<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">GPSYKtWj5GVYXJJ3Cz9VHXh</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000200014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400214</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000001</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Infus&#227;o intravenosa de vasopressina causa efeitos cardiovasculares adversos dose-dependentes em c&#227;es anestesiados</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Martins</surname>
            <given-names>Luiz Cl&#225;udio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sabha</surname>
            <given-names>Maricene</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Paganelli</surname>
            <given-names>Maria Ondina</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Coelho</surname>
            <given-names>Ot&#225;vio Rizzi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ferreira-Melo</surname>
            <given-names>Silvia Elaine</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moreira</surname>
            <given-names>Marcos Mello</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cavalho</surname>
            <given-names>Adriana Camargo de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Araujo</surname>
            <given-names>Sebasti&#227;o</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moreno Junior</surname>
            <given-names>Heitor</given-names>
          </name>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Campinas</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Estadual de Campinas</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Ci&#234;ncias M&#233;dicas </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>02</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>229</fpage>
      <lpage>234</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>19</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>13</day>
          <month>11</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>01</day>
          <month>07</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A arginina-vasopressina (AVP) tem sido amplamente utilizada no tratamento do choque vasodilatador. Entretanto, h&#225; muitas quest&#245;es relativas ao seu uso cl&#237;nico, especialmente em altas doses, pois sua utiliza&#231;&#227;o pode estar associada a efeitos card&#237;acos adversos. OBJETIVO: Investigar os efeitos cardiovasculares da AVP em infus&#227;o IV cont&#237;nua nos par&#226;metros hemodin&#226;micos em c&#227;es. M&#201;TODOS: Dezesseis c&#227;es saud&#225;veis sem ra&#231;a definida, anestesiados com pentobarbital, receberam um cateter intravascular e foram aleatoriamente designados para dois grupos: controle (solu&#231;&#227;o salina - placebo; n=8) e AVP (n=8). O grupo do estudo recebeu infus&#227;o de AVP por tr&#234;s per&#237;odos consecutivos de 10 minutos a doses logaritmicamente progressivas (0,01; 0,1 e 1,0 U/kg/min), a intervalos de 20 minutos. A frequ&#234;ncia card&#237;aca (HR) e as press&#245;es intravasculares foram continuamente registradas. O debito card&#237;aco foi medido atrav&#233;s do m&#233;todo de termodilui&#231;&#227;o. RESULTADOS: Nenhum efeito hemodin&#226;mico significante foi observado durante a infus&#227;o de 0,01 U/kg/min de AVP, mas com as doses mais altas, de 0,1 e 1,0U/kg/min, houve um aumento progressivo na press&#227;o arterial m&#233;dia (PAM) e &#237;ndice de resist&#234;ncia vascular sist&#234;mica (IRVS), com significante diminui&#231;&#227;o na frequ&#234;ncia card&#237;aca (FC) e &#237;ndice card&#237;aco (IC). Com a dose de 1,0 U/kg/min, tamb&#233;m foi observado um aumento significante no &#237;ndice de resist&#234;ncia vascular pulmonar (IRVP), principalmente devido &#224; diminui&#231;&#227;o no IC. CONCLUS&#195;O: A AVP em doses entre 0,1 e 1,0 U/kg/min resultou em significantes aumentos na PAM e no IRVS, com efeitos inotr&#243;picos e cronotr&#243;picos negativos em animais saud&#225;veis. Embora essas doses sejam de 10 a 1.000 vezes maiores do que as rotineiramente utilizadas no tratamento do choque vasodilatador, nossos dados confirmam que a AVP deveria ser usada cuidadosamente e sob r&#237;gida monitora&#231;&#227;o hemodin&#226;mica na pr&#225;tica cl&#237;nica, especialmente se doses maiores do que 0,01 U/kg/min forem necess&#225;rias.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Arginina vasopressina</kwd>
        <kwd>d&#233;bito card&#237;aco</kwd>
        <kwd>hemodin&#226;mica</kwd>
        <kwd>toxicidade de drogas</kwd>
        <kwd>c&#227;es</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>15</day>
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> FISIOLOGIA</p>
    <p>
      <bold>Infus&#227;o intravenosa de vasopressina causa efeitos cardiovasculares adversos dose-dependentes em c&#227;es anestesiados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Luiz Cl&#225;udio Martins; Maricene Sabha; Maria Ondina Paganelli; Ot&#225;vio Rizzi Coelho; Silvia Elaine Ferreira-Melo; Marcos Mello Moreira; Adriana Camargo de Cavalho; Sebasti&#227;o Araujo; Heitor Moreno Junior</bold>
    </p>
    <p>Faculdade de Ci&#234;ncias M&#233;dicas da Universidade Estadual de Campinas - Unicamp - Campinas, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> A arginina-vasopressina (AVP) tem sido amplamente utilizada no tratamento do choque vasodilatador. Entretanto, h&#225; muitas quest&#245;es relativas ao seu uso cl&#237;nico, especialmente em altas doses, pois sua utiliza&#231;&#227;o pode estar associada a efeitos card&#237;acos adversos. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Investigar os efeitos cardiovasculares da AVP em infus&#227;o IV cont&#237;nua nos par&#226;metros hemodin&#226;micos em c&#227;es. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Dezesseis c&#227;es saud&#225;veis sem ra&#231;a definida, anestesiados com pentobarbital, receberam um cateter intravascular e foram aleatoriamente designados para dois grupos: controle (solu&#231;&#227;o salina - placebo; n=8) e AVP (n=8). O grupo do estudo recebeu infus&#227;o de AVP por tr&#234;s per&#237;odos consecutivos de 10 minutos a doses logaritmicamente progressivas (0,01; 0,1 e 1,0 U/kg/min), a intervalos de 20 minutos. A frequ&#234;ncia card&#237;aca (HR) e as press&#245;es intravasculares foram continuamente registradas. O debito card&#237;aco foi medido atrav&#233;s do m&#233;todo de termodilui&#231;&#227;o. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Nenhum efeito hemodin&#226;mico significante foi observado durante a infus&#227;o de 0,01 U/kg/min de AVP, mas com as doses mais altas, de 0,1 e 1,0U/kg/min, houve um aumento progressivo na press&#227;o arterial m&#233;dia (PAM) e &#237;ndice de resist&#234;ncia vascular sist&#234;mica (IRVS), com significante diminui&#231;&#227;o na frequ&#234;ncia card&#237;aca (FC) e &#237;ndice card&#237;aco (IC). Com a dose de 1,0 U/kg/min, tamb&#233;m foi observado um aumento significante no &#237;ndice de resist&#234;ncia vascular pulmonar (IRVP), principalmente devido &#224; diminui&#231;&#227;o no IC. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A AVP em doses entre 0,1 e 1,0 U/kg/min resultou em significantes aumentos na PAM e no IRVS, com efeitos inotr&#243;picos e cronotr&#243;picos negativos em animais saud&#225;veis. Embora essas doses sejam de 10 a 1.000 vezes maiores do que as rotineiramente utilizadas no tratamento do choque vasodilatador, nossos dados confirmam que a AVP deveria ser usada cuidadosamente e sob r&#237;gida monitora&#231;&#227;o hemodin&#226;mica na pr&#225;tica cl&#237;nica, especialmente se doses maiores do que 0,01 U/kg/min forem necess&#225;rias.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Arginina vasopressina, d&#233;bito card&#237;aco, hemodin&#226;mica/efeitos de drogas, toxicidade de drogas, c&#227;es.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A arginina-vasopressina (AVP) &#233; um neuropept&#237;dio composto de nove amino&#225;cidos com efeitos antidiur&#233;ticos e vasoconstritores<sup>1-7</sup>. Seu efeito poderoso no m&#250;sculo vascular liso aumenta press&#227;o sangu&#237;nea e a resist&#234;ncia vascular sist&#234;mica<sup>2-4</sup>. A AVP &#233; sintetizada nos neur&#244;nios localizados nos n&#250;cleos paraventriculares e supra-&#243;pticos do hipot&#225;lamo e armazenada na pituit&#225;ria posterior<sup>1,5,6</sup>. A libera&#231;&#227;o da vasopressina &#233; complexa, sendo aumentada pela hiperosmolalidade, hipotens&#227;o e hipovolemia<sup>1</sup>. H&#225; tr&#234;s tipos de receptores de vasopressina: V<sub>1,</sub> V<sub>2</sub> e V<sub>3</sub>. Os receptores V<sub>1</sub> da vasopressina, presentes nos vasos sangu&#237;neos, s&#227;o respons&#225;veis pela vasoconstri&#231;&#227;o; os receptores V<sub>2</sub> da vasopressina, presentes nas c&#233;lulas dos ductos coletores renais, s&#227;o principalmente respons&#225;veis pelos efeitos antidiur&#233;ticos e os receptores V<sub>1</sub> da vasopressina, presentes na adenohip&#243;fise, s&#227;o respons&#225;veis pela secre&#231;&#227;o de ACTH<sup>8</sup>.</p>
    <p>A vasopressina &#233; essencial para a homeostase cardiovascular, agindo atrav&#233;s do rim para regular a reabsor&#231;&#227;o da &#225;gua, na vasculatura para regular o t&#244;nus muscular do m&#250;sculo liso e como neurotransmissor central, modulando a fun&#231;&#227;o auton&#244;mica do tronco cerebral<sup>1</sup>. Embora seja liberada de forma maci&#231;a em resposta &#224; estados de estresse ou choque, uma relativa defici&#234;ncia de vasopressina tem sido encontrada em choque vasodilatador prolongado, tais como vistos em sepse grave<sup>9,10</sup>. Nessa circunst&#226;ncia, a vasopressina ex&#243;gena tem efeito press&#243;rico acentuado, mesmo em doses que n&#227;o afetariam a press&#227;o sangu&#237;nea em indiv&#237;duos saud&#225;veis. Esses dois achados fornecem o argumento para o uso da vasopressina no tratamento do choque s&#233;ptico<sup>11,12</sup>.</p>
    <p>Na &#250;ltima d&#233;cada, a vasopressina tem sido amplamente utilizada como agente vasopressor adjunto para o tratamento do choque vasodilatador resistente &#224; catecolamina<sup>9,11-13</sup>, e &#233; tamb&#233;m recomendada para aumentar o t&#244;nus vascular perif&#233;rico durante a ressuscita&#231;&#227;o cardiopulmonar como uma alternativa &#224; epinefrina<sup>14,15</sup>. A despeito da consider&#225;vel aten&#231;&#227;o &#224; pesquisa, os mecanismos de defici&#234;ncia e hipersensibilidade &#224; vasopressina no choque vasodilatador permanecem obscuros<sup>9,12,13,16-20</sup>. Al&#233;m disso, a experi&#234;ncia cl&#237;nica com a vasopressina, bem como seus efeitos hemodin&#226;micos em infus&#245;es cont&#237;nuas com doses progressivas tem sido limitada. Por essa raz&#227;o, investigamos os efeitos cardiovasculares da vasopressina sobre os par&#226;metros hemodin&#226;micos quando usada em infus&#227;o cont&#237;nua e em doses progressivas em c&#227;es saud&#225;veis anestesiados.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p><italic>Aspectos &#233;ticos -</italic> Todos os procedimentos foram aprovados pelo Comit&#234; de &#201;tica e Experimenta&#231;&#227;o Animal e os experimentos foram conduzidos em acordo com as diretrizes publicadas pelos Institutos Nacionais de Sa&#250;de (NIH) e as Diretrizes da Comunidade Europeia para Experimenta&#231;&#227;o Animal.</p>
    <p><italic>Local -</italic> Laborat&#243;rio de Farmacologia Cardiovascular do Departamento de Farmacologia da Faculdade de Ci&#234;ncias M&#233;dicas, Universidade de Campinas (UNICAMP), S&#227;o Paulo, Brasil.</p>
    <p><italic>Popula&#231;&#227;o -</italic> Dezesseis c&#227;es adultos saud&#225;veis, sem ra&#231;a definida, de ambos os sexos, pesando 15 &#177; 1 kg.</p>
    <p><italic>Manejo dos animais durante a prepara&#231;&#227;o do modelo experimental -</italic> Os animals foram preparados como descrito por Tanus-Santos<sup>21</sup>. Ap&#243;s um jejum noturno com livre acesso &#224; &#225;gua, os animais foram anestesiados com uma dose de s&#243;dio pentobarbital (10 mg.kg<sup>-1</sup>, IV) e um n&#237;vel adequado de anestesia foi mantido atrav&#233;s de uma infus&#227;o cont&#237;nua IV da mesma droga (2-4 mg.kg<sup>-1</sup>.h<sup>-1</sup>). Os c&#227;es receberam intuba&#231;&#227;o traqueal e foram mecanicamente ventilados com ar ambiente usando um respirador volum&#233;trico (Dual Phase Control Respirator; Harvard Apparatus, Boston, MA, EUA). O volume tidal (corrente) era de 15 ml/kg, e a taxa respirat&#243;ria foi ajustada para manter um PaCO<sub>2</sub> basal fisiol&#243;gico (cerca de 35-40 mmHg, como demonstrado pela monitora&#231;&#227;o do valor final do volume corrente do CO<sub>2</sub>).</p>
