<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">b5z8xqzBG3k9MgYTXp4cnrr</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000400003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400403</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000400003</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Avalia&#231;&#227;o da perfus&#227;o e fun&#231;&#227;o mioc&#225;rdicas em v&#237;timas de escorpionismo utilizando o Gated-SPECT</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Figueiredo</surname>
            <given-names>Alexandre Baldini de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cupo</surname>
            <given-names>Palmira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pintya</surname>
            <given-names>Ant&#244;nio O</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Caligaris</surname>
            <given-names>F&#225;bio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Marin-Neto</surname>
            <given-names>Jos&#233; A</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Hering</surname>
            <given-names>Sylvia E</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sim&#245;es</surname>
            <given-names>Marcus Vinicius</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>444</fpage>
      <lpage>451</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>25</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>05</day>
          <month>11</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>09</day>
          <month>07</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O choque cardiog&#234;nico e o edema agudo de pulm&#227;o s&#227;o as principais causas de &#243;bito em pacientes com escorpionismo, cujo mecanismo fisiopatol&#243;gico ainda &#233; controverso. OBJETIVOS: Investigar a correla&#231;&#227;o entre os dist&#250;rbios da perfus&#227;o mioc&#225;rdica e a fun&#231;&#227;o contr&#225;til do ventr&#237;culo esquerdo, em v&#237;timas de escorpionismo. M&#201;TODOS: Quinze pacientes submeteram-se &#224; cintilografia de perfus&#227;o mioc&#225;rdica sincronizada com ECG (Gated SPECT), dentro de 72 horas e 15 dias ap&#243;s o acidente escorpi&#244;nico. As imagens foram analisadas visualmente por escore semiquantitativo de perfus&#227;o (0 = normal, 4 = ausente) e mobilidade (0 = normal, 4 = acin&#233;tico), utilizando modelo de 17 segmentos. Para cada paciente foram calculados escores somados de perfus&#227;o (ESP) e mobilidade (ESM). A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (FEVE) foi calculada por software comercialmente dispon&#237;vel. RESULTADOS: Na avalia&#231;&#227;o inicial, 12 dos 15 pacientes apresentaram altera&#231;&#245;es da contratilidade e da perfus&#227;o mioc&#225;rdica. O ESP foi de 12,5 &#194;&#177; 7,3, o ESM de 17,0 &#194;&#177; 12, 8 e a FEVE de 44,6 &#194;&#177; 16,0%. Houve correla&#231;&#227;o positiva entre o ESP e o ESM (r = 0,68; p = 0,005) e negativa entre o ESP e a FEVE (r = -0,75; p = 0,0021). Os estudos de seguimento mostraram recupera&#231;&#227;o da contratilidade global (FEVE de 68,9 &#194;&#177; 9,5, p = 0,0002), segmentar (ESM 2,6 &#194;&#177; 3,1, p = 0,0009) e da perfus&#227;o (ESP 3,7 &#194;&#177; 3,3, p = 0,0003). A melhora da FEVE correlacionou-se positivamente com a melhora do ESP (r = 0,72; p = 0,0035). CONCLUS&#213;ES: Altera&#231;&#245;es perfusionais mioc&#225;rdicas s&#227;o comuns no envenenamento escorpi&#244;nico e correlacionam-se topograficamente com a disfun&#231;&#227;o contr&#225;til. A recupera&#231;&#227;o da contratilidade correlaciona-se com a reversibilidade dos defeitos perfusionais. Estes achados sugerem a participa&#231;&#227;o de altera&#231;&#245;es perfusionais mioc&#225;rdicas na fisiopatologia desta forma de insufici&#234;ncia ventricular aguda. (Arq Bras Cardiol 2010;94(4): 444-451)</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Escorpi&#245;es</kwd>
        <kwd>cintilografia</kwd>
        <kwd>perfus&#227;o</kwd>
        <kwd>disfun&#231;&#227;o ventricular</kwd>
        <kwd>edema pulmonar</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> CARDILOGIA NUCLEAR</p>
    <p>Avalia&#231;&#227;o da perfus&#227;o e fun&#231;&#227;o mioc&#225;rdicas em v&#237;timas de escorpionismo utilizando o Gated-SPECT</p>
    <p>
      <bold>Alexandre Baldini de Figueiredo; Palmira Cupo; Ant&#244;nio O. Pintya; F&#225;bio Caligaris; Jos&#233; A. Marin-Neto; Sylvia E. Hering; Marcus Vinicius Sim&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto - USP - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="linkcorresp">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> O choque cardiog&#234;nico e o edema agudo de pulm&#227;o s&#227;o as principais causas de &#243;bito em pacientes com escorpionismo, cujo mecanismo fisiopatol&#243;gico ainda &#233; controverso. </p>
    <p><bold>OBJETIVOS:</bold> Investigar a correla&#231;&#227;o entre os dist&#250;rbios da perfus&#227;o mioc&#225;rdica e a fun&#231;&#227;o contr&#225;til do ventr&#237;culo esquerdo, em v&#237;timas de escorpionismo. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Quinze pacientes submeteram-se &#224; cintilografia de perfus&#227;o mioc&#225;rdica sincronizada com ECG (Gated SPECT), dentro de 72 horas e 15 dias ap&#243;s o acidente escorpi&#244;nico. As imagens foram analisadas visualmente por escore semiquantitativo de perfus&#227;o (0 = normal, 4 = ausente) e mobilidade (0 = normal, 4 = acin&#233;tico), utilizando modelo de 17 segmentos. Para cada paciente foram calculados escores somados de perfus&#227;o (ESP) e mobilidade (ESM). A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (FEVE) foi calculada por software comercialmente dispon&#237;vel. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Na avalia&#231;&#227;o inicial, 12 dos 15 pacientes apresentaram altera&#231;&#245;es da contratilidade e da perfus&#227;o mioc&#225;rdica. O ESP foi de 12,5 &#194;&#177; 7,3, o ESM de 17,0 &#194;&#177; 12, 8 e a FEVE de 44,6 &#194;&#177; 16,0%. Houve correla&#231;&#227;o positiva entre o ESP e o ESM (r = 0,68; p = 0,005) e negativa entre o ESP e a FEVE (r = -0,75; p = 0,0021). Os estudos de seguimento mostraram recupera&#231;&#227;o da contratilidade global (FEVE de 68,9 &#194;&#177; 9,5, p = 0,0002), segmentar (ESM 2,6 &#194;&#177; 3,1, p = 0,0009) e da perfus&#227;o (ESP 3,7 &#194;&#177; 3,3, p = 0,0003). A melhora da FEVE correlacionou-se positivamente com a melhora do ESP (r = 0,72; p = 0,0035). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#213;ES:</bold> Altera&#231;&#245;es perfusionais mioc&#225;rdicas s&#227;o comuns no envenenamento escorpi&#244;nico e correlacionam-se topograficamente com a disfun&#231;&#227;o contr&#225;til. A recupera&#231;&#227;o da contratilidade correlaciona-se com a reversibilidade dos defeitos perfusionais. Estes achados sugerem a participa&#231;&#227;o de altera&#231;&#245;es perfusionais mioc&#225;rdicas na fisiopatologia desta forma de insufici&#234;ncia ventricular aguda. (Arq Bras Cardiol 2010;94(4): 444-451)</p>
    <p><bold>Palavras chave:</bold> Escorpi&#245;es, cintilografia, perfus&#227;o, disfun&#231;&#227;o ventricular, edema pulmonar.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os escorpi&#245;es s&#227;o respons&#225;veis por um dos mais antigos problemas de sa&#250;de p&#250;blica que a humanidade j&#225; enfrentou. No Brasil acidentes escorpi&#244;nicos s&#227;o comuns, mesmo levando em conta a subnotifica&#231;&#227;o dos casos leves. Segundo a Funda&#231;&#227;o Nacional de Sa&#250;de (FUNASA), entre janeiro de 1990 e dezembro de 1993, foram notificados 24.826 casos, com 143 &#243;bitos<sup>1</sup>.</p>
    <p>As manifesta&#231;&#245;es cardiorrespirat&#243;rias, particularmente o choque circulat&#243;rio e o edema agudo de pulm&#227;o s&#227;o as principais causas de &#243;bito ap&#243;s o acidente escorpi&#244;nico. Diversos estudos j&#225; descreveram altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas, enzim&#225;ticas, ecocardiogr&#225;ficas e hemodin&#226;micas compat&#237;veis com agress&#227;o card&#237;aca, disfun&#231;&#227;o contr&#225;til e insufici&#234;ncia ventricular esquerda aguda nesta s&#237;ndrome cl&#237;nica<sup>2-9</sup>.</p>
    <p>Embora o veneno pare&#231;a exercer algum efeito direto sobre a fibra mioc&#225;rdica, a maior parte dos autores concorda que o fator determinante da disfun&#231;&#227;o card&#237;aca seja o efeito das altas concentra&#231;&#245;es de catecolaminas<sup>10</sup>. Al&#233;m da sobrecarga hemodin&#226;mica provocada pelo aumento da press&#227;o arterial e do retorno venoso, &#233; sabido que o excessivo est&#237;mulo catecolamin&#233;rgico pode provocar dano mioc&#225;rdico.</p>
    <p>Outro poss&#237;vel mecanismo frequentemente aventado como respons&#225;vel pelas altera&#231;&#245;es card&#237;acas no escorpionismo &#233; a isquemia mioc&#225;rdica. De fato, observa-se que o eletrocardiograma das v&#237;timas de acidentes escorpi&#244;nicos graves mostra frequentemente altera&#231;&#245;es compat&#237;veis com isquemia mioc&#225;rdica: supra e infradesnivelamentos do segmento ST e zonas eletricamente inativas, muitas vezes associados &#224; eleva&#231;&#227;o dos n&#237;veis das enzimas card&#237;acas. A isquemia mioc&#225;rdica no envenenamento escorpi&#244;nico pode ser decorrente do hiperest&#237;mulo de receptores alfaadren&#233;rgicos, que provocaria constri&#231;&#227;o microvascular na circula&#231;&#227;o coronariana.</p>
    <p>A participa&#231;&#227;o da isquemia mioc&#225;rdica na fisiopatologia do acidente escorpi&#244;nico em humanos foi sugerida em poucos estudos cl&#237;nicos<sup>11-13</sup>. Em relato anterior, demonstramos a presen&#231;a de graves altera&#231;&#245;es perfusionais mioc&#225;rdicas transit&#243;rias em v&#237;timas de escorpionismo grave<sup>14</sup>. Entretanto, a avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o ventricular e da perfus&#227;o mioc&#225;rdica foram realizadas por m&#233;todos de imagens diferentes - Ecocardiograma e SPECT de perfus&#227;o mioc&#225;rdica, respectivamente -, e de forma n&#227;o simult&#226;nea. O objetivo da presente investiga&#231;&#227;o &#233; analisar detalhadamente a correla&#231;&#227;o topogr&#225;fica entre altera&#231;&#245;es da perfus&#227;o e da fun&#231;&#227;o ventricular esquerda, incluindo o acompanhamento da evolu&#231;&#227;o temporal, mediante an&#225;lise simult&#226;nea desses par&#226;metros, com imagens de gated-SPECT de perfus&#227;o mioc&#225;rdica.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Crit&#233;rios de Inclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Foram prospectivamente considerados para inclus&#227;o neste estudo, pacientes de ambos os g&#234;neros, sem limites de idade, previamente h&#237;gidos, v&#237;timas de acidentes escorpi&#244;nicos clinicamente classificados como moderados ou graves (pela presen&#231;a de sintomas sist&#234;micos de hiperatividade simp&#225;tica ou parassimp&#225;tica ou manifesta&#231;&#245;es cardiorrespirat&#243;rias que traduzissem a&#231;&#227;o sist&#234;mica do veneno). O trabalho foi avaliado e aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto, da Universidade de S&#227;o Paulo, e as pessoas respons&#225;veis pelos pacientes assinaram termo de consentimento.</p>
    <p>
      <bold>Crit&#233;rios de exclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Foram exclu&#237;dos os pacientes que exibiram instabilidade cl&#237;nica que impossibilitasse seu deslocamento ao Servi&#231;o de Medicina Nuclear para realiza&#231;&#227;o dos estudos cintilogr&#225;ficos em tempo h&#225;bil, gravidez, lacta&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Protocolo de estudo</bold>
    </p>
    <p>Todos os pacientes receberam soro antiveneno de escorpi&#227;o precedido de corticoides e anti-histam&#237;nicos endovenosos para prevenir ou minimizar rea&#231;&#245;es de hipersensibilidade imediata (hidrocortisona, polaramine e ranitidina) e tratamento de suporte, incluindo oxig&#234;nio sob cateter nasal, diur&#233;ticos e agentes inotr&#243;picos naqueles casos em que se julgou necess&#225;rio. Os seguintes exames eram realizados na admiss&#227;o e de forma seriada em todos os pacientes inclu&#237;dos no estudo: hemograma, fun&#231;&#227;o renal, eletr&#243;litos, glicemia, CKMB, eletrocardiograma, radiografia de t&#243;rax.</p>
    <p>
      <bold>Estudo perfusional mioc&#225;rdico ("Gated Spect")</bold>
    </p>
    <p>Todos os pacientes inclu&#237;dos no estudo realizaram cintilografia de perfus&#227;o mioc&#225;rdica com administra&#231;&#227;o de <sup>99m</sup>Tc-SESTAMIBI em repouso dentro das primeiras 72 horas ap&#243;s o acidente escorpi&#244;nico. Os exames foram repetidos entre o per&#237;odo de uma a duas semanas ap&#243;s o in&#237;cio do quadro; e em dois pacientes em que persistiram altera&#231;&#245;es perfusionais graves (escore somado de perfus&#227;o igual ou maior a 8), os estudos foram repetidos mais tardiamente para acompanhamento evolutivo das altera&#231;&#245;es encontradas.</p>
    <p>Todos os estudos foram adquiridos em gama c&#226;mara digital DST-Sopha Medical Vision, equipada com dois detectores de campo m&#233;dio, retangulares, acoplados a colimadores de baixa energia e alta resolu&#231;&#227;o, com janela energ&#233;tica de aceita&#231;&#227;o de 20% centrada em 140 Kev (fotopico do <sup>99m</sup>-Tc).</p>
    <p>As imagens tomogr&#225;ficas de emiss&#227;o foram adquiridas 1 hora ap&#243;s a administra&#231;&#227;o endovenosa, em repouso, de 14,8 MBq/kg (0,4mCi/kg) de <sup>99m</sup>Tc - SESTAMIBI utilizando-se protocolo de aquisi&#231;&#227;o com &#226;ngulo de varredura de 180&#186;, paciente em posi&#231;&#227;o supina, &#243;rbita circunferencial tipo "step-and-shoot", da posi&#231;&#227;o obl&#237;qua anterior direita at&#233; a obl&#237;qua posterior esquerda, com 32 proje&#231;&#245;es, 60 segundos por proje&#231;&#227;o, com matriz 64x64. As imagens foram adquiridas sincronizadas com o ECG (Gated SPECT) para an&#225;lise da fun&#231;&#227;o contr&#225;til global e segmentar do ventr&#237;culo esquerdo, utilizando-se aquisi&#231;&#227;o com 8 quadros por ciclo card&#237;aco, com janela de aceita&#231;&#227;o de 50% em torno do valor m&#233;dio do intervalo R-R.</p>
    <p>As imagens de perfus&#227;o mioc&#225;rdica foram processadas em computador dedicado utilizando softwares comercialmente dispon&#237;veis (Sopha Medical Vision). Ap&#243;s defini&#231;&#227;o manual dos eixos de reorienta&#231;&#227;o espacial e c&#225;lculo de cortes tomogr&#225;ficos nos tr&#234;s planos ortogonais, as imagens eram apresentadas para an&#225;lise. Cada imagem foi analisada por dois observadores independentes que avaliaram de forma semiquantitativa (escores de an&#225;lise visual) a perfus&#227;o e a fun&#231;&#227;o contr&#225;til dos diversos segmentos mioc&#225;rdicos, sendo as eventuais discord&#226;ncias resolvidas por consenso. Para esta an&#225;lise, a parede do ventr&#237;culo esquerdo foi subdividida em 17 segmentos<sup>15</sup> (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>) atribuindo-se para cada segmento um escore visual semiquantitativo de perfus&#227;o (0 = normal, 1 = hipocapta&#231;&#227;o discreta, 2 = hipocapta&#231;&#227;o moderada, 3 = hipocapta&#231;&#227;o severa, 4 = aus&#234;ncia de capta&#231;&#227;o) e de mobilidade (0 = normal, 1 = hipocinesia discreta, 2 = hipocinesia moderada, 3 = hipocinesia intensa e 4 = acin&#233;tico).</p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf01.jpg"/></fig>
    <p>A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo foi calculada automaticamente utilizando-se <italic>software</italic> "The Cedars-Sinai Quantitative Gated Spect" (QGS)<sup>16</sup>.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise Estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>As vari&#225;veis s&#227;o descritas na forma de m&#233;dia e desvio padr&#227;o da m&#233;dia.</p>
