finalizaci&#243;n del <italic>Stroop</italic> 3, los dem&#225;s par&#225;metros se adquirieron de modo continuo hasta la finalizaci&#243;n del <italic>Stroop</italic> 3.</p>
      <p>Los par&#225;metros bioel&#233;ctricos se adquirieron en canales individuales y digitalizados mediante un conversor Anal&#243;gico/Digital de 12 bits (BIOPAC Systems, St. Monica - USA). La frecuencia de muestreo se estableci&#243; en 250 Hz y los par&#225;metros fueron almacenados en el PC para an&#225;lisis <italic>off-line</italic>. A fin de atenuar las interferencias de la fuente, se utiliz&#243; un filtro Notch de 60 Hz. Todos los registros fueron examinados por un cardi&#243;logo con el objetivo de identificar arritmias y/o artefactos de movimiento. La temperatura del laboratorio fue mantenida entre 23 y 24&#176;C. Los experimentos se realizaron entre las 14h y las17h.</p>
      <p>
        <bold>Medidas fisiol&#243;gicas</bold>
      </p>
      <p><italic>Frecuencia cardiaca -</italic> Para el monitoreo del ECG, el electrodo positivo fue posicionado por debajo de la costilla palpable m&#225;s inferior en la l&#237;nea hemiclavicular izquierda y el electrodo negativo debajo de la clav&#237;cula derecha - Derivaci&#243;n ll. Previo a la fijaci&#243;n de los cables y electrodos, se friccion&#243; levemente la piel con gasa y alcohol. Los intervalos R-R fueron calculados como la diferencia temporal entre picos consecutivos de voltaje, mientras que la frecuencia cardiaca (FC) se estim&#243; a partir de los intervalos R-R.</p>
      <p><italic>Frecuencia respiratoria -</italic> Se utiliz&#243; un transductor neumogr&#225;fico de estiramiento, ajustado aproximadamente 7 cm por encima de la cicatriz umbilical. La salida anal&#243;gica para el respirograma fue diferenciada para una serie de impulsos rectangulares, digitalizados en tiempo real, para la evaluaci&#243;n de la frecuencia respiratoria (FR) en ciclos por minuto.</p>
      <p><italic>Arritmia sinusal respiratoria -</italic> Cuantificada en el &#225;mbito del dominio temporal a partir del algoritmo pico-valle descrito por Paso et al<sup>11</sup>. Las mediciones de la arritmia sinusal respiratoria (ARS) fueron calculadas para los ciclos respiratorios de las participantes (n=17) utilizando ventanas de frecuencia t&#237;pica de 0,15 a 0,33 Hz (9 a 20 respiraciones. min<sup>-1</sup>, respectivamente). Se realizaron an&#225;lisis cuando las fluctuaciones entre los latidos card&#237;acos se asociaban claramente a las respectivas fases de los ciclos respiratorios. Algunas razones justificaron la inclusi&#243;n de esa medida: a) proporciona el examen de la actividad parasimp&#225;tica como mecanismo subyacente para la regulaci&#243;n de respuestas fisiol&#243;gicas asociadas al estr&#233;s mental<sup>12</sup>; b) presenta correlaci&#243;n casi perfecta con las medidas del componente parasimp&#225;tico en el dominio de la frecuencia<sup>13</sup>.</p>
      <p><italic>Presi&#243;n arterial -</italic> Realizada de modo no invasivo mediante esfigmoman&#243;metro digital automatizado Omron (modelo HEM - 742INT, Omron, Bannockburn, IL). La presi&#243;n arterial (PA) para la l&#237;nea de base fue estimada a partir del promedio de tres mediciones realizadas en intervalos de cinco minutos durante el reposo. Para la medici&#243;n, la participante se mantuvo sentada y el brazo izquierdo extendido, con el manguito a la altura del coraz&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Para verificar los efectos principales y de interacci&#243;n para los factores Test (computarizado <italic>versus</italic> verbal) y Etapas (l&#237;nea de base, <italic>Stroop</italic>1, <italic>Stroop</italic> 3), se utilizaron an&#225;lisis de varianza (ANOVA) con medidas repetidas. Las variables dependientes FC, FR y ARS fueron analizadas aisladamente. Las mediciones correspondientes al <italic>Stroop</italic> 2 no fueron analizadas, por tratarse de una etapa exclusivamente preparatoria al <italic>Stroop</italic> 3. Cuando se hallaron diferencias significativas, se utiliz&#243; el test de Bonferroni para comparaciones m&#250;ltiples, con ajustes para el nivel de significancia <italic>p</italic> &lt; 0,05. Para comparar los promedios de la PA entre la l&#237;nea de base y el <italic>Stroop</italic> 3 se utilizaron test <italic>t</italic> para muestras apareadas. La magnitud de los efectos (<italic>d'</italic>) fue estimada a fin de evaluar el impacto de los cambios en las mediciones fisiol&#243;gicas entre el <italic>Stroop</italic> 3 y la l&#237;nea de base. Seg&#250;n la convenci&#243;n de Cohen<sup>14</sup>, efectos de aproximadamente (0,20) son considerados peque&#241;os, (0,50) como medios y (0,80) elevados. Los datos fueron presentados como la media &#177; error est&#225;ndar de la media.