    <p>Um cateter cheio de fluido foi inserido na art&#233;ria femoral esquerda para monitora&#231;&#227;o da press&#227;o arterial m&#233;dia (PAM), atrav&#233;s de um transdutor de press&#227;o (AS-3 Datex- Engstrom, Helsinki, Finl&#226;ndia). Outro cateter pl&#225;stico foi colocado na veia femoral esquerda para a administra&#231;&#227;o de fluidos. Um cateter de termodilui&#231;&#227;o do tipo "Swan-Ganz" com bal&#227;o na ponta foi colocado na art&#233;ria pulmonar atrav&#233;s da veia femoral direita, e sua correta localiza&#231;&#227;o foi confirmada pela detec&#231;&#227;o de onda de press&#227;o t&#237;pica nessa art&#233;ria. O cateter foi conectado &#224; um transdutor de press&#227;o (AS-3 Datex-Engstrom, Helsinki, Finl&#226;ndia) para permitir a monitora&#231;&#227;o da press&#227;o m&#233;dia da art&#233;ria pulmonar (PMAP), press&#227;o venosa central (PVC) e press&#227;o capilar pulmonar (PCP) em cunha. Os transdutores foram zerados no n&#237;vel do cora&#231;&#227;o direito e recalibrados antes de cada grupo de mensura&#231;&#245;es. O debito card&#237;aco foi medido em triplicata atrav&#233;s de uma inje&#231;&#227;o em bolus de 5 mL de solu&#231;&#227;o salina normal e os resultados foram registrados e armazenados em um sistema computadorizado (Datex-Engstrom, Helsinki, Finl&#226;ndia). A &#225;rea da superf&#237;cie corporal (ASC) dos c&#227;es foi calculada atrav&#233;s da seguinte f&#243;rmula: K<sub>m</sub> .BW<sup>0.67</sup>.100<sup>-1</sup> [onde Km para c&#227;es = 10,1; peso corporal (PC) &#233; medido em kg; e a ASC &#233; expressa em m<sup>2</sup>]<sup>22</sup>, e o &#237;ndice card&#237;aco (IC), &#237;ndice de resist&#234;ncia vascular sist&#234;mica (IRVS) e &#237;ndice de resist&#234;ncia vascular pulmonar (IRVP) forma calculados atrav&#233;s de f&#243;rmulas-padr&#227;o. A frequ&#234;ncia card&#237;aca (FC) foi medida atrav&#233;s de um eletrodo de superf&#237;cie (deriva&#231;&#227;o I).</p>
    <p><italic>O experimento -</italic> Os animais foram mantidos sob infus&#227;o IV cont&#237;nua de solu&#231;&#227;o a 0,9% de NaCl (5mL.kg<sup>-1</sup>.h<sup>-1</sup>) durante todo o tempo do experimento. Ap&#243;s o final dos procedimentos de cateteriza&#231;&#227;o intravascular, um per&#237;odo de estabiliza&#231;&#227;o de 20 minutos foi observado e os dados hemodin&#226;micos basais (BL) foram inicialmente registrados. Ent&#227;o, os animais foram aleatoriamente designados para dois grupos iguais: CONTROLE (solu&#231;&#227;o salina-placebo; grupo <italic>sham</italic> (falso-tratado); n=8) e VASOPRESSINA (n=8). O grupo CONTROLE recebeu infus&#245;es cont&#237;nuas (20 mL) de NaCl 0,9% por 10 minutos, com intervalos de 20 minutos, por 3 vezes. O grupo VASOPRESSINA foi infundido com AVP (Arginina Vasopressina - Sal Acetato, Sigma Chemical Co. EUA) por 3 per&#237;odos consecutivos de 10 min em doses logaritmicamente progressivas (0,01; 0,1 e 1,0 U/kg/min) dilu&#237;das em uma solu&#231;&#227;o de 20 mL de NaCl a 0.9%, com intervalos de 20 min. A FC e os dados hemodin&#226;micos foram registrados imediatamente ap&#243;s o fim de cada infus&#227;o da dose de AVP (ou placebo) em ambos os grupos.</p>
    <p>A an&#225;lise estat&#237;stica foi realizada atrav&#233;s de Teste <italic>t</italic> de Student para dados n&#227;o-pareados ou an&#225;lise de vari&#226;ncia (ANOVA) para medidas repetidas, seguidos pelo teste de compara&#231;&#245;es m&#250;ltiplas de Dunnett. Um valor de <italic>p</italic>&lt;0,05 foi considerado estatisticamente significante. Todos os c&#225;lculos estat&#237;sticos foram realizados com ajuda do software Sygma Stat para Windows (Jandel Scientific, CA, EUA).</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Os resultados s&#227;o expressos como m&#233;dia &#177; EPM. Nenhuma altera&#231;&#227;o estatisticamente significante foi observada nos par&#226;metros hemodin&#226;micos durante a infus&#227;o de AVP &#224; menor dose (0,01 U/kg/min), quando comparados com o grupo CONTROLE ou com os valores basais (p = NS).</p>
    <p>Com a dose intermedi&#225;ria (0,1 U/kg/min), a vasopressina induziu significante diminui&#231;&#227;o no IC e FC, quando comparados ao grupo CONTROLE e aos valores basais. Adicionalmente, aumentos da PAM e IRVS foram verificados ao final de 10 minutos de infus&#227;o da droga (p &lt; 0,05) (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0229-00001-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Ap&#243;s a infus&#227;o da maior dose de vasopressina (1.0 U/Kg/min), as altera&#231;&#245;es anteriores observadas no IC, FC (diminui&#231;&#227;o) e na PAM e IRVS (aumento) foram exacerbados (p &lt;0,05) (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1</xref>). Al&#233;m disso, nessa dose, o IRVP calculado mostrou um aumento estatisticamente significante (p &lt; 0,05), principalmente devido &#224; maior diminui&#231;&#227;o no IC do que um aumento expressivo na PMAP (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2</xref>).</p>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0229-00001-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Esse estudo mostrou que a infus&#227;o cont&#237;nua de vasopressina por 10 minutos &#224; uma "dose baixa" (0,001 U/kg/min) n&#227;o teve efeitos apreci&#225;veis na FC, PAM, PMAP e IC em c&#227;es saud&#225;veis anestesiados. Entretanto, em dose "moderada" (0,1 U/kg/min) ou "alta" (1.0 U/kg/min), a vasopressina aumentou a PAM, IRVS e IRVP. Essas doses tamb&#233;m diminu&#237;ram a FC e o IC de forma significante. Entretanto, n&#227;o houve efeitos estatisticamente significantes na PVC, PMAP ou PCP. O efeito press&#243;rico da AVP &#233; devido &#224; sua a&#231;&#227;o nos receptores V1 do m&#250;sculo liso vascular e &#233; mais predominante na vasculatura arteriolar sist&#234;mica perif&#233;rica do que na circula&#231;&#227;o venosa ou pulmonar<sup>13,18</sup>. Adicionalmente, a vasopressina leva &#224; potencializa&#231;&#227;o das a&#231;&#245;es da catecolamina no m&#250;sculo liso vascular<sup>23,24</sup>. A vasopressina tamb&#233;m inibe a produ&#231;&#227;o de &#243;xido n&#237;trico no m&#250;sculo liso vascular<sup>19</sup> e age nos canais K<sub>ATP</sub><sup>20</sup><sub>.</sub> Ambas as a&#231;&#245;es levam &#224; vasoconstri&#231;&#227;o, o que em conjunto com o efeito sobre os receptores V1, resultam no aumento da PAM.</p>
    <p>Em 1895, Oliver &amp; Schaefer relataram pela primeira vez of efeitos do extrato do l&#243;bulo posterior da pituit&#225;ria sobre a press&#227;o arterial<sup>25</sup>, e mais recentemente, ele tem sido utilizado de forma ampla em situa&#231;&#245;es que necessitam do aumento da PAM, tais como choque s&#233;ptico<sup>11,12</sup> e em ressuscita&#231;&#227;o cardiopulmonar (RCP)<sup>14,15</sup>.</p>
    <p>O uso da vasopressina como uma droga adjunta no choque vasodilatador dependente da catecolamina ou refrat&#225;rio tem sido sugerido, j&#225; que h&#225; uma resposta auton&#244;mica inapropriada e uma vasodilata&#231;&#227;o inflamat&#243;ria excessiva nessa condi&#231;&#227;o<sup>26-28</sup>. Entretanto, suas doses ideais<sup>29</sup>, bem como sua seguran&#231;a durante o uso de curto e longo prazo nessa condi&#231;&#227;o permanecem uma quest&#227;o controversa<sup>30</sup>.</p>
    <p>As doses recomendadas de vasopressina para casos de choque s&#227;o baixas (0,01-0,04 U/min, ou 0,00014-0,0006 U/kg/min), e elas t&#234;m o objetivo de elevar a press&#227;o arterial, bem como reduzir a necessidade de altas doses de catecolaminas<sup>11,12</sup>. Essas doses terap&#234;uticas recomendadas s&#227;o quase 20 a 100 vezes menores do que a dose mais baixa (0,01 U/kg/min) utilizada no presente estudo e que n&#227;o mostrou efeitos apreci&#225;veis sobre os par&#226;metros hemodin&#226;micos em animais saud&#225;veis anestesiados, quando comparados aos valores basais e ao grupo controle (placebo). Esses achados podem ser explicados pelo fato de que esses c&#227;es t&#234;m a fun&#231;&#227;o do sistema reflexo baroreceptor normal, o que impede o efeito hemodin&#226;mico de baixas doses de vasopressina<sup>31</sup>, ou at&#233; mesmo de altas doses<sup>32</sup>.</p>
    <p>Por outro lado, em c&#227;es desnervados (sem o reflexo barorreceptor ativo), como mostrado por Cowley e cols.<sup>33</sup>, a curva dose-resposta (press&#227;o arterial) para a vasopressina se deslocou para a esquerda por um fator de 60-100, quando comparada com a curva de c&#227;es intactos, nos quais foi permitido a compensa&#231;&#227;o do reflexo baroreceptor. Al&#233;m disso, em animais decapitados, esse fator de deslocamento pra a vasopressina foi 8.000 para doses que causaram um aumento de 50 mmHg na press&#227;o arterial sist&#234;mica<sup>33</sup>. Consistentes com esses achados experimentais s&#227;o as observa&#231;&#245;es de que a curvas dose-resposta para a vasopressina em pacientes com hipotens&#227;o ortost&#225;tica idiop&#225;tica (S&#237;ndrome de Shy-Drager) estavam acentuadamente deslocadas para a esquerda quando comparadas com as de indiv&#237;duos normais<sup>34,35</sup>. Achados similares tamb&#233;m foram relatados em pacientes com morte cerebral<sup>36</sup>. Dessa forma, em pacientes com sepse grave/choque s&#233;ptico, tem sido postulada uma fun&#231;&#227;o anormal do sistema reflexo baroreceptor, devido &#224; doen&#231;a grave, polineuropatia ou resposta inflamat&#243;ria excessiva, como um poss&#237;vel mecanismo para sua alta sensibilidade &#224; baixas doses de vasopressina, aumentando sua press&#227;o arterial<sup>13</sup>.</p>
    <p>O aumento observado na PAM causado pelo uso da AVP refor&#231;a seu uso em choque vasodilatador. Entretanto, o aumento no IRVS pode levar &#224; diminui&#231;&#227;o da perfus&#227;o tecidual e graves efeitos adversos em pacientes que necessitam de altas doses de vasopressina em infus&#227;o cont&#237;nua<sup>37</sup>. Realmente, em uma publica&#231;&#227;o recente, Westphal e cols.<sup>38</sup>, estudando os efeitos da vasopressina em ovelhas saud&#225;veis e s&#233;pticas, relataram uma redu&#231;&#227;o no IC e um aumento no IRVS e no IRVP, sugerindo que esses efeitos colaterais podem limitar o uso dessa droga como &#250;nico vasopressor durante o choque s&#233;ptico. Entretanto, o uso simult&#226;neo de AVP e norepinefrina, pelos seus efeitos combinados ben&#233;ficos e reduzidos efeitos adversos, podem representar uma op&#231;&#227;o terap&#234;utica &#250;til no paciente s&#233;ptico<sup>38</sup>. Em nosso estudo, a vasopressina em "alta dose" (1,0 U/kg/min) levou &#224; um aumento significante no IRVP, mas isso foi devido principalmente &#224; diminui&#231;&#227;o no IC, bem como nenhum aumento significante foi observado na press&#227;o m&#233;dia da art&#233;ria pulmonar (PMAP), nem na press&#227;o capilar pulmonar (PCP) em cunha, como mostrado na <xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2</xref>. Leather e cols.<sup>39</sup>, estudando o efeito da vasopressina na fun&#231;&#227;o do ventr&#237;culo direito (VD) em um modelo experimental de hipertens&#227;o pulmonar em c&#227;es, conclu&#237;ram que a vasopressina causa vasoconstri&#231;&#227;o pulmonar e tem um importante efeito inotr&#243;pico negativo no VD, sugerindo que a mesma deve ser usada com cautela quando a fun&#231;&#227;o do VD est&#225; comprometida.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es do estudo</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo tem algumas limita&#231;&#245;es. Primeiramente, medimos apenas os par&#226;metros hemodin&#226;micos globais, e nenhum efeito regional ou metab&#243;lico da infus&#227;o de vasopressina foi avaliado. Segundo, usamos doses de vasopressina que eram 10 a mil vezes mais altas do que as rotineiramente utilizadas na pr&#225;tica cl&#237;nica para o tratamento do choque vasodilatador. Terceiro, o tempo de infus&#227;o da vasopressina foi muito curto, e provavelmente n&#227;o longo o suficiente para promover a completa ativa&#231;&#227;o dos mecanismos de compensa&#231;&#227;o cardiovascular normais. E, finalmente, animais saud&#225;veis foram utilizados e obviamente, os dados obtidos n&#227;o podem ser diretamente extrapolados &#224;queles esperados em pacientes humanos s&#233;pticos.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A infus&#227;o intravenosa cont&#237;nua de vasopressina em doses logaritmicamente crescentes (0,01; 0,1; e 1,0 U/kg/min) induziu aumentos significantes de forma progressiva na PAM e IRVS, com importantes efeitos cardiovasculares inotr&#243;picos e cronotr&#243;picos negativos em c&#227;es saud&#225;veis anestesiados. Embora essas doses sejam 10 a 1.000 vezes maiores do que as usadas rotineiramente no tratamento do choque vasodilatador em humanos, nossos dados confirmam que a vasopressina pode ser utilizada, de forma cuidadosa e sob monitora&#231;&#227;o hemodin&#226;mica (e metab&#243;lica) criteriosa na pr&#225;tica cl&#237;nica, especialmente se doses maiores que 0,01 U/kg/min forem necess&#225;rias.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela FAPESP.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Luiz Cl&#225;udio Martins pela Universidade Estadual de Campinas.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Heitor Moreno Jr. </p>