    <p>Para an&#225;lise da correla&#231;&#227;o topogr&#225;fica entre anormalidades de perfus&#227;o e mobilidade segmentar foi utilizado o teste de heterogeneidade de distribui&#231;&#227;o de frequ&#234;ncias de quiquadrado. Para an&#225;lise de correla&#231;&#227;o da intensidade dos dist&#250;rbios segmentares de perfus&#227;o e mobilidade foi utilizado o c&#225;lculo do &#237;ndice kappa de Cohen.</p>
    <p>Para teste da signific&#226;ncia da diferen&#231;a entre m&#233;dias das vari&#225;veis obtidas na situa&#231;&#227;o inicial e seguimento, foi utilizado o teste t pareado quando a distribui&#231;&#227;o amostral das vari&#225;veis era normal, ou Wilcoxon em caso contr&#225;rio.</p>
    <p> O teste de Kolmogorov-Smirnoff foi utilizado para testar-se se a distribui&#231;&#227;o amostral das vari&#225;veis era normal.</p>
    <p> Foi estabelecido como significativo um valor de p &lt; 0,05.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Aspectos cl&#237;nicos e laboratoriais</bold>
    </p>
    <p>Quinze pacientes foram inclu&#237;dos no estudo (n = 15), 9 do sexo masculino, com idade m&#233;dia de 7,6 &#194;&#177; 4 anos. A maior parte dos pacientes deu entrada na Unidade de Emerg&#234;ncia dentro das primeiras 3 horas ap&#243;s a picada, extremos de 1 a 6,5 horas. Todos os pacientes apresentavam algum sinal de envenenamento al&#233;m da dor local, sendo os mais frequentes v&#244;mitos, diaforese e altera&#231;&#245;es do n&#237;vel de consci&#234;ncia. Dos 15 casos, 12 foram clinicamente classificados como graves, sendo que 7 deles evolu&#237;ram com edema agudo de pulm&#227;o e 6 necessitaram do uso de aminas vasoativas. Algumas caracter&#237;sticas cl&#237;nicolaboratorias desta casu&#237;stica s&#227;o mostradas na Tabela 1. Seis pacientes exibiram aumento significativo (excedendo duas vezes o limite do normal) dos n&#237;veis s&#233;ricos de CKMB.</p>
    <p>
      <bold>Altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas</bold>
    </p>
    <p>Todos os pacientes (com exce&#231;&#227;o do n&#186; 7) apresentaram em algum momento da evolu&#231;&#227;o significativas altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas. As altera&#231;&#245;es mais frequentemente encontradas, al&#233;m da taquicardia sinusal, foram as da onda T e do segmento ST (supra e/ou infradesnivelamento). Em 4 casos observou-se tamb&#233;m a presen&#231;a de "zona eletricamente inativa" transit&#243;ria que desapareceu em poucos dias.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o da perfus&#227;o mioc&#225;rdica</bold>
    </p>
    <p>Dos 15 pacientes inclu&#237;dos no estudo, 12 (80%) demonstraram altera&#231;&#245;es significativas da perfus&#227;o mioc&#225;rdica (escore somado de perfus&#227;o &gt; 4), todos com acidentes escorpi&#244;nicos clinicamente classificados como graves. Apenas 1 paciente com acidente moderado apresentou estudo perfusional normal. O n&#250;mero de segmentos envolvidos por paciente foi de 7,9 &#194;&#177; 4,2 e o escore somado de perfus&#227;o foi de 12,5 &#194;&#177; 7,3.</p>
    <p>A distribui&#231;&#227;o dos defeitos perfusionais n&#227;o respeitou os limites nem acompanhou a distribui&#231;&#227;o dos principais territ&#243;rios de irriga&#231;&#227;o coronariana (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>). Notou-se elevada frequ&#234;ncia de acometimento das por&#231;&#245;es basais das paredes ventriculares (particularmente paredes anterior e septal), frequ&#234;ncia essa que diminui progressivamente nas por&#231;&#245;es m&#233;dias e principalmente na regi&#227;o apical. A <xref ref-type="fig" rid="fig03">Figura 3</xref> ilustra a distribui&#231;&#227;o da frequ&#234;ncia das altera&#231;&#245;es perfusionais por segmento mioc&#225;rdico.</p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf02.jpg"/></fig>
    <fig id="fig03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf03.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o da Fun&#231;&#227;o Ventricular Esquerda</bold>
    </p>
    <p>Observou-se frequentemente a redu&#231;&#227;o da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ventricular esquerda (10 pacientes), com m&#233;dia de 44,6% &#194;&#177; 16 %. Em apenas um paciente n&#227;o foi poss&#237;vel avaliar a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o, por problemas t&#233;cnicos relacionados &#224; diminuta dimens&#227;o da cavidade ventricular.</p>
    <p>Em todos os pacientes que apresentaram depress&#227;o do desempenho sist&#243;lico global do ventr&#237;culo esquerdo, esta estava associada a importantes altera&#231;&#245;es da contratilidade segmentar. De forma semelhante ao que ocorreu com as altera&#231;&#245;es perfusionais, as por&#231;&#245;es basais e m&#233;dias do ventr&#237;culo esquerdo foram as que demonstraram maior comprometimento contr&#225;til e a regi&#227;o apical a menos acometida (<xref ref-type="fig" rid="fig04">Figura 4</xref>).</p>
    <fig id="fig04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf04.jpg"/></fig>
    <p>Observou-se correla&#231;&#227;o negativa significativa entre o escore somado de perfus&#227;o e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (r = - 0,75 p = 0,0021 - an&#225;lise de correla&#231;&#227;o de Pearson). Observou-se tamb&#233;m correla&#231;&#227;o positiva entre os escores somados de perfus&#227;o e a intensidade das altera&#231;&#245;es na contratilidade avaliada atrav&#233;s do escore somado de mobilidade (r = 0,68; p = 0,0050 - an&#225;lise de correla&#231;&#227;o de Pearson).</p>
    <p>Observou-se ainda correla&#231;&#227;o topogr&#225;fica significativa entre as altera&#231;&#245;es perfusionais e de mobilidade. Entre os segmentos em que se detectou altera&#231;&#227;o perfusional (total de 120) evidenciou-se altera&#231;&#227;o concomitante da mobilidade em 101. Por outro lado, entre os 135 segmentos que apresentavam perfus&#227;o normal 113 exibiam mobilidade tamb&#233;m normal. A concord&#226;ncia geral foi de 84% (qui-quadrado = 114.50; p &lt; 0,0001).</p>
    <p>Observou-se ainda correla&#231;&#227;o positiva entre a intensidade e extens&#227;o do defeito perfusional mioc&#225;rdico quantificado pelo escore somado de perfus&#227;o e os valores de pico de CKMB, r = 0,61 p = 0,0152. Evidenciou-se tamb&#233;m associa&#231;&#227;o significativa entre a ocorr&#234;ncia de altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas e a presen&#231;a de altera&#231;&#245;es perfusionais (p = 0,0440 teste exato de Fisher). Dos 12 pacientes com altera&#231;&#245;es perfusionais nos estudos da fase inicial, 8 (67%) apresentaram significativas altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas no eletrocardiograma: supra ou infradesnivelamento do segmento ST de pelo menos 1 mm ou onda Q patol&#243;gica em pelo menos duas deriva&#231;&#245;es cont&#237;guas. Por outro lado, os 3 pacientes que n&#227;o exibiram anormalidades perfusionais significativas nos estudos de fase inicial apresentaram apenas altera&#231;&#245;es na morfologia e dura&#231;&#227;o da onda T.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o tardia</bold>
    </p>
    <p>Evolutivamente, quase todos os pacientes apresentaram significativa melhora do padr&#227;o perfusional mioc&#225;rdico, tendo ocorrido significativa diminui&#231;&#227;o do escore somado de perfus&#227;o (3,7 &#194;&#177; 3,3) em rela&#231;&#227;o ao estudo da fase aguda (p = 0,0003, teste t pareado p = 0,003, <xref ref-type="fig" rid="fig05">Figura 5</xref>).</p>
    <fig id="fig05">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf05.jpg"/></fig>
    <p>A melhora perfusional foi acompanhada de recupera&#231;&#227;o do desempenho sist&#243;lico global e segmentar do ventr&#237;culo esquerdo. No estudo de acompanhamento observou-se diminui&#231;&#227;o do escore somado de mobilidade (2,6 &#194;&#177; 3,1, p = 0,0009, teste t pareado) e aumento significativo da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (68.9 &#194;&#177; 9.5%, p = 0,0002, teste t pareado, <xref ref-type="fig" rid="fig06">figura 6</xref>) comparativamente ao estudo na fase aguda.</p>
    <fig id="fig06">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf06.jpg"/></fig>
    <p>Observou-se correla&#231;&#227;o positiva entre a recupera&#231;&#227;o da FEVE e a redu&#231;&#227;o do escore de perfus&#227;o (r = 0.65, p = 0,008, <xref ref-type="fig" rid="fig07">figura 7</xref>), mostrando que os pacientes com maior grau de recupera&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o ventricular exibiam concomitante redu&#231;&#227;o das anormalidades de perfus&#227;o.</p>
    <fig id="fig07">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf07.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nossos resultados mostram que em pacientes com escorpionismo moderado a grave a disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo est&#225; intimamente relacionada com dist&#250;rbios da perfus&#227;o mioc&#225;rdica. A associa&#231;&#227;o entre as anormalidades de perfus&#227;o e fun&#231;&#227;o pode ser demonstrada tanto na concord&#226;ncia da distribui&#231;&#227;o topogr&#225;fica do acometimento segmentar como na correla&#231;&#227;o positiva entre os valores individuais da gravidade da anormalidade de perfus&#227;o global, estimada pelos escores somados de perfus&#227;o, e a intensidade da disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo, avaliada pela redu&#231;&#227;o da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o.</p>
    <p>A observa&#231;&#227;o sequencial da evolu&#231;&#227;o das anormalidades de perfus&#227;o e fun&#231;&#227;o fornece suporte adicional substancial &#224; vincula&#231;&#227;o entre os dist&#250;rbios. A revers&#227;o da disfun&#231;&#227;o ventricular segmentar e global ocorreu de forma paralela &#224; melhora dos dist&#250;rbios de perfus&#227;o, aspecto demonstrado pela correla&#231;&#227;o positiva entre a diferen&#231;a dos escores de perfus&#227;o entre a fase aguda e tardia e a melhora da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo no mesmo per&#237;odo.</p>
    <p>Evid&#234;ncias indiretas apoiando o papel da isquemia mioc&#225;rdica na g&#234;nese da disfun&#231;&#227;o ventricular sist&#243;lica puderam ser encontradas na correla&#231;&#227;o positiva entre a intensidade das altera&#231;&#245;es perfusionais na fase aguda do acidente escorpi&#244;nico, o n&#237;vel de eleva&#231;&#227;o das enzimas card&#237;acas (CKMB) e a intensidade das altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas.</p>
    <p>Em conjunto, estes resultados sugerem fortemente que a isquemia mioc&#225;rdica exer&#231;a um papel relevante na fisiopatologia da insufici&#234;ncia card&#237;aca aguda transit&#243;ria associada ao envenenamento escorpi&#244;nico. </p>
    <p>No presente estudo a avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o ventricular global e segmentar foi realizada atrav&#233;s da obten&#231;&#227;o de imagens de perfus&#227;o mioc&#225;rdica sincronizadas com ECG, permitindo a avalia&#231;&#227;o simult&#226;nea da perfus&#227;o e fun&#231;&#227;o mioc&#225;rdicas, conferindo maior poder de observa&#231;&#227;o da correla&#231;&#227;o topogr&#225;fica entre as altera&#231;&#245;es. No melhor do nosso conhecimento esta &#233; a primeira investiga&#231;&#227;o a aplicar esse m&#233;todo para estudar a correla&#231;&#227;o destes par&#226;metros funcionais em v&#237;timas de escorpionismo. A literatura tem demonstrado repetidamente a acur&#225;cia e a reprodutibilidade da quantifica&#231;&#227;o da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo pelo Gated SPECT em rela&#231;&#227;o a diversos outros tipos de avalia&#231;&#227;o (ecocardiograma, ventriculografia radioisot&#243;pica, ventriculografia por contraste)<sup>16-18</sup>.</p>
    <p>A primeira descri&#231;&#227;o de altera&#231;&#227;o da perfus&#227;o mioc&#225;rdica ap&#243;s o envenenamento escorpi&#244;nico em humanos foi feita por Geron e cols.<sup>6</sup> que relataram defeitos perfusionais nas por&#231;&#245;es basais das paredes anterior, septal, inferior e p&#243;stero-lateral na cintilografia de repouso com <sup>201</sup>Tl (imagens planares) em uma paciente de 14 anos com escorpionismo grave, edema agudo de pulm&#227;o com disfun&#231;&#227;o ventricular.</p>
    <p>No estudo de Bahloul e cols.<sup>13</sup> 6 pacientes com evid&#234;ncias de disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda ap&#243;s acidente escorpi&#244;nico foram submetidos &#224; cintilografia de perfus&#227;o mioc&#225;rdica com T&#225;lio-201, 12 a 17 horas ap&#243;s o evento. Em todos os pacientes foram observadas altera&#231;&#245;es de perfus&#227;o mioc&#225;rdica. Os exames foram repetidos em apenas 2 pacientes ap&#243;s 6 e 15 dias, mostrando recupera&#231;&#227;o parcial das altera&#231;&#245;es encontradas.</p>
    <p>Os resultados obtidos no presente estudo confirmam algumas das observa&#231;&#245;es iniciais de Bahoul e cols.<sup>13</sup> e as complementam com outros dados importantes, principalmente no tocante &#224; revers&#227;o das anormalidades de perfus&#227;o e fun&#231;&#227;o em curto prazo ap&#243;s o envenenamento.</p>
    <p>
      <bold>Persist&#234;ncia de defeitos de perfus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Embora a fun&#231;&#227;o contr&#225;til global e segmentar do ventr&#237;culo esquerdo tenha sido considerada normal nos estudos de seguimento em todos os pacientes, o mesmo n&#227;o ocorreu com rela&#231;&#227;o &#224; perfus&#227;o mioc&#225;rdica, uma vez que quatro pacientes ainda apresentaram no estudo de seguimento d&#233;ficits perfusionais considerados significativos (escore somado maior do que 4). Os defeitos perfusionais persistentes no estudo de seguimento podem representar altera&#231;&#227;o funcional residual da microcircula&#231;&#227;o com redu&#231;&#227;o do fluxo mioc&#225;rdico em repouso ainda pass&#237;vel de normaliza&#231;&#227;o em estudos mais tardios. Por outro lado, &#233; tamb&#233;m importante considerar que v&#225;rios pacientes desta casu&#237;stica apresentaram eleva&#231;&#227;o significativa dos n&#237;veis de enzimas card&#237;acas traduzindo les&#227;o tissular. Este resultado faz sugerir que os defeitos perfusionais discretos nas imagens de seguimento possam refletir a presen&#231;a de pequenas ilhas de fibrose mioc&#225;rdica, insuficientes para provocar comprometimento percept&#237;vel da fun&#231;&#227;o contr&#225;til global ou segmentar do ventr&#237;culo esquerdo, mas, em alguns casos, evidenciadas em um estudo sabidamente sens&#237;vel como a cintilografia de perfus&#227;o. &#201; poss&#237;vel especularmos que tais altera&#231;&#245;es estruturais inicialmente subcl&#237;nicas possam cursar com remodelamento ventricular e comprometimento da fun&#231;&#227;o ventricular a longo prazo.</p>
    <p>A hip&#243;tese de que o acidente escorpi&#244;nico possa causar sequela funcional tardia do ventr&#237;culo esquerdo foi originalmente levantada por Sundararaman e cols.<sup>19</sup>. Em estudo tipo caso controle realizado na &#205;ndia, os autores identificaram a hist&#243;ria pr&#233;via de envenenamento escorpi&#244;nico como fator de risco para desenvolvimento de miocardiopatia dilatada idiop&#225;tica. Os resultados daquele estudo poderiam sugerir que, apesar da aparente recupera&#231;&#227;o funcional mioc&#225;rdica ap&#243;s o acidente escorpi&#244;nico, os pacientes persistiriam com algum grau de dano estrutural card&#237;aco subcl&#237;nico que, ap&#243;s alguns anos, poderia servir de substrato para sua progress&#227;o, remodelamento card&#237;aco e desenvolvimento de disfun&#231;&#227;o ventricular sintom&#225;tica. Dessa forma, o achado de defeitos perfusionais persistentes tardios na nossa casu&#237;stica poderia servir como refor&#231;o indireto dessa hip&#243;tese.</p>
    <p>Consideramos que o esclarecimento do significado fisiopatol&#243;gico dos defeitos perfusionais persistentes observados nos estudos de seguimento demandaria a realiza&#231;&#227;o de uma nova investiga&#231;&#227;o delineada para esse fim, ou seja, com avalia&#231;&#245;es seriadas mais tardias da perfus&#227;o e fun&#231;&#227;o ventricular esquerda.</p>
