<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">pjMZSzDJqBg4GMMr9SgBkvR</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00006</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000200006</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400206</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000200006</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Evolu&#231;&#227;o da cirurgia cardiovascular no Instituto do Cora&#231;&#227;o: an&#225;lise de 71.305 opera&#231;&#245;es</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lisboa</surname>
            <given-names>Luiz Augusto F.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moreira</surname>
            <given-names>Luiz Felipe P.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mejia</surname>
            <given-names>Omar Vilca</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Dallan</surname>
            <given-names>Lu&#237;s Alberto O.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pomerantzeff</surname>
            <given-names>Pablo M. A.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Costa</surname>
            <given-names>Roberto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Puig</surname>
            <given-names>Luiz B.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Jatene</surname>
            <given-names>Fabio B.</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Marcial</surname>
            <given-names>Miguel Barbero</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Stolf</surname>
            <given-names>Noedir A. G.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>02</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>174</fpage>
      <lpage>181</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>29</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>20</day>
          <month>03</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>13</day>
          <month>11</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A cirurgia cardiovascular vem passando por transforma&#231;&#245;es em decorr&#234;ncia do avan&#231;o das t&#233;cnicas percut&#226;neas, do tratamento cl&#237;nico e da preven&#231;&#227;o prim&#225;ria. OBJETIVO: Avaliar a incid&#234;ncia e a mortalidade de opera&#231;&#245;es cardiovasculares realizadas no Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor-HCFMUSP). M&#201;TODOS: A PARtir do banco de dados do Instituto do Cora&#231;&#227;o, foram analisadas as opera&#231;&#245;es cardiovasculares realizadas entre 1984 e 2007, considerando-se a tend&#234;ncia dos principais procedimentos e as taxas de mortalidade. RESULTADOS: Em 24 anos, foram realizadas 71.305 opera&#231;&#245;es cardiovasculares, com uma m&#233;dia anual de 2.971 procedimentos. O n&#250;mero de cirurgias de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, que na d&#233;cada de 1980 tinha uma m&#233;dia de 856/ano, atualmente est&#225; por volta de 1.106/ano. Os procedimentos das valvas card&#237;acas passaram de 400 para 597 opera&#231;&#245;es/ano, com um crescimento de 36,7% em rela&#231;&#227;o &#224; d&#233;cada de 1990. As corre&#231;&#245;es das cardiopatias cong&#234;nitas tamb&#233;m tiveram um aumento expressivo de 50,8% em rela&#231;&#227;o &#224; &#250;ltima d&#233;cada. A mortalidade global m&#233;dia, que no in&#237;cio era de 7,5%, atualmente &#233; de 7,0%, sendo de 4,9% entre os procedimentos eletivos. Nas cirurgias de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, a mortalidade m&#233;dia atual &#233; de 4,8% e entre as opera&#231;&#245;es valvares &#233; de 8,5%. Nas corre&#231;&#245;es das cardiopatias cong&#234;nitas corresponde a 5,3%. CONCLUS&#195;O: A cirurgia cardiovascular continua em ascens&#227;o. A revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica ainda &#233; a opera&#231;&#227;o mais realizada. Entretanto, o perfil dos procedimentos vem se alterando com o maior crescimento da abordagem sobre as valvas card&#237;acas e das cardiopatias cong&#234;nitas. As taxas de mortalidade s&#227;o superiores quando comparadas aos &#237;ndices internacionais, refletindo a alta complexidade apresentada em um servi&#231;o terci&#225;rio e de refer&#234;ncia nacional.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Cirurgia tor&#225;cica</kwd>
        <kwd>mortalidade</kwd>
        <kwd>banco de dados</kwd>
        <kwd>procedimentos cir&#250;rgicos cardiovasculares</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>05</day>
        <month>05</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> CIRURGIA CARD&#205;ACA - ADULTOS</p>
    <p>
      <bold>Evolu&#231;&#227;o da cirurgia cardiovascular no Instituto do Cora&#231;&#227;o: an&#225;lise de 71.305 opera&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Luiz Augusto F. Lisboa; Luiz Felipe P. Moreira; Omar Vilca Mejia; Lu&#237;s Alberto O. Dallan; Pablo M. A. Pomerantzeff; Roberto Costa; Luiz B. Puig; Fabio B. Jatene; Miguel Barbero Marcial; Noedir A. G. Stolf</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> A cirurgia cardiovascular vem passando por transforma&#231;&#245;es em decorr&#234;ncia do avan&#231;o das t&#233;cnicas percut&#226;neas, do tratamento cl&#237;nico e da preven&#231;&#227;o prim&#225;ria. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar a incid&#234;ncia e a mortalidade de opera&#231;&#245;es cardiovasculares realizadas no Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor-HCFMUSP). </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> A PARtir do banco de dados do Instituto do Cora&#231;&#227;o, foram analisadas as opera&#231;&#245;es cardiovasculares realizadas entre 1984 e 2007, considerando-se a tend&#234;ncia dos principais procedimentos e as taxas de mortalidade. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Em 24 anos, foram realizadas 71.305 opera&#231;&#245;es cardiovasculares, com uma m&#233;dia anual de 2.971 procedimentos. O n&#250;mero de cirurgias de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, que na d&#233;cada de 1980 tinha uma m&#233;dia de 856/ano, atualmente est&#225; por volta de 1.106/ano. Os procedimentos das valvas card&#237;acas passaram de 400 para 597 opera&#231;&#245;es/ano, com um crescimento de 36,7% em rela&#231;&#227;o &#224; d&#233;cada de 1990. As corre&#231;&#245;es das cardiopatias cong&#234;nitas tamb&#233;m tiveram um aumento expressivo de 50,8% em rela&#231;&#227;o &#224; &#250;ltima d&#233;cada. A mortalidade global m&#233;dia, que no in&#237;cio era de 7,5%, atualmente &#233; de 7,0%, sendo de 4,9% entre os procedimentos eletivos. Nas cirurgias de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, a mortalidade m&#233;dia atual &#233; de 4,8% e entre as opera&#231;&#245;es valvares &#233; de 8,5%. Nas corre&#231;&#245;es das cardiopatias cong&#234;nitas corresponde a 5,3%. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A cirurgia cardiovascular continua em ascens&#227;o. A revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica ainda &#233; a opera&#231;&#227;o mais realizada. Entretanto, o perfil dos procedimentos vem se alterando com o maior crescimento da abordagem sobre as valvas card&#237;acas e das cardiopatias cong&#234;nitas. As taxas de mortalidade s&#227;o superiores quando comparadas aos &#237;ndices internacionais, refletindo a alta complexidade apresentada em um servi&#231;o terci&#225;rio e de refer&#234;ncia nacional.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Cirurgia tor&#225;cica, mortalidade, banco de dados, procedimentos cir&#250;rgicos cardiovasculares/tend&#234;ncias.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nos &#250;ltimos anos, observamos um r&#225;pido desenvolvimento em diversas &#225;reas da medicina. Essas mudan&#231;as foram influenciadas pelo crescente avan&#231;o tecnol&#243;gico, associado ao ac&#250;mulo de experi&#234;ncias e de informa&#231;&#245;es cient&#237;ficas obtidas ao longo do tempo&#185;. Nesse contesto, torna-se desnecess&#225;rio dizer a import&#226;ncia de um sistema de informa&#231;&#245;es em sa&#250;de de boa qualidade para nortear a formula&#231;&#227;o e a avalia&#231;&#227;o de pol&#237;ticas para a &#225;rea e, principalmente, para permitir &#224; sociedade acompanhar e avaliar os esfor&#231;os dirigidos a tais atividades e os resultados obtidos&#178;.</p>