        <p> Departamento de Farmacologia </p>
        <p> Faculdade de Ci&#234;ncias M&#233;dicas da Universidade Estadual de Campinas - UNICAMP </p>
        <p> 13083-970 - Campinas, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="hmoreno@uol.com.br">hmoreno@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 13/11/08; artigo revisado recebido em19/06/09; aceito em 01/07/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Vincent JL,    Su F. Physiology and pathophysiology of the vasopressinergic system. Best Pract    Res Clin Anaesthesiol. 2008; 22: 243-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Physiology and pathophysiology of the vasopressinergic system</article-title>
          <source>Best Pract Res Clin Anaesthesiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>243</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vincent</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Su</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Cartheuser CF,    Komarek J. Effects of vasopressin on the circulation, myocardial dynamics, and    left ventricular oxygen consumption in the anaesthetized dog. Basic Res Cardiol.    1980; 75: 668-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of vasopressin on the circulation, myocardial dynamics, and left ventricular oxygen consumption in the anaesthetized dog</article-title>
          <source>Basic Res Cardiol</source>
          <date>
            <year>1980</year>
          </date>
          <fpage>668</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <volume>75</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cartheuser</surname>
              <given-names>CF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Komarek</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. &#201;vora    PRB, Pearson PJ, Rodrigues AJ, Viaro F, Schaff HV. Effect of arginine vasopressin    on the canine epicardial coronary artery: experiments on V1-receptor-mediated    production of nitric oxide. Arq Bras Cardiol. 2003; 80: 489-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of arginine vasopressin on the canine epicardial coronary artery: experiments on V1-receptor-mediated production of nitric oxide</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>489</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <volume>80</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>&#201;vora</surname>
              <given-names>PRB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pearson</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodrigues</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Viaro</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schaff</surname>
              <given-names>HV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Hollenberg SM,    Ahrens TS, Annane D, Astiz ME, Chalfin DB, Dasta JF, et al. Practice parameters    for hemodynamic support of sepsis in adult patients: 2004 update. Crit Care    Med. 2004; 32: 1928-48.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Practice parameters for hemodynamic support of sepsis in adult patients: 2004 update</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1928</fpage>
          <lpage>48</lpage>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hollenberg</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ahrens</surname>
              <given-names>TS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Annane</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Astiz</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chalfin</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dasta</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Holmes CL, Patel    BM, Russell JA, Walley KR. Physiology of vasopressin relevant to management    of septic shock. Chest. 2001; 120: 989-1002.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Physiology of vasopressin relevant to management of septic shock</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>989</fpage>
          <lpage>1002</lpage>
          <volume>120</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Holmes</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Russell</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walley</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Katori E, Ohta    T, Nakazato Y, Ito S. Vasopressin-induced contraction in the rat basilar artery    in vitro. Eur J Pharmacol. 2001; 416: 113-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vasopressin-induced contraction in the rat basilar artery in vitro</article-title>
          <source>Eur J Pharmacol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>113</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <volume>416</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Katori</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ohta</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakazato</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ito</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Kusano E, Tian    S, Umino T, Tetsuka T, Ando Y, Asano Y. Arginine vasopressin inhibits interleukin-1    beta-stimulated nitric oxide and cyclic guanosine monophosphate production via    the V1 receptor in cultured rat vascular smooth muscle cells. J Hypertens. 1997;    15: 627-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arginine vasopressin inhibits interleukin-1 beta-stimulated nitric oxide and cyclic guanosine monophosphate production via the V1 receptor in cultured rat vascular smooth muscle cells</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>627</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kusano</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tian</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Umino</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tetsuka</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ando</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Asano</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Maybauer MO,    Maybauer DM, Enkhbaatar P. Physiology of the vasopressin receptors. Best Pract    Res Clin Anaesthesiol. 2008; 22: 253-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Physiology of the vasopressin receptors</article-title>
          <source>Best Pract Res Clin Anaesthesiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>253</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maybauer</surname>
              <given-names>MO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maybauer</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Enkhbaatar</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Landry DW, Oliver    JA. The pathogenesis of vasodilatory shock. N Engl J Med. 2001; 345: 588-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The pathogenesis of vasodilatory shock</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>588</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <volume>345</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Landry</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliver</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Lin IY, Ma    HP, Lin AC, Chong CF, Lin CM, Wang TL. Low plasma vasopressin/norepinephrine    ratio predicts septic shock. Am J Emerg Med. 2005; 23: 718-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Low plasma vasopressin/norepinephrine ratio predicts septic shock</article-title>
          <source>Am J Emerg Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>718</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lin</surname>
              <given-names>IY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ma</surname>
              <given-names>HP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lin</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chong</surname>
              <given-names>CF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lin</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>TL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. den Ouden DT,    Meinders AE. Vasopressin: physiology and clinical use in patients with vasodilatory    shock: a review. Neth J Med. 2005; 63: 4-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vasopressin: physiology and clinical use in patients with vasodilatory shock: a review</article-title>
          <source>Neth J Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>4</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <volume>63</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>den Ouden</surname>
              <given-names>DT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meinders</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Russell JA,    Walley KR, Singer J, Gordon AC, H&#233;bert PC, Cooper DJ, et al. Vasopressin    versus norepinephrine infusion in patients with septic shock. N Engl J Med.    2008; 358: 877-87.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vasopressin versus norepinephrine infusion in patients with septic shock</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>877</fpage>
          <lpage>87</lpage>
          <volume>358</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Russell</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walley</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Singer</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gordon</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>H&#233;bert</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cooper</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Barrett LK,    Singer M, Clapp LH. Vasopressin: mechanisms of action on the vasculature in    health and in septic shock. Crit Care Med. 2007; 35: 33-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vasopressin: mechanisms of action on the vasculature in health and in septic shock</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>33</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barrett</surname>
              <given-names>LK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Singer</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clapp</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Wenzel V, Krismer    AC, Arntz R, Sitter H, Stadlbauer KH, Lindner KH. A comparison of vasopressin    and epinephrine for out-of-hospital cardiopulmonary resuscitation. N Engl J    Med. 2004; 350: 105-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A comparison of vasopressin and epinephrine for out-of-hospital cardiopulmonary resuscitation</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>105</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <volume>350</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wenzel</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krismer</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arntz</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sitter</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stadlbauer</surname>
              <given-names>KH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lindner</surname>
              <given-names>KH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Gueugniaud    PY, David JS, Chanzy E, Hubert H, Dubien PY, Mauriaucourt P, et al. Vasopressin    and epinephrine vs. epinephrine alone in cardiopulmonary resuscitation. N Engl    J Med. 2008; 359: 21-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vasopressin and epinephrine vs: epinephrine alone in cardiopulmonary resuscitation</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>21</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <volume>359</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gueugniaud</surname>