    <p>
      <bold>Mecanismos fisiopatol&#243;gicos</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise de nossos resultados evidencia que os dist&#250;rbios perfusionais mioc&#225;rdicos observados nos pacientes com escorpionismo dificilmente seriam explicados por espasmo de ramos coronarianos subepic&#225;rdicos. O acometimento preferencial das por&#231;&#245;es basais e m&#233;dias do ventr&#237;culo esquerdo e a tend&#234;ncia a poupar a regi&#227;o apical n&#227;o obedece &#224; distribui&#231;&#227;o dos principais territ&#243;rios de irriga&#231;&#227;o dos vasos coronarianos, favorecendo a hip&#243;tese de constri&#231;&#227;o microvascular. De fato, existem v&#225;rios argumentos fisiopatol&#243;gicos que refor&#231;am a no&#231;&#227;o de que o estado hiperadren&#233;rgico, que se constitui um aspecto saliente do quadro escorpi&#244;nico, possa causar espasmo microcirculat&#243;rio e isquemia em diferentes regi&#245;es e &#243;rg&#227;os.</p>
    <p>Estudos pr&#233;vios em modelos experimentais demonstraram a correla&#231;&#227;o entre hiperest&#237;mulo adren&#233;rgico e indu&#231;&#227;o de constric&#231;&#227;o da microcircula&#231;&#227;o e isquemia em diferentes territ&#243;rios vasculares<sup>20</sup>. A indu&#231;&#227;o de isquemia mioc&#225;rdica pelo est&#237;mulo excessivo de catecolaminas pode ocorrer na depend&#234;ncia tanto do intenso aumento do consumo mioc&#225;rdico de oxig&#234;nio (atrav&#233;s da importante sobrecarga hemodin&#226;mica ocasionada pela eleva&#231;&#227;o da press&#227;o arterial, taquicardia, aumento da resist&#234;ncia vascular perif&#233;rica e do retorno venoso), como pela combina&#231;&#227;o de espasmo coron&#225;rio e/ou vasoconstri&#231;&#227;o da microcircula&#231;&#227;o<sup>20,21</sup>.</p>
    <p>Evid&#234;ncias da indu&#231;&#227;o de espasmo microcirculat&#243;rio causado pelo hiperest&#237;mulo adren&#233;rgico no acidente escorpi&#244;nico foram publicados por Zeghal e cols.<sup>22 </sup>utilizando modelo experimental de envenenamento escorpi&#244;nico em ratos anestesiados. Neste estudo, a administra&#231;&#227;o do veneno provocou aumento de 30 a 40 vezes nos n&#237;veis plasm&#225;ticos de catecolaminas e esteve associado a aumento dose dependente da press&#227;o arterial, das resist&#234;ncias vasculares renal, muscular e perif&#233;rica total. Estes efeitos foram quase totalmente suprimidos quando as cobaias eram previamente tratadas com fentolamina (bloqueador alfa adren&#233;rgico). Os dados deste estudo mostram no escorpionismo a exist&#234;ncia de importante vasoconstri&#231;&#227;o sist&#234;mica e regional muito provavelmente provocada por hiperest&#237;mulo alfa-adren&#233;rgico.</p>
    <p>A isquemia mioc&#225;rdica como mecanismo fisiopatol&#243;gico parece particularmente relevante quando se considera o quadro cl&#237;nico do acidente escorpi&#244;nico grave. Neste contexto tem chamado a aten&#231;&#227;o de muitos investigadores, a presen&#231;a de altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas compat&#237;veis com isquemia e les&#227;o mioc&#225;rdicas e a eleva&#231;&#227;o dos n&#237;veis s&#233;ricos de enzimas indicativas de les&#227;o de fibras card&#237;acas<sup>2,3,9</sup>. No presente estudo estas altera&#231;&#245;es igualmente se consubstanciaram, corroborando as observa&#231;&#245;es anteriores. As altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas foram frequentes em nossa casu&#237;stica e em alguns casos chegaram a se assemelhar &#224;quelas observadas em casos de infarto agudo do mioc&#225;rdio. Eleva&#231;&#245;es enzim&#225;ticas (CKMB) significativas ocorreram em 8 dos 15 pacientes (valores de ao menos 50 U/l, 2 vezes acima do considerado normal) e outros cinco apresentaram valores lim&#237;trofes (entre 25 e 50 U/l).</p>
    <p>Os elementos levantados acima apoiam a hip&#243;tese de que a disfun&#231;&#227;o contr&#225;til regional no escorpionismo grave seja causada por espasmo da microcircula&#231;&#227;o coronariana desencadeado pela excessiva libera&#231;&#227;o local de catecolaminas a partir das fibras nervosas simp&#225;ticas card&#237;acas que, por sua vez, decorre da a&#231;&#227;o das neurotoxinas do veneno escorpi&#244;nico.</p>
    <p>Se as catecolaminas agiriam localmente, produzindo constri&#231;&#227;o microvascular atrav&#233;s da simples estimula&#231;&#227;o de receptores alfa ao n&#237;vel das coron&#225;rias levando a hipoperfus&#227;o, isquemia e "stunning mioc&#225;rdico" ou se atuariam indiretamente atrav&#233;s de complexa intera&#231;&#227;o neurohormonal da qual participariam outros neuropept&#237;deos e citocinas conforme foi sugerido por Bahloul e cols.<sup>23</sup> e tamb&#233;m por Nouira e cols.<sup>24</sup> s&#227;o perguntas ainda sem resposta definitiva. Os dados apresentados neste estudo refor&#231;am fortemente a primeira hip&#243;tese como maior determinante de toda a cascata de eventos, embora seja prov&#225;vel que exista participa&#231;&#227;o adjuvante de v&#225;rios dos demais fatores relacionados acima.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es do presente estudo</bold>
    </p>
    <p>Uma das limita&#231;&#245;es da quantifica&#231;&#227;o da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo pelo Gated SPECT que pode ter influenciado os resultados finais da presente investiga&#231;&#227;o diz respeito &#224;s dimens&#245;es da cavidade ventricular. &#201; sabido que a maioria dos algoritmos tende a subestimar os volumes ventriculares e superestimar os valores de fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o em cora&#231;&#245;es pequenos. Este fen&#244;meno &#233; decorrente da baixa resolu&#231;&#227;o espacial das imagens cardionucleares que resulta na quase completa oblitera&#231;&#227;o da cavidade ventricular no final da s&#237;stole em pacientes com ventr&#237;culos de dimens&#245;es reduzidas. Como a maioria dos pacientes inclu&#237;dos no estudo era crian&#231;as, isto certamente influiu na determina&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o contr&#225;til. Assim, os valores de fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo na fase aguda do acidente escorpi&#244;nico que em conjunto j&#225; se mostravam reduzidos podem estar na verdade superestimados. A an&#225;lise comparativa da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o entre os estudos da fase aguda e de seguimento n&#227;o &#233; prejudicada por este efeito, uma vez ele ocorre de forma semelhante nos dois estudos.</p>
    <p>Os resultados apresentados no presente estudo apoiam a hip&#243;tese de que anormalidades da perfus&#227;o mioc&#225;rdica participam da fisiopatog&#234;nese da insufici&#234;ncia card&#237;aca aguda que frequentemente est&#225; presente nos casos de escorpionismo grave.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Marcus V. Sim&#245;es recebe apoio do CNPq (processo PQ N&#186;309082/2007-2)</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses </bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica </bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Alexandre Baldini de Figueiredo pela Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto, Universidade de S&#227;o Paulo.</p>
    <p>
      <fn id="linkcorresp" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Marcus Vinicius Sim&#245;es </p>
        <p> Rua Humait&#225; 461, apartamento 24 </p>
        <p> Santa Cruz - 14020-680 </p>
        <p> Ribeir&#227;o Preto, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="simoesmv@yahoo.com">simoesmv@yahoo.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 05/11/08; revisado recebido em 25/06/09; aceito em 09/07/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Funda&#231;&#227;o Nacional de Sa&#250;de (FUNASA). Manual de diagn&#243;stico de tratamento de acidentes por animais pe&#231;onhentos. Bras&#237;lia: Funda&#231;&#227;o Nacional de Sa&#250;de; 2001.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Manual de diagn&#243;stico de tratamento de acidentes por animais pe&#231;onhentos</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Hering SE, Jurca M, Vichi F, Azevedo-Marques MM, Cupo P. "Reversible cardiomyopathy" in patients with severe scorpion envenoming by <italic>Tityus serrulatus</italic>: evolution of enzymatic, electrocardiographic and echocardiographic alterations. Ann Trop Paediatr. 1993;13 (2): 173-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>"Reversible cardiomyopathy" in patients with severe scorpion envenoming by Tityus serrulatus: evolution of enzymatic, electrocardiographic and echocardiographic alterations</article-title>
          <source>Ann Trop Paediatr</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>173</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hering</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jurca</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vichi</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Azevedo-Marques</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cupo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Amaral CFS, Lopes JA, Magalh&#227;es RA, Rezende NA. Electrocardiographic, enzymatic and echocardiographic evidence of myocardial damage after <italic>Tityus serrulatus</italic> scorpion poisoning. Am J Cardiol. 1991; 67 (7): 655-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Electrocardiographic, enzymatic and echocardiographic evidence of myocardial damage after Tityus serrulatus scorpion poisoning</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>655</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>67</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Amaral</surname>
              <given-names>CFS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magalh&#227;es</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rezende</surname>
              <given-names>NA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Amaral CFS, Rezende NA, Freire-Maia L. Acute pulmonary edema after <italic>Tityus serrulatus</italic> sting in children. Am J Cardiol. 1993; 71 (2): 242-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute pulmonary edema after Tityus serrulatus sting in children</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>242</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>71</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Amaral</surname>
              <given-names>CFS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rezende</surname>
              <given-names>NA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freire-Maia</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Gueron M, Margulis G, Sofer S. Echocardiographic and radionuclide angiographic observations following scorpion envenomation by <italic>Leiurus quinquestriatus</italic>. Toxicon. 1990; 28 (9): 1005-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Echocardiographic and radionuclide angiographic observations following scorpion envenomation by Leiurus quinquestriatus</article-title>
          <source>Toxicon</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>1005</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gueron</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Margulis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sofer</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Geron M, Margulis G, Ilia R, Sofer S. The management of scorpion envenomation 1993 [letter]. Toxicon. 1993; 31 (9): 1071-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The management of scorpion envenomation 1993 [letter]</article-title>
          <source>Toxicon</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>1071</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Geron</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Margulis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ilia</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sofer</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Karnad DR. Hemodynamic patterns in patients with scorpion envenomation. Heart. 1998; 79 (5): 485-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hemodynamic patterns in patients with scorpion envenomation</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>485</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>79</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Karnad</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Elatrous S, Nouira S, Besbes-Ouanes L, Bussarsar M, Boukef R, Marghali S, et al. Dobutamine in severe scorpion envenomation. Chest. 1999;116 (3): 748-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dobutamine in severe scorpion envenomation</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>748</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <issue>3</issue>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Elatrous</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nouira</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Besbes-Ouanes</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bussarsar</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boukef</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marghali</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Cupo P, Hering SE. Cardiac troponin I release after severe scorpion envenoming by <italic>Tityus serrulatus</italic>. Toxicon. 2002; 40 (6): 823-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac troponin I release after severe scorpion envenoming by Tityus serrulatus</article-title>
          <source>Toxicon</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>823</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cupo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hering</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Behonick GS, Novak MJ, Nealley EW, Baskin SI. Toxicology update: the cardiotoxicity of the oxidative stress metabolites of catecholamines (aminochromes). J Appl Toxicol. 2001; 21 (Suppl 1): S15-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Toxicology update: the cardiotoxicity of the oxidative stress metabolites of catecholamines (aminochromes)</article-title>
          <source>J Appl Toxicol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>S15</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Behonick</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Novak</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nealley</surname>
              <given-names>EW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baskin</surname>
              <given-names>SI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Silveira N P, Moraes-Santos T, Azevedo AD, Freire-Maia L. Effects of <italic>Tityus serrulatus </italic>scorpion venom and one of its purified toxins (toxin &#947;) on the isolated guinea pig heart. Comp Biochem Physiol C. 1991; 98 (2-3): 329-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of Tityus serrulatus scorpion venom and one of its purified toxins (toxin &#947;) on the isolated guinea pig heart</article-title>
          <source>Comp Biochem Physiol C</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>329</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <issue>2-3</issue>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silveira</surname>
              <given-names>N P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moraes-Santos</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Azevedo</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freire-Maia</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Margulis G, Sofer S, Zalstein E, Zucker N, Ilia R, Gueron M. Abnormal coronary perfusion in experimental scorpion envenomation. Toxicon. 1994; 32 (12): 1675-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Abnormal coronary perfusion in experimental scorpion envenomation</article-title>