    <p>A forma&#231;&#227;o de um banco de dados representa um passo importante para a consolida&#231;&#227;o de um servi&#231;o na &#225;rea de sa&#250;de. Por essa raz&#227;o, o Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo (InCor-HCFMUSP) tem desenvolvido v&#225;rios esfor&#231;os a fim de aperfei&#231;oar os indicadores j&#225; existentes e ampliar sua abrang&#234;ncia tem&#225;tica, seja conduzindo internamente v&#225;rios trabalhos com esse objetivo, seja participando e apoiando iniciativas das sociedades m&#233;dicas.</p>
    <p>Uma das proposi&#231;&#245;es de se coletar dados de procedimentos cir&#250;rgicos cardiovasculares &#233; a possibilidade de se obter bases de refer&#234;ncias das suas pr&#225;ticas, onde a institui&#231;&#227;o, como um todo, e cada cirurgi&#227;o, individualmente, possam melhorar suas qualidades e seus resultados<sup>3-5</sup>.</p>
    <p>O objetivo deste trabalho &#233; avaliar os dados das opera&#231;&#245;es cardiovasculares realizadas nos &#250;ltimos 24 anos no InCor-HCFMUSP, uma institui&#231;&#227;o tradicional com grande movimento cir&#250;rgico e de grande representatividade no Brasil.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>O desempenho de um servi&#231;o de cirurgia cardiovascular est&#225; relacionado ao n&#250;mero e ao tipo de opera&#231;&#245;es mais realizadas. Entretanto, um dos principais indicadores de compet&#234;ncia cl&#237;nica &#233; a taxa de mortalidade. A defini&#231;&#227;o de mortalidade p&#243;s-operat&#243;ria mais utilizada &#233; a mortalidade hospitalar ou em at&#233; 30 dias ap&#243;s a cirurgia.</p>
    <p>A partir do banco de dados, de inser&#231;&#227;o obrigat&#243;ria, da Divis&#227;o Cir&#250;rgica do InCor-HCFMUSP, os seguintes indicadores de desempenho cl&#237;nico foram analisados: procedimentos cir&#250;rgicos realizados e respectivas taxas de mortalidade hospitalar.</p>
    <p>Foram coletados os resultados de todos os procedimentos cir&#250;rgicos cardiovasculares realizados entre 1984 (ano de in&#237;cio do nosso banco de dados) e 2007. Analisamos globalmente os n&#250;meros, tipos de opera&#231;&#245;es realizadas anualmente e a mortalidade nesse per&#237;odo. Os procedimentos com maior incid&#234;ncia foram analisados separadamente. Os dados referentes &#224; mortalidade n&#227;o s&#227;o ajustados, uma vez que, s&#243; recentemente, o escore de risco cir&#250;rgico passou a fazer parte do nosso banco de dados.</p>
    <p>Para melhor interpreta&#231;&#227;o dos resultados, dividimos esses 24 anos em tr&#234;s per&#237;odos. O per&#237;odo inicial, que vai de 1984 a 1989, representa a d&#233;cada de 1980 do nosso banco de dados. O per&#237;odo intermedi&#225;rio, compreendido entre 1990 e 1999, representa a d&#233;cada de 1990. O per&#237;odo atual, de 2000 a 2007, compreende os &#250;ltimos 8 anos da nossa casu&#237;stica. Os per&#237;odos foram comparados por meio do teste de an&#225;lise de vari&#226;ncia, complementados pelo teste t de Bonferroni. O n&#237;vel de signific&#226;ncia estabelecido foi de 5%.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Em 24 anos, entre 1984 e 2007, no InCor-HCFMUSP, foram realizadas 71.305 opera&#231;&#245;es cardiovasculares - uma m&#233;dia de 2.971 opera&#231;&#245;es/ano. No in&#237;cio, a m&#233;dia anual de opera&#231;&#245;es realizadas na institui&#231;&#227;o era de 2.122, passando para 2.812 na d&#233;cada de 1990, com aumento de 32,5%, e para 3.806 no per&#237;odo atual, com aumento de 35,3% em rela&#231;&#227;o aos anos de 1990. O crescimento progressivo das opera&#231;&#245;es cardiovasculares observadas nos diferentes per&#237;odos foi significativo (p &gt; 0,001) (<xref ref-type="fig" rid="fig06g01">Gr&#225;fico 1</xref>). A mortalidade m&#233;dia global era de 7,5% e atualmente &#233; de 7,0%. Entre os procedimentos eletivos, a mortalidade m&#233;dia inicial era de 5,8%, m&#233;dia que atualmente corresponde a 4,9%. A queda da mortalidade observada no &#250;ltimo per&#237;odo, tanto eletiva quanto global, n&#227;o foi significativa (<xref ref-type="fig" rid="fig06g02">Gr&#225;fico 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig06g01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig06g02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica</bold>
    </p>
    <p>Dentre os diferentes tipos de opera&#231;&#245;es cardiovasculares, o n&#250;mero de cirurgias de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, realizadas em 1984, foi de 729, atingindo um pico de 1.256 em 2002.</p>
    <p>Considerando o per&#237;odo inicial (1984-1989), a m&#233;dia de cirurgias de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica realizadas foi de 856/ano. J&#225; na d&#233;cada de 1990, a m&#233;dia ficou em 1.013/ano, um crescimento de 18,3%. No per&#237;odo atual (2000-2007), tal m&#233;dia ficou em 1.106/ano, com crescimento de 9,2% em rela&#231;&#227;o &#224; d&#233;cada de 1990. Observamos que o crescimento das cirurgias de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica foi significativo (p &gt; 0,001) na d&#233;cada de 1990. Por&#233;m, comparado aos anos 2000, o aumento n&#227;o foi significativo (<xref ref-type="fig" rid="fig06g03">Gr&#225;fico 3</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig06g03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A mortalidade m&#233;dia anual da cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica eletiva (incluindo angina est&#225;vel, angina inst&#225;vel, infarto agudo do mioc&#225;rdio na primeira semana e reopera&#231;&#245;es), que nos anos de 1980 e 1990 foi, respectivamente, de 4,4% e 4,3%, atualmente &#233; de 4,8% - ou seja, as varia&#231;&#245;es n&#227;o foram significativas (<xref ref-type="fig" rid="fig06g04">Gr&#225;fico 4</xref>). A revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea, que representava 2,5% em 1996, atualmente representa 39,5% das revasculariza&#231;&#245;es isoladas.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig06g04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Cirurgia das valvopatias</bold>
    </p>
    <p>As opera&#231;&#245;es das valvas card&#237;acas tiveram um crescimento de 8,5%, entre os anos de 1980 e 1990, partindo de uma m&#233;dia de 400 opera&#231;&#245;es/ano para 434 opera&#231;&#245;es/ano. Atualmente, a m&#233;dia &#233; de 597 opera&#231;&#245;es valvares/ano, um crescimento significativo (p &gt; 0,001) de 37,6% em rela&#231;&#227;o &#224; d&#233;cada de 1990 (<xref ref-type="fig" rid="fig06g05">Gr&#225;fico 5</xref>). O n&#250;mero de plastia valvar se mant&#233;m est&#225;vel: em torno de 20,3%, considerando as cirurgias de valva mitral e aorta. A mortalidade m&#233;dia anual da cirurgia valvar eletiva (incluindo valvopatia com hipertens&#227;o pulmonar, endocardites e reopera&#231;&#245;es), que nos anos de 1980 foi de 7,6%, passou para 8,0% na d&#233;cada de 1990 e, atualmente, corresponde a 8,5% - varia&#231;&#245;es n&#227;o significativas (<xref ref-type="fig" rid="fig06g06">Gr&#225;fico 6</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig06g05">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf05.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig06g06">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf06.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Cirurgia das arritmias</bold>