              <given-names>PY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>David</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chanzy</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hubert</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dubien</surname>
              <given-names>PY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mauriaucourt</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Malay MB, Ashton    RC Jr, Landry DW, Townsend RN. Low-dose vasopressin in the treatment of vasodilatory    septic shock. J Trauma. 1999; 47: 699-705.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Low-dose vasopressin in the treatment of vasodilatory septic shock</article-title>
          <source>J Trauma</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>699</fpage>
          <lpage>705</lpage>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Malay</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ashton RC</surname>
              <given-names>Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Landry</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Townsend</surname>
              <given-names>RN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Maxime V, Siami    S, Annane D. Metabolism modulators in sepsis: the abnormal pituitary response.    Crit Care Med. 2007; 35 (Suppl): S596-S601.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Metabolism modulators in sepsis: the abnormal pituitary response</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>S596</fpage>
          <lpage>S601</lpage>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maxime</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siami</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Annane</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Obritsch MD,    Bestul DJ, Jung R, Fish DN, MacLaren R. The role of vasopressin in vasodilatory    septic shock. Pharmacotherapy. 2004; 24: 1050-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The role of vasopressin in vasodilatory septic shock</article-title>
          <source>Pharmacotherapy</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1050</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Obritsch</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bestul</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jung</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fish</surname>
              <given-names>DN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>MacLaren</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Patel BM, Chittock    DR, Russell JA, Walley KR. Beneficial effects of short-term vasopressin infusion    during severe septic shock. Anesthesiology. 2002; 96: 576-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Beneficial effects of short-term vasopressin infusion during severe septic shock</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>576</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chittock</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Russell</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walley</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Rozenfeld V,    Cheng JW. The role of vasopressin in the treatment of vasodilation in shock    states. Ann Pharmacother. 2000; 34: 250-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The role of vasopressin in the treatment of vasodilation in shock states</article-title>
          <source>Ann Pharmacother</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>250</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>34</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rozenfeld</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cheng</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Tanus-Santos    JE, Gordo WM, Udelsmann A, Cittadino MH, Moreno H Jr. Nonselective endothelin-receptor    antagonism attenuates hemodynamic changes after massive pulmonary air embolism    in dogs. Chest. 2000; 118: 175-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Nonselective endothelin-receptor antagonism attenuates hemodynamic changes after massive pulmonary air embolism in dogs</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>175</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>118</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tanus-Santos</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gordo</surname>
              <given-names>WM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Udelsmann</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cittadino</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreno H</surname>
              <given-names>Jr.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Hand MS, Thatcher    CD, Rimillard RL, Roudebush P (eds.). Small animal clinical nutrition. 4th ed.    Marceline (MO): Walsworth; 2000.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Small animal clinical nutrition</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hand</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thatcher</surname>
              <given-names>CD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rimillard</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roudebush</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Bartelstone    HJ, Nasmyth PA. Vasopressin potentiation of catecholamine actions in dog, rat,    cat, and rat aortic strip. Am J Physiol. 1965; 208: 754-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vasopressin potentiation of catecholamine actions in dog, rat, cat, and rat aortic strip</article-title>
          <source>Am J Physiol</source>
          <date>
            <year>1965</year>
          </date>
          <fpage>754</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <volume>208</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bartelstone</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nasmyth</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Commarato MA,    Lum BKB. Cardiovascular interaction of amphetamine and ephedrine with norepinephrine    and with vasopressin. Eur J Pharmacol. 1969; 7: 127-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular interaction of amphetamine and ephedrine with norepinephrine and with vasopressin</article-title>
          <source>Eur J Pharmacol</source>
          <date>
            <year>1969</year>
          </date>
          <fpage>127</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Commarato</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lum</surname>
              <given-names>BKB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Oliver G, Sch&#228;fer    EA. On the physiological action of extracts of pituitary body and certain other    glandular organs. J Physiol (London). 1895; 18: 277-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>On the physiological action of extracts of pituitary body and certain other glandular organs</article-title>
          <source>J Physiol (London)</source>
          <date>
            <year>1895</year>
          </date>
          <fpage>277</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oliver</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sch&#228;fer</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. L&#225;szl&#243;    FA, L&#225;szl&#243; F Jr, De Wied D. Pharmacology and clinical perspectives    of vasopressin antagonists. Pharmacol Rev. 1991; 43: 73-108.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pharmacology and clinical perspectives of vasopressin antagonists</article-title>
          <source>Pharmacol Rev</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>73</fpage>
          <lpage>108</lpage>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>L&#225;szl&#243;</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>L&#225;szl&#243; F</surname>
              <given-names>Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Wied</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Tayama E, Ueda    T, Akasu K, Oda T, Fukunaga S, Akashi H, et al. Arginine vasopressin is an ideal    drug after cardiac surgery for the management of low systemic vascular resistant    hypotension concomitant with pulmonary hypertension. Interact Cardiovasc Thorac    Surg. 2007; 6: 715-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arginine vasopressin is an ideal drug after cardiac surgery for the management of low systemic vascular resistant hypotension concomitant with pulmonary hypertension</article-title>
          <source>Interact Cardiovasc Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>715</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tayama</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ueda</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akasu</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oda</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fukunaga</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akashi</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Wakatsuki T,    Nakaya Y, Inoue I. Vasopressin modulates K+-channel activities of cultured smooth    muscle cells from porcine coronary artery. Am J Physiol. 1992; 263: H491-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vasopressin modulates K+-channel activities of cultured smooth muscle cells from porcine coronary artery</article-title>
          <source>Am J Physiol</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>H491</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>263</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wakatsuki</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakaya</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Inoue</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Holmes CL,    Walley KR. Arginine vasopressin in the treatment of vasodilatory septic shock.    Best Pract Res Clin Anaesthesiol. 2008; 22: 275-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arginine vasopressin in the treatment of vasodilatory septic shock</article-title>
          <source>Best Pract Res Clin Anaesthesiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>275</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Holmes</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walley</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Ertmer C, Rehberg    S, Westphal M. Vasopressin analogs in the treatment of shock states: potential    pitfalls. Best Pract Res Clin Anaesthesiol. 2008; 22: 393-406.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vasopressin analogs in the treatment of shock states: potential pitfalls</article-title>
          <source>Best Pract Res Clin Anaesthesiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>393</fpage>
          <lpage>406</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ertmer</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rehberg</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Westphal</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Montani JP,    Liard JF, Schoun J, M&#246;hring J. Hemodynamic effects of exogenous and endogenous    vasopressin at low plasma concentrations in conscious dogs. Circ Res. 1980;    47: 346-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hemodynamic effects of exogenous and endogenous vasopressin at low plasma concentrations in conscious dogs</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>1980</year>
          </date>
          <fpage>346</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Montani</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liard</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schoun</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>M&#246;hring</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Gaskill III    HV, Sirinek KR, Levine BA. Hemodynamic effects of vasopressin: can large doses    be safely given? Arch Surg. 1983; 118: 434-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hemodynamic effects of vasopressin: can large doses be safely given?</article-title>
          <source>Arch Surg</source>
          <date>
            <year>1983</year>
          </date>
          <fpage>434</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>118</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gaskill III</surname>
              <given-names>HV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sirinek</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levine</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Cowley AW Jr,    Monos E, Guyton AC. Interaction of vasopressin and baroreceptor reflex system    in the regulation of arterial blood pressure in the dog. Circ Res. 1974; 34:    505-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Interaction of vasopressin and baroreceptor reflex system in the regulation of arterial blood pressure in the dog</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>1974</year>
