<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">vGKZ4mrLWHSVWHtJhGJTYjN</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00017</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000200017</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400217</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000200017</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Espirometria de incentivo com press&#227;o positiva expirat&#243;ria &#233; ben&#233;fica ap&#243;s revasculariza&#231;&#227;o miocardio</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ferreira</surname>
            <given-names>Gl&#243;ria Menz</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Haeffner</surname>
            <given-names>Mauren Porto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barreto</surname>
            <given-names>S&#233;rgio Saldanha Menna</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Dall'Ago</surname>
            <given-names>Pedro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Rio Grande do Sul</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">HCPA </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>02</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>246</fpage>
      <lpage>251</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>30</day>
          <month>07</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>30</day>
          <month>12</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>21</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Pacientes que s&#227;o submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM) apresentam risco maior para desenvolver complica&#231;&#245;es pulmonares, como atelectasias, pneumonia e derrame pleural. Estas complica&#231;&#245;es podem aumentar o tempo de interna&#231;&#227;o hospitalar, a necessidade de recursos financeiros e tamb&#233;m se associam com a redu&#231;&#227;o da qualidade de vida e da capacidade funcional a longo prazo. OBJETIVO: Testar se o uso de espirometria de incentivo (EI) associada com press&#227;o positiva expirat&#243;ria na via a&#233;rea (EPAP), ap&#243;s CRM melhora a dispneia, a sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o percebido e a qualidade de vida 18 meses ap&#243;s a CRM. M&#201;TODOS: Dezesseis pacientes submetidos a CRM foram randomizados para o grupo controle (n=8) ou para o grupo EI+EPAP (n=8). O protocolo de EI+EPAP foi realizado no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio imediato e durante mais 4 semanas no domic&#237;lio. Dezoito meses ap&#243;s a CRM foram avaliadas a for&#231;a da musculatura respirat&#243;ria, a capacidade funcional, a fun&#231;&#227;o pulmonar, a qualidade de vida e o n&#237;vel de atividade f&#237;sica. RESULTADOS: Ap&#243;s o teste de caminhada de seis minutos (TC6), o escore para dispneia (1,6&#177;0,6 vs 0,6&#177;0,3, P&lt;0,05) e a sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o (13,4&#177;1,2 vs 9,1&#177;0,7, P&lt;0,05) foram maiores no grupo controle comparado com o grupo EI+EPAP. Na avalia&#231;&#227;o da qualidade de vida, o dom&#237;nio relacionado &#224;s limita&#231;&#245;es nos aspectos f&#237;sicos foi melhor no grupo EI+EPAP (93,7&#177;4,1 vs 50&#177;17, P&lt;0,02). CONCLUS&#195;O: Pacientes que realizam EI+EPAP apresentam menos dispneia e menor sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o ap&#243;s o TC6 e tamb&#233;m melhor qualidade de vida 18 meses ap&#243;s a CRM.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Cirurgia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>fisioterapia respirat&#243;ria</kwd>
        <kwd>atividade f&#237;sica</kwd>
        <kwd>qualidade de vida</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>05</day>
        <month>05</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> REABILITA&#199;&#195;O CARDIOVASCULAR </p>
    <p>
      <bold>Espirometria de incentivo com press&#227;o positiva expirat&#243;ria &#233; ben&#233;fica ap&#243;s revasculariza&#231;&#227;o miocardio</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Gl&#243;ria Menz Ferreira<sup>I</sup>; Mauren Porto Haeffner<sup>I</sup>; S&#233;rgio Saldanha Menna Barreto<sup>I</sup>; Pedro Dall'Ago<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>HCPA/UFRGS, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
    <p><sup>II</sup>UFCSPA, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Pacientes que s&#227;o submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM) apresentam risco maior para desenvolver complica&#231;&#245;es pulmonares, como atelectasias, pneumonia e derrame pleural. Estas complica&#231;&#245;es podem aumentar o tempo de interna&#231;&#227;o hospitalar, a necessidade de recursos financeiros e tamb&#233;m se associam com a redu&#231;&#227;o da qualidade de vida e da capacidade funcional a longo prazo. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Testar se o uso de espirometria de incentivo (EI) associada com press&#227;o positiva expirat&#243;ria na via a&#233;rea (EPAP), ap&#243;s CRM melhora a dispneia, a sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o percebido e a qualidade de vida 18 meses ap&#243;s a CRM. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Dezesseis pacientes submetidos a CRM foram randomizados para o grupo controle (n=8) ou para o grupo EI+EPAP (n=8). O protocolo de EI+EPAP foi realizado no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio imediato e durante mais 4 semanas no domic&#237;lio. Dezoito meses ap&#243;s a CRM foram avaliadas a for&#231;a da musculatura respirat&#243;ria, a capacidade funcional, a fun&#231;&#227;o pulmonar, a qualidade de vida e o n&#237;vel de atividade f&#237;sica. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Ap&#243;s o teste de caminhada de seis minutos (TC6), o escore para dispneia (1,6&#177;0,6 vs 0,6&#177;0,3, P&lt;0,05) e a sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o (13,4&#177;1,2 vs 9,1&#177;0,7, P&lt;0,05) foram maiores no grupo controle comparado com o grupo EI+EPAP. Na avalia&#231;&#227;o da qualidade de vida, o dom&#237;nio relacionado &#224;s limita&#231;&#245;es nos aspectos f&#237;sicos foi melhor no grupo EI+EPAP (93,7&#177;4,1 vs 50&#177;17, P&lt;0,02). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Pacientes que realizam EI+EPAP apresentam menos dispneia e menor sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o ap&#243;s o TC6 e tamb&#233;m melhor qualidade de vida 18 meses ap&#243;s a CRM.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Cirurgia card&#237;aca; fisioterapia respirat&#243;ria; atividade f&#237;sica; qualidade de vida.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM) &#233; o procedimento de rotina para tratamento de pacientes com sintomas de isquemia mioc&#225;rdica. Anualmente cerca de um milh&#227;o de cirurgias s&#227;o realizadas no mundo<sup>1</sup>. Os pacientes que s&#227;o submetidos &#224; CRM apresentam risco relativamente alto de desenvolver complica&#231;&#245;es pulmonares (CPs), como atelectasias, pneumonia e derrame pleural. Estas complica&#231;&#245;es aumentam o tempo de interna&#231;&#227;o hospitalar e a necessidade de recursos financeiros<sup>2</sup>. Idade superior a 70 anos, tosse produtiva, diabetes mellitus, hist&#243;ria de tabagismo, doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica, obesidade e redu&#231;&#227;o pr&#233;via da fun&#231;&#227;o pulmonar s&#227;o considerados fatores de risco para o desenvolvimento de CPs p&#243;s-operat&#243;rias<sup>3</sup>. Da mesma forma, fatores transoperat&#243;rios, como anestesia geral, as modifica&#231;&#245;es pulmonares p&#243;s-circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC), a utiliza&#231;&#227;o da art&#233;ria mam&#225;ria interna, al&#233;m da dor no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio s&#227;o fatores que potencializam a ocorr&#234;ncia de CPs<sup>4-8</sup>. Estudos de seguimento sobre a fun&#231;&#227;o e capacidades pulmonares, ap&#243;s cirurgias card&#237;acas, demonstraram que os volumes n&#227;o recuperaram os valores de pr&#233;-operat&#243;rio ap&#243;s 8 semanas de p&#243;s-operat&#243;rio<sup>9</sup>. A fun&#231;&#227;o pulmonar permanece 25 a 30 % menor mesmo ap&#243;s 3,5 meses da cirurgia<sup>10,11</sup>.</p>
    <p>Dentre as estrat&#233;gias que podem ser utilizadas para minimizar as CPs, a fisioterapia respirat&#243;ria &#233; amplamente utilizada para preven&#231;&#227;o e tratamento destas complica&#231;&#245;es. Dois dos recursos de fisioterapia respirat&#243;ria comumente utilizados s&#227;o a espirometria de incentivo (EI) e a press&#227;o positiva expirat&#243;ria nas vias a&#233;reas (EPAP), que apresentam como principal efeito fisiol&#243;gico promover a reexpans&#227;o pulmonar. Recentemente, demonstramos que o uso acoplado de EI e EPAP em pacientes que realizaram a CRM foi capaz de reduzir a perda da fun&#231;&#227;o pulmonar, da for&#231;a muscular respirat&#243;ria e da capacidade funcional 30 dias ap&#243;s a realiza&#231;&#227;o da cirurgia<sup>12</sup>. Entretanto, n&#227;o existem ainda estudos desenvolvidos para avaliar os efeitos da EI+EPAP a longo prazo.</p>
    <p>Portanto, o objetivo do presente trabalho &#233; testar se o uso de espirometria de incentivo associada com press&#227;o positiva expirat&#243;ria na via a&#233;rea, ap&#243;s CRM melhora a dispneia, a sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o percebido e a qualidade de vida 18 meses ap&#243;s a CRM.</p>
    <p>
      <bold>Materiais e m&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Participantes</bold>
    </p>
    <p>Este &#233; um estudo prospectivo, transversal, com pacientes do Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre (HCPA), que participaram de um protocolo utilizando EI+EPAP no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio imediato da CRM e por mais 4 semanas no domic&#237;lio. Foram inclu&#237;dos pacientes com idade superior a 50 anos, hist&#243;ria de tabagismo e/ou doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica (DPOC) e utiliza&#231;&#227;o de enxerto mam&#225;rio. Foram exclu&#237;dos do estudo, pacientes com diagn&#243;stico de insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva (ICC), diabetes mellitus, neuropatia perif&#233;rica, obesidade (IMC <underline>&gt;</underline> 30), doen&#231;as neurol&#243;gicas ou m&#250;sculo-esquel&#233;ticas, e pacientes que necessitaram de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica prolongada (mais de 24 horas) ou que necessitaram de reintuba&#231;&#227;o.</p>
    <p>Ap&#243;s o aceite em participar e serem inclu&#237;dos no estudo, todos os indiv&#237;duos assinaram o termo de consentimento informado. Os pacientes foram randomizados para um dos dois grupos: grupo interven&#231;&#227;o (EI+EPAP) ou grupo controle. O grupo controle recebeu somente orienta&#231;&#245;es sobre t&#233;cnica de tosse, mobiliza&#231;&#227;o precoce e exerc&#237;cios de respira&#231;&#227;o profunda. Ambos os grupos foram tratados de acordo com as rotinas m&#233;dicas, farmacol&#243;gicas e de enfermagem para o per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia card&#237;aca do HCPA. Ap&#243;s 18 meses da realiza&#231;&#227;o da cirurgia, os pacientes foram recrutados para realiza&#231;&#227;o da avalia&#231;&#227;o da for&#231;a muscular respirat&#243;ria, da capacidade funcional, da fun&#231;&#227;o pulmonar, da qualidade de vida e do n&#237;vel de atividade f&#237;sica. Este trabalho foi projetado de acordo com as diretrizes e normas regulamentadoras de pesquisas envolvendo seres humanos (resolu&#231;&#227;o do conselho nacional de sa&#250;de, n&#250;mero 196/96), e a realiza&#231;&#227;o do mesmo foi aprovada pelo comit&#234; de &#233;tica e pesquisa do HCPA.</p>
    <p>
      <bold>Protocolo de interven&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O sistema de EI+EPAP foi constru&#237;do utilizando um bocal, conectado a uma pe&#231;a em T que tinha em uma de suas extremidades uma v&#225;lvula unidirecional inspirat&#243;ria e estava conectada a um tubo corrugado do EI e na outra extremidade, a pe&#231;a em T estava conectada a uma v&#225;lvula expirat&#243;ria de mola para graduar o n&#237;vel de EPAP. No primeiro dia de p&#243;s-operat&#243;rio (PO), ap&#243;s a extuba&#231;&#227;o do paciente, iniciou-se a realiza&#231;&#227;o do protocolo de interven&#231;&#227;o, que consistiu na realiza&#231;&#227;o de exerc&#237;cios respirat&#243;rios, utilizando um espir&#244;metro de incentivo volum&#233;trico (Voldyne&#174; 5000, Salt Lake City, UT, EUA) acoplado a uma v&#225;lvula de EPAP (Vital Signs&#174;, Totowa, NJ, EUA). As duas t&#233;cnicas foram feitas ao mesmo tempo pela constru&#231;&#227;o de um sistema que inclu&#237;a um EI e uma v&#225;lvula de EPAP, conforme descrito acima. A press&#227;o expirat&#243;ria no EPAP foi aumentada progressivamente da seguinte maneira: 1&#176; e 2&#176; dia de PO (5 cmH<sub>2</sub>O); 3&#176; dia de PO (6 cmH<sub>2</sub>O); 4&#176; e 5&#176; dia de PO (8 cmH<sub>2</sub>O); 6&#176; e 7&#176; dia de PO (10 cmH<sub>2</sub>O) e nos dias ap&#243;s a alta hospitalar (15 cm de H<sub>2</sub>O).<sup>12</sup> Para ajustar adequadamente a press&#227;o da v&#225;lvula de EPAP utilizamos um man&#244;metro de press&#227;o calibrado em cmH<sub>2</sub>O.</p>
    <p>O protocolo de EI+EPAP foi executado duas vezes ao dia, supervisionado por um fisioterapeuta. Al&#233;m disso, os pacientes do grupo EI+EPAP foram estimulados a realizar mais 2 vezes ao dia sem orienta&#231;&#227;o direta. O per&#237;odo de dura&#231;&#227;o do protocolo foi de 15 minutos, com descanso de 1 minuto, caso necess&#225;rio, conforme a toler&#226;ncia de cada paciente. A press&#227;o do EPAP foi aumentada conforme o dia de p&#243;s-operat&#243;rio, no entanto, se o paciente fosse incapaz de realizar o exerc&#237;cio adequadamente, a carga foi mantida, e elevada somente no dia seguinte.</p>