          <source>Toxicon</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>1675</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Margulis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sofer</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zalstein</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zucker</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ilia</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gueron</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Bahloul M, Hamida CB, Chtourou K, Ksibi H, Dammak H, Kallel H, et al. Evidence of myocardial ischaemia in severe scorpion envenomation myocardial perfusion scintigraphy study. Intensive Care Med. 2004; 30 (3): 461-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evidence of myocardial ischaemia in severe scorpion envenomation myocardial perfusion scintigraphy study</article-title>
          <source>Intensive Care Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>461</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bahloul</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamida</surname>
              <given-names>CB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chtourou</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ksibi</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dammak</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kallel</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Cupo P, Figueiredo AB, Pazin Filho A, Pintya AO, Tavares Junior GA, Caligaris F, et al. Acute left ventricular dysfunction of severe scorpion envenomation is related to myocardial perfusion disturbance. Int J Cardiol. 2007; 116 (1): 98-106.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute left ventricular dysfunction of severe scorpion envenomation is related to myocardial perfusion disturbance</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>98</fpage>
          <lpage>106</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>116</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cupo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Figueiredo</surname>
              <given-names>AB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pazin Filho</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pintya</surname>
              <given-names>AO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tavares Junior</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caligaris</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Hansen CL, Goldstein RA, Akinboboye DD, Berman DS, Botvinick EH, Churchwell KB, et al. Myocardial perfusion and function: single photon emission computed tomography. J Nucl Cardiol. 2007; 14 (6): e39-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial perfusion and function: single photon emission computed tomography</article-title>
          <source>J Nucl Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e39</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hansen</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldstein</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akinboboye</surname>
              <given-names>DD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berman</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Botvinick</surname>
              <given-names>EH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Churchwell</surname>
              <given-names>KB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Germano G, Kiat H, Kavanagh PB, Moriel M, Mazzanti M, Su HT, et al. Automatic quantification of ejection fraction from gated myocardial perfusion SPECT. J Nucl Med. 1995; 36 (11): 2138-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Automatic quantification of ejection fraction from gated myocardial perfusion SPECT</article-title>
          <source>J Nucl Med</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>2138</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Germano</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kiat</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kavanagh</surname>
              <given-names>PB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moriel</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mazzanti</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Su</surname>
              <given-names>HT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Nichols K, Depuey EG, Rozanski A. Automation of gated tomographic left ventricular fraction. J Nucl Cardiol. 1996; 3 (6 Pt 1): 475-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Automation of gated tomographic left ventricular fraction</article-title>
          <source>J Nucl Cardiol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>475</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nichols</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Depuey</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rozanski</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Nichols K, Depuey EG, Rozanski A, Salensky H, Friedman MI. Image enhancement of severely hipoperfused myocardia for computation of tomographic ejection fraction. J Nucl Med. 1997; 38 (9): 1411-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Image enhancement of severely hipoperfused myocardia for computation of tomographic ejection fraction</article-title>
          <source>J Nucl Med</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1411</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nichols</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Depuey</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rozanski</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salensky</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Friedman</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Sundararaman T, Olithselvan M, Sethuraman KR, Narayan KA. Scorpion envenomation as a risk factor for development of dilated cardiomyopathy. J Assoc Physicians India. 1999; 47 (11): 1047-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Scorpion envenomation as a risk factor for development of dilated cardiomyopathy</article-title>
          <source>J Assoc Physicians India</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1047</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sundararaman</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olithselvan</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sethuraman</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Narayan</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Simons M, Downing SE. Coronary vasoconstriction and catecholamine cardiomyopathy. Am Heart J. 1985; 109 (2): 297-304.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary vasoconstriction and catecholamine cardiomyopathy</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>297</fpage>
          <lpage>304</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>109</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Simons</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Downing</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Rona G. Catecholamine cardiotoxicity. J Mol Cell Cardiol. 1985; 17 (4): 291-306.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Catecholamine cardiotoxicity</article-title>
          <source>J Mol Cell Cardiol</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>291</fpage>
          <lpage>306</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rona</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Zeghal K, Sahnoun Z, Guinot M, Richer C, Giudicelli JF. Characterization and mechanisms of the cardiovascular and haemodynamic alterations induced by scorpion venom in rats. Fundam Clin Pharmacol. 2000; 14 (4): 351-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Characterization and mechanisms of the cardiovascular and haemodynamic alterations induced by scorpion venom in rats</article-title>
          <source>Fundam Clin Pharmacol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>351</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zeghal</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sahnoun</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guinot</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richer</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giudicelli</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Bahloul M, Kallel H, Rekik N, Ben Hamida C, Chelly H, Bouaziz M. Cardiovascular dysfunction following severe scorpion envenomation: mechanisms and physiopathology. Presse Med. 2005; 34 (2 Pt 1): 115-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular dysfunction following severe scorpion envenomation: mechanisms and physiopathology</article-title>
          <source>Presse Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>115</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>34</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bahloul</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kallel</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rekik</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ben Hamida</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chelly</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bouaziz</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Nouira S, Elatrous S, Besbes L, Boukef R, Devaux C, Aubrey N, et al. Neurohormonal activation in severe scorpion envenomation: correlation with hemodynamics and circulation toxin. Toxicol Appl Pharmacol. 2005; 208 (2): 111-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Neurohormonal activation in severe scorpion envenomation: correlation with hemodynamics and circulation toxin</article-title>
          <source>Toxicol Appl Pharmacol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>111</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>208</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nouira</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elatrous</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Besbes</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boukef</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Devaux</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aubrey</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Assessment of myocardial perfusion and function in victims of scorpion envenomation using Gated-SPECT</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Cardiogenic shock and acute pulmonary edema are the major causes of death of patients with scorpion envenomation, whose pathophysiological mechanism remains controversial. OBJECTIVE: To investigate the correlation between myocardial perfusion abnormalities and left ventricular contractile function in victims of scorpion envenomation. METHODS: Fifteen patients underwent ECG-gated myocardial perfusion scintigraphy (gated SPECT) within 72 hours of, and 15 days after scorpion envenomation. Images were analyzed by means of a semi-quantitative visual perfusion score (0 = normal, 4 = absent) and motion score (0 = normal, 4 = akinesia), using the 17-segment model. Summed perfusion (SPS) and summed motion (SMS) scores were calculated for each patient. Ejection fraction (LVEF) was calculated by a commercially available software. RESULTS: At baseline, 12 out of the 15 patients presented abnormal myocardial perfusion and contractility. Mean values of SPS, SMS and LVEF were 12.5 &#194;&#177; 7.3, 17.0 &#194;&#177; 12.8, and 44.6 &#194;&#177; 16.0%, respectively. A positive correlation between SPS and SMS (r = 0.68; p = 0.005) and negative correlation between SPS and LVEF (r = -0.75; p = 0.0021) were found. The follow-up studies showed recovery of global contractility (LVEF of 68.9 &#194;&#177; 9.5, p = 0.0002), segmental contractility (SMS of 2.6 &#194;&#177; 3.1, p = 0.0009) and perfusion (SPS of 3.7 &#194;&#177; 3.3, p = 0.0003). Improvement of LVEF correlated positively with improvement of SPS (r = 0.72; p = 0.0035). CONCLUSIONS: Myocardial perfusion abnormalities are common in scorpion envenomation and correlate topographically with the contractile dysfunction. Recovery of contractility correlates with reversibility of perfusion defects. These findings suggest the participation of myocardial perfusion abnormalities in the pathophysiology of this form of acute ventricular failure. (Arq Bras Cardiol 2010;94(4): 418-425)</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Scorpions</kwd>
        <kwd>radionuclide imaging</kwd>
        <kwd>perfusion</kwd>
        <kwd>ventricular dysfunction</kwd>
        <kwd>pulmonary edema</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="linkinicio-body2"/>Assessment of myocardial perfusion and function in victims of scorpion envenomation using Gated-SPECT</p>
      <p>
        <bold>Alexandre Baldini de Figueiredo; Palmira Cupo; Ant&#244;nio O. Pintya; F&#225;bio Caligaris; Jos&#233; A. Marin-Neto; Sylvia E.Hering; Marcus Vinicius Sim&#245;es</bold>
      </p>
      <p>Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto - USP - S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Cardiogenic shock and acute pulmonary edema are the major causes of death of patients with scorpion envenomation, whose pathophysiological mechanism remains controversial.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To investigate the correlation between myocardial perfusion abnormalities and left ventricular contractile function in victims of scorpion envenomation.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Fifteen patients underwent ECG-gated myocardial perfusion scintigraphy (gated SPECT) within 72 hours of, and 15 days after scorpion envenomation. Images were analyzed by means of a semi-quantitative visual perfusion score (0 = normal, 4 = absent) and motion score (0 = normal, 4 = akinesia), using the 17-segment model. Summed perfusion (SPS) and summed motion (SMS) scores were calculated for each patient. Ejection fraction (LVEF) was calculated by a commercially available software.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> At baseline, 12 out of the 15 patients presented abnormal myocardial perfusion and contractility. Mean values of SPS, SMS and LVEF were 12.5 &#177; 7.3, 17.0 &#177; 12.8, and 44.6 &#177; 16.0%, respectively. A positive correlation between SPS and SMS (r = 0.68; p = 0.005) and negative correlation between SPS and LVEF (r = -0.75; p = 0.0021) were found. The follow-up studies showed recovery of global contractility (LVEF of 68.9 &#177; 9.5, p = 0.0002), segmental contractility (SMS of 2.6 &#177; 3.1, p = 0.0009) and perfusion (SPS of 3.7 &#177; 3.3, p = 0.0003). Improvement of LVEF correlated positively with improvement of SPS (r = 0.72; p = 0.0035).</p>
      <p><bold>CONCLUSIONS:</bold> Myocardial perfusion abnormalities are common in scorpion envenomation and correlate topographically with the contractile dysfunction. Recovery of contractility correlates with reversibility of perfusion defects. These findings suggest the participation of myocardial perfusion abnormalities in the pathophysiology of this form of acute ventricular failure. (Arq Bras Cardiol 2010; 94(4):418-425)</p>
      <p><bold>Key Words:</bold> Scorpions; Radionuclide Imaging; Perfusion; Ventricular Dysfunction; Pulmonary Edema.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Scorpions account for one of the oldest public health problems that humankind has ever faced. In Brazil, scorpion envenomation is common, even considering that mild cases are underreported. According to the National Health Foundation (<italic>Funda&#231;&#227;o Nacional de Sa&#250;de - </italic>FUNASA), 24,826 cases were reported between January 1990 and December 1993, with 143 deaths<sup>1</sup>.</p>
      <p>Cardiopulmonary manifestations, particularly circulatory shock and acute pulmonary edema, are the major causes of death from scorpion envenomation. Several studies have already described electrocardiographic, enzymatic, echocardiographic and hemodynamic alterations consistent with cardiac damage, contractile dysfunction, and acute left ventricular failure accompanying this clinical syndrome<sup>2-9</sup>.</p>