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Los resultados sugieren que las dos versiones elevaron significativamente la FC (<italic>p</italic> &lt; 0,01) y la PA sist&#243;lica (<italic>p</italic> &lt; 0,05) cuando se compar&#243; las resultantes del <italic>Stroop</italic> 3 con las mediciones de base (<xref ref-type="table" rid="es_12t01-body3">tab. 1</xref>). No se verificaron, sin embargo, diferencias significativas en las mediciones de PA, FC y ASR entre las versiones. Las estad&#237;sticas <italic>d'</italic> revelaron que la magnitud de los efectos vari&#243; entre - 1,04 y + 1,49 (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">tab. 2</xref>), lo que sugiere, seg&#250;n la convenci&#243;n de Cohen<sup>14</sup>, grandes efectos entre mediciones relativas al <italic>Stroop</italic> 3 y a la l&#237;nea de base. Cabe destacar que fueron excluidos los registros de tres participantes, debido a la presencia de artefactos, posiblemente a consecuencia de la irregularidad del perfil de movimiento respiratorio presentado y/o de la posici&#243;n del transductor neumogr&#225;fico en el momento del registro.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_12t01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0507-00006-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0507-00006-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El objetivo del estudio fue comparar la reactividad cardiovascular inducida por la versi&#243;n computarizada del test de palabras y colores de <italic>Stroop</italic> - TESTINPACS<sup>&#174;</sup> con la versi&#243;n verbal. Los resultados de las medidas fisiol&#243;gicas sugieren que la versi&#243;n computarizada es un instrumento &#250;til para inducir respuestas cardiovasculares que provienen del estr&#233;s mental agudo en mujeres. Se constat&#243; que durante la ejecuci&#243;n de la etapa <italic>Stroop</italic> 3, las versiones computarizada y verbal proporcionaron incrementos de la misma magnitud en variables como FC, por ejemplo, en relaci&#243;n a las mediciones de base (21,5% <italic>versus</italic> 21,3%, respectivamente). A su vez, las estad&#237;sticas <italic>d'</italic> revelaron que los efectos del estr&#233;s mental produjeron grandes variaciones en la FC (1,44 a 1,49). Estos resultados pueden atribuirse, al menos en parte, a la activaci&#243;n neuro-humoral simp&#225;tica, en raz&#243;n de la demanda de procesamiento de la informaci&#243;n a los efectos de la interferencia palabra color. A&#250;n cuando el presente trabajo haya utilizado mujeres normotensas (PAS &lt; 140 mmHg / PAD &lt; 90), conforme a los criterios de clasificaci&#243;n de las V Directrices Brasileras de Hipertensi&#243;n Arterial<sup>15</sup>, resultados de ensayos cl&#237;nicos destacan el valor diagn&#243;stico y predictivo de la FC. Como ejemplo, existen relatos de aumento de la FC y del d&#233;bito card&#237;aco en individuos j&#243;venes con aparici&#243;n de circulaci&#243;n hiperquin&#233;tica, pese a mantenerse la resistencia vascular perif&#233;rica en intervalos de normalidad<sup>6</sup>.</p>
      <p>Considerando que la reactividad cardiovascular en situaci&#243;n de estr&#233;s mental no es reflejo exclusivo del grado de actividad simp&#225;tica<sup>11</sup>, es posible que la reducci&#243;n de la actividad vagal, expresada en las mediciones de la ASR, haya contribuido al incremento verificado en la FC durante la etapa del <italic>Stroop</italic> 3. Seg&#250;n Porges<sup>16</sup>, actividades que demandan elevados niveles de estr&#233;s mental y procesamiento de la atenci&#243;n pueden resultar en una reducci&#243;n del tono parasimp&#225;tico y alteraciones homeost&#225;ticas. De hecho, se verific&#243; que en las versiones computarizada y verbal, los participantes redujeron la ASR (58,2% <italic>versus</italic> 20,9%, respectivamente). No obstante, es probable que la elevada dispersi&#243;n de los datos en relaci&#243;n a la media dentro de los grupos (<xref ref-type="table" rid="es_12t01-body3">tab. 1</xref>) haya reducido el poder del test (<italic>power</italic>) y, consiguientemente, la probabilidad de observar diferencias significativas con relaci&#243;n a las mediciones basales. Sin embargo, estos resultados corroboran investigaciones<sup>6,11</sup> en que, cuando los participantes realizan test que demandan estados de atenci&#243;n y estr&#233;s psicol&#243;gico agudo, ocurren complejas interacciones entre los sistemas simp&#225;tico y parasimp&#225;tico.</p>