    <p>Durante a interven&#231;&#227;o, os pacientes foram orientados a manter um padr&#227;o ventilat&#243;rio diafragm&#225;tico, com frequ&#234;ncia respirat&#243;ria entre 12 e 18 ciclos por minuto. O protocolo EI+EPAP que foi empregado &#233; de f&#225;cil aplica&#231;&#227;o e execu&#231;&#227;o, podendo ser executado sem supervis&#227;o direta, ap&#243;s treinamento. O protocolo foi interrompido caso a frequ&#234;ncia card&#237;aca fosse maior 120 batimentos por minuto, ou se houvesse aumento da press&#227;o arterial (press&#227;o arterial sist&#243;lica maior que 150, ou diast&#243;lica maior 100 mmHg) ou ainda se houvesse queda na satura&#231;&#227;o arterial de O<sub>2</sub> (SatO<sub>2</sub> menor 90 %).</p>
    <p>Os pacientes foram acompanhados diariamente at&#233; a alta hospitalar, ap&#243;s a alta hospitalar, os pacientes mantiveram seu equipamento, possibilitando a continuidade do protocolo no seu domic&#237;lio, duas vezes ao dia, por um per&#237;odo de 15 minutos durante 4 semanas. Para refor&#231;ar a import&#226;ncia da realiza&#231;&#227;o do protocolo foram feitos contatos telef&#244;nicos semanais. Este contato tamb&#233;m foi realizado com o grupo controle.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#245;es realizadas 18 meses ap&#243;s o protocolo de EI+EPAP</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Mensura&#231;&#227;o da for&#231;a muscular ventilat&#243;ria</bold>
    </p>
    <p>Para a avalia&#231;&#227;o de for&#231;a da musculatura ventilat&#243;ria, foi utilizada a mensura&#231;&#227;o da press&#227;o inspirat&#243;ria m&#225;xima (PI<sub>m&#225;x.</sub>) e da press&#227;o expirat&#243;ria m&#225;xima (PE<sub>m&#225;x.</sub>) por um sistema de medida de press&#227;o (MVD-500, Globalmed, Porto Alegre, RS, BR). Para determina&#231;&#227;o da PI<sub>m&#225;x.</sub> o paciente realizou uma expira&#231;&#227;o at&#233; o volume residual, seguida por uma inspira&#231;&#227;o m&#225;xima. Um orif&#237;cio de 2 mm de di&#226;metro foi utilizado no sistema durante a manobra de inspira&#231;&#227;o m&#225;xima para prevenir a produ&#231;&#227;o de press&#227;o pelos m&#250;sculos faciais<sup>13,14</sup>. A determina&#231;&#227;o da PE<sub>m&#225;x.</sub> foi feita ap&#243;s uma inspira&#231;&#227;o at&#233; a capacidade pulmonar total, seguida por uma expira&#231;&#227;o for&#231;ada<sup>15</sup>. As medidas foram repetidas seis vezes com intervalo de um minuto entre elas, sendo considerado somente o valor m&#225;ximo alcan&#231;ado, n&#227;o havendo uma diferen&#231;a maior do que 5% entre dois maiores valores<sup>16</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o da capacidade funcional</bold>
    </p>
    <p>A capacidade funcional subm&#225;xima foi avaliada atrav&#233;s do teste de caminhada de seis minutos (TC6). O teste foi realizado em superf&#237;cie plana em um percurso retil&#237;neo. Durante o teste foi mensurada a dist&#226;ncia que o indiv&#237;duo caminhou, o grau de dispneia e o grau de esfor&#231;o percebido pela Escala de BORG. O teste foi encerrado quando o paciente completou os seis minutos ou se houvesse, angina, dispneia intensa, tontura, sudorese, apar&#234;ncia p&#225;lida ou cian&#243;tica<sup>17</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar</bold>
    </p>
    <p>Para a avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar, todos os pacientes realizaram um teste espirom&#233;trico computadorizado (Eric Jaeger GmbH, W&#252;erzburg, Germany) de acordo com o consenso brasileiro de espirometria<sup>18</sup> para a an&#225;lise das vari&#225;veis da capacidade vital for&#231;ada (CVF), volume expirado no primeiro segundo (VEF<sub>1</sub>) e pico de fluxo expirat&#243;rio (PFE). Foram utilizados valores absolutos e de refer&#234;ncia seguindo as recomenda&#231;&#245;es da <italic>American Thoracic Society</italic><sup>19</sup>. Todas as medidas foram realizadas por um t&#233;cnico credenciado pela Sociedade Brasileira de Pneumologia e Tisiologia.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o da qualidade de vida</bold>
    </p>
    <p>O question&#225;rio utilizado para avaliar a qualidade de vida dos indiv&#237;duos foi a vers&#227;o Brasileira do SF-36. Este question&#225;rio tem o prop&#243;sito de avaliar oito dom&#237;nios divididos em dois grandes componentes: o f&#237;sico (envolve a capacidade funcional, os aspectos f&#237;sicos, a dor e o estado geral da sa&#250;de) e o mental (abrange a sa&#250;de mental, os aspectos emocionais, os aspectos sociais e a vitalidade)<sup>20</sup>. A contagem para cada dom&#237;nio pode variar de 0 (pior) a 100 (melhor), a contagem mais alta indica melhor sa&#250;de relacionada &#224; qualidade de vida<sup>21</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o do n&#237;vel de atividade f&#237;sica</bold>
    </p>
    <p>Informa&#231;&#245;es equivalentes &#224; pr&#225;tica habitual de atividade f&#237;sica foram obtidas pela aplica&#231;&#227;o do IPAQ<sup>22</sup>. Foi utilizado o question&#225;rio de auto-administra&#231;&#227;o IPAQ em seu formato curto, vers&#227;o 8, tendo como refer&#234;ncia a semana anterior a avalia&#231;&#227;o. As quest&#245;es indagam quanto &#224; frequ&#234;ncia (dias/semana) e ao tempo (minutos/dia) despendido na execu&#231;&#227;o de caminhadas e de atividades envolvendo esfor&#231;os f&#237;sicos de intensidades moderada e vigorosa<sup>23</sup>.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Os dados s&#227;o expressos como m&#233;dia &#177; desvio padr&#227;o da m&#233;dia. Os valores entre os grupos foram analisados atrav&#233;s do teste <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> para amostras independentes. Os par&#226;metros dentro dos grupos foram comparados pela an&#225;lise de vari&#226;ncia de dupla entrada para medidas repetidas, seguida pelo p&#243;s-teste de Student-Newman-Keuls. Os valores foram considerados diferentes quando o valor de P foi <underline>&lt;</underline> a 0,05.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Entre o per&#237;odo de janeiro a abril de 2008 foram avaliados dezesseis pacientes, 8 do grupo controle e 8 do grupo EI+EPAP. O tempo m&#233;dio decorrido da data da cirurgia e da realiza&#231;&#227;o do protocolo de EI+EPAP foi de 18 meses.</p>
    <p>
      <bold>Caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, fun&#231;&#227;o pulmonar, PI<sub>m&#225;x.</sub>, PE<sub>m&#225;x.</sub> e TC6</bold>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="t01">tabela 1</xref> apresenta os valores das caracter&#237;sticas cl&#237;nicas dos grupos EI+EPAP e controle no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio e 18 meses ap&#243;s a CRM. Observou-se que n&#227;o houve diferen&#231;as significativas entre os grupos ou dentro dos grupos (ANOVA, Student-Newman-Keuls como p&#243;s-teste).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0246-00017-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Os valores s&#227;o expressos em m&#233;dia &#177; desvio padr&#227;o. IMC, &#237;ndice de massa corporal; PI<sub>m&#225;x</sub>, press&#227;o inspirat&#243;ria m&#225;xima; PE<sub>m&#225;x</sub>, press&#227;o expirat&#243;ria m&#225;xima; TC6, teste de caminhada de seis minutos; CVF, capacidade vital for&#231;ada; VEF<sub>1</sub>, volume expirat&#243;rio for&#231;ado no 1&#176; segundo; PFE, pico de fluxo expirat&#243;rio.</p>
    <p>
      <bold>Sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o percebido</bold>
    </p>
    <p>A sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o percebido antes do TC6 minutos n&#227;o apresentou diferen&#231;a entre o grupo EI+EPAP e o grupo controle (8,3&#177;0,7 <italic>vs</italic> 8,8&#177;0,6). Entretanto, ap&#243;s o t&#233;rmino do TC6, a sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o foi maior no grupo controle comparado ao grupo EI+EPAP (13,4&#177;1,2 <italic>vs</italic> 9,1&#177;0,7; p&lt;0,05 para a intera&#231;&#227;o, tempo e grupo, ANOVA, Student-Newman-Keuls como p&#243;s-teste) (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1A</xref>).</p>
    <fig id="f1"/>
    <p>
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0246-00017-e01.jpg"/></p>
    <p>
      <fig id="f1b">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0246-00017-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Dispneia</bold>
    </p>
    <p>A sensa&#231;&#227;o de dispneia percebida antes do TC6 mostrou-se semelhante entre os grupos (0,66&#177;0,4 <italic>vs</italic> 0,36&#177;0,2). No entanto, ap&#243;s o TC6, o escore de dispneia foi maior no grupo controle quando comparado com o grupo EI+EPAP (1,6&#177;0,6 <italic>vs</italic> 0,6&#177;0,3; p&lt;0,05, ANOVA, Student-Newman-Keuls como p&#243;s-teste) (<xref ref-type="fig" rid="f1b">Figura 1B</xref>).</p>
    <p>
      <bold>Qualidade de vida</bold>
    </p>
    <p>Na an&#225;lise da qualidade de vida, avaliada a partir do SF-36, n&#227;o houve diferen&#231;as estat&#237;sticas na maior parte dos par&#226;metros avaliados entre os grupos (<xref ref-type="table" rid="t2">Tabela 2</xref>). O dom&#237;nio que apresentou diferen&#231;a significativa entre os grupos foi em rela&#231;&#227;o &#224;s limita&#231;&#245;es nos aspectos f&#237;sicos, onde o grupo EI+EPAP apresentou valor maior quando comparado com o grupo controle (93,7&#177;4,1 <italic>vs</italic> 50&#177;17, P&lt;0,02; teste <italic>t</italic> de <italic>Student</italic>) o que representa menor limita&#231;&#227;o.</p>
    <table-wrap id="t2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0246-00017-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>N&#237;vel de atividade f&#237;sica</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise do n&#237;vel de atividade f&#237;sica, avaliado segundo as respostas ao IPAQ-8, demonstrou que no grupo EI+EPAP sete pacientes foram considerados ativos (87,5%) e 1 sedent&#225;rio (12,5%). J&#225;, no grupo controle, apenas tr&#234;s dos oito pacientes foram considerados ativos (37,5%) e os cinco pacientes restantes classificaram-se como irregularmente ativos (62,5%).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os principais achados do presente trabalho mostram que o grupo EI+EPAP apresenta menor sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o e dispneia ap&#243;s o TC6, bem como uma melhor qualidade de vida e menor limita&#231;&#227;o com rela&#231;&#227;o aos aspectos f&#237;sicos em compara&#231;&#227;o com o grupo controle. De acordo com o nosso conhecimento, este &#233; o primeiro trabalho realizado com a inten&#231;&#227;o de acompanhar, a longo prazo, os pacientes submetidos a um protocolo de fisioterapia durante o p&#243;s-operat&#243;rio de CRM. O protocolo utilizado inclui o uso acoplado do EI e da EPAP. A realiza&#231;&#227;o do inspir&#244;metro de incentivo possibilita a realiza&#231;&#227;o de uma inspira&#231;&#227;o m&#225;xima sustentada. Durante a inspira&#231;&#227;o ocorre eleva&#231;&#227;o de um &#234;mbolo, incentivando o paciente, atrav&#233;s do feedback visual, a realizar inspira&#231;&#245;es lentas e profundas. Esse padr&#227;o determina aumento dos volumes inspirat&#243;rios, aumento da press&#227;o transpulmonar, melhora o desempenho dos m&#250;sculos inspirat&#243;rios, restabelecendo o padr&#227;o de expans&#227;o pulmonar. Por outro lado, a utiliza&#231;&#227;o de EPAP &#233; uma t&#233;cnica que possibilita oferecer press&#227;o positiva expirat&#243;ria durante a respira&#231;&#227;o espont&#226;nea, sendo capaz de melhorar a ventila&#231;&#227;o alveolar pelo aumento da press&#227;o durante a fase expirat&#243;ria, o que se relaciona com recrutamento alveolar. Desta forma, o resultado sobre a re-expans&#227;o pulmonar esta presente tanto na fase inspirat&#243;ria quanto na fase expirat&#243;ria.</p>
    <p>Al&#233;m disso, o presente trabalho possibilita avaliar, a longo prazo, os efeitos da aplica&#231;&#227;o de um protocolo de EI+EPAP, no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio imediato (com dura&#231;&#227;o de 30 dias), sobre a evolu&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar, da capacidade funcional e da qualidade de vida destes pacientes. Observamos tamb&#233;m que houve tr&#234;s re-interna&#231;&#245;es no grupo controle, enquanto que no grupo EI+EPAP, ocorreu apenas uma re-interna&#231;&#227;o.</p>
    <p>Conforme esperado, as vari&#225;veis pulmonares (CVF, VEF<sub>1</sub> e PFE) avaliadas neste estudo, n&#227;o apresentaram diferen&#231;a significativa entre os grupos. Estes achados s&#227;o corroborados pelo estudo de Kristjansdottir &amp; Ragnarsdorttir<sup>24</sup>, que demonstrou normaliza&#231;&#227;o das vari&#225;veis pulmonares, ap&#243;s 12 meses da cirurgia card&#237;aca. Da mesma forma, os dados referentes &#224; avalia&#231;&#227;o da PI<sub>m&#225;x.,</sub> PE<sub>m&#225;x.</sub> e a dist&#226;ncia percorrida durante o TC6, tamb&#233;m n&#227;o foram diferentes entre os grupos.</p>
    <p>Mesmo n&#227;o havendo diferen&#231;a entre os grupos e dentro dos grupos na dist&#226;ncia percorrida, a sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o percebido e de dispneia ap&#243;s o TC6 foi menor no grupo interven&#231;&#227;o quando comparado ao grupo controle. Esse resultado pode ser explicado, pois o grupo que realizou um protocolo de interven&#231;&#227;o que resulta em melhora da re-expans&#227;o pulmonar e do padr&#227;o ventilat&#243;rio, poderia diminuir a sensa&#231;&#227;o de dispneia e do esfor&#231;o percebido nesses pacientes. Est&#225; demonstrado que as limita&#231;&#245;es funcionais se correlacionam positivamente com a dist&#226;ncia percorrida e com a dispneia relatada durante o TC6<sup>25</sup>. Por outro lado, estudos que avaliaram a sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o e a dispneia, percebidos no TC6, ap&#243;s a cirurgia card&#237;aca, demonstraram que a sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o tem rela&#231;&#227;o com os aspectos psicol&#243;gicos e com o desempenho no TC6.</p>