    </p>
    <p>Outro segmento que cresceu muito nos &#250;ltimos anos foi o das opera&#231;&#245;es para corre&#231;&#227;o das arritmias, representadas principalmente pelo implante de marca-passos, cardiodesfibriladores ou ressincronizadores para controle da insufici&#234;ncia card&#237;aca. Nos anos de 1980, eram realizadas, em m&#233;dia, 238 opera&#231;&#245;es/m&#234;s, aumentando para 606 opera&#231;&#245;es/m&#234;s na d&#233;cada de 1990 (crescimento de 155%). Atualmente, s&#227;o realizadas 1.018 opera&#231;&#245;es/m&#234;s, o que representa um aumento de 68,0% em rela&#231;&#227;o &#224; d&#233;cada de 1990 (p &gt; 0,001 entre os per&#237;odos analisados). Em nosso meio, essas opera&#231;&#245;es representam atualmente 27,5% de todas as cirurgias cardiovasculares.</p>
    <p>
      <bold>Cirurgia das cardiopatias cong&#234;nitas</bold>
    </p>
    <p>A cirurgia para corre&#231;&#227;o das anomalias cong&#234;nitas tamb&#233;m vem se destacando entre as opera&#231;&#245;es cardiovasculares. Nos anos de 1980, a m&#233;dia de opera&#231;&#245;es para corre&#231;&#227;o de anomalias cong&#234;nitas era de 403 opera&#231;&#245;es/ano, passando, na d&#233;cada de 1990, para 454 opera&#231;&#245;es/ano (crescimento de 12,7%). No per&#237;odo atual, a m&#233;dia de opera&#231;&#245;es passou para 685 opera&#231;&#245;es/ano, um crescimento de 50,8% em rela&#231;&#227;o &#224; d&#233;cada de 1990. Observamos que as cirurgias para corre&#231;&#227;o das cardiopatias cong&#234;nitas v&#234;m crescendo significativamente (p &gt; 0,001) desde a d&#233;cada de 1980 (<xref ref-type="fig" rid="fig06g07">Gr&#225;fico 7</xref>). A mortalidade m&#233;dia anual da opera&#231;&#227;o para corre&#231;&#227;o eletiva das anomalias cong&#234;nitas (incluindo cardiopatias cong&#234;nitas simples, complexas e reopera&#231;&#245;es), que nos anos de 1980 foi de 8,8%, passou para 8,0% na d&#233;cada de 1990, e atualmente &#233; de 5,3%, mostrando uma queda significativa (p &gt; 0,034) (<xref ref-type="fig" rid="fig06g08">Gr&#225;fico 8</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig06g07">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf07.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig06g08">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf08.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O primeiro ponto a ser discutido &#233; a incid&#234;ncia da cirurgia cardiovascular, que vem crescendo na institui&#231;&#227;o. A cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica ainda &#233; a opera&#231;&#227;o cardiovascular mais realizada, mas apresenta um crescimento bem menor quando comparada com as opera&#231;&#245;es das valvas card&#237;acas, ou com as opera&#231;&#245;es para corre&#231;&#227;o das anomalias cong&#234;nitas, que mostraram grande crescimento nos &#250;ltimos anos. Apesar de uma aparente queda nos &#250;ltimos dois anos, atualmente s&#227;o realizadas, aproximadamente, 1.000 cirurgias/ano de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica no InCor-HCFMUSP. Esse n&#250;mero, que j&#225; foi maior, vem se mantendo relativamente est&#225;vel.</p>
    <p>Outras institui&#231;&#245;es t&#234;m mostrado diminui&#231;&#227;o das cirurgias de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, decorrente do desenvolvimento da revasculariza&#231;&#227;o percut&#226;nea e do avan&#231;o do tratamento cl&#237;nico, que se tornaram mais efetivos no controle da doen&#231;a coron&#225;ria, evitando ou postergando a opera&#231;&#227;o<sup>6,7</sup>. Em nosso meio, esses fatores explicam apenas parcialmente a diminui&#231;&#227;o da incid&#234;ncia das cirurgias de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica. Entretanto, tal diminui&#231;&#227;o est&#225; mais relacionada &#224; limita&#231;&#227;o de leitos de interna&#231;&#227;o para pacientes com coronariopatias, uma vez que temos grande fila de espera de doentes aguardando cirurgia. Fazendo um paralelo com a angioplastia - que tamb&#233;m trata de doentes com insufici&#234;ncia coron&#225;ria -, observamos que os procedimentos intervencionistas de angioplastia coron&#225;ria, que tiveram grande aumento na d&#233;cada de 1990, nos &#250;ltimos anos tamb&#233;m v&#234;m se mantendo est&#225;veis: aproximadamente 2.000 procedimentos/ano no InCor-HCFMUSP.</p>
    <p>O fato dos n&#250;meros de interven&#231;&#245;es percut&#226;neas manterem-se est&#225;veis na institui&#231;&#227;o n&#227;o significa que h&#225; uma diminui&#231;&#227;o no crescimento deste tipo de procedimento, e sim que h&#225; uma demanda reprimida. A exemplo da cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, h&#225; fila de espera com doentes aguardando angioplastia, em decorr&#234;ncia da limita&#231;&#227;o de leitos para interna&#231;&#227;o.</p>
    <p>As cirurgias de valvopatias, ou as de corre&#231;&#227;o das anomalias cong&#234;nitas, que tiveram aumentos expressivos no final da d&#233;cada de 1990 e in&#237;cio dos anos 2000 - chegando, respectivamente, a 700 e 900 cirurgias/ano no InCor-HCFMUSP -, decresceram nos &#250;ltimos dois anos. Mais uma vez, observamos uma demanda reprimida dessas opera&#231;&#245;es.</p>
    <p>Crian&#231;as com anomalias cong&#234;nitas e pacientes com valvopatias reum&#225;ticas ou degenerativas formam uma grande lista de espera, mostrando que a cirurgia cardiovascular ainda tem muito espa&#231;o para crescer. Outras institui&#231;&#245;es tamb&#233;m t&#234;m mostrado aumento da incid&#234;ncia dessas patologias, cujo tratamento, na popula&#231;&#227;o geral, ainda &#233; cir&#250;rgico<sup>6,8</sup>.</p>
    <p>Os procedimentos de arritmia, representados principalmente pelo implante de marca-passos, de desfibriladores e ressincronizadores para controle da insufici&#234;ncia card&#237;aca, aumentaram expressivamente. Esse tipo de procedimento, que vem se mantendo em n&#237;veis altos, tem a vantagem de ser efetivo, apresentar curto tempo de interna&#231;&#227;o e alta rotatividade de leitos para interna&#231;&#227;o.</p>
    <p>O segundo ponto a ser discutido &#233; a mortalidade na cirurgia cardiovascular. Observamos na institui&#231;&#227;o que alguns procedimentos, como a cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica e a de valvopatia, tiveram as taxas m&#233;dias de mortalidade mantidas ou com leve aumento nos &#250;ltimos anos (respectivamente 4,8% e 8,5%), enquanto as cirurgias para corre&#231;&#227;o das anomalias cong&#234;nitas tiveram suas taxas m&#233;dias de mortalidade reduzidas (5,3%). Atualmente, apesar das taxas m&#233;dias de mortalidade em nossa institui&#231;&#227;o serem menores que a m&#233;dia nacional, ainda assim s&#227;o superiores quando comparadas &#224; m&#233;dia internacional<sup>4,9,10</sup>. Informa&#231;&#245;es mais recentes de banco de dados americanos e europeus mostram taxas de mortalidade m&#233;dia, n&#227;o ajustadas, entre 1,5% e 6,8% para cirurgias de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica<sup>4,6,11-14</sup>, e 2,8 e 8,9% para cirurgias de valvopatia<sup>12,14-16</sup>. Esses dados mostram que temos que reduzir a mortalidade para taxas entre 2,0% e 3,0% nas cirurgias de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, e entre 4,0% e 5,0% nas cirurgias de valvopatias.</p>