          </date>
          <fpage>505</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>34</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cowley AW</surname>
              <given-names>Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monos</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guyton</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Wagner HN,    Braunwald E. The pressor effect of the antidiuretic principle of the posterior    pituitary in orthostatic hypotension. J Clin Invest. 1956; 35: 1412-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The pressor effect of the antidiuretic principle of the posterior pituitary in orthostatic hypotension</article-title>
          <source>J Clin Invest</source>
          <date>
            <year>1956</year>
          </date>
          <fpage>1412</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wagner</surname>
              <given-names>HN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. M&#246;hring    J, Gl&#228;nzer K, Maciel JA Jr, Dasing R, Kramer HJ, Arbogast R, et al. Greatly    enhanced pressor response to antidiuretic hormone in patients with impaired    cardiovascular reflexes due to idiopathic orthostatic hypotension. J Cardiovasc    Pharmacol. 1980; 2 (4): 367-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Greatly enhanced pressor response to antidiuretic hormone in patients with impaired cardiovascular reflexes due to idiopathic orthostatic hypotension</article-title>
          <source>J Cardiovasc Pharmacol</source>
          <date>
            <year>1980</year>
          </date>
          <fpage>367</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>M&#246;hring</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gl&#228;nzer</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maciel JA</surname>
              <given-names>Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dasing</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kramer</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arbogast</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Iwai A, Sakano    T, Uenishi M, Sugimoto H, Yoshioka T, Sugimoto T. Effects of vasopressin and    catecholamines on the maintenance of circulatory stability in brain-dead patients.    Transplantation. 1989; 48: 613-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of vasopressin and catecholamines on the maintenance of circulatory stability in brain-dead patients</article-title>
          <source>Transplantation</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>613</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Iwai</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sakano</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uenishi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sugimoto</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yoshioka</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sugimoto</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Luckner G,    D&#252;nser MW, Jochberger S, Mayr VD, Wenzel V, Ulmer H, et al. Arginine vasopressin    in 316 patients with advanced vasodilatory shock. Crit Care Med. 2005; 33: 2659-66.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arginine vasopressin in 316 patients with advanced vasodilatory shock</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2659</fpage>
          <lpage>66</lpage>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Luckner</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D&#252;nser</surname>
              <given-names>MW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jochberger</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mayr</surname>
              <given-names>VD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wenzel</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ulmer</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Westphal M,    Stubbe H, Sielenkamper AW, Ball C, Van Aken H, Borgulya R, et al. Effects of    titrated arginine vasopressin on hemodynamic variables and oxygen transport    in healthy and endotoxemic sheep. Crit Care Med. 2003; 31: 1502-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of titrated arginine vasopressin on hemodynamic variables and oxygen transport in healthy and endotoxemic sheep</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1502</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Westphal</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stubbe</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sielenkamper</surname>
              <given-names>AW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ball</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Aken</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Borgulya</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B39">
        <mixed-citation>39. Leather HA,    Segers P, Berends N, Vandermeersch E, Wouters PF. Effects of vasopressin on    right ventricular function in an experimental model of acute pulmonary hypertension.    Crit Care Med. 2002; 30: 2548-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of vasopressin on right ventricular function in an experimental model of acute pulmonary hypertension</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2548</fpage>
          <lpage>52.</lpage>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Leather</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Segers</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berends</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vandermeersch</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wouters</surname>
              <given-names>PF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Vasopressin intravenous infusion causes dose dependent adverse cardiovascular effects in anesthetized dogs</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Arginine vasopressin (AVP) has been broadly used in the management of vasodilatory shock. However, there are many concerns regarding its clinical use, especially in high doses, as it can be associated with adverse cardiovascular events. OBJECTIVE: To investigate the cardiovascular effects of AVP in continuous IV infusion on hemodynamic parameters in dogs. METHODS: Sixteen healthy mongrel dogs, anesthetized with pentobarbital were intravascularly catheterized, and randomly assigned to: control (saline-placebo; n=8) and AVP (n=8) groups. The study group was infused with AVP for three consecutive 10-minute periods at logarithmically increasing doses (0.01; 0.1 and 1.0U/kg/min), at them 20-min intervals. Heart rate (HR) and intravascular pressures were continuously recorded. Cardiac output was measured by the thermodilution method. RESULTS: No significant hemodynamic effects were observed during 0.01U/kg/min of AVP infusion, but at higher doses (0.1 and 1.0U/kg/min) a progressive increase in mean arterial pressure (MAP) and systemic vascular resistance index (SVRI) were observed, with a significant decrease in HR and the cardiac index (CI). A significant increase in the pulmonary vascular resistance index (PVRI) was also observed with the 1.0U/kg/min dose, mainly due to the decrease in the CI. CONCLUSION: AVP, when administered at doses between 0.1 and 1.0U/kg/min, induced significant increases in MAP and SVRI, with negative inotropic and chronotropic effects in healthy animals. Although these doses are ten to thousand times greater than those routinely used for the management of vasodilatory shock, our data confirm that AVP might be used carefully and under strict hemodynamic monitoring in clinical practice, especially if doses higher than 0.01 U/kg/min are needed.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Arginine vasopressin</kwd>
        <kwd>cardiac output</kwd>
        <kwd>hemodynamic</kwd>
        <kwd>drug toxicity</kwd>
        <kwd>dogs</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Vasopressin intravenous infusion causes dose dependent adverse cardiovascular effects in anesthetized dogs</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Luiz Cl&#225;udio Martins; Maricene Sabha; Maria Ondina Paganelli; Ot&#225;vio Rizzi Coelho; Silvia Elaine Ferreira-Melo; Marcos Mello Moreira; Adriana Camargo de Cavalho; Sebasti&#227;o Araujo; Heitor Moreno Junior</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Faculdade de Ci&#234;ncias M&#233;dicas da Universidade Estadual de Campinas - Unicamp - Campinas, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Arginine vasopressin (AVP) has been broadly used in the management of vasodilatory shock. However, there are many concerns regarding its clinical use, especially in high doses, as it can be associated with adverse cardiovascular events.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To investigate the cardiovascular effects of AVP in continuous IV infusion on hemodynamic parameters in dogs.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Sixteen healthy mongrel dogs, anesthetized with pentobarbital were intravascularly catheterized, and randomly assigned to: control (saline-placebo; n=8) and AVP (n=8) groups. The study group was infused with AVP for three consecutive 10-minute periods at logarithmically increasing doses (0.01; 0.1 and 1.0U/kg/min), at them 20-min intervals. Heart rate (HR) and intravascular pressures were continuously recorded. Cardiac output was measured by the thermodilution method.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> No significant hemodynamic effects were observed during 0.01U/kg/min of AVP infusion, but at higher doses (0.1 and 1.0U/kg/min) a progressive increase in mean arterial pressure (MAP) and systemic vascular resistance index (SVRI) were observed, with a significant decrease in HR and the cardiac index (CI). A significant increase in the pulmonary vascular resistance index (PVRI) was also observed with the 1.0U/kg/min dose, mainly due to the decrease in the CI.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> AVP, when administered at doses between 0.1 and 1.0U/kg/min, induced significant increases in MAP and SVRI, with negative inotropic and chronotropic effects in healthy animals. Although these doses are ten to thousand times greater than those routinely used for the management of vasodilatory shock, our data confirm that AVP might be used carefully and under strict hemodynamic monitoring in clinical practice, especially if doses higher than 0.01 U/kg/min are needed.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Arginine vasopressin; cardiac output; hemodynamic / drug effects; drug toxicity; dogs.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Vasopressin is a neuropeptide consisting of nine amino acids with antidiuretic and vasoconstrictor effects<sup>1-7</sup>. Its powerful effect on vascular smooth muscle increases blood pressure and systemic vascular resistance<sup>2-4</sup>. Vasopressin is synthesized in neurons located in paraventricular and supraoptic nuclei of the hypothalamus, and it is stored in the posterior pituitary<sup>1,5,6</sup>. The vasopressin release is complex, being increased by hyperosmolality, hypotension and hypovolemia<sup>1</sup>. There are three types of vasopressin receptors: V<sub>1,</sub> V<sub>2</sub> and V<sub>3</sub>. Vasopressin V<sub>1</sub> receptors present in blood vessels are responsible for vasoconstriction, vasopressin V<sub>2</sub> receptors present in renal collecting duct cells are mainly responsible for the antidiuretic effects and vasopressin V<sub>3</sub> receptors present in the adenohypophysis are responsible for ACTH secretion<sup>8</sup>.</p>
      <p>Vasopressin is essential for cardiovascular homeostasis, acting via the kidney to regulate water reabsorption, on the vasculature to regulate smooth muscle tone, and as a central neurotransmitter, modulating brainstem autonomic function<sup>1</sup>. Although it is massively released in response to stress or shock states, a relative deficiency of vasopressin has been found in prolonged vasodilatory shock, such as is seen in severe sepsis<sup>9,10</sup>. In this circumstance, exogenous vasopressin has marked pressor effects, even at doses that would not affect blood pressure in healthy individuals. These two findings provide the rationale for the use of vasopressin in the treatment of septic shock<sup>11,12</sup>.</p>