    <p>A CRM, quando realizada de forma eletiva, associa-se com uma melhora significativa na qualidade de vida dos pacientes. Entretanto, em certos subgrupos de pacientes, como indiv&#237;duos idosos, mulheres e pacientes obesos estes efeitos s&#227;o menos pronunciados ap&#243;s a cirurgia. Desta forma, a realiza&#231;&#227;o da CRM pode resultar em menores benef&#237;cios para estes pacientes<sup>26</sup>. Os achados do presente trabalho mostram que os pacientes que foram submetidos a CRM e ao protocolo de fisioterapia apresentam melhor qualidade de vida, em rela&#231;&#227;o &#224;s limita&#231;&#245;es nos aspectos f&#237;sicos, quando comparados aos pacientes que realizaram a CRM, mas n&#227;o realizaram fisioterapia no p&#243;s-operat&#243;rio.</p>
    <p>Estudos mostram que a melhora da capacidade aer&#243;bica e da fun&#231;&#227;o card&#237;aca de pacientes cardiopatas, obtidas ap&#243;s um protocolo de treinamento aer&#243;bico intervalado, correlaciona-se com a melhora da qualidade de vida destes indiv&#237;duos.<sup>29,30</sup> O que sugere que isto se deve a melhora da adapta&#231;&#227;o fisiol&#243;gica devido ao aumento da capacidade ao treinamento aer&#243;bico. Ao avaliar o n&#237;vel de atividade f&#237;sica demonstramos no presente estudo que 85,7% dos pacientes do grupo EI+EPAP foram considerados ativos, enquanto, somente 37,5% dos participantes do grupo controle eram ativos. O sedentarismo, al&#233;m de representar risco pessoal de enfermidades, tamb&#233;m acarreta custos econ&#244;micos para o indiv&#237;duo, para a fam&#237;lia e para a sociedade. Dados da literatura indicam que para cada aumento de 1% no n&#237;vel de atividade f&#237;sica da popula&#231;&#227;o adulta, haveria uma economia associada de sete milh&#245;es de d&#243;lares em custos potencias de tratamento de infartos do mioc&#225;rdio, derrame cerebral, diabetes, c&#226;ncer de c&#243;lon e de mama, assim como depress&#227;o<sup>27</sup>. Para confirmar esse achado, seriam necess&#225;rios outros estudos, com um n&#250;mero maior de pacientes alocados em cada grupo, para afirmarmos que o grupo que realizou o protocolo de fisioterapia no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio &#233; realmente mais ativo que o grupo controle.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es do estudo</bold>
    </p>
    <p>A compara&#231;&#227;o entre os nossos resultados com os de outros trabalhos, ainda &#233; dif&#237;cil de ser realizada. Isso se deve principalmente ao fato de n&#227;o haver estudos de seguimento que avaliem a sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o e a dispneia ap&#243;s o TC6 nessa popula&#231;&#227;o. Al&#233;m disso, tamb&#233;m n&#227;o encontramos nenhum trabalho onde foram avaliados a qualidade de vida e o n&#237;vel de atividade f&#237;sica em pacientes que foram submetidos a CRM e a um protocolo de interven&#231;&#227;o fisioterap&#234;utica h&#225; mais de um ano. Al&#233;m disso o numero pequeno de pacientes estudados no presente trabalho tamb&#233;m se constitui em um importante fator limitante do nosso estudo. Outra novidade do presente trabalho foi que as avalia&#231;&#245;es acima descritas foram realizadas em pacientes submetidos a um protocolo de fisioterapia respirat&#243;ria, envolvendo o uso de EI+EPAP no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio imediato, durante a interna&#231;&#227;o hospitalar, o qual foi seguido no domicilio dos pacientes por mais quatro semanas.</p>
    <p>Com base nos dados acima discutidos, pode-se concluir que os pacientes que realizaram um protocolo de fisioterapia respirat&#243;ria utilizando EI+EPAP no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio de CRM, apresentam uma menor sensa&#231;&#227;o de esfor&#231;o e dispneia ap&#243;s o teste da capacidade funcional sub-m&#225;xima, avaliada pelo TC6, e uma melhor qualidade de vida em rela&#231;&#227;o &#224;s limita&#231;&#245;es nos aspectos f&#237;sicos 18 meses ap&#243;s realiza&#231;&#227;o da cirurgia. Estes fatos s&#227;o importantes uma vez que a utiliza&#231;&#227;o da espirometria de incentivo em conjunto com a press&#227;o positiva expirat&#243;ria na via a&#233;rea requer pouco investimento, apresenta riscos m&#237;nimos para a sa&#250;de e pode ser facilmente aplicado no domic&#237;lio dos pacientes o que facilita a ader&#234;ncia ao tratamento.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi parcialmente financiado por FIPE-HCPA.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Pedro Dall'Ago </p>
        <p> Rua Casemiro de Abreu, 219/403 - Rio Branco </p>
        <p> 90420-001 - Porto Alegre, RS - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="pdallago@pq.cnpq.br">pdallago@pq.cnpq.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="pdallago@ufcspa.edu.br">pdallago@ufcspa.edu.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 30/12/08; revisado recebido em 30/07/09; aceito em 21/08/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Keenan TD, Abu-Omar    Y, Taggart DP. Bypassing the pump: changing practices in coronary artery surgery.    Chest. 2005;128:363-69.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Bypassing the pump: changing practices in coronary artery surgery</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>363</fpage>
          <lpage>69</lpage>
          <volume>128</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Keenan</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abu-Omar</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taggart</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Pasquina P,    Tram&#232;r MR, Walder B. Prophylactic respiratory physiotherapy after cardiac    surgery: systematic review. BMJ. 2003;327:1-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prophylactic respiratory physiotherapy after cardiac surgery: systematic review</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>327</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pasquina</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tram&#232;r</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walder</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Hulzebos EH,    Van Meeteren NL, De Bie RA, Dagnelie PC, Helders PJ. Prediction of postoperative    pulmonary complications on the basis of preoperative risk factors in patients    who had undergone coronary artery bypass graft surgery. Phys Ther. 2003;83:8-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prediction of postoperative pulmonary complications on the basis of preoperative risk factors in patients who had undergone coronary artery bypass graft surgery</article-title>
          <source>Phys Ther</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>8</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hulzebos</surname>
              <given-names>EH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Meeteren</surname>
              <given-names>NL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Bie</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dagnelie</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Helders</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Ferguson MK.    Preoperative assessment of pulmonary risk. Chest. 1999;115:58S-63S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preoperative assessment of pulmonary risk</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>58S</fpage>
          <lpage>63S</lpage>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ferguson</surname>
              <given-names>MK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Groeneveld AB,    Verheij J, van den Berg FG, Wisselink W, Rauwerda JA. Increased pulmonary capillary    permeability and extravascular lung water after major vascular surgery: effect    on radiography and ventilatory variables. Eur J Anaesthesiol. 2006;23:36-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Increased pulmonary capillary permeability and extravascular lung water after major vascular surgery: effect on radiography and ventilatory variables</article-title>
          <source>Eur J Anaesthesiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>36</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Groeneveld</surname>
              <given-names>AB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verheij</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van den Berg</surname>
              <given-names>FG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wisselink</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rauwerda</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Groeneveld AJ,    Jansen EK, Verheij J. Mechanisms of pulmonary dysfunction after on-pump and    off-pump cardiac surgery: a prospective cohort study. J Cardiothorac Surg. 2007;2(11)1-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mechanisms of pulmonary dysfunction after on-pump and off-pump cardiac surgery: a prospective cohort study</article-title>
          <source>J Cardiothorac Surg</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Groeneveld</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jansen</surname>
              <given-names>EK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verheij</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Daganou M, Dimopoulou    I, Michalopoulos N, et al. Respiratory complications after coronary artery bypass    surgery with unilateral or bilateral internal mammary artery grafting. Chest.    1998;113:1285-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Respiratory complications after coronary artery bypass surgery with unilateral or bilateral internal mammary artery grafting</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1285</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Daganou</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dimopoulou</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Michalopoulos</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Berrizbetia    LD, Tessler S, Jacobowitz IJ, Kaplan P, Budzilowicz L, JN. C. Effect of sternotomy    and coronary bypass surgery on postoperative pulmonary mechanism. Comparison    of internal mammary saphenous vein bypass graft. Chest. 1989;96(4):873-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>C: Effect of sternotomy and coronary bypass surgery on postoperative pulmonary mechanism. Comparison of internal mammary saphenous vein bypass graft</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>873</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Berrizbetia</surname>
              <given-names>LD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tessler</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacobowitz</surname>
              <given-names>IJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaplan</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Budzilowicz</surname>
              <given-names>L, JN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Johnson D, Hurst    T, Thomson D, et al. Respiratory function after cardiac surgery. J Cardiothorac    Vasc Anesth. 1996;10:571-77.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Respiratory function after cardiac surgery</article-title>
          <source>J Cardiothorac Vasc Anesth</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>571</fpage>
          <lpage>77</lpage>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hurst</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thomson</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Shekman Z,    Shir Y, Weiss Y, Bleiberg B, Gross D. The effects of cardiac surgery on early    and late pulmonary functions. Acta Anaesthesiol Scand. 1997;41:1193-99.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effects of cardiac surgery on early and late pulmonary functions</article-title>
          <source>Acta Anaesthesiol Scand</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1193</fpage>
          <lpage>99</lpage>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shekman</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shir</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weiss</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bleiberg</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gross</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Wynne R, Botti    M. Postoperative pulmonary dysfunction in adults after cardiac surgery with    cardiopulmonary bypass: clinical significance and implications for practice.    Am J Crit Care. 2004;13:384-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Postoperative pulmonary dysfunction in adults after cardiac surgery with cardiopulmonary bypass: clinical significance and implications for practice</article-title>
          <source>Am J Crit Care</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>384</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wynne</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Botti</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Haeffner MP,    Ferreira GM, Barreto SSM, Arena R, Dall'Ago P. Incentive spirometry with expiratory    positive airway pressure reduces pulmonary complications, improves pulmonary    function and six-minute walk distance in patients undergoing coronary artery    bypass graft surgery. Am Heart J. 2008;156:900.e1-e8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incentive spirometry with expiratory positive airway pressure reduces pulmonary complications, improves pulmonary function and six-minute walk distance in patients undergoing coronary artery bypass graft surgery</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>900.e1</fpage>