    <p>A interpreta&#231;&#227;o e a compara&#231;&#227;o dos nossos resultados com as de outras institui&#231;&#245;es nacionais ou internacionais devem ser cautelosas, pois o nosso banco de dados tem inser&#231;&#227;o obrigat&#243;ria, enquanto outras grandes institui&#231;&#245;es t&#234;m inser&#231;&#227;o volunt&#225;ria. Outro cuidado em compara&#231;&#245;es &#233; que os nossos dados s&#227;o express&#245;es da prioridade de interna&#231;&#227;o, uma vez que o Instituto do Cora&#231;&#227;o &#233; um hospital terci&#225;rio, de refer&#234;ncia nacional e que, portanto, recebe e atende pacientes com alta complexidade. Talvez essa seja a principal limita&#231;&#227;o do trabalho: a aus&#234;ncia da estratifica&#231;&#227;o dos fatores de risco na nossa popula&#231;&#227;o.</p>
    <p>Sabemos que a popula&#231;&#227;o operada tem idade cada vez mais avan&#231;ada e, consequentemente, com comorbidades associadas, o que aumenta o risco cir&#250;rgico<sup>17</sup>. Apenas recentemente implantamos os fatores de risco <italic>Euroscore</italic><sup>18</sup> e <italic>Bernstein - Parsonnet score</italic><sup>19</sup> em nosso banco de dados. Entretanto, a nossa casu&#237;stica atual, que leva em considera&#231;&#227;o 24 anos da nossa experi&#234;ncia, n&#227;o contempla os fatores de risco.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A partir da an&#225;lise do banco de dados, podemos concluir que a cirurgia cardiovascular continua em ascens&#227;o. A revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica ainda &#233; a opera&#231;&#227;o mais realizada, mas o perfil dos procedimentos vem se alterando com um maior crescimento da abordagem sobre as valvas card&#237;acas, corre&#231;&#227;o das anomalias cong&#234;nitas e das opera&#231;&#245;es de arritmia. As taxas de mortalidade s&#227;o superiores quando comparadas aos &#237;ndices internacionais, refletindo a alta complexidade apresentada em um servi&#231;o terci&#225;rio e de refer&#234;ncia nacional.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Luiz Augusto Ferreira Lisboa </p>
        <p> Av. Dr. En&#233;ias de Carvalho Aguiar, 44 - Bloco II - 2&#186; andar - sala 11 </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="lisboa@cardiol.br">lisboa@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="lalisboa@uol.com.br">lalisboa@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 13/11/08; revisado recebido em 20/03/09; aceito em 29/06/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. McPherson K,    Bunker JP. Costs, risks and benefits of surgery: a milestone in the development    of health services research. J R Soc Med. 2007; 100 (8): 387-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Costs, risks and benefits of surgery: a milestone in the development of health services research</article-title>
          <source>J R Soc Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>387</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McPherson</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bunker</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Buxton B. Data    analysis for the National Cardiac Surgery Database. Heart Lung Circ. 2001; 10    (1 Suppl.): S7-S9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Data analysis for the National Cardiac Surgery Database</article-title>
          <source>Heart Lung Circ</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>S7</fpage>
          <lpage>S9</lpage>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Buxton</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Welke KF, Ferguson    TB Jr, Coombs LP, Dokholyan RS, Murray CJ, Schrader MA, et al. Validity of the    Society of Thoracic Surgeons National Adult Cardiac Surgery Database. Ann Thorac    Surg. 2004; 77 (4): 1137-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validity of the Society of Thoracic Surgeons National Adult Cardiac Surgery Database</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1137</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Welke</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferguson TB</surname>
              <given-names>Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coombs</surname>
              <given-names>LP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dokholyan</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Murray</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schrader</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Grover FL, Shroyer    AL, Hammermeister K, Edwards FH, Ferguson TB Jr, Dziuban SW Jr, et al. A decade's    experience with quality improvement in cardiac surgery using the Veterans Affairs    and Society of Thoracic Surgeons national databases. Ann Surg. 2001; 234 (4):    464-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A decade's experience with quality improvement in cardiac surgery using the Veterans Affairs and Society of Thoracic Surgeons national databases</article-title>
          <source>Ann Surg</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>464</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>234</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grover</surname>
              <given-names>FL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shroyer</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hammermeister</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Edwards</surname>
              <given-names>FH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferguson TB</surname>
              <given-names>Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dziuban SW</surname>
              <given-names>Jr</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Arom KV, Petersen    RJ, Orszulak TA, Bolman RM 3rd, Wickstrom PH, Joyce LD, et al. Establishing    and using a local/regional cardiac surgery database. Ann Thorac Surg. 1997;    64 (5): 1245-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Establishing and using a local/regional cardiac surgery database</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1245</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>64</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arom</surname>
              <given-names>KV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Petersen</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Orszulak</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bolman RM</surname>
              <given-names>3rd</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wickstrom</surname>
              <given-names>PH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Joyce</surname>
              <given-names>LD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Ricciardi R,    Virnig BA, Ogilvie JW Jr, Dahlberg PS, Selker HP, Baxter NN. Volume-outcome    relationship for coronary artery bypass grafting in an era of decreasing volume.    Arch Surg. 2008; 143 (4): 338-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Volume-outcome relationship for coronary artery bypass grafting in an era of decreasing volume</article-title>
          <source>Arch Surg</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>338</fpage>
          <lpage>44.</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>143</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ricciardi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Virnig</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ogilvie JW</surname>
              <given-names>Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dahlberg</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Selker</surname>
              <given-names>HP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baxter</surname>