      <p>De particular inter&#233;s fueron los resultados sobre las mediciones de FR. Como se esperaba, solamente la versi&#243;n verbal present&#243; diferencias significativas con relaci&#243;n a las mediciones basales. En la etapa del <italic>Stroop</italic> 3, los participantes elevaron la FR aproximadamente un 11,0% en relaci&#243;n a la l&#237;nea de base. A su vez, en el <italic>Stroop</italic> 1, esta variable se redujo en aproximadamente un 25,5%. En conjunto, estos resultados parecen reflejar un patr&#243;n particular de comportamiento. Por ejemplo, considerando la facilidad de respuestas en ausencia de los efectos de interferencia palabra-color (<italic>Stroop</italic> 1), es probable que las participantes, con el objetivo de cerrar r&#225;pidamente la etapa, hayan realizado una inspiraci&#243;n m&#225;s prolongada, seguida de una breve pausa respiratoria voluntaria. Esa maniobra, al inicio del test, puede justificar la substancial reducci&#243;n de la FR.</p>
      <p>Los resultados tambi&#233;n sugieren que el conflicto generado por la interferencia palabra-color elev&#243; significativamente la PAS, tanto en la versi&#243;n computarizada como en la verbal (9,5% <italic>versus</italic> 9,8%, respectivamente). La elevada magnitud de los efectos (<italic>d'</italic>) refleja estos resultados (1,42 <italic>versus</italic> 1,46, respectivamente). Las mediciones de PA son de extrema relevancia en la pr&#225;ctica cl&#237;nica. Seg&#250;n la hip&#243;tesis de la reactividad cardiovascular, individuos que exhiben respuestas de la presi&#243;n arterial muy por encima de la normalidad, frente a est&#237;mulos ambientales estresantes, presentan un riesgo potencial de desarrollar enfermedades cardiovasculares, particularmente la hipertensiva y la coronaria<sup>17</sup>. En este sentido, los test que inducen el estr&#233;s mental pueden contribuir a la detecci&#243;n precoz de la hiperreactividad de la presi&#243;n en individuos con potencial predisposici&#243;n a la enfermedad hipertensiva. Los resultados, no obstante, no revelaron diferencias significativas en las mediciones de la PAM. Sin embargo, es probable que estos resultados provengan de la peque&#241;a variaci&#243;n observada en la PAD de las participantes del estudio (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">tab. 2</xref>). Mediciones de PAD y PAS no necesariamente var&#237;an de modo paralelo y, dependiendo de las condiciones experimentales y psicol&#243;gicas de los individuos, una puede aumentar mientras la otra permanece estable<sup>18,19</sup>.</p>
      <p>Deben ser consideradas algunas limitaciones del estudio. No se realizaron mediciones continuas sobre las variables de la presi&#243;n arterial. Sin embargo, otros trabajos que abordan la reactividad cardiovascular al estr&#233;s mental, utilizan tambi&#233;n la misma metodolog&#237;a<sup>2,7</sup>. Por lo tanto, se cree que este procedimiento no compromete la validez interna del estudio. Otro aspecto a ser ponderado se refiere al tipo de muestra utilizada, o sea, de conveniencia. Este hecho sugiere cautela en cuanto a la generalizaci&#243;n de los resultados. Deber&#225;n realizarse nuevos estudios en poblaci&#243;n de adultas mayores con hipertensi&#243;n arterial controlada con el objeto de investigar la asociaci&#243;n entre el polimorfismo del gen de la enzima convertidora de angiotensina (ECA) y la reactividad cardiovascular al test palabra-color de <italic>Stroop</italic> - TESTINPACS<sup>&#174;</sup>.</p>
      <p>
        <bold>CONCLUSIONES</bold>
      </p>
      <p>La versi&#243;n computarizada TESTINPACS<sup>&#174;</sup> es un instrumento &#250;til para inducir la reactividad cardiovascular en mujeres j&#243;venes. Las estrategias experimentales que inducen la hiperreactividad del sistema nervioso central tras una sesi&#243;n de estr&#233;s mental son de relevancia, toda vez que ampl&#237;an el abanico de herramientas para estudios en el &#225;rea de la salud humana, que apuntan a la reducci&#243;n del estr&#233;s emocional y a la prevenci&#243;n o tratamiento de la hipertensi&#243;n arterial en sus fases iniciales. El test de <italic>Stroop</italic> computarizado - TESTINPACS<sup>&#174;</sup> se encuentra disponible sin ning&#250;n costo para los laboratorios o instituciones que lo desearen.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