          <lpage>e8</lpage>
          <volume>156</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Haeffner</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barreto</surname>
              <given-names>SSM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arena</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dall'Ago</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Tzelpis GE,    Vega DL, Cohen ME, McCool FD. Lung volume specificity of inspiratory muscle    training. J Appl Physiol. 1994;77:789-94</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Lung volume specificity of inspiratory muscle training</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>789</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tzelpis</surname>
              <given-names>GE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vega</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCool</surname>
              <given-names>FD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Tzelpis GE,    Vega DL, Cohen ME, Fulambarker AM, Patel KK, McCool FD. Pressure-flow specificity    of inspiratory muscle training. J Appl Physiol. 1994;77:795-801.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pressure-flow specificity of inspiratory muscle training</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>795</fpage>
          <lpage>801</lpage>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tzelpis</surname>
              <given-names>GE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vega</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fulambarker</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>KK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCool</surname>
              <given-names>FD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Silva L.C.C.,    Rubin A.S., Silva L.M.C. Avalia&#231;&#227;o Funcional Pulmonar. Rio de    Janeiro: Editora Revinter, 2000.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Avalia&#231;&#227;o Funcional Pulmonar</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>L.C.C.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rubin</surname>
              <given-names>A.S.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>L.M.C.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Nava S, Ambrosino    N, Crotti P, Fracchia C, Rampulla C. Recruitment of some respiratory muscles    during three maximal inspiratory manoeuvres. Thorax. 1993;48:702-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Recruitment of some respiratory muscles during three maximal inspiratory manoeuvres</article-title>
          <source>Thorax</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>702</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nava</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ambrosino</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crotti</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fracchia</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rampulla</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. ATS statement:    guideline for the six-minute walk test. Am J Respir Crit Care Med. 2002;166:111-17.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ATS statement: guideline for the six-minute walk test</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>111</fpage>
          <lpage>17</lpage>
          <volume>166</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Pereira C.    I Consenso Brasileiro sobre Espirometria. J Pneumol. 1996;22:105-164.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>I Consenso Brasileiro sobre Espirometria</article-title>
          <source>J Pneumol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>105</fpage>
          <lpage>164</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Lung function    testing: selection of reference values and interpretative strategies. American    Thoracic Society. Am Rev Respir Dis. 1991;144:1202-18.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Lung function testing: selection of reference values and interpretative strategies. American Thoracic Society</article-title>
          <source>Am Rev Respir Dis</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>1202</fpage>
          <lpage>18</lpage>
          <volume>144</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Ciconelli RM,    Ferraz MB, Santos W, Meinao I, Quaresma MR: Tradu&#231;&#227;o para a l&#237;ngua    portuguesa e valida&#231;&#227;o do question&#225;rio gen&#233;rico    de avalia&#231;&#227;o de qualidade de vida SF-36 (Brasil SF-36). Rev Bras    Reumatol. 1999;39:143-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tradu&#231;&#227;o para a l&#237;ngua portuguesa e valida&#231;&#227;o do question&#225;rio gen&#233;rico de avalia&#231;&#227;o de qualidade de vida SF-36 (Brasil SF-36)</article-title>
          <source>Rev Bras Reumatol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>143</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ciconelli</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferraz</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meinao</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quaresma</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Velanovich    V, MD. Behavior and analysis of 36-item short-form health. Arch Surg. 2007;142:473-78.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Behavior and analysis of 36-item short-form health</article-title>
          <source>Arch Surg</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>473</fpage>
          <lpage>78</lpage>
          <volume>142</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Velanovich V</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Craig CL, Marshall    AL, Sj&#246;str&#246;m M, Bauman AE, Booth ML, Ainsworth BE, et al. International    Physical Activity Questionnaire: 12-Countr reliability and validity. Med Sci    Sports Exerc. 2003;35:1381-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>International Physical Activity Questionnaire: 12-Countr reliability and validity</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1381</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Craig</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marshall</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sj&#246;str&#246;m</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bauman</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Booth</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ainsworth</surname>
              <given-names>BE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Guedes DP;    Gon&#231;alves LA. Impacto da Pr&#225;tica Habitual de Atividade F&#237;sica    no Perfil Lip&#237;dico de Adultos. Arq Bras Endocrinol Metab. 2007;51:72-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impacto da Pr&#225;tica Habitual de Atividade F&#237;sica no Perfil Lip&#237;dico de Adultos</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>72</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guedes DP; Gon&#231;alves</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Kristjansdottir    A., Ragnarsdorttir M. Chest wall motion and pulmonary function are more diminished    following cardiac surgery when the internal mammary artery retractor is used.    Scand Cardiovasc J. 2004;38:369-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chest wall motion and pulmonary function are more diminished following cardiac surgery when the internal mammary artery retractor is used</article-title>
          <source>Scand Cardiovasc J</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>369</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kristjansdottir</surname>
              <given-names>A.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ragnarsdorttir</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Wijkstra, PJ    et al. Relation of lung function, maximal inspiratory pressure, dyspnoea, and    quality of life with exercise capacity in patients with chronic obstructive    pulmonary disease. Thorax. 1994;49:468-472.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relation of lung function, maximal inspiratory pressure, dyspnoea, and quality of life with exercise capacity in patients with chronic obstructive pulmonary disease.</article-title>
          <source>Thorax</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>468</fpage>
          <lpage>472</lpage>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wijkstra</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Parikh CR,    Coca SG, Smith GL, Vaccarino V, Krumholz HM. Impact of chronic kidney disease    on health-related quality-of-life improvement after coronary artery bypass surgery.    Arch Intern Med. 2006;166:2014-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impact of chronic kidney disease on health-related quality-of-life improvement after coronary artery bypass surgery</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2014</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <volume>166</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Parikh</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coca</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vaccarino</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krumholz</surname>
              <given-names>HM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Herridge MS,    Cheung AM, Tansey CM, et al. One-year outcomes in survivors of the acute respiratory    distress syndrome. N Engl J Med. 2003;348:683-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>One-year outcomes in survivors of the acute respiratory distress syndrome.</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>683</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <volume>348</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Herridge</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cheung</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tansey</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Spiraki C,    Kaitelidou D, Papakonstantinou V, Prezerakos P, Maniadakis N. Hellenic J Cardiol.    2008;49(4):241-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hellenic</article-title>
          <source>J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>241</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Spiraki</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaitelidou</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Papakonstantinou</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prezerakos</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maniadakis</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Wisl&#248;ff    U, St&#248;ylen A, Loennechen JP, Bruvold M, Rognmo &#216;, Haram PM, Tj&#248;nna    AE, Helgerud J, Sl&#248;rdahl SA, Lee SJ, Videm V, Bye A, Smith GL, Najjar    SM, Ellingsen &#216;, Skjaerpe T. Superior cardiovascular effect of aerobic    interval training versus moderate continuous training in heart failure patients:    a randomized study. Circulation. 2007 Jun, 19; 115 (24): 3042-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Superior cardiovascular effect of aerobic interval training versus moderate continuous training in heart failure patients: a randomized study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <month>06</month>
            <day>19</day>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>3042</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>24</issue>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wisl&#248;ff</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>St&#248;ylen</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Loennechen</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bruvold</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rognmo</surname>
              <given-names>&#216;</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haram</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tj&#248;nna</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Helgerud</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sl&#248;rdahl</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Videm</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bye</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Najjar</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ellingsen</surname>
              <given-names>&#216;</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Skjaerpe</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. M.Klocek, A.Kubinyi,    B.Bacior, K.Kawecka-Jaszcz. Effect of physical training on quality of life and    oxygen consumption in patients with congestive heart failure. Int J Cardiol.2005;103(3):323-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of physical training on quality of life and oxygen consumption in patients with congestive heart failure</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>323</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Klocek</surname>
              <given-names>M.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kubinyi</surname>
              <given-names>A.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bacior</surname>
              <given-names>B.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kawecka-Jaszcz</surname>