              <given-names>NN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Ulrich MR, Brock    DM, Ziskind AA. Analysis of trends in coronary artery bypass grafting and percutaneous    coronary intervention rates in Washington state from 1987 to 2001. Am J Cardiol.    2003; 92 (7): 836-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Analysis of trends in coronary artery bypass grafting and percutaneous coronary intervention rates in Washington state from 1987 to 2001.</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>836</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ulrich</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brock</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ziskind</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Ghosh P. Changing    trends in valve surgery in Europe: 1991-2000. J Heart Valve Dis. 2004; 13 (1):    1-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Changing trends in valve surgery in Europe: 1991-2000</article-title>
          <source>J Heart Valve Dis</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ghosh</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Ribeiro AL,    Gagliardi SP, Nogueira JL, Silveira LM, Colosimo EA, Lopes do Nascimento CA.    Mortality related to cardiac surgery in Brazil, 2000-2003. J Thorac Cardiovasc    Surg. 2006; 131 (4): 907-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mortality related to cardiac surgery in Brazil, 2000-2003</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>907</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>131</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gagliardi</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nogueira</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silveira</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colosimo</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes do Nascimento</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Jones RH. The    year in cardiovascular surgery. J Am Coll Cardiol. 2005; 45 (9): 1517-28.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The year in cardiovascular surgery.</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1517</fpage>
          <lpage>28</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>45</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jones</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Erickson LC,    Torchiana DF, Schneider EC, Newburger JW, Hannan EL. The relationship between    managed care insurance and use of lower-mortality hospitals for CABG surgery.    JAMA. 2000; 283 (15): 1976-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The relationship between managed care insurance and use of lower-mortality hospitals for CABG surgery</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1976</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>283</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Erickson</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Torchiana</surname>
              <given-names>DF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schneider</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Newburger</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hannan</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Gummert JF,    Funkat A, Beckmann A, Schiller W, Hekmat K, Ernst M, et al. Cardiac surgery    in Germany during 2006: a report on behalf of the German Society for Thoracic    and Cardiovascular Surgery. Thorac Cardiovasc Surg. 2007; 55 (6): 343-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac surgery in Germany during 2006: a report on behalf of the German Society for Thoracic and Cardiovascular Surgery</article-title>
          <source>Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>343</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>55</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gummert</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Funkat</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beckmann</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schiller</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hekmat</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ernst</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Nashef SA,    Roques F, Michel P, Cortina J, Faichney A, Gams E, et al. Coronary surgery in    Europe: comparison of the national subsets of the European system for cardiac    operative risk evaluation database. Eur J Cardiothorac Surg. 2000; 17 (4): 396-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary surgery in Europe: comparison of the national subsets of the European system for cardiac operative risk evaluation database</article-title>
          <source>Eur J Cardiothorac Surg</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>396</fpage>
          <lpage>9.</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nashef</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roques</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Michel</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cortina</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faichney</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gams</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Welke KF, Peterson    ED, Vaughan-Sarrazin MS, O'Brien SM, Rosenthal GE, Shook GJ, et al. Comparison    of cardiac surgery volumes and mortality rates between the Society of Thoracic    Surgeons and Medicare databases from 1993 through 2001. Ann Thorac Surg. 2007;    84 (5): 1538-46.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of cardiac surgery volumes and mortality rates between the Society of Thoracic Surgeons and Medicare databases from 1993 through 2001</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1538</fpage>
          <lpage>46</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Welke</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peterson</surname>
              <given-names>ED</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vaughan-Sarrazin</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Brien</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosenthal</surname>
              <given-names>GE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shook</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Astor BC, Kaczmarek    RG, Hefflin B, Daley WR. Mortality after aortic valve replacement: results from    a nationally representative database. Ann Thorac Surg. 2000; 70 (6): 1939-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mortality after aortic valve replacement: results from a nationally representative database</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1939</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Astor</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaczmarek</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hefflin</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Daley</surname>
              <given-names>WR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. van Gameren    M, Kappetein AP, Steyerberg EW, Venema AC, Berenschot EA, Hannan EL, et al.    Do we need separate risk stratification models for hospital mortality after    heart valve surgery? Ann Thorac Surg. 2008; 85 (3): 921-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Do we need separate risk stratification models for hospital mortality after heart valve surgery?</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>921</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>van Gameren</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kappetein</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steyerberg</surname>