      <p>In the last decade, vasopressin has been broadly used as an adjunct vasopressor agent for the management of catecholamine-resistant vasodilatory shock<sup>9,11-13</sup>, and is also recommended to increase peripheral vascular tone during cardiopulmonary resuscitation as an alternative to epinephrine<sup>14,15</sup>. Despite considerable research attention, the mechanisms for vasopressin deficiency and hypersensitivity in vasodilatory shock remain unclear<sup>9,12,13,16-20</sup>. Moreover, the clinical experience with vasopressin, as well as its hemodynamic effects in continuous infusions with progressive doses has been limited. For this reason, we investigated the cardiovascular effects of vasopressin on hemodynamic parameters when used as continuous infusion and at progressive doses in anesthetized healthy dogs.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>Ethical aspects: all procedures were approved by our institutional Ethical Animal Care Committee and the experiments were carried out in accordance with the guidelines published by the National Institutes of Health and the European Community Guidelines for use of experimental animals.</p>
      <p><bold>Setting:</bold> Cardiovascular Pharmacology Laboratory at the Pharmacology Department of the Faculty of Medical Sciences, University of Campinas (UNICAMP), S&#227;o Paulo, Brazil.</p>
      <p><bold>Population:</bold> Sixteen adult healthy mongrel dogs, both sexes, weighing 15 &#177; 1kg.</p>
      <p>Animal handling and experimental model preparation: the animals were prepared as described by Tanus-Santos<sup>21</sup>. After a fasting night with free access to water, the animals were anesthetized with a loading dose of sodium pentobarbital (10 mg.kg<sup>-1</sup>, IV) and an adequate level of anesthesia was maintained by a continuously IV infusion of the same drug (2-4 mg.kg<sup>-1</sup>.h<sup>-1</sup>). The dogs were tracheally intubated and mechanically ventilated with room air using a volume-cycled respirator (Dual Phase Control Respirator; Harvard Apparatus, Boston, MA, USA). The tidal volume was 15 mL/kg, and the respiratory rate was adjusted to maintain a baseline physiologic PaCO<sub>2</sub> (around 35-40mmHg, as demonstrated by end-tidal CO<sub>2</sub> monitoring).</p>
      <p>A fluid-filled catheter was placed into the left femoral artery for mean arterial pressure (MAP) monitoring, via a pressure transducer (AS-3 Datex- Engstrom, Helsinki, Finland). Another plastic catheter was placed into the left femoral vein for fluid administration. A 7F balloon-tipped Swan-Ganz thermodilution catheter was placed in the pulmonary artery via the right femoral vein, and its correct location was confirmed by detection of typical pressure wave of this artery. The catheter was connected to a pressure transducer (AS-3 Datex-Engstrom, Helsinki, Finland) to allow monitoring of the mean pulmonary artery pressure (MPAP), central venous pressure (CVP), and pulmonary capillary wedge pressure (PCWP). The transducers were zeroed at the level of the right heart and recalibrated before each set of measurements.</p>
      <p>Cardiac output was measured in triplicate by a bolus injection of 5 mL of normal saline solution, and the results were recorded and stored in a computerized system (Datex-Engstrom, Helsinki, Finland). Body surface area (BSA) of each dog was calculated according to the following formula: K<sub>m</sub> .BW<sup>0.67</sup>.100<sup>-1</sup> [where Km for dogs = 10.1; body weight (BW) is measured in kg; and BSA is expressed in m<sup>2</sup>]<sup>22</sup>, and cardiac index (CI), systemic vascular resistance index (SVRI), and pulmonary vascular resistance index (PVRI) were calculated by using standard formulas. Heart rate (HR) was measured using a surface electrocardiogram (lead I).</p>
      <p><bold>The experiment:</bold> the animals were maintained with a continuous IV infusion of 0.9% NaCl solution (5mL.kg<sup>-1</sup>.h<sup>-1</sup>) throughout the whole experiment. After the end of the intravascular catheterization procedures, a stabilization period of 20 minutes was observed and baseline (BL) hemodynamic data were firstly recorded. Subsequently, the animals were randomly assigned to two equal groups: CONTROL (saline-placebo; sham-group; n=8) and VASOPRESSIN (n=8). The CONTROL group received continuous infusions (20 mL) of 0.9% NaCl for 10 minutes, at 20-minute intervals, for three times. The VASOPRESSIN group was infused with AVP (Arginine Vasopressin- Acetate Salt, Sigma Chemical Co. USA) for three consecutive 10-min periods at logarithmically increasing doses (0.01; 0.1 and 1.0U/kg/min) diluted in 20 mL of 0.9% NaCl solution, at 20-min intervals. Heart rate and hemodynamic data were recorded just after the end of each AVP dose (or placebo) infusion in both groups.</p>
      <p>Statistical analysis was performed by applying Student's <italic>t-test</italic> for unpaired observations or analysis of variance (ANOVA) for repeated-measures, followed by Dunnett's multiple comparison test. A value of <italic>p</italic>&lt;0.05 was considered significant. All statistical calculations were carried out using Sygma Stat for Windows (Jandel Scientific, CA, USA).</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The results are expressed as mean &#177; SEM. No statistically significant alterations in the hemodynamic parameters were observed during vasopressin infusion at the lowest dose (0.01 U/kg/min) compared to the CONTROL group or to the baseline values (p = NS).</p>
      <p>At the intermediate dose (0.1 U/kg/min), vasopressin induced significant decreases in cardiac index (CI) and heart rate (HR), when compared to both CONTROL group and baseline values. Additionally, increases in MAP and SVRI were verified at the end of the 10-minute drug infusion period (p &lt; 0.05) (<xref ref-type="fig" rid="en_14f01-body2">Figure1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_14f01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0229-00001-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>After the infusion of the highest vasopressin dose (1.0 U/Kg/min), the previous changes observed in CI, HR (decrease) and in MAP and SVRI (increase) were exacerbated (p &lt;0.05) (<xref ref-type="fig" rid="en_14f01-body2">Figure 1</xref>). Additionally, at this dose, the calculated pulmonary vascular resistance index showed a statistically significant increase (p &lt; 0.05), mainly due to the greater decrease in CI, rather than a significant increase in MPAP (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figure 2</xref>).</p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0229-00001-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>This study showed that the continuous infusion of vasopressin for 10 minutes at a "low dose" (0.001U/kg/min) had no appreciable effects on HR, MAP, MPAP and CI in healthy anesthetized dogs. However, at "moderate" (0.1 U/kg/min) and "high" doses (1.0 U/kg/min), it increased MAP, SVRI and the PVRI. These doses also significantly decreased HR and CI. However, no statistically significant effects were observed in CVP, MPAP or PCWP.</p>
      <p>The pressor effect of vasopressin is due to its action on the V1-receptors in vascular smooth muscle, and it is more predominant in the peripheral systemic arteriolar vasculature than in venous or pulmonary circulation<sup>13,18</sup>. Additionally, vasopressin leads to the potentiation of catecholamine action on vascular smooth muscle<sup>23,24</sup>. Vasopressin also inhibits nitric oxide production in the vascular smooth muscle<sup>19</sup> and acts on K<sub>ATP</sub> channels<sup>20</sup>. Both of these actions lead to vasoconstriction, which, in conjunction with the effect on V<sub>1</sub>-receptors, result in MAP increase.</p>
      <p>In 1895 Oliver &amp; Schaefer first reported the effects of the posterior pituitary extract on blood pressure<sup>25</sup>, and more recently its has been broadly used in situations that need MAP increase, such as in septic shock<sup>11,12</sup> and cardiopulmonary resuscitation (CPR) <sup>14,15</sup>.</p>
      <p>The use of vasopressin as an adjunct drug for catecholamine-dependent or refractory vasodilatory shock has been suggested, as there is an inappropriate autonomic response and an excessive inflammatory vasodilation in this condition<sup>26-28</sup>. However, its ideal doses<sup>29</sup>, as well as its safety during short and long-term use in this condition remain a matter of controversy<sup>30</sup>.</p>
      <p>The recommended doses of vasopressin to use in shock cases are relatively very low (0.01-0.04 U/min, or 0.00014-0.0006 U/kg/min), and aim at elevating the arterial pressure, as well as reducing the need for high doses of catecholamines<sup>11,12</sup>. These recommended therapeutic doses are almost 20 to 100 times lower than the lowest dose (0.01 U/kg/min) we used in our experimental trial, which has shown no appreciable effects on hemodynamic parameters in healthy anesthetized animals, when compared to baseline values and to the control (placebo) group. These findings can be explained by the fact that these dogs have a normal operating baroreceptor reflex system, which blunts the hemodynamic effect of low vasopressin doses<sup>31</sup>, or even of high doses<sup>32</sup>.</p>
      <p>Otherwise, in baroreceptor-denervated dogs, as shown by Cowley et al<sup>33</sup>, the dose-response (blood pressure) curve for vasopressin is displaced to the left by a factor of 60-100 when compared to the curve for intact dogs, in whom the baroreceptor reflex was allowed to compensate. Additionally, in decapitated animals, this factor of displacement for vasopressin was 8,000 for doses that caused a 50-mmHg rise in systemic arterial pressure<sup>33</sup>. Consistent with these experimental findings is the observation that the dose-response curves for vasopressin in patients with idiopathic orthostatic hypotension (Shy-Drager's syndrome) were markedly displaced to the left when compared to those of normal subjects<sup>34,35</sup>. Similar findings have also been reported in brain-dead patients<sup>36</sup>. Therefore, in patients with severe sepsis/septic shock, an abnormal baroreceptor reflex system function, due to critical illness polyneuropathy or to excessive inflammatory response, has been postulated as a possible mechanism for their high sensitivity to low-dose vasopressin in increasing blood pressure<sup>13</sup>.</p>
      <p>The observed MAP increase, caused by vasopressin use, reinforces its use in vasodilatory shock. However, a SVRI increase may lead to decreased tissue perfusion and severe adverse events in patients needing high doses of continuous vasopressin infusion<sup>37</sup>. Indeed, in a recent publication, Westphal et al<sup>38</sup>, studying the effects of vasopressin on healthy and septic sheep, reported a reduction in the CI and an increase in the SVRI and PVRI, suggesting that these collateral effects may limit the use of this drug as the only vasopressor during septic shock. However, the simultaneous use of AVP and norepinephrine, considering their combined beneficial effects and reduced adverse events, could represent a useful therapeutic option in septic patients<sup>38</sup>.</p>
      <p>In our study, "high-dose" vasopressin (1.0 U/kg/min) led to a significant increase in PVRI, but this was mainly due to the decrease in the CI and no significant increase was observed in the mean pulmonary artery pressure (MPAP) or in the pulmonary wedge pressure (PWP), as shown in <xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figure 2</xref>. Leather et al<sup>39</sup>, studying the effect of vasopressin on the right ventricle function in a dog model of experimental pulmonary hypertension, concluded that vasopressin causes pulmonary vasoconstriction and an important negative inotropic effect in the right ventricle, suggesting that vasopressin should be used cautiously when the right ventricle function is compromised.</p>
      <p>
        <bold>Study limitations</bold>
      </p>