              <given-names>K.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Incentive spirometry with expiratory positive airway pressure brings benefits after myocardial revascularization</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Patients undergoing coronary artery bypass graft (CABG) surgery have higher risk to develop pulmonary complications (PCs) such as atelectasis, pneumonia and pleural effusion. These complications could increase the length of hospital stay, resources utilization and also are associated with reduced quality of life and functional capacity a long term. OBJECTIVE: To test if the use of incentive spirometry (IS) associated with expiratory positive airway pressure (EPAP), after CABG surgery improves dyspnea, effort perceived and quality of life 18 months after CABG. METHODS: Sixteen patients submitted to a CABG, were randomized to a control group (n=8) or IS+EPAP group (n=8). The protocol of IS+EPAP was applied in the immediate postoperative period and following for more 4 weeks in the patient's home. Eighteen months after CABG, the strength of the respiratory muscle, the functional capacity, the lung function, the quality of life and the level of physical activity were evaluated. RESULTS: After six minute walk test (6-MWT), the score of the dyspnea (1.6&#177;0.6 vs 0.6&#177;0.3, P&lt;0.05) and the perceived effort (13.4&#177;1.2 vs 9.1&#177;0.7, P&lt;0.05) were higher in the control group, when compared with the IS+EPAP group. In quality of life evaluation, the domain related to the physical aspects limitations was better in IS+EPAP group (93.7&#177;4.1 vs 50&#177;17, P&lt;0.02). CONCLUSION: Patients that were submitted to IS+EPAP present reduction of dyspnea and lower effort sensation after the 6-MWT, and also a better quality of life 18 months after CABG.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>heart surgery</kwd>
        <kwd>respiratory physical therapy</kwd>
        <kwd>motor activity</kwd>
        <kwd>quality of life</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Incentive spirometry with expiratory positive airway pressure brings benefits after myocardial revascularization</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Gl&#243;ria Menz Ferreira<sup>I</sup>; Mauren Porto Haeffner<sup>I</sup>; S&#233;rgio Saldanha Menna Barreto<sup>I</sup>; Pedro Dall'Ago<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>HCPA/UFRGS, Porto Alegre, RS - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>UFCSPA, Porto Alegre, RS - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Patients submitted to coronary artery bypass graft (CABG) surgery present higher risk to develop pulmonary complications, such as atelectasia, pneumonia and pleural effusion. These complications may increase the time of hospitalization as well as the necessity of financial resources, and are also associated with the reduction of life quality and long-term functional capacity.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To test whether the use of incentive spirometry (IS) in association with expiratory positive airway pressure (EPAP) in the airway via after CABG improves not only dyspnea, but also the sensation of effort perceived and the quality of life within the 18 months after the intervention.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Sixteen patients submitted to CABG were randomized to control group (n=8) or to IS+EPAP (n=8). The protocol IS+EPAP was carried out in the immediate postoperative period and during four more weeks in domicile. Eighteen months after CABG, the muscle respiratory strength, the functional capacity, the pulmonary function, the quality of life and the physical activity levels were assessed.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> After the 6-minute walk test (6MWT), the score for dyspnea (1.6&#177;0.6 versus 0.6&#177;0.3, p&lt;0.05) and the effort sensation (13.4&#177;1.2 versus 9.1&#177;0.7, p&lt;0.05) were higher in control group in comparison to IS+EPAP group. In the assessment of life quality, the issues related to physical limitations was better in the IS+EPAP group (93.7&#177;4.1 <italic>versus</italic> 50&#177;17, p&lt;0.02).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Patients who were submitted to IS + EPAP presented less dyspnea and lower sensation of effort after 6MWT, as well as improvement in life quality 18 months after CABG.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Thoracic surgery; respiratory physical therapy; motor activity; quality of life.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The coronary artery bypass graft (CABG) surgery is the routine procedure for the treatment of patients who present symptoms of myocardial ischemia. Annually, about 1 million of surgeries are carried out in the world<sup>1</sup>. The patients who are submitted to CABG present a relatively high risk of developing pulmonary complications (PC), such as atelectasias, pneumonia and pleural effusion. These complications enlarge the time of hospitalization and the necessity of financial resources<sup>2</sup>. Age superior to 70 years old, productive cough, diabetes mellitus, smoking history, chronic obstructive pulmonary disease, obesity and previous reduction of pulmonary function are considered as risk factors for the development of postoperative PC<sup>3</sup>. Likewise, transoperatory factors, such as general anesthesia, pulmonary modifications after extracorporeal circulation (ECC), utilization of internal mammary artery as well as postoperative pain, are factors that contribute with the occurrence of PC<sup>4-8</sup>. Follow-up studies on pulmonary function and capacity after cardiac surgeries demonstrated that the volumes did not recover the preoperative values eight weeks after the surgery<sup>9</sup>. The pulmonary function remains 25 to 30% lower even 3.5 months after surgery<sup>10,11</sup>.</p>
      <p>Among the strategies that might be used to minimize PC, respiratory physiotherapy is widely used for prevention and treatment of these complications. Two commonly used resources of respiratory physiotherapy are the incentive spirometry (IS) and the expiratory positive airway pressure (EPAP), which have the main physiological effect of promoting pulmonary reexpansion. Recently, it was demonstrated that the addition use of IS and EPAP in patients who went through CABG is capable of reducing the loss of pulmonary function, of respiratory muscle strength and of functional capacity 30 days after the surgery<sup>12</sup>. However, there are no studies available on the assessment of long-term effects of IS+EPAP yet.</p>
      <p>Therefore, the objective of the present study was to test whether the use of incentive espirometry in association with expiratory positive airway pressure improves dyspnea, the perceived effort sensation as well as the patient's life quality 18 months after CABG.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Participants</bold>
      </p>
      <p>This is a prospective and transversal study carried out with patients from <italic>Hospital das Cl&#237;nicas de Porto Alegre</italic> (HCPA), who participated in a protocol that utilized IS+EPAP in the immediate postoperative period of CABG and during four more weeks at home.</p>
      <p>Patients older than 50 years old, smoking history and/or chronic obstructive pulmonary disease (COPD) and utilization of mammary graft were included in the study. Patients diagnosed with congestive heart failure (CHF), diabetes mellitus, peripheral neuropathy, obesity (BMI <underline>&gt;</underline> 30), neurological or skeletal-muscle diseases, as well as patients who needed prolonged mechanical ventilation (more than 24 hours) or reintubation were excluded of the sample.</p>
      <p>After accepting to take part in the study, all individuals signed the informed consent. The patients were randomized into two groups: intervention group (IS+EPAP) or control group. Control group received orientation only about the cough technique, early mobilization and deep breathing exercises. Both groups were treated according to medical, pharmacological and nursing routines of HCPA for the cardiac surgery postoperative period. Eighteen months after the surgery, the patients were recruited to the assessment of respiratory muscle strength, functional capacity, pulmonary function, life quality and physical activity level. This study was designed in compliance with the guidance and regulatory rules for researches on human beings (resolution of the National Health Council, number 196/96), and was also approved by the Ethics Committee of the institution.</p>
      <p>
        <bold>Intervention protocol</bold>
      </p>
      <p>The IS+EPAP system was built by means of a jet connected to a T-form piece that had an inspiratory unidirectional valve in one of its extremities and were connected to a corrugated tube of IS. In the other extremity, the T-form piece was connected to an expiratory valve in order to graduate the EPAP level. In the first postoperative day, after patient's extubation, the protocol of intervention was initiated, consisting of the accomplishment of respiratory exercises by means of a volumetric incentive espirometer (Voldyne<sup>&#174;</sup> 5000, Salt Lake City, UT, USA) connected to a EPAP valve (Vital Signs<sup>&#174;</sup>, Totowa, NJ, USA). Both techniques were carried out at the same time by the construction of a system that included one IS and one EPAP valve, as already described. The expiratory pressure in EPAP was progressively increased, as follows: 1<sup>st</sup> and 2<sup>nd</sup> postoperative days (5 cmH<sub>2</sub>O); 3<sup>rd</sup> postoperative day (6 cmH<sub>2</sub>O); 4<sup>th</sup> and 5<sup>th</sup> postoperative days (8 cmH<sub>2</sub>O); 6<sup>th</sup> and 7<sup>th</sup> postoperative days (10 cmH<sub>2</sub>O); and after hospital discharge (15 cm de H<sub>2</sub>O)<sup>12</sup>. To adequately adjust the pressure of the EPAP valve, a cmH<sub>2</sub>O-calibrated pressure manometer was used.</p>
      <p>The IS+EPAP protocol was executed twice a day with the supervision of a physical therapist. Besides, the patients from IS+EPAP group were encouraged to perform the protocol twice a day without direct orientation. The protocol lasted 15 minutes, with a one-minute interval when necessary, according to patients' tolerance. The EPAP pressure was increased according to the postoperative day; however, if the patient were incapable of performing the exercise adequately, the load would be maintained and only elevated in the following day.</p>
      <p>During intervention, the patients were oriented to maintain a diaphragmatic ventilation pattern, with respiratory frequency of 12 to 18 cycles per minute. The employed IS+EPAP protocol is of easy application and execution, and may be executed without direct supervision after training. The protocol would be interrupted if the cardiac frequency exceeded 120 beats per minute, the blood pressure increased (systolic blood pressure higher than 150, or diastolic higher than 100 mmHg) or there were a decrease in the O<sub>2</sub> arterial saturation (SatO<sub>2</sub> menor 90%).</p>
      <p>Patients were daily followed-up till hospital discharge. After patients' discharge, they kept the equipment, which made possible the continuity of the protocol in domicile twice a day, for a period of 15 minutes, during four weeks. To reinforce the importance of executing the protocol, weekly phone contacts were maintained with both groups.</p>
      <p>
        <bold>Assessments carried out 18 months after IS+EPAP protocol</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Measurement of ventilatory muscle strength</bold>
      </p>
      <p>As to assess the ventilator muscle strength, the measurement of the maximal inspiratory pressure (PI<sub>max</sub>) and maximal expiratory pressure (PE<sub>max</sub>) was made by means of a pressure measuring system (MVD-500, Globalmed, Porto Alegre, RS, Brazil). As to determine PI<sub>max</sub>, the patient accomplished expiration till the residual volume followed by a maximal inspiration. An orifice with 2 mm diameter was utilized in the system during maximal inspiration maneuver as to prevent the production of pressure by facial muscle<sup>13,14</sup>. The determination of PE<sub>max</sub> was made after inspiration till the total pulmonary capacity followed by a forced expiration<sup>15</sup>. The measurements were repeated six times with one-minute interval between them, as only the maximal value reached was considered, and there were no differences higher than 5% between two highest values<sup>16</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Assessment of functional capacity</bold>
      </p>
      <p>Submaximal functional capacity was assessed through the 6-minute walk test (6MWT), which was carried out in a plane surface with a rectilinear course. During the test, the distance roamed as well as dyspnea and sensation of perceived effort degrees were measured by BORG Scale. The test was finished when the patient completed six minutes or when angina, intense dyspnea, dizziness, sweating, pale or cyanotic appearance were observed<sup>17</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Assessment of pulmonary function</bold>
      </p>
      <p>To assess the pulmonary function, all patients were submitted to a computed espirometric test (Eric Jaeger GmbH, W&#252;erzburg, Germany), carried out according to the Brazilian council of Spirometry<sup>18</sup>, as to analyze the variables of forced vital capacity (FVC), volume expired during the first second (VEF<sub>1</sub>) and peak expiratory flow (PEF). Absolute and reference values were used in compliance with the American Thoracic Society recomendantions<sup>19</sup>. All measurements were made by a technician registered in the Brazilian Society of Pneumology and Tisiology.</p>
      <p>
        <bold>Life quality assessment</bold>
      </p>