      <p>Although the venom seems to have some direct effect on myocardial fibers, most of the authors agree that the determining factor for cardiac dysfunction is the effect of the high concentrations of catecholamines<sup>10</sup>. In addition to the hemodynamic overload caused by increased blood pressure and venous return, excessive catecholaminergic stimulation is also known to lead to myocardial damage.</p>
      <p>Another possible mechanism that is frequently suggested to be responsible for the cardiac alterations seen in scorpion envenomation is myocardial ischemia. In fact, the electrocardiogram of victims of severe scorpion envenomation frequently shows changes consistent with myocardial ischemia: ST-segment elevation and depression, and electrically inactive zones, commonly associated with elevated levels of cardiac enzymes. Myocardial ischemia in scorpion envenomation may result from overstimulation of alpha-adrenergic receptors, which would lead to microvascular constriction of the coronary circulation. </p>
      <p>The participation of myocardial ischemia in the pathophysiology of scorpion envenomation in humans has been suggested in few clinical studies<sup>11-13</sup>. In a previous report, we demonstrated the presence of severe transient alterations of the myocardial perfusion in victims of severe scorpion envenomation<sup>14</sup>. However, assessment of the ventricular function and myocardial perfusion were performed using different - and not simultaneous - imaging methods: echocardiography and myocardial perfusion SPECT, respectively. The objective of the present study was to thoroughly analyze the topographic correlation between perfusion and left ventricular function abnormalities, including the follow-up of the temporal profile, by analyzing those parameters simultaneously using gated-SPECT myocardial perfusion imaging.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Inclusion criteria</bold>
      </p>
      <p>Patients of both genders, with no age limit, who were previously healthy and victims of scorpion envenomation clinically classified as moderate or severe (by the presence of systemic symptoms of sympathetic or parasympathetic hyperactivity or cardiopulmonary manifestations that translated into systemic action of the venom) were prospectively selected for inclusion in this study. The trial was analyzed and approved by the Ethics Committee of the Ribeir&#227;o Preto School of Medicine, University of Sao Paulo, and a written informed consent was obtained from the persons responsible for the patients.</p>
      <p>
        <bold>Exclusion criteria</bold>
      </p>
      <p>Patients who experienced clinical instability that made impossible their removal to the Service of Nuclear Medicine in order to undergo scintigraphy studies in a timely fashion, pregnant women and nursing women were excluded from the study.</p>
      <p>
        <bold>Study protocol</bold>
      </p>
      <p>All patients received scorpion venom antiserum preceded by intravenous corticosteroids and antihistaminic drugs to prevent or minimize immediate hypersensitivity reactions (hydrocortisone, dexchlorpheniramine and ranitidine), and supportive care including nasal oxygen cannula, diuretics and inotropic agents in the cases for which it was deemed necessary. The following tests were performed at admission and then serially in all patients included in the study: complete blood count, renal function, electrolytes, blood glucose, CK-MB, electrocardiogram, chest radiography.</p>
      <p>
        <bold>Myocardial perfusion study - gated SPECT</bold>
      </p>
      <p>All patients included in the study underwent myocardial perfusion scintigraphy with administration of <sup>99m</sup>Tc-SESTAMIBI at rest within the first 72 hours following scorpion envenomation. The tests were repeated within one to two weeks of the onset of symptoms. In two patients who remained with severe perfusion abnormalities (summed perfusion score equal to or higher than 8) the tests were repeated later in order to follow up the course of the abnormalities found.</p>
      <p>All tests were performed in a DST-Sopha Medical Vision digital gamma camera equipped with two rectangular middle-field detectors coupled to low-energy high-resolution collimators with energy acceptance window of 20% centered at 140 Kev (photopeak of <sup>99m</sup>-Tc).</p>
      <p>The emission tomography images were acquired one hour after intravenous administration of 14.8 MBq/kg (0,4mCi/kg) of <sup>99m</sup>Tc - SESTAMIBI at rest, using the acquisition protocol with a 180&#186; scanning angle, patient in the supine position, step-and-shoot mode circular orbit, from the right anterior oblique view to left posterior oblique view, with 32 projections, 60 seconds per projection, and a 64x64 matrix. Images were acquired in synchrony with ECG (gated SPECT) for the analysis of global and segmental left ventricular contractile function using acquisition with 8 frames per cardiac cycle, with a 50% acceptance window around the mean value of the RR interval.</p>
      <p>Myocardial perfusion images were processed in a dedicated computer using commercially available software programs (Sopha Medical Vision). After manually setting up the spatial reorientation axes and calculating the tomographic views in the three orthogonal planes, the images were submitted to analysis. Two independent observers carried out a semi-quantitative analysis (visual analysis scores) of each image as regards perfusion and contractile function of the different myocardial segments; occasional disagreements were settled by consensus. For this analysis, the left ventricular wall was subdivided into 17 segments<sup>15</sup> (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figure 1</xref>), and a semi-quantitative visual perfusion score (0 = normal, 1 = slightly low uptake, 2 = moderately low uptake, 3 = severely low uptake, 4 = no uptake) and motion score (0 = normal, 1 = mild hypokinesia, 2 = moderate hypokinesia, 3 = severe hypokinesia and 4 = akinesia) was attributed to each segment.</p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>Left ventricular ejection fraction was calculated automatically using "The Cedars-Sinai Quantitative Gated SPECT" (QGS) software<sup>16</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Variables were expressed as mean and standard deviation of the mean.</p>
      <p>For the analysis of the topographic correlation between perfusion and segmental motion abnormalities, the chi-square test of heterogeneity of frequency distribution was used. For the analysis of the correlation between the intensity of segmental abnormalities of perfusion and motion, the Cohen's kappa coefficient was calculated.</p>
      <p>To verify the significance of the difference between the means of the variables obtained at baseline and in the follow-up, the paired t-test was used when the sample distribution of the variables was normal; otherwise, the Wilcoxon test was used.</p>
      <p>The Kolmogorov-Smirnoff test was used to test whether the sample distribution of the variables was normal. </p>
      <p>Significance level was set at p &lt; 0.05.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Clinical and laboratory aspects</bold>
      </p>
      <p>Fifteen patients were included in the study (n = 15); nine were males, and the mean age was 7.6 &#177; 4 years. The majority of the patients were admitted to the Emergency Department within the first three hours after the sting, ranging from one to 6.5 hours. All patients presented with some sign of envenomation in addition to local pain, the most frequent of which being vomiting, diaphoresis, and alteration of the level of consciousness. Of the 15 cases, 12 were clinically classified as severe; seven developed acute pulmonary edema, and six required the use of vasoactive amines. Some of the clinical and laboratory characteristics of these patients are shown in <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>. Six patients presented significantly increased serum CK-MB levels (above twofold the normal limits).</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Electrocardiographic abnormalities</bold>
      </p>
      <p>All patients (except for no. 7) presented significant electrocardiographic abnormalities at some time during the follow-up. The abnormalities most frequently found, in addition to sinus tachycardia, were T-wave and ST-segment abnormalities (elevation and/or depression). In four cases, a transient "electrically inactive zone" was also observed, that disappeared within a few days.</p>
      <p>
        <bold>Assessment of myocardial perfusion</bold>
      </p>
      <p>Of the 15 patients included in the study, 12 (80%) presented significant alterations of myocardial perfusion (summed perfusion score &gt; 4), all of them with scorpion envenomation clinically classified as severe. Only one patient with moderate envenomation presented a normal perfusion study. The number of segments involved per patient was 7.9 &#177; 4.2 and the summed perfusion score was 12.5 &#177; 7.3.</p>
      <p>The distribution of the perfusion defects did not respect the limits or follow the distribution of the main coronary territories (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figure 2</xref>). A high frequency of involvement of the basal portions of the ventricular walls (particularly the anterior and septal walls) was observed, and this frequency decreased progressively in the mid portions and especially the apical region. The frequency distribution of perfusion defects by myocardial segment is shown in <xref ref-type="fig" rid="fig03-body2">Figure 3</xref>.</p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf02-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Assessment of Left Ventricular Function</bold>
      </p>
      <p>Reduced left ventricular ejection fraction was frequently observed (10 patients), with a mean of 44.6% &#177; 16 %. Ejection fraction could not be assessed in only one patient due to technical problems related to the very small size of the ventricular cavity. </p>
      <p>In all patients who presented decreased global left ventricular systolic performance, this was associated with significant abnormalities of the segmental wall motion. As happens for perfusion defects, the left ventricular basal and mid-segments were those whose motion was more severely affected; the apical segment was the less severely affected (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body2">Figure 4</xref>).</p>
      <fig id="fig04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>A significant negative correlation was observed between the summed perfusion score and left ventricular ejection fraction (r = -0.75; p = 0.0021 - Pearson's correlation analysis). Also, a positive correlation was observed between the summed perfusion score and the intensity of motion abnormalities as assessed by the summed motion score (r = 0.68; p = 0.0050 - Pearson's correlation analysis).</p>
      <p>A significant topographic correlation was also observed between perfusion and motion abnormalities. Among the segments in which perfusion defects were detected (a total of 120), motion abnormalities were concomitantly found in 101. On the other hand, among the 135 segments with normal perfusion, 113 also had normal motion. The overall agreement was 84% (chi square = 114.50; p &lt; 0.0001).</p>
      <p>Also, a positive correlation was observed between the intensity and extension of myocardial perfusion defects, as quantified by the summed perfusion score, and peak CK-MB levels (r = 0.61; p = 0.0152). Additionally, a significant association was observed between the occurrence of electrocardiographic abnormalities and the presence of perfusion defects (p = 0.0440 - Fisher's exact test). Of the 12 patients with perfusion defects in the baseline study, eight (67%) presented significant ischemic alterations on the electrocardiogram: ST-segment elevation or depression of at least 1 mm, or pathological Q-wave in at least two contiguous leads. On the other hand, the three patients who did not present significant perfusion defects in the baseline studies had only abnormalities in T-wave morphology and duration.</p>
      <p>
        <bold>Late assessment</bold>
      </p>
      <p>During the clinical course, almost all patients presented significant improvement of the myocardial perfusion pattern, with significant reduction of the summed perfusion score (3.7 &#177; 3.3) in relation to the acute phase study (p = 0.0003, paired t-test p = 0.003, <xref ref-type="fig" rid="fig05-body2">Figure 5</xref>).</p>
      <fig id="fig05-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf05-en.jpg"/></fig>
      <p>Improvement of perfusion was accompanied by recovery of the global and segmental left ventricular systolic performance. In the follow-up study, a reduction in the summed motion score (2.6 &#177; 3.1, p = 0.0009, paired t-test) and significant increase in left ventricular ejection fraction (68.9 &#177; 9.5%, p = 0.0002, paired t-test, <xref ref-type="fig" rid="fig06-body2">Figure 6</xref>) were observed in comparison to the acute phase study.</p>
      <fig id="fig06-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf06-en.jpg"/></fig>
      <p>A positive correlation was observed between the recovery of LVEF and reduction of perfusion scores (r = 0.65; p = 0.008, <xref ref-type="fig" rid="fig07-body2">Figure 7</xref>), thus showing that patients with higher degrees of recovery of ventricular function had concomitant improvement of perfusion defects.</p>
      <fig id="fig07-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf07-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Our results show that, in patients with moderate to severe scorpion envenomation, left ventricular systolic dysfunction is closely related to myocardial perfusion defects. The association between perfusion and function abnormalities may be demonstrated both in the agreement of the topographic distribution of the segmental involvement and in the positive correlation between the individual values of severity of the global perfusion defect, as estimated by the summed perfusion scores, and the intensity of left ventricular systolic dysfunction, as assessed by the reduction of ejection fraction.</p>
      <p>The sequential observation of the behavior of perfusion and function abnormalities provides important additional support to the correlation between these two defects. Recovery of the global and segmental ventricular dysfunction and improvement of the perfusion defects occurred concomitantly, and this was demonstrated by the positive correlation of the difference of perfusion scores between the acute and late phases and the improvement of left ventricular ejection fraction in the same period.</p>
      <p>Indirect evidence supporting the role of myocardial ischemia in the genesis of ventricular systolic dysfunction could be found in the positive correlation between the intensity of perfusion defects in the acute phase of scorpion envenomation, the level of cardiac enzyme (CK-MB) elevation, and the magnitude of electrocardiographic abnormalities. </p>
      <p>Taken together, these results strongly suggest that myocardial ischemia plays a relevant role in the pathophysiology of acute transient heart failure associated with scorpion envenomation.</p>
      <p>In the present study, the assessment of global and segmental ventricular function was performed by obtaining ECG-gated myocardial perfusion images, which permitted simultaneous assessment of myocardial perfusion and function, thus providing greater power of observation of the topographic correlation between the abnormalities found. To the best of our knowledge, this is the first investigation to use this method to study the correlation between these functional parameters in victims of scorpion envenomation. The literature has repeatedly demonstrated the accuracy and reproducibility of the quantification of left ventricular ejection fraction using gated-SPECT in relation to several other types of assessment methods (echocardiography, radionuclide ventriculography, contrast ventriculography)<sup>16-18</sup>.</p>