      <p>The present study has some limitations. Firstly, we have measured only global hemodynamic parameters, and no regional or metabolic effects of vasopressin infusion were evaluated. Secondly, we used vasopressin doses that were ten to one thousand times higher than those routinely used in clinical practice for the management of vasodilatory shock. Thirdly, the time of vasopressin infusion was very short, and probably not long enough to elicit the full activation of the normal cardiovascular compensation mechanisms. And, finally, healthy animals were studied, and obviously the obtained data cannot be directly extrapolated to those expected to occur in septic human patients.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>Continuous intravenous vasopressin infusion at logarithmically increasing doses (0.01; 0.1; and 1.0 U/kg/min) progressively induced significant increases in MAP and SVRI, with important negative inotropic and chronotropic cardiovascular effects on healthy anesthetized dogs. Although these doses are ten to one thousand times higher than those routinely used for the management of human vasodilatory shock, our data confirm that vasopressin should be used carefully and under strict hemodynamic (and metabolic) monitoring in clinical practice, especially if doses higher than 0.01 U/kg/min are needed.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPESP.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Luiz Cl&#225;udio Martins, from Universidade Estadual de Campinas.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Infusi&#243;n intravenosa de vasopresina causa efectos cardiovasculares adversos dependientes de la dosis en canes anestesiados</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La arginina-vasopresina (AVP) ha sido ampliamente utilizada en el tratamiento del choque vasodilatador. No obstante, hay muchos aspectos relativos a su uso cl&#237;nico, especialmente en altas dosis, pues su utilizaci&#243;n puede estar asociada a efectos card&#237;acos adversos. OBJETIVO: Investigar los efectos cardiovasculares de la AVP en infusi&#243;n IV continua en los par&#225;metros hemodin&#225;micos en canes. M&#201;TODOS: Diecis&#233;is canes saludables sin raza definida, anestesiados con pentobarbital, recibieron un cat&#233;ter intravascular y fueron aleatoriamente designados para dos grupos: control (soluci&#243;n salina - placebo; n=8) y AVP (n=8). El grupo del estudio recibi&#243; infusi&#243;n de AVP por tres per&#237;odos consecutivos de 10 minutos a dosis logar&#237;timicamente progresivas (0,01; 0,1 y 1,0 U/kg/min), a intervalos de 20 minutos La frecuencia card&#237;aca (HR) y las presiones intravasculares fueron registradas continuamente. El d&#233;bito card&#237;aco fue medido a trav&#233;s del m&#233;todo de termodiluci&#243;n. RESULTADOS: No se observ&#243; ning&#250;n efecto hemodin&#225;mico significativo durante la infusi&#243;n de 0,01 U/kg/min de AVP, pero con las dosis m&#225;s altas, de 0,1 y 1,0 U/kg/min, hubo un aumento progresivo en la presi&#243;n arterial media (PAM) y en el &#237;ndice de resistencia vascular sist&#233;mica (IRVS), con significativa disminuci&#243;n en la frecuencia card&#237;aca (FC) e &#237;ndice card&#237;aco (IC). Con la dosis 1,0 U/kg/min, tambi&#233;n se observ&#243; un aumento significativo en el &#237;ndice de resistencia vascular pulmonar (IRVP), principalmente debido a la disminuci&#243;n en el IC. CONCLUSI&#211;N: La AVP en dosis entre 0,1 y 1,0 U/kg/min result&#243; en significativos aumentos en la PAM y en el IRVS, con efectos inotr&#243;picos y cronotr&#243;picos negativos en animales saludables. Aunque estas dosis sean de 10 a 1.000 veces mayores que las rutinariamente utilizadas en el tratamiento del choque vasodilatador, nuestros datos confirman que la AVP deber&#237;a ser usada cuidadosamente y bajo r&#237;gido monitoreo hemodin&#225;mico en la pr&#225;ctica cl&#237;nica, especialmente cuando son necesarias dosis mayores a 0,01 U/kg/min.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Arginina vasopresina</kwd>
        <kwd>d&#233;bito card&#237;aco</kwd>
        <kwd>hemodin&#225;mica</kwd>
        <kwd>toxicidad de drogas</kwd>
        <kwd>canes</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Infusi&#243;n intravenosa de vasopresina causa efectos cardiovasculares adversos dependientes de la dosis en canes anestesiados</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Luiz Cl&#225;udio Martins; Maricene Sabha, Maria Ondina Paganelli; Ot&#225;vio Rizzi Coelho; Silvia Elaine Ferreira-Melo; Marcos Mello Moreira; Adriana Camargo de Cavalho; Sebasti&#227;o Araujo; Heitor Moreno Junior</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Faculdade de Ci&#234;ncias M&#233;dicas da Universidade Estadual de Campinas - Unicamp - Campinas, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> La arginina-vasopresina (AVP) ha sido ampliamente utilizada en el tratamiento del choque vasodilatador. No obstante, hay muchos aspectos relativos a su uso cl&#237;nico, especialmente en altas dosis, pues su utilizaci&#243;n puede estar asociada a efectos card&#237;acos adversos.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Investigar los efectos cardiovasculares de la AVP en infusi&#243;n IV continua en los par&#225;metros hemodin&#225;micos en canes.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Diecis&#233;is canes saludables sin raza definida, anestesiados con pentobarbital, recibieron un cat&#233;ter intravascular y fueron aleatoriamente designados para dos grupos: control (soluci&#243;n salina - placebo; n=8) y AVP (n=8). El grupo del estudio recibi&#243; infusi&#243;n de AVP por tres per&#237;odos consecutivos de 10 minutos a dosis logar&#237;timicamente progresivas (0,01; 0,1 y 1,0 U/kg/min), a intervalos de 20 minutos La frecuencia card&#237;aca (HR) y las presiones intravasculares fueron registradas continuamente. El d&#233;bito card&#237;aco fue medido a trav&#233;s del m&#233;todo de termodiluci&#243;n.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> No se observ&#243; ning&#250;n efecto hemodin&#225;mico significativo durante la infusi&#243;n de 0,01 U/kg/min de AVP, pero con las dosis m&#225;s altas, de 0,1 y 1,0 U/kg/min, hubo un aumento progresivo en la presi&#243;n arterial media (PAM) y en el &#237;ndice de resistencia vascular sist&#233;mica (IRVS), con significativa disminuci&#243;n en la frecuencia card&#237;aca (FC) e &#237;ndice card&#237;aco (IC). Con la dosis 1,0 U/kg/min, tambi&#233;n se observ&#243; un aumento significativo en el &#237;ndice de resistencia vascular pulmonar (IRVP), principalmente debido a la disminuci&#243;n en el IC.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> La AVP en dosis entre 0,1 y 1,0 U/kg/min result&#243; en significativos aumentos en la PAM y en el IRVS, con efectos inotr&#243;picos y cronotr&#243;picos negativos en animales saludables. Aunque estas dosis sean de 10 a 1.000 veces mayores que las rutinariamente utilizadas en el tratamiento del choque vasodilatador, nuestros datos confirman que la AVP deber&#237;a ser usada cuidadosamente y bajo r&#237;gido monitoreo hemodin&#225;mico en la pr&#225;ctica cl&#237;nica, especialmente cuando son necesarias dosis mayores a 0,01 U/kg/min.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Arginina vasopresina, d&#233;bito card&#237;aco, hemodin&#225;mica/efectos de drogas, toxicidad de drogas, canes.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La arginina-vasopresina (AVP) es un neurop&#233;ptido compuesto por nueve amino&#225;cidos con efectos antidiur&#233;ticos y vasoconstrictores<sup>1-7</sup>. Su poderoso efecto en el m&#250;sculo vascular liso aumenta la presi&#243;n sangu&#237;nea y la resistencia vascular sist&#233;mica<sup>2-4</sup>. La AVP se sintetiza en las neuronas localizadas en los n&#250;cleos paraventriculares y supra&#243;pticos del hipot&#225;lamo y almacenada en la pituitaria posterior<sup>1,5,6</sup>. La liberaci&#243;n de la vasopresina es compleja, siendo aumentada por la hiperosmolalidad, hipotensi&#243;n e hipovolemia<sup>1</sup>. Hay tres tipos de receptores de vasopresina: V<sub>1,</sub> V<sub>2</sub> y V<sub>3</sub>. Los receptores V<sub>1</sub> de la vasopresina, presentes en los vasos sangu&#237;neos, son responsables por la vasoconstricci&#243;n; los receptores V<sub>2</sub> de la vasopresina, presentes en las c&#233;lulas de los ductos colectores renales, son principalmente responsables por los efectos antidiur&#233;ticos y los receptores V<sub>1</sub> de la vasopresina, presentes en la adenohip&#243;fisis, son responsables por la secreci&#243;n de ACTH<sup>8</sup>.</p>
      <p>La vasopresina es esencial para la homeostasis cardiovascular, actuando a trav&#233;s del ri&#241;&#243;n para regular la reabsorci&#243;n del agua, en la vasculatura para regular el tono muscular del m&#250;sculo liso y como neurotransmisor central, modulando la funci&#243;n auton&#243;mica del tronco cerebral<sup>1</sup>. Aunque est&#233; liberada de forma masiva en respuesta a estados de estr&#233;s o shock, una relativa deficiencia de vasopresina ha sido encontrada en choque vasodilatador prolongado, tal como se ha visto en sepsis grave<sup>9,10</sup>. En esta circunstancia, la vasopresina ex&#243;gena tiene efecto pres&#243;rico acentuado, aun en dosis que no afectar&#237;an la presi&#243;n sangu&#237;nea en individuos saludables. Estos dos hallazgos proporcionan el argumento para el uso de la vasopresina en el tratamiento del choque s&#233;ptico<sup>11,12</sup>.</p>
      <p>En la &#250;ltima d&#233;cada, la vasopresina se ha utilizado ampliamente como agente vaspresor adjunto para el tratamiento del choque vasodilatador resistente a la catecolamina<sup>9,11-13</sup>, y es tambi&#233;n recomendado para aumentar el tono vascular perif&#233;rica durante la resucitaci&#243;n cardiopulmonar como una alternativa a la epinefrina<sup>14,15</sup>. Apesar de la considerable atenci&#243;n a la investigaci&#243;n, los mecanismos de deficiencia e hipersensibilidad a la vasopresina en el choque vasodilatador permanecen oscuros<sup>9,12,13,16-20</sup>. Adem&#225;s de ello, la experiencia cl&#237;nica con la vasopresina, as&#237; como sus efectos hemodin&#225;micos en infusiones continuas con dosis progresivas ha sido limitada. Por esa raz&#243;n, investigamos los efectos cardiovasculares de la vasopresina sobre los par&#225;metros hemodin&#225;micos cuando se usa en infusi&#243;n continua y en dosis progresivas en canes saludables anestesiados.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p><italic>Aspectos &#233;ticos -</italic> Todos los procedimientos fueron aprobados por el Comit&#233; de &#201;tica y Experimentaci&#243;n Animal y los experimentos fueron conducidos de acuerdo con las directrices publicadas por los Institutos Nacionales de Salud (NIH) y las Directrices de la Comunidad Europea para Experimentaci&#243;n Animal.</p>
      <p><italic>Local -</italic> Laboratorio de Farmacolog&#237;a Cardiovascular del Departamento de Farmacolog&#237;a de la Facultad de Ciencias M&#233;dicas, Universidad de Campinas (UNICAMP), S&#227;o Paulo, Brasil.</p>
      <p><italic>Poblaci&#243;n -</italic> Diecis&#233;is canes adultos saludables, sin raza definida, de ambos sexos, pesando 15 &#177; 1 kg.</p>
      <p><italic>Manejo de los animales durante la preparaci&#243;n del modelo experimental -</italic> Los animales fueron preparados como lo describe Tanus-Santos<sup>21</sup>. Despu&#233;s de un ayuno nocturno con libre acceso al agua, los animales fueron anestesiados con una dosis de sodio pentobarbital (10 mg. kg<sup>-1</sup>, IV) y se mantuvo un nivel adecuado de anestesia a trav&#233;s de una infusi&#243;n continua IV de la misma droga (2-4 mg. kg<sup>-1</sup>. h<sup>-1</sup>). Los canes recibieron intubaci&#243;n traqueal y fueron ventilados mec&#225;nicamente con aire ambiente usando un respirador volum&#233;trico (Dual Phase Control Respirator; Harvard Apparatus, Boston, MA, EEUU). El volumen tidal (corriente) era de 15 ml/kg, y la tasa respiratoria se ajust&#243; para mantener un PaCO<sub>2</sub> basal fisiol&#243;gico (cerca de 35-40 mmHg, como lo mostr&#243; el monitoreo del valor final del volumen corriente de CO<sub>2</sub>).</p>