      <p>The questionary used to assess patients' life quality was the Brazilian version SF-36. This questionary has the purpose of evaluating eight domains divided into two big components: physical (which comprises the functional capacity, physical aspects, pain and general health status) and mental (which comprises mental health, emotional and social aspects, as well as vitality)<sup>20</sup>. The counting for each domain might vary from 0 (worse) to 100 (best), as the highest count indicates better health status related to life quality<sup>21</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Physical activity level assessment:</bold>
      </p>
      <p>Information about habitual physical activity practicing was obtained by IPAQ application<sup>22</sup>. The self-administration IPAQ questionary was used in its short version (version 8), as the week anterior to the assessment was used as reference. The questions are about frequency (days/week) and time (minutes/day) spent in walks and in any activities that involve physical efforts of moderate and vigorous intensity<sup>23</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Data are expressed as mean &#177; standard deviation. The values between groups were analyzed through Student's t-test for independent samples. The parameters of groups were compared through two-way analysis of variance for repeated measures, followed by Student-Newman-Keuls post-test. The values were considered different when p<underline>&lt;</underline>0.05.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Between January and April 2008, 16 patients were assessed: 8 from control group and 8 from IS+EPAP group. Mean time period from the surgery date till the accomplishment of the protocol IS+EPAP was 18 months.</p>
      <p>
        <bold>Clinical characteristics, pulmonary function, PI<sub>max</sub>, PE<sub>max</sub> and 6MWT</bold>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref> presents the clinical characteristics values of both groups in the preoperative period and 18 months after CABG. There were no significant differences between groups or among members of the same group (ANOVA, Student-Newman-Keuls as post-test).</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0246-00017-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Perceived effort sensation</bold>
      </p>
      <p>The sensation of perceived effort before 6MWT did not present differences between groups (8.3&#177;0.7 <italic>versus</italic> 8.8&#177;0.6). However, after concluding 6MWT, the sensation of effort was higher in control group in comparison to IS+EPAP group (13.4&#177;1.2 <italic>versus</italic> 9.1&#177;0.7; p&lt;0.05 for hospitalization, time and group, ANOVA, Student-Newman-Keuls post-test) (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figure 1A</xref>).</p>
      <fig id="f1-body2"/>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0246-00017-e01-en.jpg"/></p>
      <p>
        <fig id="f1b-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0246-00017-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Dyspnea</bold>
      </p>
      <p>The sensation of dyspnea perceived before 6MWT was similar between groups (0.66&#177;0.4 <italic>versus</italic> 0.36&#177;0.2). However, after 6MWT, dyspnea score was higher in control group than in IS+EPAP group (1.6&#177;0.6 <italic>versus</italic> 0.6&#177;0.3; p&lt;0.05, ANOVA, Student-Newman-Keuls post-test) (<xref ref-type="fig" rid="f1b-body2">Figure 1B</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Life quality</bold>
      </p>
      <p>In the analysis of life quality, based on SF-36, there were no statistical differences in the majority of the assessed parameters between groups (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">Table 2</xref>). The domain which presented significant difference between group concerned the limitations in physical aspects, in which IS+EPAP group presented higher values in comparison to control group (93.7&#177;4.1 <italic>versus</italic> 50&#177;17, p&lt;0.02; Student's t-test), which represents less limitation.</p>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0246-00017-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Physical activity level</bold>
      </p>
      <p>The analysis of physical activity level, made according to IPAQ-8, demonstrated that in IS+EPAP group, seven patients were considered to be active (87.5%) and one of them, to be sedentary (12.5%). In the control group, only three out of eight patients were considered active (37.5%) and the five remaining individuals were considered irregularly active (62.5%).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The main findings of the present study show that IS+EPAP group present less sensation of effort and dyspnea after 6MWT, as well as a better quality of life and less limitation with regard to physical aspects in comparison to control group. As far as we know, this is the first study carried out with the purpose of following-up, at long term, the patients submitted to a physiotherapy protocol in the postoperative CABG. The protocol used includes the combined use of IS and EPAP. The incentive spirometry allows a sustained maximal inspiration. During inspiration, there is the elevation of a pulmonary embolus, which encourages the patient, through a visual feedback, to perform slow and deep inspirations. This pattern determines the increase of inspiratory volumes, increase of transpulmonary pressure, improvement of the performance of inspiratory muscles, thus reestablishing the pattern of pulmonary expansion. On the other hand, EPAP is a technique that allows expiratory positive airway pressure during spontaneous breathing, thus improving alveolar ventilation through the increase in pressure during expiration, which is related to alveolar recruitment. In this manner, the result of pulmonary rexpansion is present in the inspiratory phase as well as in the expiratory phase.</p>
      <p>Besides, the present study enables the assessment, at long term, of the effects of the application of a IS+EPAP protocol in the immediate postoperative period (30 days last) on the evolution of pulmonary function, functional capacity and life quality of these patients. We also observed that there were three re-hospitalizations in control group, while only one patient from IS+EPAP group had to return.</p>
      <p>As expected, the pulmonary variables (FVC, VEF<sub>1</sub> PEF) assessed in this paper did not present significant difference between groups. Such findings are supported by the study of Kristjansdottir and Ragnarsdorttir<sup>24</sup>, which demonstrated normalization of the pulmonary variables 12 months after cardiac surgery. Similarly, data concerning the assessment of PI<sub>max</sub>, EP<sub>max</sub> and the distance roamed during 6MWT were not different between groups either.</p>
      <p>Even without differences between groups and among member of one same group with regard to the roamed distance, the sensation of perceived effort and dyspnea after 6MWT was lower in the intervention group in comparison to control group. This result may be explained by the fact that the group was submitted to an intervention protocol that result in improvement of pulmonary rexpansion and of ventilatory pattern and could reduce sensation of dyspnea and perceived effort in these patients. It is demonstrated that the functional limitations correlate positively to the roamed distance and to dyspnea reporter during 6MWT<sup>25</sup>. Conversely, studies that assessed the sensation of effort and dyspnea perceived during 6MWT after cardiac surgery demonstrated that the effort sensation may be related to psychological aspects and to the performance during 6MWT.</p>
      <p>The CABG, when electively carried out, is associated with a significant improvement in patient's life quality. However, in certain subgroups of patients - such as elderly, women and obese patients - these effects are less perceptible after surgery. In this manner, CABG may result in few benefits for these patients<sup>26</sup>. The findings of the present study show that the patients submitted to CABG and to physiotherapy protocol presented a better life quality concerning physical aspects limitations, as compared to patients who went through CABG, but not postoperative physiotherapy. Studies have showed that the improvement of aerobic capacity and of cardiac function of cardiopatic patients, obtained after an interval-aerobic training protocol, correlates to these individuals life quality<sup>27,28</sup>; it is suggested that this fact is explained by the improvement of physiological adaptation in accordance with the increase of the aerobic training capacity.</p>
      <p>When assessing the physical activity level, we demonstrated that 85.7% of the patients from IS+EPAP group were considered active, while only 37.5% of the patients from control group were active. Sedentarism, besides representing personal enfermity risk, also results in economical costs for the individual, his family and the society. data reported in literature indicate that for each increase of 1% in the physical activity level of the adult population, there would be an associated economy of 7 million dollars in potential costs of treatment for myocardial infarction, stroke, diabetes, colon and breast cancer, as well as depression<sup>29</sup>. As to confirm these findings, other studies are needed, but with a greater number of patients in each group, so we could affirm that the group that accomplished the physiotherapy protocol in the postoperative period is really more active than the control group.</p>
      <p>
        <bold>Study limitations</bold>
      </p>
      <p>It is still difficult to compare our results to those of other papers. This is owed especially to the fact that there are no follow-up studies that assess the sensation of effort and dyspnea after 6MWT in this population. Besides, we also did not find any study which evaluated life quality and physical activity level in patients previously submitted to CABG and to a protocol of physiotherapy intervention for more than a year. The small number of studied patients was also a strong limiting factor in our study. The new thing about our paper is that the abovementioned assessments were carried out in patients submitted to a protocol of respiratory physiotherapy, which involved the use of IS+EPAP in the immediate postoperative period, during hospitalization and that was maintained in domicile for four more weeks.</p>
      <p>Based on the data herein presented, we may conclude that patients who accomplished a protocol of respiratory physiotherapy with IS+EPAP in the postoperative period of CABG presented a slighter sensation of effort and dyspnea after submaximal functional capacity test assessed through 6MWT, as well as a better life quality with regard physical aspects limitations 18 months after surgery. These facts are important once the used of incentive spirometry together with expiratory positive airway pressure requires little effort, present minimum risk for health and may be easily applied in domicile, which facilitates patient's adherence to the treatment.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was partially funded by FIPE-HCPA.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Espirometr&#237;a incentivada con presi&#243;n positiva espiratoria es beneficiosa despu&#233;s de revascularizaci&#243;n de miocardio</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Pacientes que son sometidos a cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM) presenta mayor riesgo de desarrollar complicaciones pulmonares, como atelectasias, neumon&#237;a y derrame pleural. Estas complicaciones pueden aumentar el tiempo de internaci&#243;n hospitalaria, la necesidad de recursos financieros y tambi&#233;n se asocian con la reducci&#243;n de la calidad de vida y de la capacidad funcional a largo plazo. OBJETIVO: Probar si el uso de espirometr&#237;a incentivada (EI) asociada con presi&#243;n positiva espiratoria en la v&#237;a a&#233;rea (EPAP), despu&#233;s de la CRM mejora la disnea, la sensaci&#243;n de esfuerzo percibido y la calidad de vida 18 meses despu&#233;s de la CRM. M&#201;TODOS: Dieciocho pacientes sometidos a CRM fueron aleatorizados para el grupo control (n=8) o para el grupo EI+EPAP (n=8). El protocolo de EI+EPAP se realiz&#243; en el per&#237;odo postoperatorio inmediato y durante 4 semanas m&#225;s en domicilio. Dieciocho meses despu&#233;s de la CRM se evaluaron la fuerza de la musculatura respiratoria, la capacidad funcional, la funci&#243;n pulmonar, la calidad de vida y el nivel de actividad f&#237;sica. RESULTADOS: Despu&#233;s del test de caminata de seis minutos (TC6), el score para disnea (1,6 &#177; 0,6 vs 0,6 &#177; 0,3, P &lt; 0,05) y la sensaci&#243;n de esfuerzo (13,4 &#177; 1,2 vs 9,1 &#177; 0,7, P &lt; 0,05) fueron mayores en el grupo control comparado con el grupo EI+EPAP. En la evaluaci&#243;n de la calidad de vida, el dominio relacionado con las limitaciones en los aspectos f&#237;sicos fue mejor en el grupo EI+EPAP (93,7 &#177; 4,1 vs 50 &#177; 17, P &lt; 0,02). CONCLUSI&#211;N: Pacientes que realizan EI+EPAP presentan menos disnea y menor sensaci&#243;n de esfuerzo despu&#233;s del TC6 y tambi&#233;n mejor calidad de vida 18 meses despu&#233;s de la CRM.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Cirug&#237;a card&#237;aca</kwd>
        <kwd>fisioterapia respiratoria</kwd>
        <kwd>actividad f&#237;sica</kwd>
        <kwd>calidad de vida</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Espirometr&#237;a incentivada con presi&#243;n positiva espiratoria es beneficiosa despu&#233;s de revascularizaci&#243;n de miocardio</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Gl&#243;ria Menz Ferreira<sup>I</sup>; Mauren Porto Haeffner<sup>I</sup>; S&#233;rgio Saldanha Menna Barreto<sup>I</sup>; Pedro Dall'Ago<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>HCPA/UFRGS</p>