              <given-names>EW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Venema</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berenschot</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hannan</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Jones RH, Hannan    EL, Hammermeister KE, Delong ER, O'Connor GT, Luepker RV, et al. Identification    of preoperative variables needed for risk adjustment of short-term mortality    after coronary artery bypass graft surgery. The Working Group Panel on the Cooperative    CABG Database Project. J Am Coll Cardiol. 1996; 28 (6): 1478-87.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Identification of preoperative variables needed for risk adjustment of short-term mortality after coronary artery bypass graft surgery: The Working Group Panel on the Cooperative CABG Database Project</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1478</fpage>
          <lpage>87</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jones</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hannan</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hammermeister</surname>
              <given-names>KE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Delong</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Connor</surname>
              <given-names>GT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luepker</surname>
              <given-names>RV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Nashef SA,    Roques F, Michel P, Gauducheau E, Lemeshow S, Salamon R. European system for    cardiac operative risk evaluation (EuroSCORE). Eur J Cardiothorac Surg. 1999;    16 (1): 9-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>European system for cardiac operative risk evaluation (EuroSCORE)</article-title>
          <source>Eur J Cardiothorac Surg</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>9</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nashef</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roques</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Michel</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gauducheau</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lemeshow</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salamon</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Bernstein AD,    Parsonnet V. Bedside estimation of risk as an aid for decision-making in cardiac    surgery. Ann Thorac Surg. 2000; 69 (3): 823-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Bedside estimation of risk as an aid for decision-making in cardiac surgery.</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>823</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bernstein</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parsonnet</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Evolution of cardiovascular surgery at the Instituto do Cora&#231;&#227;o: analysis of 71,305 surgeries</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Cardiovascular surgery has been undergoing transformations due to the advancement of percutaneous techniques, clinical treatment and primary prevention. OBJECTIVE: Evaluation of incidence and mortality of heart surgeries performed at the Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor-HCFMUSP). METHODS: Using database from the Instituto do Cora&#231;&#227;o, analysis was carried out on cardiovascular surgeries performed between 1984 and 2007, taking into consideration trends of main procedures and of mortality rates. RESULTS: In 24 years, 71,305 heart surgeries were performed, with an annual average of 2971 procedures. The number of coronary artery bypass graft surgeries, which in the 1980s had an average of 856/year, is currently around 1.106/year. Heart valve procedures increased from 400 to 597 surgeries per year, growing 36.7%, when compared to the 1990s. Repair of congenital heart disease also had a significant increase of 50.8% in relation to the last decade. Global mortality average rate, which at baseline was 7.5%, is currently at 7.0% and 4.9% among elective procedures. In coronary artery bypass graft surgery, current average mortality rate is 4.8% and 8.5% in valve surgery. Repair of congenital heart disease accounts for 5.3%. CONCLUSION: Cardiovascular surgery continues increasing. The coronary artery bypass graft is still the most commonly performed surgery. However, profile of procedures has been undergoing changes with the largest increase of approach to cardiac valves and congenital heart disease. Mortality rates are higher when compared to international rates, reflecting the high complexity presented in tertiary service of national reference.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Thoracic surgery</kwd>
        <kwd>mortality</kwd>
        <kwd>databases</kwd>
        <kwd>cardiovascular surgical procedures</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Evolution of cardiovascular surgery at the Instituto do Cora&#231;&#227;o: analysis of 71,305 surgeries</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Luiz Augusto F. Lisboa; Luiz Felipe P. Moreira; Omar Vilca Mejia; Lu&#237;s Alberto O. Dallan; Pablo M. A. Pomerantzeff; Roberto Costa; Luiz B. Puig; Fabio B. Jatene; Miguel Barbero Marcial; Noedir A. G. Stolf</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Cardiovascular surgery has been undergoing transformations due to the advancement of percutaneous techniques, clinical treatment and primary prevention.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> Evaluation of incidence and mortality of heart surgeries performed at the Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor-HCFMUSP).</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Using database from the Instituto do Cora&#231;&#227;o, analysis was carried out on cardiovascular surgeries performed between 1984 and 2007, taking into consideration trends of main procedures and of mortality rates.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> In 24 years, 71,305 heart surgeries were performed, with an annual average of 2971 procedures. The number of coronary artery bypass graft surgeries, which in the 1980s had an average of 856/year, is currently around 1.106/year. Heart valve procedures increased from 400 to 597 surgeries per year, growing 36.7%, when compared to the 1990s. Repair of congenital heart disease also had a significant increase of 50.8% in relation to the last decade. Global mortality average rate, which at baseline was 7.5%, is currently at 7.0% and 4.9% among elective procedures. In coronary artery bypass graft surgery, current average mortality rate is 4.8% and 8.5% in valve surgery. Repair of congenital heart disease accounts for 5.3%.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Cardiovascular surgery continues increasing. The coronary artery bypass graft is still the most commonly performed surgery. However, profile of procedures has been undergoing changes with the largest increase of approach to cardiac valves and congenital heart disease. Mortality rates are higher when compared to international rates, reflecting the high complexity presented in tertiary service of national reference.</p>
      <p><bold>Key Words:</bold> Thoracic surgery; mortality; databases; cardiovascular surgical procedures/trends.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>In recent years, we observed a rapid development in various areas of medicine. These changes were influenced by increasing technological advances, associated to accumulation of experiences and scientific information collected over time<sup>1</sup>. In this context, it is needless to stress importance of good quality health information system to guide formulation and evaluation of policies for our area and, especially, to enable society to monitor and evaluate efforts directed to such activities and results obtained<sup>2</sup>.</p>