      <p>Alteration of myocardial perfusion after scorpion envenomation in humans was first described by Geron et al<sup>6</sup> who reported perfusion defects in the basal segments of the anterior, septal, inferior and posterolateral walls in resting <sup>201</sup>Tl scintigraphy (planar images) in a 14-year-old female patient with severe scorpion envenomation, acute pulmonary edema and ventricular dysfunction.</p>
      <p>In Bahloul et al's study<sup>13</sup>, six patients with signs of left ventricular dysfunction following scorpion envenomation underwent <sup>201</sup>Tl myocardial perfusion scintigraphy within 12 to 17 hours of the event. Myocardial perfusion defects were observed in all patients. The tests were repeated in only two patients after six and 15 days, and showed partial recovery of the abnormalities initially found. </p>
      <p>The results obtained in the present study corroborate some of Bahoul et al<sup>13</sup> initial observations and add other important information, especially regarding recovery of perfusion and function abnormalities in the short term after envenomation.</p>
      <p>
        <bold>Persistence of perfusion defects</bold>
      </p>
      <p>Although both global and segmental left ventricular contractile function had been considered normal in the follow-up studies of all patients, this did not occur in regard to myocardial perfusion, since four patients still persisted with significant perfusion deficits in the follow-up (summed score greater than 4). Persistent perfusion defects in the follow-up study may represent residual functional abnormality of the microcirculation with reduced myocardial flow at rest that is still subject to normalization in later studies. On the other hand, it is also important to consider that several patients in this case series presented significant elevation of cardiac enzyme levels that translated into tissue damage. This result suggests that mild perfusion defects in follow-up images may reflect the presence of small islands of myocardial fibrosis which are not sufficient to cause noticeable impairment of the global or segmental left ventricular contractile function, but, in some cases, are evidenced in studies known to be sensitive, as is the case of perfusion scintigraphy. We could hypothesize that these initially subclinical structural changes may be accompanied by ventricular remodeling and impaired ventricular function in the long term.</p>
      <p>The hypothesis that scorpion envenomation may cause late impairment of the left ventricular function was first proposed by Sundararaman et al<sup>19</sup>. In a case-control study carried out in India, the authors identified a previous history of scorpion envenomation as a risk factor for the subsequent development of idiopathic dilated cardiomyopathy. The results of Sundararaman's study could suggest that, despite the apparent recovery of myocardial function after scorpion envenomation, some degree of subclinical structural cardiac damage would persist, and this could, after a few years, serve as the substrate for its progression, as well as for cardiac remodeling and development of symptomatic ventricular dysfunction. Thus, the finding of late persistent perfusion defects in our case series could be an indirect support to this hypothesis.</p>
      <p>We believe that the elucidation of the pathophysiological meaning of the persistent perfusion defects observed in the follow-up studies would require the performance of a new investigation especially designed for this purpose, that is, with later serial assessments of perfusion and left ventricular function.</p>
      <p>
        <bold>Pathophysiological mechanisms</bold>
      </p>
      <p>The analysis of our results shows that the myocardial perfusion defects found in patients with scorpion envenomation could hardly be explained by spasm of subepicardial coronary branches. The preferential involvement of left ventricular basal and mid-segments and the tendency to spare the apical region does not follow the distribution of the main territories of the coronary vessels, which favors the hypothesis of microvascular constriction. In fact, several pathophysiological arguments exist that support the idea that the hyperadrenergic state, which is a prominent aspect of scorpion envenomation, could cause microcirculatory spasm and ischemia in different regions and organs.</p>
      <p>Previous studies in experimental models demonstrated the correlation between adrenergic hyperstimulation and induction of microcirculation constriction and ischemia in different vascular territories<sup>20</sup>. Induction of myocardial ischemia by excessive catecholamine stimulation could occur as a result of either an intense increase in myocardial oxygen consumption (by means of the significant hemodynamic overload caused by increased blood pressure, tachycardia, increased peripheral vascular resistance and venous return) or by the combination of coronary spasm and/or microcirculation vasoconstriction<sup>20,21</sup>.</p>
      <p>Evidences of induction of microcirculatory spasm caused by adrenergic hyperstimulation in scorpion envenomation have been published by Zeghal et al<sup>22</sup> who used an experimental model of scorpion envenomation in anesthetized rats. In this study, venom administration induced a 30 to 40-fold increase in plasma catecholamine levels and was associated with a dose-dependent increase of blood pressure, as well as of total peripheral, muscular, and renal vascular resistances. These effects were almost entirely suppressed when the rats were pre-treated with phentolamine (an alpha-adrenergic blocker). Our results show that in scorpion envenomation there is significant systemic and regional vasoconstriction, very likely due to alpha-adrenergic hyperstimulation. </p>
      <p>Myocardial ischemia as a pathophysiological mechanism seems particularly relevant when the manifestations of severe scorpion envenomation are considered. In this context, the presence of electrocardiographic alterations consistent with myocardial ischemia and damage, as well as the elevation of serum enzyme levels indicative of lesion of cardiac fibers have drawn the attention of many investigators<sup>2,3,9</sup>. In the present study, these abnormalities were also found, thus corroborating previous observations. Electrocardiographic abnormalities were common in our case series, and in some cases they were similar to those found in acute myocardial infarction. Significant elevations of enzyme levels (CK-MB) were observed in eight out of the 15 patients (values of at least 50 U/l, twofold above normal levels); other five presented borderline values (between 25 and 50 U/l).</p>
      <p>Data presented above support the hypothesis that regional wall motion dysfunction in severe scorpion envenomation is caused by spasm of the coronary microcirculation triggered by excessive local release of catecholamines from cardiac sympathetic nerve fibers which, in turn, results from the action of neurotoxins of the scorpion venom.</p>
      <p>Whether catecholamines act locally, inducing microvascular constriction through simple stimulation of alpha receptors at the coronary arteries, and thus leading to hypoperfusion, ischemia and myocardial stunning, or whether they act indirectly through a complex neurohormonal interaction in which other neuropeptides and cytokines participate, as was suggested by Bahloul et al<sup>23</sup> and by Nouira et al<sup>24</sup>, are questions that still lack a definitive answer. The results of the present study strongly support the first hypothesis as the major determinant of all this cascade of events, although it is likely that there is also the adjuvant participation of several of the other factors mentioned above.</p>
      <p>
        <bold>Study limitations</bold>
      </p>
      <p>One of the limitations of gated SPECT quantification of left ventricular ejection fraction that may have influenced the final results of the present investigation is the size of the ventricular cavity. Most of the algorithms are known to tend to underestimate ventricular volumes and overestimate ejection fraction values in small hearts. This phenomenon originates from the low spatial resolution of cardiac radionuclide images that result in an almost complete obliteration of the ventricular cavity at the end-systole in patients with reduced ventricular size. Since the majority of the patients included in this study were children, this certainly influenced the determination of the contractile function. Thus, the left ventricular ejection fraction values that, as a whole, were already reduced in the acute phase of scorpion envenomation, could be actually overestimated. The comparative analysis of ejection fraction between studies of the acute phase and follow-up is not affected by this effect, since it occurs in both phases similarly.</p>
      <p>The results of the present study corroborate the hypothesis that myocardial perfusion abnormalities participate in the pathogenesis of acute heart failure that is frequently found in patients with severe scorpion envenomation.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>Marcus V. Sim&#245;es is supported by CNPq (process PQ N&#186;309082/2007-2)</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Alexandre Baldini de Figueiredo, from <italic>Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto, Universidade de S&#227;o Paulo</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Evaluaci&#243;n de la perfusi&#243;n y funci&#243;n mioc&#225;rdicas en v&#237;ctimas de escorpionismo utilizando el Gated-SPECT</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El shock cardiog&#233;nico y el edema agudo de pulm&#243;n son las principales causas de &#243;bito en pacientes con escorpionismo, cuyo mecanismo fisiopatol&#243;gico es todav&#237;a controvertido. OBJETIVO: Investigar la correlaci&#243;n entre los disturbios de la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica y la funci&#243;n contr&#225;ctil del ventr&#237;culo izquierdo, en victimas de escorpionismo. M&#201;TODOS: Quince pacientes fueron sometidos a centellograf&#237;a de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica sincronizada con ECG (Gated SPECT), dentro de 72 horas y 15 d&#237;as tras el accidente con escorpi&#243;n. Las im&#225;genes se analizaron visualmente por score semicuantitativo de perfusi&#243;n (0 = normal, 4 = ausente) y movilidad (0 = normal, 4 = acin&#233;tico), utilizando modelo de 17 segmentos. Para cada paciente se calcularon scores sumados de perfusi&#243;n (ESP) y movilidad (ESM). La fracci&#243;n de eyecci&#243;n (FEVI) se calcul&#243; por software comercialmente disponible. RESULTADOS: En la evaluaci&#243;n inicial, 12 de los 15 pacientes presentaron alteraciones de la contractilidad y de la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica. El ESP fue de 12,5 &#177; 7,3, el ESM de 17,0 &#177; 12, 8 y la FEVI de 44,6 &#177; 16,0%. Hubo correlaci&#243;n positiva entre el ESP y el ESM (r = 0,68; p = 0,005) y negativa entre el ESP y la FEVI (r = -0,75; p = 0,0021). Los estudios de seguimiento expresaron recuperaci&#243;n de la contractilidad global (FEVI de 68,9 &#177; 9,5, p = 0,0002), segmentar (ESM 2,6 &#177; 3,1, p = 0,0009) y de la perfusi&#243;n (ESP 3,7 &#177; 3,3, p = 0,0003). La mejora de la FEVI se correlacion&#243; positivamente con la mejora del ESP (r = 0,72; p = 0,0035). CONCLUSI&#211;N: Alteraciones perfusionales mioc&#225;rdicas son comunes en el envenenamiento por escorpi&#243;n y se correlacionan topogr&#225;ficamente con la disfunci&#243;n contr&#225;ctil. La recuperaci&#243;n de la contractilidad se correlaciona con la reversibilidad de los defectos perfusionales. Estos hallazgos sugieren la participaci&#243;n de alteraciones perfusionales mioc&#225;rdicas en la fisiopatolog&#237;a de esta forma de insuficiencia ventricular aguda.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Escorpiones</kwd>
        <kwd>centellograf&#237;a</kwd>
        <kwd>perfusi&#243;n</kwd>
        <kwd>disfunci&#243;n ventricular</kwd>
        <kwd>edema pulmonar</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Evaluaci&#243;n de la perfusi&#243;n y funci&#243;n mioc&#225;rdicas en v&#237;ctimas de escorpionismo utilizando el <italic>Gated-SPECT</italic></bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Alexandre Baldini de Figueiredo; Palmira Cupo; Ant&#244;nio O. Pintya; F&#225;bio Caligaris; Jos&#233; A. Marin-Neto; Sylvia E.Hering; Marcus Vinicius Sim&#245;es</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Hospital de Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto - USP - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> El shock cardiog&#233;nico y el edema agudo de pulm&#243;n son las principales causas de &#243;bito en pacientes con escorpionismo, cuyo mecanismo fisiopatol&#243;gico es todav&#237;a controvertido.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> Investigar la correlaci&#243;n entre los disturbios de la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica y la funci&#243;n contr&#225;ctil del ventr&#237;culo izquierdo, en victimas de escorpionismo.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Quince pacientes fueron sometidos a centellograf&#237;a de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica sincronizada con ECG (<italic>Gated SPECT</italic>), dentro de 72 horas y 15 d&#237;as tras el accidente con escorpi&#243;n. Las im&#225;genes se analizaron visualmente por score semicuantitativo de perfusi&#243;n (0 = normal, 4 = ausente) y movilidad (0 = normal, 4 = acin&#233;tico), utilizando modelo de 17 segmentos. Para cada paciente se calcularon scores sumados de perfusi&#243;n (ESP) y movilidad (ESM). La fracci&#243;n de eyecci&#243;n (FEVI) se calcul&#243; por software comercialmente disponible.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> En la evaluaci&#243;n inicial, 12 de los 15 pacientes presentaron alteraciones de la contractilidad y de la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica. El ESP fue de 12,5 &#177; 7,3, el ESM de 17,0 &#177; 12, 8 y la FEVI de 44,6 &#177; 16,0%. Hubo correlaci&#243;n positiva entre el ESP y el ESM (r = 0,68; p = 0,005) y negativa entre el ESP y la FEVI (r = -0,75; p = 0,0021). Los estudios de seguimiento expresaron recuperaci&#243;n de la contractilidad global (FEVI de 68,9 &#177; 9,5, p = 0,0002), segmentar (ESM 2,6 &#177; 3,1, p = 0,0009) y de la perfusi&#243;n (ESP 3,7 &#177; 3,3, p = 0,0003). La mejora de la FEVI se correlacion&#243; positivamente con la mejora del ESP (r = 0,72; p = 0,0035).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> Alteraciones perfusionales mioc&#225;rdicas son comunes en el envenenamiento por escorpi&#243;n y se correlacionan topogr&#225;ficamente con la disfunci&#243;n contr&#225;ctil. La recuperaci&#243;n de la contractilidad se correlaciona con la reversibilidad de los defectos perfusionales. Estos hallazgos sugieren la participaci&#243;n de alteraciones perfusionales mioc&#225;rdicas en la fisiopatolog&#237;a de esta forma de insuficiencia ventricular aguda.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Escorpiones, centellograf&#237;a, perfusi&#243;n, disfunci&#243;n ventricular, edema pulmonar.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los escorpiones son responsables por uno de los m&#225;s antiguos problemas de salud p&#250;blica que la humanidad ha enfrentado. En Brasil accidentes con escorpi&#243;n son comunes, aun teniendo en cuenta la subnotificaci&#243;n de los casos leves. Seg&#250;n la Fundaci&#243;n Nacional de Salud (FUNASA), entre enero de 1990 y diciembre de 1993, fueron notificados 24.826 casos, con 143 muertes<sup>1</sup>.</p>