      <p><sup>II</sup>UFCSPA, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Pacientes que son sometidos a cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM) presenta mayor riesgo de desarrollar complicaciones pulmonares, como atelectasias, neumon&#237;a y derrame pleural. Estas complicaciones pueden aumentar el tiempo de internaci&#243;n hospitalaria, la necesidad de recursos financieros y tambi&#233;n se asocian con la reducci&#243;n de la calidad de vida y de la capacidad funcional a largo plazo.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> Probar si el uso de espirometr&#237;a incentivada (EI) asociada con presi&#243;n positiva espiratoria en la v&#237;a a&#233;rea (EPAP), despu&#233;s de la CRM mejora la disnea, la sensaci&#243;n de esfuerzo percibido y la calidad de vida 18 meses despu&#233;s de la CRM.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Dieciocho pacientes sometidos a CRM fueron aleatorizados para el grupo control (n=8) o para el grupo EI+EPAP (n=8). El protocolo de EI+EPAP se realiz&#243; en el per&#237;odo postoperatorio inmediato y durante 4 semanas m&#225;s en domicilio. Dieciocho meses despu&#233;s de la CRM se evaluaron la fuerza de la musculatura respiratoria, la capacidad funcional, la funci&#243;n pulmonar, la calidad de vida y el nivel de actividad f&#237;sica.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> Despu&#233;s del test de caminata de seis minutos (TC6), el score para disnea (1,6 &#177; 0,6 vs 0,6 &#177; 0,3, P &lt; 0,05) y la sensaci&#243;n de esfuerzo (13,4 &#177; 1,2 vs 9,1 &#177; 0,7, P &lt; 0,05) fueron mayores en el grupo control comparado con el grupo EI+EPAP. En la evaluaci&#243;n de la calidad de vida, el dominio relacionado con las limitaciones en los aspectos f&#237;sicos fue mejor en el grupo EI+EPAP (93,7 &#177; 4,1 vs 50 &#177; 17, P &lt; 0,02).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> Pacientes que realizan EI+EPAP presentan menos disnea y menor sensaci&#243;n de esfuerzo despu&#233;s del TC6 y tambi&#233;n mejor calidad de vida 18 meses despu&#233;s de la CRM.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Cirug&#237;a card&#237;aca; fisioterapia respiratoria; actividad f&#237;sica; calidad de vida.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM) es el procedimiento de rutina para tratamiento de pacientes con s&#237;ntomas de isquemia mioc&#225;rdica. Anualmente, se realizan en el mundo cerca de un mill&#243;n de cirug&#237;as<sup>1</sup>. Los pacientes que son sometidos a CRM presentan riesgo relativamente alto de desarrollar complicaciones pulmonares (CPs), como atelectasias, neumon&#237;a y derrame pleural. Estas complicaciones aumentan el tiempo de internaci&#243;n hospitalaria y la necesidad de recursos financieros<sup>2</sup>. Edad superior a 70 a&#241;os, tos productiva, diabetes mellitus, historia de tabaquismo, enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica, obesidad y reducci&#243;n previa de la funci&#243;n pulmonar son considerados factores de riesgo para el desarrollo de CPs postoperatorias<sup>3</sup>. De la misma forma, factores transoperatorios, como anestesia general, las modificaciones pulmonares despu&#233;s de la circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (CEC), la utilizaci&#243;n de la arteria mamaria interna, adem&#225;s del dolor en el per&#237;odo postoperatorio son factores que potencializan la ocurrencia de CPs<sup>4-8</sup>. Estudios de seguimiento sobre la funci&#243;n y capacidades pulmonares, despu&#233;s de cirug&#237;as card&#237;acas, demostraron que los vol&#250;menes no recuperaron los valores de preoperatorio despu&#233;s de 8 semanas de postoperatorio<sup>9</sup>. La funci&#243;n pulmonar permanece de un 25% a un 30% menor, aun 3,5 meses despu&#233;s de la cirurg&#237;a<sup>10,11</sup>.</p>
      <p>Entre las estrategias que pueden ser utilizadas para minimizar las CPs, la fisioterapia respiratoria es ampliamente utilizada para prevenci&#243;n y tratamiento de estas complicaciones. Dos de los recursos de la fisioterapia respiratoria com&#250;nmente utilizados son la espirometr&#237;a incentivada (EI) y la presi&#243;n positiva espiratoria en las v&#237;as a&#233;reas (EPAP), que presentan como principal efecto fisiol&#243;gico fomentar la reexpansi&#243;n pulmonar. Recientemente, demostramos que el uso acoplado de EI y EPAP en pacientes que realizaron la CRM fue capaz de reducir la p&#233;rdida de la funci&#243;n pulmonar, de la fuerza musculatura respiratoria y de la capacidad funcional 30 d&#237;as despu&#233;s de la realizaci&#243;n de la cirurg&#237;a<sup>12</sup>. No obstante, no existen todav&#237;a estudios desarrollados para evaluar los efectos de la EI+EPAP a largo plazo.</p>
      <p>Por lo tanto, el objetivo del presente trabajo es probar si el uso de espirometr&#237;a incentivada asociada con presi&#243;n positiva espiratoria en la v&#237;a a&#233;rea, despu&#233;s de la CRM mejora la disnea, la sensaci&#243;n de esfuerzo percibido y la calidad de vida 18 meses despu&#233;s de la CRM.</p>
      <p>
        <bold>Materiales y m&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Participantes</bold>
      </p>
      <p>Este es un estudio prospectivo, transversal, con pacientes del Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre (HCPA), que participaron en un protocolo utilizando EI+EPAP en el per&#237;odo postoperatorio inmediato de la CRM y por 4 semanas m&#225;s en domicilio. Se incluyeron pacientes con edad superior a 50 a&#241;os, historia de tabaquismo y/o enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica (EPOC) y utilizaci&#243;n de injerto mamario. Fueron excluidos del estudios, pacientes con diagn&#243;stico de insuficiencia card&#237;aca congestiva (ICC), diabetes mellitus, neuropat&#237;a perif&#233;rica, obesidad (IMC <underline>&gt;</underline> 30), enfermedades neurol&#243;gicas o m&#250;sculo-esquel&#233;ticas, y pacientes que precisaron ventilaci&#243;n mec&#225;nica prolongada (m&#225;s de 24 horas) o que necesitaron reintubaci&#243;n.</p>
      <p>Despu&#233;s de la aceptaci&#243;n particular y de ser incluidos en el estudio, todos los individuos firmaron el t&#233;rmino de consentimiento informado. Los pacientes fueron aleatorizados para uno de los dos grupos: grupo intervenci&#243;n (EI+EPAP) o grupo control. El grupo control recibi&#243; s&#243;lo orientaciones sobre t&#233;cnica de tos, movilizaci&#243;n precoz y ejercicios de respiraci&#243;n profunda. Ambos grupos fueron tratados de acuerdo con las rutinas m&#233;dicas, farmacol&#243;gicas y de enfermer&#237;a para el per&#237;odo postoperatorio de cirug&#237;a card&#237;aca del HCPA. Despu&#233;s de 18 meses de la realizaci&#243;n de la cirug&#237;a, los pacientes fueron reclutados para realizaci&#243;n de la evaluaci&#243;n de la fuerza musculatura respiratoria, de la capacidad funcional, de la funci&#243;n pulmonar, de la calidad de vida y del nivel de actividad f&#237;sica. Este trabajo fue proyectado de acuerdo con las directrices y normas reglamentarias de investigaciones involucrando seres humanos (resoluci&#243;n del consejo nacional de salud, n&#250;mero 196/96), y la realizaci&#243;n del mismo fue aprobada por el comit&#233; de &#233;tica e investigaci&#243;n del HCPA.</p>
      <p>
        <bold>Protocolo de intervenci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El sistema de EI+EPAP fue construido utilizando una boquilla, conectada una pieza en T que ten&#237;a en una de sus extremidades una v&#225;lvula unidireccional inspiratoria y estaba conectada a un tubo corrugado del EI y en la otra extremidad, la pieza en T estaba conectada a una v&#225;lvula espiratoria de muelle para graduar el nivel de EPAP. El primer d&#237;a de postoperatorio (PO), despu&#233;s de la extubaci&#243;n del paciente, se inici&#243; la realizaci&#243;n del protocolo de intervenci&#243;n, que consisti&#243; en la realizaci&#243;n de ejercicios respiratorios, utilizando un espir&#243;metro de incentivo volum&#233;trico (Voldyne<sup>&#174;</sup> 5000, Salt Lake City, UT, EEUU) acoplado a una v&#225;lvula de EPAP (Vital Signs<sup>&#174;</sup>, Totowa, NJ, EEUU). Las dos t&#233;cnicas se realizaron al mismo tiempo por la construcci&#243;n de un sistema con inclu&#237;a un EI y una v&#225;lvula de EPAP, como se describi&#243; anteriormente. La presi&#243;n espiratoria en el EPAP se aument&#243; progresivamente de la siguiente manera: 1&#176; y 2&#176; d&#237;a de PO (5 cmH<sub>2</sub>O); 3&#176; d&#237;a de PO (6 cmH<sub>2</sub>O); 4&#176; y 5&#176; d&#237;a de PO (8 cmH<sub>2</sub>O); 6&#176; y 7&#176; d&#237;a de PO (10 cmH<sub>2</sub>O) y en los d&#237;as posteriores al alta hospitalaria (15 cm de H<sub>2</sub>O)<sup>12</sup>. Para ajustar adecuadamente la presi&#243;n de la v&#225;lvula de EPAP utilizamos un man&#243;metro de presi&#243;n calibrado en cmH<sub>2</sub>O.</p>
      <p>El protocolo de EI+EPAP se ejecut&#243; dos veces al d&#237;a, supervisado por un fisioterapeuta. Adem&#225;s de ello, los pacientes del grupo EI+EPAP fueron estimulados a realizarlo 2 veces al d&#237;a m&#225;s sin orientaci&#243;n directa. El per&#237;odo de duraci&#243;n del protocolo fue de 15 minutos, con descanso de 1 minuto, en caso necesario, de acuerdo con la tolerancia de cada paciente. La presi&#243;n del EPAP fue aumentada conforme al d&#237;a de postoperatorio, no obstante, si el paciente era incapaz de realizar el ejercicio adecuadamente, se manten&#237;a la carga y s&#243;lo se elevaba al d&#237;a siguiente.</p>
      <p>Durante la intervenci&#243;n, los pacientes fueron orientados a mantener un patr&#243;n ventilatorio diafragm&#225;tico, con frecuencia respiratoria entre 12 y 18 ciclos por minuto. El protocolo EI+EPAP que se emple&#243; es de f&#225;cil aplicaci&#243;n y ejecuci&#243;n, pudiendo ser llevado a cabo sin supervisi&#243;n directa, despu&#233;s del entrenamiento. El protocolo era interrumpido en caso de que la frecuencia card&#237;aca fuera mayor a 120 latidos por minuto, o si hab&#237;a aumento de la presi&#243;n arterial (presi&#243;n arterial sist&#243;lica mayor a 150, o diast&#243;lica mayor a 100 mmHg), o incluso si hab&#237;a ca&#237;da en la saturaci&#243;n arterial de O<sub>2</sub> (SatO<sub>2</sub> menor al 90 %).</p>
      <p>Los pacientes fueron seguidos diariamente hasta el alta hospitalaria; despu&#233;s del alta hospitalaria, los pacientes mantuvieron su equipamiento, posibilitando la continuidad del protocolo en su domicilio, dos veces por d&#237;a, por un per&#237;odo de 15 minutos durante 4 semanas. Para reforzar la importancia de la realizaci&#243;n del protocolo se realizaron contactos telef&#243;nicos semanales. Este contacto tambi&#233;n se realiz&#243; con el grupo control.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaciones realizadas 18 meses despu&#233;s del protocolo de EI+EPAP</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Medici&#243;n de la fuerza muscular ventilatoria</bold>
      </p>
      <p>Para la evaluaci&#243;n de la fuerza de la musculatura ventilatoria, se utiliz&#243; la medici&#243;n de la presi&#243;n inspiratoria m&#225;xima (PI<sub>m&#225;x.</sub>) y de la presi&#243;n espiratoria m&#225;xima (PE<sub>m&#225;x.</sub>) por un sistema de medida de presi&#243;n (MVD-500, Globalmed, Porto Alegre, RS, BR). Para determinaci&#243;n de la PI<sub>m&#225;x.</sub> el paciente realiz&#243; una expiraci&#243;n hasta el volumen residual, seguida de una inspiraci&#243;n m&#225;xima. Se utiliz&#243; un orificio de 2 mm de di&#225;metro en el sistema durante la maniobra de inspiraci&#243;n m&#225;xima para prevenir la producci&#243;n de presi&#243;n por los m&#250;sculos faciales<sup>13,14</sup>. La determinaci&#243;n de la PE<sub>m&#225;x.</sub> se realiz&#243; despu&#233;s de una inspiraci&#243;n hasta la capacidad pulmonar total, seguida por una expiraci&#243;n forzada<sup>15</sup>. Las medidas se repitieron seis veces con intervalo de un minuto entre ellas, siendo considerado solamente el valor m&#225;ximo alcanzado, no habiendo una diferencia mayo al 5% entre los dos mayores valores<sup>16</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n de la capacidad funcional</bold>
      </p>
      <p>La capacidad funcional subm&#225;xima se evalu&#243; a trav&#233;s del test de caminata de seis minutos (TC6). La prueba se realiz&#243; en superficie plana en recorrido rectil&#237;neo. Durante la prueba se midi&#243; la distancia que camin&#243; el individuo, el grado de disnea y el grado de esfuerzo percibido por la Escala de BORG. La prueba se terminaba cuando el paciente completaba los seis minutos o si hubiera angina, disnea intensa, mareos, sudoraci&#243;n, apariencia p&#225;lida o cian&#243;tica<sup>17</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n de la funci&#243;n pulmonar</bold>
      </p>
      <p>Para la evaluaci&#243;n de la funci&#243;n pulmonar, todos los pacientes realizaron una espirometr&#237;a computarizada (Eric Jaeger GmbH, W&#252;erzburg, Germany) de acuerdo con el consenso brasile&#241;o de espirometr&#237;a<sup>18</sup> para el an&#225;lisis de las variables de la capacidad vital forzada (CVF), volumen expirado en el primer segundo (VEF<sub>1</sub>) y pico de flujo espiratorio (PFE). Se utilizaron valores absolutos y de referencia siguiendo las recomendaciones de la <italic>American Thoracic Society</italic><sup>19</sup>. Todas las medidas fueron realizadas por un t&#233;cnico habilitado por la Sociedad Brasile&#241;a de Neumolog&#237;a y Tisiolog&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n de la calidad de vida</bold>