      <p>Formation of database represents an important step towards the consolidation of services in health care. For this reason, the <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic> of <italic>Hospital das Cl&#237;nicas of Faculdade de Medicina of Universidade de S&#227;o Paulo</italic> (InCor-HCFMUSP) has developed several efforts to improve existing indicators and expand its thematic amplitude, either by conducting several studies internally with this objective or by participating and supporting initiatives of medical societies.</p>
      <p>One of the proposals of collecting data from cardiovascular surgical procedures is the possibility to obtain reference bases of its practices, in which the institution, as a whole, and each surgeon, individually, can improve their qualities and their results<sup>3-5</sup>.</p>
      <p>The objective of this study is to evaluate data of heart surgeries performed in the last 24 years at InCor-HCFMUSP, a traditional institution that performs many surgical procedures and is highly representative in Brazil.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>Performance of cardiovascular surgery service is related to number and types of surgeries most commonly performed. However, a key indicator of clinical competence is mortality rate. Definition of postoperative mortality most commonly used is hospital mortality or death until 30 days after surgery.</p>
      <p>From database, of required insertion, of the Surgical Division of InCor-HCFMUSP, the following indicators of clinical performance were evaluated: surgical procedures performed and their hospital mortality rates.</p>
      <p>Results were collected from all cardiovascular surgeries performed between 1984 (starting year of our database) and 2007. We globally analyzed number and types of surgeries performed annually and mortality rate during this period. Procedures with higher incidence were analyzed separately. Data referring to mortality rate is not adjusted, since surgical risk only recently became part of our database.</p>
      <p>For better interpretation of results, we divided these 24 years into three periods. Initial period, between 1984 and 1989, represents the 1980s in our database. Intermediate period, between 1990 and 1999, represents the 1990s. Current period, between 2000 and 2007, includes the last eight years of our sample. These periods were compared by means of analysis of variance, complemented by Bonferroni's t test. Significance level was 5%.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>In 24 years, between 1984 and 2007, at InCor-HCFMUSP, 71,305 cardiovascular surgeries were performed - an average of 2,971 surgeries per year. In the beginning, annual average of surgeries performed at the institution was of 2,122, shifting to 2,812 in the 1990s, with an increase of 32.5%, and 3,806 in the current period, with an increase of 35.3%, when compared to the 1990s. Gradual increase of observed cardiovascular surgeries within different periods was significant (p &gt; 0.001 - <xref ref-type="fig" rid="en_06c01-body2">Chart 1</xref>). Overall mortality average was 7.5% and is currently 7.0%. Among elective procedures, initial average mortality rate was 5.8%, it is currently at 4.9%. The observed decrease of mortality rate in the last period, either elective or overall, was not significant (<xref ref-type="fig" rid="en_06c02-body2">Chart 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_06c01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_06c02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Coronary artery bypass graft surgery</bold>
      </p>
      <p>Among different types of cardiovascular surgeries, number of coronary artery bypass graft surgeries performed in 1984 was 729, reaching a peak of 1,256 in 2002.</p>
      <p>Considering initial period (1984-1989), average number of coronary artery bypass graft surgeries was 856 per year. In the 1990s, average was 1,013 per year, an increase of 18.3%. In current period (2000-2007), average was 1,106/year, with an increase of 9.2%, when compared to the 1990s. We observe that increase in coronary artery bypass graft surgeries was significant (p &gt; 0.001) in the 1990s. However, when compared with the 2000s, increase was insignificant (<xref ref-type="fig" rid="en_06c03-body2">Chart 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_06c03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Annual average mortality rate of elective myocardial surgery (including stable angina, unstable angina, acute heart attack of the myocardium in first week and re-surgeries) in the 1980s and 1990s was, respectively, 4.4% and 4.3% and is currently 4.8% - which means that variations were not significant (<xref ref-type="fig" rid="en_06c04-body2">Chart 4</xref>). Coronary artery bypass graft without extra-corporal circulation represented 2.5% in 1996 and currently represents 39.5% of isolated revascularizations.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_06c04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Valvuloplasty</bold>
      </p>
      <p>Heart valve surgeries increased 8.5% between 1980 and 1990, starting from an average of 400 surgeries per year to 434 surgeries per year. Currently, average is 597 valve surgeries per year, a significant increase (p &gt; 0.001) of 37.6%, when compared to the 1990s (<xref ref-type="fig" rid="en_06c05-body2">Chart 5</xref>). Number of valvuloplasties remains stable: around 20.3%, considering mitral valve and aorta surgeries. Annual average mortality rate of elective valve surgery (including valvular heart disease with pulmonary hypertension, endocarditis and reoperations), which in the 1980s was 7.6%, rose to 8.0% in the 1990s and now accounts for 8, 5% - not significant variations (<xref ref-type="fig" rid="en_06c06-body2">Chart 6</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_06c05-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf05-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_06c06-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf06-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Arrhythmia surgery</bold>
      </p>
      <p>Another segment that has increased a lot in recent years is arrhythmia repair surgery, mainly represented by artificial pacemaker implants, cardiac defibrillators or re-synchronizers to control heart failure. In the 1980s, on average, 238 surgeries per month were performed, increasing to 606 surgeries per month in the 1990s (increase of 155%). Currently, 1,018 surgeries are performed per month, representing an increase of 68.0%, when compared to the 1990s (p &gt; 0.001 among the periods analyzed). In our area, these surgeries now account for 27.5% of all cardiovascular surgeries.</p>
      <p>
        <bold>Congenital heart disease surgery</bold>
      </p>