      <p>Las manifestaciones cardiorespiratorias, particularmente el shock circulatorio y el edema agudo de pulm&#243;n son las principales causas de muerte tras el accidente con escorpi&#243;n. Diversos estudios ya describieron alteraciones electrocardiogr&#225;ficas, enzim&#225;ticas, ecocardiogr&#225;ficas y hemodin&#225;micas compatibles con agresi&#243;n cardiaca, disfunci&#243;n contr&#225;ctil e insuficiencia ventricular izquierda aguda en este s&#237;ndrome cl&#237;nico<sup>2-9</sup>.</p>
      <p>Aunque el veneno parece ejercer alg&#250;n efecto directo sobre la fibra mioc&#225;rdica, la mayor parte de los autores coincide que el factor determinante de la disfunci&#243;n card&#237;aca sea el efecto de las altas concentraciones de catecolaminas<sup>10</sup>. Adem&#225;s de la sobrecarga hemodin&#225;mica provocada por el aumento de la presi&#243;n arterial y del retorno venoso, es sabido que la excesivo estimulaci&#243;n catecolaminergica puede provocar da&#241;o mioc&#225;rdico.</p>
      <p>Otro posible mecanismo frecuentemente pensado como responsable de las alteraciones cardiacas en el escorpionismo es la isquemia mioc&#225;rdica. De hecho, se observa que el electrocardiograma de las v&#237;ctimas de accidentes severos con escorpi&#243;n evidencia frecuentemente alteraciones compatibles con isquemia mioc&#225;rdica: supra y infradesnivelaciones del segmento ST y zonas el&#233;ctricamente inactivas, muchas veces asociados a la elevaci&#243;n de los niveles de las enzimas card&#237;acas. La isquemia mioc&#225;rdica en el envenenamiento por escorpi&#243;n puede ser resultante de la hiperestimulaci&#243;n de receptores alfa-adren&#233;rgicos, que provocar&#237;a constricci&#243;n microvascular en la circulaci&#243;n coronaria.</p>
      <p>La participaci&#243;n de la isquemia mioc&#225;rdica en la fisiopatolog&#237;a del accidente con escorpi&#243;n en humanos fue sugerida en pocos estudios cl&#237;nicos <sup>11-13</sup>. En relato anterior, revelamos la presencia de alteraciones perfusionales mioc&#225;rdicas transitorias severas en v&#237;ctimas de escorpionismo severo<sup>14</sup>. Sin embargo, la evaluaci&#243;n de la funci&#243;n ventricular y de la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica se llevaron a cabo por m&#233;todos de im&#225;genes diferentes - ecocardiograma y SPECT de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica, respectivamente -, y de forma no simult&#225;nea. El objetivo de la presente investigaci&#243;n es analizar detalladamente la correlaci&#243;n topogr&#225;fica entre alteraciones de la perfusi&#243;n de la funci&#243;n ventricular izquierda, incluyendo el seguimiento de la evoluci&#243;n temporal, mediante an&#225;lisis simult&#225;nea de estos par&#225;metros, con im&#225;genes de gated-SPECT de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Criterios de inclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Fueron prospectivamente considerados para inclusi&#243;n en este estudio, pacientes de ambos g&#233;neros, sin l&#237;mites de edad, previamente sanos, v&#237;ctimas de accidentes con escorpi&#243;n cl&#237;nicamente clasificados como moderados o severos (por la presencia de s&#237;ntomas sist&#233;micos de hiperactividad simp&#225;tica o parasimp&#225;tica o manifestaciones cardiorespiratorias que tradujeran acci&#243;n sist&#233;mica del veneno). El trabajo fue evaluado y aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica de la Facultad de Medicina de Ribeir&#227;o Preto, de la Universidad de S&#227;o Paulo, y las personas responsables por los pacientes firmaron el formulario de consentimiento.</p>
      <p>
        <bold>Criterios de exclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Se excluyeron a los pacientes que exhibieron inestabilidad cl&#237;nica que imposibilitaran su desplazamiento al Servicio de Medicina Nuclear para la realizaci&#243;n de los estudios centellogr&#225;ficos en tiempo h&#225;bil, embarazo, lactaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Protocolo de estudio</bold>
      </p>
      <p>Todos los pacientes recibieron suero antiveneno de escorpi&#243;n precedido de corticoides y antihistam&#237;nicos endovenosos para prevenir o minimizar reacciones de hipersensibilidad inmediata (hidrocortisona, polaramine y ranitidina) y tratamiento de soporte, incluso ox&#237;geno bajo cat&#233;ter nasal, diur&#233;ticos y agentes inotr&#243;picos en aquellos casos en que se juzg&#243; necesario. Los siguientes ex&#225;menes se llevaron a cabo en el ingreso y de forma seriada en todos los pacientes incluidos en el estudio: hemograma, funci&#243;n renal, electrolitos, glucemia, CKMB, electrocardiograma, radiograf&#237;a de t&#243;rax.</p>
      <p>
        <bold>Estudio perfusional mioc&#225;rdico ("Gated Spect")</bold>
      </p>
      <p>Todos los pacientes incluidos en el estudio llevaron a cabo centellograf&#237;a de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica con administraci&#243;n de <sup>99m</sup>Tc-SESTAMIBI en reposo dentro de las primeras 72 horas tras el accidente con escorpi&#243;n. Los ex&#225;menes fueron repetidos entre el per&#237;odo de una y dos semanas tras el inicio del cuadro; y en dos pacientes en los que persistieron alteraciones perfusionales severas (score sumado de perfusi&#243;n igual o mayor a 8), los estudios fueron repetidos m&#225;s tard&#237;amente para seguimiento evolutivo de las alteraciones encontradas.</p>
      <p>Todos los estudios se adquirieron en gama c&#225;mara digital DST-Sopha Medical Vision, equipada con dos detectores de campo promedio, rectangulares, acoplados a colimadores de baja energ&#237;a y alta resoluci&#243;n, con ventana energ&#233;tica de aceptaci&#243;n del 20% centrada en 140 Kev (fotopico del <sup>99m</sup>-Tc).</p>
      <p>Las im&#225;genes tomogr&#225;ficas de emisi&#243;n se adquirieron 1 hora despu&#233;s de la administraci&#243;n endovenosa, en reposo, de 14,8 MBq/kg (0,4 mCi/kg) de <sup>99m</sup>Tc - SESTAMIBI con la utilizaci&#243;n de protocolo de adquisici&#243;n con &#225;ngulo de barredura de 180&#186;, paciente en posici&#243;n supina, &#243;rbita circunferencial tipo "step-and-shoot", de la posici&#243;n oblicua anterior derecha hasta la oblicua posterior izquierda, con 32 proyecciones, 60 segundos por proyecci&#243;n, con matriz 64X64. Las im&#225;genes fueron adquiridas sincronizadas con el ECG (<italic>Gated SPECT</italic>) para an&#225;lisis de la funci&#243;n contr&#225;ctil global y segmentar del ventr&#237;culo izquierdo, empleando la utilizaci&#243;n de la adquisici&#243;n con 8 cuadros por ciclo cardiaco, con ventana de aceptaci&#243;n del 50% alrededor del valor promedio del intervalo R-R.</p>
      <p>Las im&#225;genes de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica fueron procesadas en computador dedicado utilizando softwares comercialmente disponibles (Sopha Medical Vision). Tras definici&#243;n manual de los ejes de reorientaci&#243;n espacial y c&#225;lculo de cortes tomogr&#225;ficos en los tres planes ortogonales, las im&#225;genes eran presentadas para an&#225;lisis. Cada imagen fue analizada por dos observadores independientes que evaluaron de forma semicuantitativa (scores de an&#225;lisis visual) la perfusi&#243;n y la funci&#243;n contr&#225;ctil de los diversos segmentos mioc&#225;rdicos, con las eventuales discordancias resueltas por consenso. Para este an&#225;lisis, la pared del ventr&#237;culo izquierdo fue subdividida en 17 segmentos<sup>15</sup> (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref>) y se asign&#243; a cada segmento un score visual semicuantitativo de perfusi&#243;n (0= normal, 1 = hipocaptaci&#243;n discreta, 2 = hipocaptaci&#243;n moderada, 3 = hipocaptaci&#243;n severa, 4 = ausencia de captaci&#243;n) y de movilidad (0 = normal, 1 = hipocinesia discreta, 2 = hipocinesia moderada, 3 = hipocinesia intensa y 4 = acinetico).</p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>La fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo fue calculada autom&#225;ticamente utiliz&#225;ndose <italic>software</italic> "The Cedars-Sinai Quantitative Gated Spect" (QGS)<sup>16</sup>.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Las variables se describen en la forma de promedio y desviaci&#243;n est&#225;ndar del promedio.</p>
      <p>Para an&#225;lisis de la correlaci&#243;n topogr&#225;fica entre anormalidades de perfusi&#243;n y movilidad segmentar se utiliz&#243; la prueba de heterogeneidad de distribuci&#243;n de frecuencias de chi-cuadrado. Para an&#225;lisis de correlaci&#243;n de la intensidad de los disturbios segmentares de perfusi&#243;n y movilidad se utiliz&#243; el c&#225;lculo del &#237;ndice kappa de Cohen.</p>
      <p>Para la prueba de significancia de la diferencia entre promedios de las variables obtenidas en la situaci&#243;n inicial y seguimiento, se utiliz&#243; la prueba t pareada cuando la distribuci&#243;n muestral de las variables era normal, o Wilcoxon en caso contrario.</p>
      <p>La prueba de Kolmogorov-Smirnoff se utiliz&#243; para probar si la distribuci&#243;n muestral de las variables era normal.</p>
      <p>Se estableci&#243; como significativo un valor de p &lt; 0,05.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Aspectos cl&#237;nicos y laboratoriales</bold>
      </p>
      <p>Quince pacientes se incluy&#243; en el estudio (n = 15), 9 del sexo masculino, con edad promedio de 7,6 &#177; 4 a&#241;os. La mayor parte de los pacientes dio entrada en la Unidad de Emergencia dentro de las primeras 3 horas tras la picadura, extremos de 1 a 6,5 horas. Todos los pacientes presentaban alguna se&#241;al de envenenamiento adem&#225;s del dolor local, con los m&#225;s frecuentes v&#243;mitos, diaforesis y alteraciones del nivel de conciencia. De los 15 casos, 12 fueron cl&#237;nicamente clasificados como severos, siendo que 7 de ellos evolucionaron con edema agudo de pulm&#243;n y 6 necesitaron el uso de aminas vasoactivas. Algunas caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y laboratoriales de esta casu&#237;stica est&#225; detalladas en la <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>. Seis pacientes exhibieron aumento significativo (excediendo dos veces el l&#237;mite del normal) de los niveles s&#233;ricos de CKMB.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Alteraciones electrocardiogr&#225;ficas</bold>
      </p>
      <p>Todos los pacientes (a excepci&#243;n del n&#186; 7) presentaron en alg&#250;n momento de la evoluci&#243;n significativas alteraciones electrocardiogr&#225;ficas. Las alteraciones m&#225;s frecuentemente encontradas, adem&#225;s de la taquicardia sinusal, fueron las de la onda T y del segmento ST (supra y/o infradesnivelaci&#243;n). En 4 casos se observ&#243; tambi&#233;n la presencia de "zona el&#233;ctricamente inactiva" transitoria que desapareci&#243; en pocos d&#237;as.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n de la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica</bold>
      </p>
      <p>De los 15 pacientes incluidos en el estudio, 12 (80%) demostraron alteraciones significativas de la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica (score sumado de perfusi&#243;n &gt; 4), todos con accidentes con escorpi&#243;n cl&#237;nicamente clasificados como severos. Solamente 1 paciente con accidente moderado present&#243; estudio perfusional normal. El n&#250;mero de segmentos involucrados por paciente fue de 7,9 &#177; 4,2 y el score sumado de perfusi&#243;n fue de 12,5 &#177; 7,3.</p>
      <p>La distribuci&#243;n de los defectos perfusionales no respet&#243; los l&#237;mites ni acompa&#241;&#243; la distribuci&#243;n de los principales territorios de irrigaci&#243;n coronaria (<xref ref-type="fig" rid="es_03f02-body3">Figura 2</xref>). Se not&#243; elevada frecuencia de acometimiento de las porciones basales de las paredes ventriculares (particularmente paredes anterior y septal), frecuencia esta que disminuye progresivamente en las porciones promedios y principalmente en la regi&#243;n apical. La <xref ref-type="fig" rid="f3-body3">Figura 3</xref> ilustra la distribuci&#243;n de la frecuencia de las alteraciones perfusionales por segmento mioc&#225;rdico.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_03f02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="f3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n de la funci&#243;n ventricular izquierda</bold>
      </p>
      <p>Se observ&#243; frecuentemente la reducci&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n ventricular izquierda (10 pacientes), con promedio de un 44,6% &#177; 16 %. En solamente un paciente no fue posible evaluar la fracci&#243;n de eyecci&#243;n, por problemas t&#233;cnicos relacionados a la diminuta dimensi&#243;n de la cavidad ventricular.</p>
      <p>En todos los pacientes que presentaron depresi&#243;n el desempe&#241;o sist&#243;lico global del ventr&#237;culo izquierdo, esta estaba asociada a importantes alteraciones de la contractilidad segmentar. De forma semejante a lo que se produjo con las alteraciones perfusionales, las porciones basales y promedios del ventr&#237;culo izquierdo fueron las que demostraron mayor compromiso contr&#225;ctil y la regi&#243;n apical la menos afectada (<xref ref-type="fig" rid="f4-body3">Figura 4</xref>).</p>
      <fig id="f4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>Se observ&#243; correlaci&#243;n negativa significativa entre el score sumado de perfusi&#243;n y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (r = -0,75 p = 0,0021 - an&#225;lisis de correlaci&#243;n de Pearson). Se observ&#243; tambi&#233;n correlaci&#243;n positiva entre los scores sumados de perfusi&#243;n y la intensidad de las alteraciones en la contractilidad evaluada a trav&#233;s del score sumado de movilidad (r = 0,68; p = 0,0050 - an&#225;lisis de correlaci&#243;n de Pearson).</p>
      <p>Se observ&#243; todav&#237;a correlaci&#243;n topogr&#225;fica significativa entre las alteraciones perfusionales y de movilidad. Entre los segmentos en que se detect&#243; alteraci&#243;n de perfusi&#243;n (total de 120) se evidenci&#243; alteraci&#243;n concomitante de la movilidad en 101. Por otro lado, entre los 135 segmentos que presentaban perfusi&#243;n normal 113 exhibieron movilidad tambi&#233;n normal. La concordancia general fue del 84% (chi-cuadrado = 114.50; p &lt; 0,0001).</p>
      <p>Se observ&#243; a&#250;n correlaci&#243;n positiva entre la intensidad y la extensi&#243;n del defecto perfusional mioc&#225;rdico cuantificado por el score sumado de perfusi&#243;n y los valores de pico de CKMB, r = 0,61 p = 0,0152. Se evidenci&#243; tambi&#233;n asociaci&#243;n significativa entre la ocurrencia de alteraciones electrocardiogr&#225;ficas y la presencia de alteraciones perfusionales (p = 0,0440 prueba exacta de Fisher). De los 12 pacientes con alteraciones perfusionales en los estudios de la fase inicial, 8 (67%) presentaron significativas alteraciones isqu&#233;micas en el electrocardiograma: supra o infradesnivelaci&#243;n del segmento ST de 1 mm como m&#237;nimo o onda Q patol&#243;gica en por lo menos dos derivaciones contiguas. Por otra parte, los 3 pacientes que no exhibieron anormalidades perfusionales significativas en los estudios de fase inicial presentaron solamente alteraciones en la morfolog&#237;a y duraci&#243;n de la onda T.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n tard&#237;a</bold>
      </p>
      <p>Evolutivamente, casi todos los pacientes presentaron significativa mejora del est&#225;ndar perfusional mioc&#225;rdico, habiendo se producido significativa disminuci&#243;n del score sumado de perfusi&#243;n (3,7 &#177; 3,3) con relaci&#243;n al estudio de la fase aguda (p = 0,0003, prueba t pareado p = 0,003, <xref ref-type="fig" rid="f5-body3">Figura 5</xref>).</p>