      </p>
      <p>El cuestionario utilizado para evaluar la calidad de vida de los individuos fue la versi&#243;n Brasile&#241;a del SF-36. Este cuestionario tiene el prop&#243;sito de evaluar ocho dominios divididos en dos grandes componentes: el f&#237;sico (involucra la capacidad funcional, los aspectos f&#237;sicos, el dolor y el estado general de salud) y el mental (abarca la salud mental, los aspectos emocionales, los aspectos sociales y la vitalidad)<sup>20</sup>. El puntaje para cada dominio puede variar de 0 (peor) a 100 (mejor), un puntaje m&#225;s alto indica mejor salud relacionada con la calidad de vida<sup>21</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n del nivel de actividad f&#237;sica</bold>
      </p>
      <p>Se obtuvieron informaciones equivalentes a la pr&#225;ctica habitual de actividad f&#237;sica mediante la aplicaci&#243;n del IPAQ<sup>22</sup>. Se utiliz&#243; el cuestionario de auto-administraci&#243;n IPAQ en su formato corto, versi&#243;n 8, teniendo como referencia la semana anterior a la evaluaci&#243;n. Las preguntas indagan sobre frecuencia (d&#237;as/semana) y tiempo (minutos/d&#237;a) empleado en la ejecuci&#243;n de caminatas y actividades involucrando esfuerzos f&#237;sicos de intensidades moderada y vigorosa<sup>23</sup>.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Los datos est&#225;n expresados como promedio &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar del promedio. Los valores entre los grupos se analizaron mediante el test <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> para muestras independientes. Los par&#225;metros dentro de los grupos se compararon por an&#225;lisis de varianza de doble entrada para medidas repetidas, seguido por el post test de Student-Newman-Keuls. Los valores se consideraron diferentes cuando el valor de P fue <underline>&lt;</underline> a 0,05.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Entre el per&#237;odo de enero a abril de 2008 se evaluaron diecis&#233;is pacientes, 8 del grupo control y 8 del grupo EI+EPAP. El tiempo promedio transcurrido desde la fecha de la cirug&#237;a y de la realizaci&#243;n del protocolo de EI+EPAP fue de 18 meses.</p>
      <p>
        <bold>Caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, funci&#243;n pulmonar, PI<sub>m&#225;x.</sub>, PE<sub>m&#225;x.</sub> y TC6</bold>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="es_17t01-body3">tabla 1</xref> presenta los valores de las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de los grupos EI+EPAP y control en el per&#237;odo preoperatoria y 18 meses despu&#233;s de la CRM. Se observ&#243; que no hubo diferencias significativas entre los grupos o dentro de los grupos (ANOVA, Student-Newman-Keuls como post test).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_17t01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0246-00017-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Sensaci&#243;n de esfuerzo percibido</bold>
      </p>
      <p>La sensaci&#243;n de esfuerzo percibido antes del TC6 minutos no present&#243; diferencia entre el grupo EI+EPAP y el grupo control (8,3 &#177; 0,7 <italic>vs</italic> 8,8 &#177; 0,6). No obstante, despu&#233;s del t&#233;rmino del TC6, la sensaci&#243;n de esfuerzo fue mayor en el grupo control, comparado con el grupo EI+EPAP (13,4 &#177; 1,2 <italic>vs</italic> 9,1 &#177; 0,7; p&lt;0,05 para la interacci&#243;n, tiempo y grupo, ANOVA, Student-Newman-Keuls como post test) (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1A</xref>).</p>
      <fig id="f1-body3"/>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0246-00017-e01-es.jpg"/></p>
      <p>
        <fig id="f1b-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0246-00017-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Disnea</bold>
      </p>
      <p>La sensaci&#243;n de disnea percibida antes del TC6 se mostr&#243; similar entre los grupos (0,66 &#177; 0,4 <italic>vs</italic> 0,36 &#177; 0,2). No obstante, despu&#233;s del TC6, el score de disnea fue mayor en el grupo control al compararlo con el grupo EI+EPAP (1,6 &#177; 0,6 <italic>vs</italic> 0,6 &#177; 0,3; p &lt; 0,05, ANOVA, Student-Newman-Keuls como post test) (<xref ref-type="fig" rid="f1b-body3">Figura 1B</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Calidad de vida</bold>
      </p>
      <p>En el an&#225;lisis de la calidad de vida, evaluada a partir del SF-36, no hubo diferencias estad&#237;sticas en la mayor parte de los par&#225;metros evaluados entre los grupos (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref>). El dominio que present&#243; diferencia significativa entre los grupos fue con relaci&#243;n a las limitaciones en los aspectos f&#237;sicos, donde el grupo EI+EPAP present&#243; valor mayor al compararlo con el grupo control (93,7 &#177; 4,1 <italic>vs</italic> 50 &#177; 17, P &lt; 0,02; test <italic>t</italic> de <italic>Student</italic>) lo que representa menor limitaci&#243;n.</p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0246-00017-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Nivel de actividad f&#237;sica</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis del nivel de actividad f&#237;sica, evaluado seg&#250;n las respuestas al IPAQ-8, mostr&#243; que en el grupo EI+EPAP 7 pacientes fueron considerados activos (87,5%) y 1 sedentario (12,5%). Ya en el grupo control, s&#243;lo 3 de los 8 pacientes fueron considerados activos (37,5%) y los 5 pacientes restantes se clasificaron como irregularmente activos (62,5%).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los principales hallazgos del presente trabajo muestran que el grupo EI+EPAP presenta menor sensaci&#243;n de esfuerzo y disnea despu&#233;s del TC6, as&#237; como una mejor calidad de vida y menor limitaci&#243;n con relaci&#243;n a los aspectos f&#237;sicos en comparaci&#243;n con el grupo control. De acuerdo con nuestro conocimiento, &#233;ste es el primer trabajo realizado con la intenci&#243;n de seguir, a largo plazo, a los pacientes sometidos a un protocolo de fisioterapia durante el postoperatorio de CRM. El protocolo utilizado incluye el uso acoplado de EI y de la EPAP. La realizaci&#243;n del inspir&#243;metro de incentivo posibilita la realizaci&#243;n de una inspiraci&#243;n m&#225;xima sostenida. Durante la inspiraci&#243;n ocurre elevaci&#243;n de un &#233;mbolo, incentivando al paciente, a trav&#233;s del feedback visual, a realizar inspiraciones lentas y profundas. Este patr&#243;n determina aumento de los vol&#250;menes inspiratorios, aumento de la presi&#243;n transpulmonar, mejora el desempe&#241;o de los m&#250;sculos inspiratorios, restableciendo el patr&#243;n de expansi&#243;n pulmonar. Por otro lado, la utilizaci&#243;n de EPAP es una t&#233;cnica que posibilita ofrecer presi&#243;n positiva espiratoria durante la respiraci&#243;n espont&#225;nea, siendo capaz de mejorar la ventilaci&#243;n alveolar por medio del aumento de la presi&#243;n durante la fase espiratoria, lo que se relacional con reclutamiento alveolar. De esta forma, el resultado sobre la reexpansi&#243;n pulmonar est&#225; presente tanto en la fase inspiratoria como en la fase espiratoria.</p>
      <p>Adem&#225;s de ello, el presente trabajo posibilita la evaluaci&#243;n, a largo plazo, de los efectos de la aplicaci&#243;n de un protocolo de EI+EPAP, en el per&#237;odo postoperatorio inmediato (con duraci&#243;n de 30 d&#237;as), sobre la evoluci&#243;n de la funci&#243;n pulmonar, de la capacidad funcional y de la calidad de vida de estos pacientes. Observamos tambi&#233;n que hubo tres reinternaciones en el grupo control, mientras que en el grupo EI+EPAP s&#243;lo ocurri&#243; una reinternaci&#243;n.</p>
      <p>Conforme lo esperado, las variables pulmonares (CVF, VEF<sub>1</sub> y PFE) evaluadas en este estudio, no presentaron diferencia significativa entre los grupos. Estos hallazgos son corroborados por el estudio de Kristjansdottir &amp; Ragnarsdorttir<sup>24</sup>, que demostr&#243; normalizaci&#243;n de las variables pulmonares, despu&#233;s de 12 meses de la cirug&#237;a card&#237;aca. De la misma forma, los datos referentes a la evaluaci&#243;n PI<sub>m&#225;x.</sub>, PE<sub>m&#225;x.</sub> y la distancia recorrida durante el TC6, tambi&#233;n no fueron diferentes entre los grupos.</p>
      <p>Aun no habiendo diferencia entre los grupos y dentro de los grupos en la distancia recorrida, la sensaci&#243;n de esfuerzo percibido y de disnea despu&#233;s del TC6 fue menor en el grupo intervenci&#243;n, al compararlo con el grupo control. Este resultado puede explicarse, pues el grupo que realiz&#243; un protocolo de intervenci&#243;n que resulta en mejora de la reexpansi&#243;n pulmonar y del patr&#243;n ventilatorio, podr&#237;a disminuir la sensaci&#243;n de disnea y del esfuerzo percibido en esos pacientes. Est&#225; demostrado que las limitaciones funcionales se correlacionan positivamente con la distancia recorrida y con la disnea relatada durante el TC6<sup>25</sup>. Por otro lado, estudios que evaluaron la sensaci&#243;n de esfuerzo y la disnea, percibidos en el TC6, despu&#233;s de la cirug&#237;a card&#237;aca, demostraron que la sensaci&#243;n de esfuerzo guarda relaci&#243;n con los aspectos psicol&#243;gicos y con el desempe&#241;o en el TC6.</p>
      <p>La CRM, cuando se realiza en forma electiva, se asocia con una mejora significativa en la calidad de vida de los pacientes. Con todo, en ciertos subgrupos de pacientes, como individuos a&#241;osos, mujeres y pacientes obesos, estos efectos son menos pronunciados despu&#233;s de la cirug&#237;a. De esta forma, la realizaci&#243;n de la CRM puede resultar en menores beneficios para estos pacientes<sup>26</sup>. Los hallazgos del presente trabajo muestran que los pacientes que fueron sometidos a CRM y al protocolo de fisioterapia presentan mejor calidad de vida, con relaci&#243;n a las limitaciones en los aspectos f&#237;sicos, al compararlos con pacientes que realizaron la CRM, pero que no realizaron fisioterapia en el postoperatorio.</p>
      <p>Estudios muestran que la mejora de la capacidad aer&#243;bica y de la funci&#243;n card&#237;aca de pacientes cardi&#243;patas, obtenidas despu&#233;s de un protocolo de entrenamiento aer&#243;bico intervalado, se correlaciona con la mejora de la calidad de vida de estos individuos<sup>29,30</sup>. Lo que sugiere que esto se debe a una mejora de la adaptaci&#243;n fisiol&#243;gica debido al aumento de la capacidad al entrenamiento aer&#243;bico. Al evaluar el nivel de actividad f&#237;sica mostramos en el presente estudio que el 85,7% de los pacientes del grupo EI+EPAP fueron considerados activos, mientras que s&#243;lo el 37,5% de los participantes del grupo control eran activos. El sedentarismo, adem&#225;s de representar riesgo personal de enfermedades, tambi&#233;n acarrea costos econ&#243;micos para los individuos, para la familia y para la sociedad. Datos de la bibliograf&#237;a indican que para cada aumento del 1% en el nivel de actividad f&#237;sica de la poblaci&#243;n adulto, habr&#237;a una econom&#237;a asociada de siete millones de d&#243;lares en costos potenciales de tratamiento de infartos de miocardio, derrame cerebral, diabetes, c&#225;ncer de colon y de mama, as&#237; como depresi&#243;n<sup>27</sup>. Para confirmar este hallazgo, ser&#237;an necesarios otros estudios, con un n&#250;mero mayor de pacientes asignados a cada grupo, para afirmar que el grupo que realiz&#243; el protocolo de fisioterapia en el per&#237;odo postoperatorio es realmente m&#225;s activo que el grupo control.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones del estudio</bold>
      </p>
      <p>La comparaci&#243;n entre nuestros resultados con los de otros trabajos, todav&#237;a es dif&#237;cil de realizar. Ello se debe principalmente al hecho de no haber estudios de seguimiento que eval&#250;en la sensaci&#243;n de esfuerzo y la disnea despu&#233;s del TC6 en esa poblaci&#243;n. Adem&#225;s de ello, tampoco encontramos ning&#250;n trabajo en que se eval&#250;en la calidad de vida y el nivel de actividad f&#237;sica en pacientes sometidos a CRM y a un protocolo de intervenci&#243;n fisioterap&#233;utica hace m&#225;s de un a&#241;o. Adem&#225;s de ello el n&#250;mero peque&#241;o de pacientes estudiados en el presente trabajo tambi&#233;n constituye un importante factor limitante de nuestro estudio. Otra novedad del presente trabajo fue que las evaluaciones antes descritas se realizaron en pacientes sometidos a un protocolo de fisioterapia respiratoria, involucrando el uso de EI+EPAP en el per&#237;odo postoperatorio inmediato, durante la internaci&#243;n hospitalaria, el cual fue seguido en el domicilio de los pacientes por m&#225;s de cuatro semanas.</p>
      <p>En base a los datos discutidos anteriormente, se puede concluir que los pacientes que realizaron un protocolo de fisioterapia respiratoria utilizando EI+EPAP en el per&#237;odo postoperatorio de CRM, presentan una menor sensaci&#243;n de esfuerzo y disnea despu&#233;s del test de capacidad funcional subm&#225;xima, evaluada por el TC6, y una mejor calidad de vida con relaci&#243;n a las limitaciones en los aspectos f&#237;sicos 18 meses despu&#233;s de la realizaci&#243;n de la cirug&#237;a. Estos hechos son importantes puesto que la utilizaci&#243;n de la espirometr&#237;a incentivada conjuntamente con la presi&#243;n positiva espiratoria en la v&#237;a a&#233;rea requiere poca inversi&#243;n, presenta riesgos m&#237;nimos para la salud y puede ser f&#225;cilmente aplicada en el domicilio de los pacientes lo que facilita la adhesi&#243;n al tratamiento.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue parcialmente financiado por FIPE-HCPA.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