      <p>Un cat&#233;ter lleno de fluido fue insertado en la arteria femoral izquierda para monitoreo de la presi&#243;n arterial media (PAM), a trav&#233;s de un transductor de presi&#243;n (AS-3 Datex- Engstrom, Helsinki, Finlandia). Otro cat&#233;ter pl&#225;stico se coloc&#243; en la vena femoral izquierda para la administraci&#243;n de fluidos. Un cat&#233;ter de termodiluci&#243;n tipo "Swan-Ganz" con bal&#243;n en la punta se coloc&#243; en la arteria pulmonar a trav&#233;s de la vena femoral derecha, y su correcta localizaci&#243;n se confirm&#243; por la detecci&#243;n de onda de presi&#243;n t&#237;pica en esa arteria. El cat&#233;ter se conect&#243; a un transductor de presi&#243;n (AS-3 Datex-Engstrom, Helsinki, Finlandia) para permitir el monitoreo de la presi&#243;n media de la arteria pulmonar (PMAP), presi&#243;n venosa central (PVC) y presi&#243;n capital pulmonar (PCP) en cu&#241;a. Los transductores fueron cerados en el nivel del coraz&#243;n derecho y recalibrados antes de cada grupo de mediciones. El d&#233;bito card&#237;aco se midi&#243; por triplicado a trav&#233;s de una inyecci&#243;n en bolo de 5 ml de soluci&#243;n salina normal y los resultados se registraron y almacenaron en un sistema computarizado (Datex-Engstrom, Helsinki, Finlandia). El &#225;rea de la superficie corporal (ASC) de los canes se calcul&#243; mediante la siguiente f&#243;rmula: K<sub>m</sub> .BW<sup>0.67</sup>.100<sup>-1</sup> [donde Km para canes = 10,1; peso corporal (PC) se mide en kg; y la ASC se expresa en m<sup>2</sup>]<sup>22</sup>, y el &#237;ndice card&#237;aco (IC), &#237;ndice de resistencia vascular sist&#233;mica (IRVS) e &#237;ndice de resistencia vascular pulmonar (IRPV) se calcularon a trav&#233;s de f&#243;rmulas est&#225;ndar. La frecuencia card&#237;aca (FC) se midi&#243; a trav&#233;s de un electrodo de superficie (derivaci&#243;n I).</p>
      <p><italic>El experimento -</italic> Los animales se mantuvieron bajo infusi&#243;n IV continua de soluci&#243;n al 0,9% de NaCl (5ml.kg<sup>-1</sup>.h<sup>-1</sup>) durante todo el tiempo del experimento. Despu&#233;s del final de los procedimientos de cateterizaci&#243;n intravascular, un per&#237;odo de estabilizaci&#243;n de 20 minutos fue observado y los datos hemodin&#225;micos basales (BL) fueron inicialmente registrados. Entonces, los animales fueron aleatoriamente designados para dos grupos iguales: CONTROLE (soluci&#243;n salina-placebo; grupo <italic>sham</italic> (falso-tratado); n=8) y VASOPRESINA (n=8). El grupo CONTROL recibi&#243; infusiones continuas (20 ml) de NaCl 0,9% por 10 minutos, con intervalos de 20 minutos, por 3 veces. El grupo VASOPRESINA fue infundido con AVP (Arginina Vasopresina - Sal Acetato, Sigma Chemical Co. EEUU) por 3 per&#237;odos consecutivos de 10 min en dosis logar&#237;tmicamente progresivas (0,01; 0,1 e 1,0 U/kg/min) diluidas en una soluci&#243;n de 20 ml de NaCl al 0. 9%, con intervalos de 20 min. La FC y los datos hemodin&#225;micos se registraron inmediatamente despu&#233;s del fin de cada infusi&#243;n de la dosis de AVP (o placebo) en ambos grupos.</p>
      <p>El an&#225;lisis estad&#237;stico se realiz&#243; mediante el Test <italic>t</italic> de Student para datos no pareados o an&#225;lisis de varianza (ANOVA) para medidas repetidas, seguidos por el test de comparacione m&#250;ltiples de Dunnett. Un valor de <italic>p</italic> &lt; 0,05 fue considerado estad&#237;sticamente significativo. Todos los c&#225;lculos estad&#237;sticos se realizaron con ayuda del <italic>software</italic> Sygma Stat para Windows (Jandel Scientific, CA, EEUU).</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Los resultados est&#225;n expresados como promedio &#177; SEM. No se observ&#243; ninguna alteraci&#243;n estad&#237;sticamente significativa en los par&#225;metros hemodin&#225;micos durante la infusi&#243;n de AVP en la menor dosis (0,01 U/kg/min), cuando se los compar&#243; con el grupo CONTROL o con los valores basales (p = NS).</p>
      <p>Con la dosis intermedia (0,1 U/kg/min), la vasopresina indujo una disminuci&#243;n significativa en el IC y FC, cuando se los compar&#243; con el grupo CONTROL y los valores basales. Adicionalmente, se verificaron aumentos de la PAM e IRVS al final de 10 minutos de infusi&#243;n de la droga (p &lt; 0,05) (<xref ref-type="fig" rid="es_14f01-body3">Figura 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_14f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0229-00001-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Despu&#233;s de la infusi&#243;n de la mayor dosis de vasopresina (1.0 U/kg/min), las alteraciones anteriores observadas en el IC, FC (disminuci&#243;n) y en la PAM e IRVS (aumento) fueron exacerbados (p &lt; 0,05) (<xref ref-type="fig" rid="es_14f01-body3">Figura 1</xref>). Adem&#225;s de ello, en esa dosis, el IRVP calculado mostr&#243; un aumento estad&#237;sticamente significativo (p &lt; 0,05), principalmente debido a la mayor disminuci&#243;n en el IC que un aumento expresivo en la PMAP (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figura 2</xref>).</p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0229-00001-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este estudio mostr&#243; que la infusi&#243;n continua de vasopresina por 10 minutos a una "dosis baja" (0,001 U/kg/min) no tuvo efectos apreciables en la FC, PAM, PMAP e IC en canes saludables anestesiados. Sin embargo, en dosis "moderada" (0,1 U/kg/min) o "alta" (1.0 U/kg/min), la vasopresina aument&#243; la PAM, IRVS e IRVP. Estas dosis tambi&#233;n disminuyeron la FC y el IC de forma significativa. No obstante, no hubo efectos estad&#237;sticamente significativos en la PVC, PMAP o PCP. El efecto pres&#243;rico de la AVP se debe a su acci&#243;n en los receptores V1 del m&#250;sculo liso vascular y es m&#225;s predominante en la vasculatura arteriolar sist&#233;mica perif&#233;rica que en la circulaci&#243;n venosa o pulmonar<sup>13,18</sup>. Adicionalmente, la vasopresina lleva a la potencializaci&#243;n de las acciones de la catecolamina en el m&#250;sculo liso vascular<sup>23,24</sup>. La vasopresina tambi&#233;n inhibe la producci&#243;n de &#243;xido n&#237;trico en el m&#250;sculo liso vascular<sup>19</sup> y act&#250;a en los canales K<sub>ATP</sub><sup>20</sup>. Ambas acciones llevan a la vasoconstricci&#243;n, lo que conjuntamente con el efecto sobre los receptores V1, resultan en el aumento de la PAM.</p>
      <p>En 1895, Oliver &amp; Schaefer relataron por primera vez los efectos del extracto del l&#243;bulo posterior de la pituitaria sobre la presi&#243;n arterial<sup>25</sup>, y m&#225;s recientemente, &#233;ste ha sido utilizado en forma amplia en situaciones que necesitan el aumento de la PAM, tales como choque s&#233;ptico<sup>11,12</sup> y en resucitaci&#243;n cardiopulmonar (RCP)<sup>14,15</sup>.</p>
      <p>Se ha sugerido el uso de la vasopresina como una droga adjunta en el choque vasodilatador dependiente de la catecolamina o refractario, ya que hay una respuesta auton&#243;mica inapropiada y una vasodilataci&#243;n inflamatoria excesiva en esa condici&#243;n<sup>26-28</sup>. Sin embargo, sus dosis ideales<sup>29</sup>, as&#237; como su seguridad durante el uso de corto y largo plazo en esa condici&#243;n contin&#250;an siendo una cuesti&#243;n controvertida<sup>30</sup>.</p>
      <p>Las dosis recomendadas de vasopresina para casos de choque son bajas (0,01-0,04 U/min, o 0,00014-0,0006 U/kg/min), y &#233;stas tienen el objetivo de elevar la presi&#243;n arterial, as&#237; como reducir la necesidad de altas dosis de catecolaminas<sup>11,12</sup>. Estas dosis terap&#233;uticas recomendadas son casi 20 a 100 veces menores que la dosis m&#225;s baja (0,01 U/kg/min) utilizada en el presente estudio y que no mostr&#243; efectos apreciables sobre los par&#225;metros hemodin&#225;micos en animales saludables anestesiados, cuando se los compara con los valores basales y al grupo control (placebo). Estos hallazgos pueden ser explicados por el hecho de que estos canes tienen la funci&#243;n del sistema reflejo baroreceptor normal, lo que impide el efecto hemodin&#225;mico de bajas dosis de vasopresina<sup>31</sup>, o incluso de altas dosis<sup>32</sup>.</p>
      <p>Por otro lado, en canes desnervados (sin el reflejo barorreceptor activo), como lo muestra Cowley et al<sup>33</sup>, la curva dosis-respuesta (presi&#243;n arterial) para la vasopresina se desplaz&#243; hacia la izquierda por un factor de 60-100, cuando se la compar&#243; con la curva de canes intactos, en los cuales se permiti&#243; la compensaci&#243;n del reflejo barorreceptor. Adem&#225;s de ello, en animales decapitados, este factor de desplazamiento para la vasopresina fue 8.000 para dosis que causaron un aumento de 50 mmHg en la presi&#243;n arterial sist&#233;mica<sup>33</sup>. Consistentes con estos hallazgos experimentales son las observaciones de que las curvas dosis-respuesta para la vasopresina en pacientes con hipotensi&#243;n ortost&#225;tica idiop&#225;tica (S&#237;ndrome de Shy-Drager) estaban acentuadamente desplazadas para la izquierda cuando se las comparaba con las de individuos normales<sup>34,35</sup>. Hallazgos similares tambi&#233;n fueron relatados en pacientes con muerte cerebral<sup>36</sup>. De esta forma, en pacientes con sepsis grave/choque s&#233;ptico, se postul&#243; una funci&#243;n anormal del sistema reflejo barorreceptor, debido a enfermedad grave, polineuropat&#237;a o respuesta inflamatoria excesiva, como un posible mecanismo para su alta sensibilidad a bajas dosis de vasopresina, aumentando su presi&#243;n arterial<sup>13</sup>.</p>
      <p>El aumento observado en la PAM causado por el uso de la AVP refuerza su uso en choque vasodilatador. Sin embargo, el aumento en el IRVS puede conducir a la disminuci&#243;n de la perfusi&#243;n tisular y graves efectos adversos en pacientes que necesitan altas dosis de vasopresina en infusi&#243;n continua<sup>37</sup>. Realmente, en una publicaci&#243;n reciente, Westphal et al<sup>38</sup>, estudiando los efectos de la vasopresina en ovejas saludables y s&#233;pticas, relataron una reducci&#243;n en el IC y un aumento en el IRVS y en el IRVP, sugiriendo que estos efectos colaterales pueden limitar el uso de esa droga como &#250;nico vasopresor durante el choque s&#233;ptico. Con todo, el uso simult&#225;neo de AVP y norepinefrina, por sus efectos combinados beneficiosos y reducidos efectos adversos, pueden representar una opci&#243;n terap&#233;utica &#250;til en el paciente s&#233;ptico<sup>38</sup>. En nuestro estudio, la vasopresina en "alta dosis" (1,0 U/kg/min) llev&#243; a un aumento significativo en el IRVP, pero eso se debi&#243; principalmente a la disminuci&#243;n en el IC, as&#237; como ning&#250;n aumento significativo fue observado en la presi&#243;n media de la arteria pulmonar (PMAP), ni en la presi&#243;n capital pulmonar (PCP) en cu&#241;a, como lo muestra la <xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figura 2</xref>. Leather et al<sup>39</sup>, estudiando el efecto de la vasopresina en al funci&#243;n del ventr&#237;culo derecho (VD) en un modelo experimental de hipertensi&#243;n pulmonar en canes, concluyeron que la vasopresina causa vasoconstricci&#243;n pulmonar y tiene un importante efecto inotr&#243;pico negativo en el VD, sugiriendo que la misma debe ser usada con cautela cuando la funci&#243;n del VD est&#225; comprometida.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones del estudio</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio tiene algunas limitaciones. Primeramente, medimos s&#243;lo los par&#225;metros hemodin&#225;micos globales, y ning&#250;n efecto regional o metab&#243;lico de la infusi&#243;n de vasopresina fue evaluado. Segundo, usamos dosis de vasopresina que eran de 10 a mil veces m&#225;s altas que las rutinariamente utilizadas en la pr&#225;ctica cl&#237;nica para el tratamiento del choque vasodilatador. Tercero, el tiempo de infusi&#243;n de la vasopresina fue muy corto, y probablemente no suficientemente largo para promover la completa activaci&#243;n de los mecanismos de compensaci&#243;n cardiovascular normales. Y, finalmente, se utilizaron animales saludables y obviamente, los datos obtenidos no pueden ser extrapolados directamente a aquellos esperados en pacientes humanos s&#233;pticos.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La infusi&#243;n intravenosa continua de vasopresina en dosis logar&#237;tmicamente crecientes (0,01; 0,1; y 1,0 U/kg/min) indujo aumentos significativos de forma progresiva en la PAM e IRVS, con importantes efectos cardiovasculares inotr&#243;picos y cronotr&#243;picos negativos en canes saludables anestesiados. Aunque estas dosis sean de 10 a 1.000 veces mayores que las usadas rutinariamente en el tratamiento del choque vasodilatador en humanos, nuestros datos confirman que la vasopresina puede ser utilizada, de forma cuidadosa y bajo monitoreo hemodin&#225;mico (y metab&#243;lico) criterioso en la pr&#225;ctica cl&#237;nica, especialmente si dosis mayores a 0,01 U/kg/min fueran necesarias.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por la FAPESP.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de la tesis de Maestr&#237;a de Luiz Cl&#225;udio Martins de la Universidad Estatal de Campinas.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