      <fig id="f5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf05-es.jpg"/></fig>
      <p>La mejora perfusional se sigui&#243; de recuperaci&#243;n del desempe&#241;o sist&#243;lico global y segmentar del ventr&#237;culo izquierdo. En el estudio de acompa&#241;amiento se observ&#243; disminuci&#243;n del score sumado de movilidad (2,6 &#177; 3,1, p = 0,0009, prueba t pareado) y aumento significativo de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (68,9 &#177; 9,5%, p = 0,0002, prueba t pareado, <xref ref-type="fig" rid="f6-body3">figura 6</xref>) comparativamente al estudio en la fase aguda.</p>
      <fig id="f6-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf06-es.jpg"/></fig>
      <p>Se observ&#243; correlaci&#243;n positiva entre la recuperaci&#243;n de la FEVI y la reducci&#243;n del score de perfusi&#243;n (r = 0,65, p = 0,008, <xref ref-type="fig" rid="f7-body3">figura 7</xref>), lo que revel&#243; que los pacientes con mayor grado de recuperaci&#243;n de la funci&#243;n ventricular exhib&#237;an concomitante reducci&#243;n de las anormalidades de perfusi&#243;n.</p>
      <fig id="f7-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-04-0444-00003-gf07-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Nuestros resultados revelan que en pacientes con escorpionismo moderado a severo la disfunci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo est&#225; &#237;ntimamente relacionada con disturbios de la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica. La asociaci&#243;n entre las anormalidades de perfusi&#243;n y funci&#243;n se puede evidenciar tanto en la concordancia de la distribuci&#243;n topogr&#225;fica del da&#241;o segmentar como en la correlaci&#243;n positiva entre los valores individuales de la severidad de la anormalidad de perfusi&#243;n global, estimada por los scores sumados de perfusi&#243;n, y la intensidad de la disfunci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo, evaluada por la reducci&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n.</p>
      <p>La observaci&#243;n secuencial de la evoluci&#243;n de las anormalidades de perfusi&#243;n y funci&#243;n provee soporte adicional sustancial a la vinculaci&#243;n entre los disturbios. La reversi&#243;n de la disfunci&#243;n ventricular segmentar y global se produjo de forma paralela a la mejora de los disturbios de perfusi&#243;n, aspecto demostrado por la correlaci&#243;n positiva entre la diferencia de los scores de perfusi&#243;n entre la fase aguda y tard&#237;a y la mejora de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo en el mismo per&#237;odo.</p>
      <p>Se encontraron evidencias indirectas que apoyan el rol de la isquemia mioc&#225;rdica en la g&#233;nesis de la disfunci&#243;n ventricular sist&#243;lica en la correlaci&#243;n positiva entre la intensidad de las alteraciones perfusionales en la fase aguda del accidente con escorpi&#243;n, el nivel de elevaci&#243;n de las enzimas cardiacas (CKMB) y la intensidad de las alteraciones electrocardiogr&#225;ficas.</p>
      <p>En conjunto, estos resultados sugieren fuertemente que la isquemia mioc&#225;rdica juega un rol relevante en la fisiopatolog&#237;a de la insuficiencia cardiaca aguda transitoria asociada al envenenamiento con escorpi&#243;n.</p>
      <p>En el presente estudio la evaluaci&#243;n de la funci&#243;n ventricular global y segmentar se llev&#243; a cabo a trav&#233;s de la obtenci&#243;n de im&#225;genes de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica sincronizadas con ECG, lo que permiti&#243; la evaluaci&#243;n simult&#225;nea de la perfusi&#243;n y funci&#243;n mioc&#225;rdicas, otorgando mayor poder de observaci&#243;n de la correlaci&#243;n topogr&#225;fica entre las alteraciones. En el mejor de nuestro conocimiento, esta es la primera investigaci&#243;n a aplicar este m&#233;todo para estudiar la correlaci&#243;n de estos par&#225;metros funcionales en v&#237;ctimas de escorpionismo. La literatura viene demostrando repetidamente la exactitud y la reproductibilidad de la cuantificaci&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo por el <italic>Gated SPECT</italic> con relaci&#243;n a diversos otros tipos de evaluaci&#243;n (ecocardiograma, ventriculograf&#237;a radioisot&#243;pica, ventriculograf&#237;a por contraste)<sup>16-18</sup>.</p>
      <p>La primera descripci&#243;n de alteraci&#243;n de la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica tras el envenenamiento por escorpi&#243;n en humanos se hizo por Geron et al<sup>6</sup> que relataron defectos perfusionales en las porciones basales de las paredes anterior, septal, inferior y posterior lateral en la centellograf&#237;a de reposo con <sup>201</sup>Tl (im&#225;genes planares) en una paciente de 14 a&#241;os con escorpionismo severo, edema agudo de pulm&#243;n con disfunci&#243;n ventricular.</p>
      <p>En el estudio de Bahloul et al<sup>13</sup> 6 pacientes con evidencias de disfunci&#243;n ventricular izquierda tras accidente con escorpi&#243;n fueron sometidos a la centellograf&#237;a de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica con T&#225;lio-201, 12 a 17 horas tras el evento. En todos los pacientes se observaron alteraciones de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica. Los ex&#225;menes se repitieron en solamente 2 pacientes tras 6 y 15 d&#237;as, revelando recuperaci&#243;n parcial de las alteraciones encontradas.</p>
      <p>Los resultados obtenidos en el presente estudio confirman algunas de las observaciones iniciales de Bahoul et al<sup>13</sup> y las complementan con otros datos importantes, principalmente en lo que toca a la reversi&#243;n de las anormalidades de perfusi&#243;n y funci&#243;n en corto plazo tras el envenenamiento.</p>
      <p>
        <bold>Persistencia de defectos de perfusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Aunque la funci&#243;n contr&#225;ctil global y segmentar del ventr&#237;culo izquierdo se considere como normal en los estudios de seguimiento en todos los pacientes, el mismo no se produjo con relaci&#243;n a la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica, una vez que cuatro pacientes todav&#237;a presentaron en el estudio de seguimiento d&#233;ficits perfusionales considerados significativos (score sumado mayor que 4). Los defectos perfusionales persistentes en el estudio de seguimiento pueden representar alteraci&#243;n funcional residual de la microcirculaci&#243;n con reducci&#243;n del flujo mioc&#225;rdico en reposo a&#250;n pasible de normalizaci&#243;n en estudios m&#225;s tard&#237;os. Por otra parte, es tambi&#233;n importante considerar que varios pacientes de esta casu&#237;stica presentaron elevaci&#243;n significativa de los niveles de enzimas cardiacas traduciendo lesi&#243;n tisular. Este resultado hace sugerir que los defectos perfusionales discretos en las im&#225;genes de seguimiento puedan reflejar la presencia peque&#241;as islas de fibrosis mioc&#225;rdica, insuficientes para provocar compromiso perceptible de la funci&#243;n contr&#225;ctil global o segmentar del ventr&#237;culo izquierdo, pero, en algunos casos, evidenciadas en un estudio sabidamente sensible como la centellograf&#237;a de perfusi&#243;n. Es posible especular que tales alteraciones estructurales inicialmente subcl&#237;nicas puedan cursar con remodelaci&#243;n ventricular y compromiso de la funci&#243;n ventricular a largo plazo.</p>
      <p>La hip&#243;tesis de que el accidente con escorpi&#243;n pueda causar secuela funcional tard&#237;a del ventr&#237;culo izquierdo fue originalmente levantada por Sundararaman et al<sup>19</sup>. En estudio tipo caso control realizado en India, los autores identificaron la historia previa de envenenamiento con escorpi&#243;n como factor de riesgo para desarrollo de miocardiopat&#237;a dilatada idiop&#225;tica. Los resultados de aquel estudio podr&#237;an sugerir que, pese a la aparente recuperaci&#243;n funcional mioc&#225;rdica tras el accidente con escorpi&#243;n, los pacientes persistieron con alg&#250;n grado de da&#241;o estructural card&#237;aco subcl&#237;nico que, tras algunos a&#241;os, pudiera servir de sustrato para su progresi&#243;n, remodelamiento card&#237;aco y desarrollo de disfunci&#243;n ventricular sintom&#225;tica. De esta forma, el hallazgo de defectos perfusionales persistentes tard&#237;os en la nuestra casu&#237;stica podr&#237;a servir como refuerzo indirecto de esta hip&#243;tesis.</p>
      <p>Consideramos que el esclarecimiento del significado fisiopatol&#243;gico de los defectos perfusionales persistentes observados en los estudios de seguimiento demandar&#237;a la realizaci&#243;n de una nueva investigaci&#243;n delineada para este fin, es decir, con evaluaciones seriadas m&#225;s tard&#237;as de la perfusi&#243;n y funci&#243;n ventricular izquierda.</p>
      <p>
        <bold>Mecanismos fisiopatol&#243;gicos</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis de nuestros resultados evidencia que los disturbios perfusionales mioc&#225;rdicos observados en los pacientes con escorpionismo dif&#237;cilmente serian explicados por espasmo de ramas coronarias subepic&#225;rdicas. El da&#241;o preferencial de las porciones basales y promedios del ventr&#237;culo izquierdo y la tendencia a proteger la regi&#243;n apical no obedece a la distribuci&#243;n de los principales territorios de irrigaci&#243;n de los vasos coronarios, favoreciendo la hip&#243;tesis de constricci&#243;n microvascular. De hecho, hay varios argumentos fisiopatol&#243;gicos que refuerzan la noci&#243;n de que el estado hiperadren&#233;rgico, que se constituye como un aspecto saliente del cuadro de envenenamiento escorpi&#243;nico, pueda ocasionar espasmo microcirculatorio e isquemia en diferentes regiones y &#243;rganos.</p>
      <p>Estudios previos en modelos experimentales demostraron la correlaci&#243;n entre hiperest&#237;mulo adren&#233;rgico e inducci&#243;n de constricci&#243;n de la microcirculaci&#243;n y isquemia en diferentes territorios vasculares<sup>20</sup>. La inducci&#243;n de isquemia mioc&#225;rdica por el estimulo excesivo de catecolaminas puede ocurrir en la dependencia tanto del intenso aumento del consumo mioc&#225;rdico de ox&#237;geno (a trav&#233;s de la importante sobrecarga hemodin&#225;mica ocasionada por la elevaci&#243;n de la presi&#243;n arterial, taquicardia, aumento de la resistencia vascular perif&#233;rica y del retorno venoso), como por la combinaci&#243;n de espasmo coronario y/o vasoconstricci&#243;n de la microcirculaci&#243;n<sup>20,21</sup>.</p>
      <p>Evidencias de la inducci&#243;n de espasmo microcirculatorio causado por el hiperest&#237;mulo adren&#233;rgico en el accidente con escorpi&#243;n fueron publicados por Zeghal et al<sup>22</sup> utilizando modelo experimental de envenenamiento con escorpi&#243;n en ratones anestesiados. En este estudio, la administraci&#243;n del veneno provoc&#243; aumento de 30 a 40 veces en los niveles plasm&#225;ticos de catecolaminas y estuvo asociado a aumento de dosis dependiente de la presi&#243;n arterial, de las resistencias vasculares renal, muscular y perif&#233;rica total. Estos efectos fueron casi totalmente suprimidos cuando las cobayas eran previamente tratadas con fentolamina (bloqueante alfa adren&#233;rgico). Los datos de este estudio muestran en el escorpionismo la existencia de importante vasoconstricci&#243;n sist&#233;mica y regional mucho probablemente provocada por hiperest&#237;mulo alfa-adren&#233;rgico.</p>
      <p>La isquemia mioc&#225;rdica como mecanismo fisiopatol&#243;gico parece particularmente relevante cuando se considera el cuadro cl&#237;nico del accidente con escorpi&#243;n como severo. En este contexto viene llamando la atenci&#243;n de muchos investigadores, la presencia de aliteraciones electrocardiogr&#225;ficas compatibles con isquemia y lesi&#243;n mioc&#225;rdicas y la elevaci&#243;n de los niveles s&#233;ricos de enzimas indicativas de lesi&#243;n de fibras card&#237;acas<sup>2,3,9</sup>. En el presente estudio estas alteraciones igualmente se consubstanciaron, corroborando as&#237; las observaciones anteriores. Las alteraciones electrocardiogr&#225;ficas fueron frecuentes en nuestra casu&#237;stica y en algunos casos llegaron a asemejarse a aquellas observadas en casos de infarto agudo de miocardio. Elevaciones enzim&#225;ticas (CKMB) significativas se produjeron en 8 de los 15 pacientes (valores de al menos 50 U/l, 2 veces superior a lo considerado normal) y otros cinco presentaron valores lim&#237;trofes (entre 25 y 50 U/l).</p>
      <p>Los elementos levantados anteriormente apoyan la hip&#243;tesis de que la disfunci&#243;n contr&#225;ctil regional en el escorpionismo severo sea causada por espasmo de la microcirculaci&#243;n coronaria desencadenado por la excesiva liberaci&#243;n local de catecolaminas a partir de las fibras nerviosas simp&#225;ticas cardiacas que, a su vez, resulta de la acci&#243;n de las neurotoxinas del veneno de escorpi&#243;n.</p>
      <p>Si las catecolaminas actuaron localmente, produciendo constricci&#243;n microvascular a trav&#233;s de la sencilla estimulaci&#243;n de receptores alfa al nivel de las coronarias llevando la hipoperfusi&#243;n, isquemia y "stunning mioc&#225;rdico" o se actuar&#237;an indirectamente a trav&#233;s de compleja interacci&#243;n neurohormonal de la que participar&#237;an otros neurop&#233;ptidos y citocinas conforme se sugiri&#243; por Bahloul et al<sup>23</sup> y tambi&#233;n por Nouira et al<sup>24</sup> son preguntas a&#250;n sin respuesta definitiva. Los datos presentados en este estudio refuerzan fuertemente la primera hip&#243;tesis como mayor determinante de toda la cascada de eventos, aunque sea probable que exista participaci&#243;n adyuvante de varios de los dem&#225;s factores relacionados arriba.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones del presente estudio</bold>
      </p>
      <p>Una de las limitaciones de la cuantificaci&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo por el <italic>Gated SPECT</italic> que puede haber influenciado los resultados finales de la presente investigaci&#243;n dice respecto a las dimensiones de la cavidad ventricular. Se sabe que la mayor&#237;a de los algoritmos tiende a subestimar los vol&#250;menes ventriculares y a superestimar los valores de fracci&#243;n de eyecci&#243;n en corazones peque&#241;os. Este fen&#243;meno es resultante de la baja resoluci&#243;n espacial de las im&#225;genes cardionucleares que resulta en la casi completa obliteraci&#243;n de la cavidad ventricular en el final de la s&#237;stole en pacientes con ventr&#237;culos de dimensiones reducidas. Como la mayor&#237;a de los pacientes incluidos en el estudio era ni&#241;os, esto ciertamente influy&#243; en la determinaci&#243;n de la funci&#243;n contr&#225;ctil. As&#237;, los valores de fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo en la fase aguda del accidente con escorpi&#243;n que en conjunto ya se mostraban reducidos pueden estar en verdad superestimados. El an&#225;lisis comparativo de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n entre los estudios de la fase aguda y de seguimiento no es perjudicado por este efecto, una vez que &#233;l se produje de forma semejante en los dos estudios.</p>
      <p>Los resultados presentados en el presente estudio apoyan la hip&#243;tesis de que anormalidades de la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica participan de la fisiopatog&#233;nesis de la insuficiencia cardiaca aguda que frecuentemente est&#225; presente en los casos de escorpionismo severo.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Marcus V. Sim&#245;es recibe apoyo del CNPq (proceso PQ N&#186;309082/2007-2)</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Maestr&#237;a de Alexandre Baldini de Figueiredo por la Facultad de Medicina de Ribeir&#227;o Preto, Universidad de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