      <p>Surgery for repair of congenital anomalies has also been increasing among cardiovascular surgeries. In the 1980s, average number of surgeries for repairing congenital anomalies was 403 surgeries per year, increasing, in the 1990s, to 454 surgeries per year (increase of 12.7%). In current period, average number of surgeries increased to 685 per year, an increase of 50.8%, when compared to the 1990s. We observed that congenital heart disease repair surgeries have increased significantly (p &gt; 0.001) since the 1980s (<xref ref-type="fig" rid="en_06c07-body2">Chart 7</xref>). Average annual mortality rate of surgery for repair of congenital anomalies (including simple and complex congenital heart diseases and reoperations), which in the 1980s was 8.8%, decreased to 8.0% in the 1990s and is currently 5.3%, showing a significant decrease (p &gt; 0.034) (<xref ref-type="fig" rid="en_06c08-body2">Chart 8</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_06c07-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf07-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_06c08-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf08-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The first point to be discussed is incidence of cardiovascular surgery, which is increasing in the institution. Coronary artery bypass graft surgery still is the most commonly performed cardiovascular surgery, but has a much lower growth rate when compared with heart valve surgeries or with congenital anomaly repair surgeries, which showed large increase in recent years. Despite an apparent decrease in the last two years, approximately 1,000 coronary artery bypass graft surgeries are performed per year at InCor-HCFMUSP. This number was higher at some point and has remained relatively stable.</p>
      <p>Other institutions have shown a decrease of coronary artery bypass graft surgery, due to development of percutaneous revascularization and progress of clinical treatment, which have become more effective in controlling heart disease, preventing or delaying surgery<sup>6,7</sup>. In our area, these factors only partially explain a decrease in incidence of coronary artery bypass grafts surgeries. However, this decrease is more related to limitation of hospital beds for patients with coronary artery disease, since we have large list of patients waiting for surgery. Making a parallel with angioplasty, which also treats patients with coronary heart failure, we observed that interventional procedures of coronary angioplasty, which had greatly increased in 1990s, in recent years, also have been stable: approximately 2,000 procedures per year at InCor-HCFMUSP.</p>
      <p>The fact that numbers of percutaneous interventions remained stable in the institution does not mean that there is a decrease in growth of this type of procedure, but that there is a repressed demand. In the case of coronary artery bypass graft surgery, there is a list of patients waiting for angioplasty, due to limitation of beds for admission.</p>
      <p>Heart valve surgeries or congenital anomaly repairs surgeries, which had significant increases in late 1990s and early 2000s - reaching, respectively, 700 and 900 surgeries per year at InCor-HCFMUSP - decreased in the last two years. Again, we observed a great demand for these surgeries.</p>
      <p>Children with congenital anomalies and patients with rheumatic or degenerative heart valve disease form a large awaiting list, showing that cardiovascular surgery still has much room to grow. Other institutions have also shown an increase in incidence of these diseases, whose treatment in general population is still surgical<sup>6,8</sup>.</p>
      <p>Procedures for arrhythmia, mainly represented by implantation of artificial pacemakers, defibrillators and re-synchronizers to control heart failure, increased significantly. This type of procedure, which has remained at high levels, has an advantage of being effective, present short hospital stay and high turnover of beds for admission.</p>
      <p>The second point to be discussed is mortality rate in cardiovascular surgery. We observed in the institution that some procedures, such as coronary artery bypass graft surgery and valvular surgeries, maintained or had a slight increase in their average mortality rates in recent years (respectively 4.8% and 8.5%), while surgery for repair of congenital anomalies had their average mortality rates reduced (5.3%). Currently, despite the fact that average mortality rates in our institution are lower than national average, they are still higher than international average<sup>4,9,10</sup>. More recent information from American and European databases shows, not adjusted, average mortality rates between 1.5% and 6.8% for coronary artery bypass graft surgery grafts<sup>4,6,11-14</sup> and 2.8 and 8.9% for heart valve disease surgeries<sup>12,14-16</sup>. These data show that we have to reduce the mortality rates between 2.0% and 3.0% in coronary artery bypass graft surgery and between 4.0% and 5.0% in valvular surgery.</p>
      <p>Interpretation and comparison of our results with those of other national or international institutions should be cautious, because our database requires insertion, while other large institutions have voluntary insertion. Another caution with comparisons is that our data are expressions of priority of admission, since the Instituto do Cora&#231;&#227;o is a tertiary hospital of national reference and, therefore, receives and treats patients with high complexity. Perhaps, this is the main limitation of this study: the lack of stratification of risk factors in our population.</p>
      <p>We know that operated population has increasingly advanced age and, therefore, have associated comorbidities, which increase the surgical risk<sup>17</sup>.Only recently, we implemented risk factors <italic>Euroscore</italic><sup>18</sup> and <italic>Bernstein - Parsonnet score</italic><sup>19</sup> into our database. However, our current casuistry, which takes into account 24 years of our experience, does not address the risk factors.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>From analysis of database, we can conclude that cardiac surgery continues to increase. Coronary artery bypass grafting is still the most commonly performed surgery, but profile of procedures has been undergoing changes with a greater increase in approach for heart valve and congenital anomaly repair and arrhythmia surgeries. Mortality rates are higher when compared to international rates, reflecting the high complexity presented in a tertiary service of national reference.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Evoluci&#243;n de la cirug&#237;a cardiovascular en el Instituto do Cora&#231;&#227;o: an&#225;lisis de 71.305 operaciones</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La cirug&#237;a cardiovascular ha estado pasando por transformaciones como consecuencia del avance de las t&#233;cnicas percut&#225;neas, del tratamiento cl&#237;nico y de la prevenci&#243;n primaria. OBJETIVO: Evaluar la incidencia y la mortalidad de operaciones cardiovasculares realizadas en el Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor-HCFMUSP). M&#201;TODOS: A partir del banco de datos del Instituto do Cora&#231;&#227;o, se analizaron las operaciones cardiovasculares realizadas entre el 1984 y el 2007, y se consider&#243; como la tendencia de los principales procedimientos las tasas de mortalidad. RESULTADOS: En 24 a&#241;os, se llevaron a cabo 71.305 operaciones cardiovasculares, con un promedio anual de 2.971 procedimientos. El n&#250;mero de cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, que en la d&#233;cada de 1980 ten&#237;a un promedio de 856/a&#241;o, actualmente est&#225; por volta de 1.106/a&#241;o. Los procedimientos de las v&#225;lvulas cardiacas pasaron de 400 para 597 operaciones/a&#241;o, con un crecimiento de un 36,7% en relaci&#243;n con la d&#233;cada del 1990. Las correcciones de las cardiopat&#237;as cong&#233;nitas tambi&#233;n tuvieron un aumento expresivo de un 50,8% con relaci&#243;n a la &#250;ltima d&#233;cada. La mortalidad global promedio, que en el inicio era de un 7,5%, actualmente es del 7%, con un 4,9% entre los procedimientos electivos. En las cirug&#237;as de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, la mortalidad promedio actual es de un 4,8% y entre las operaciones valvulares es de un 8,5%. En las correcciones de las cardiopat&#237;as cong&#233;nitas corresponde a un 5,3%. CONCLUSI&#211;N: La cirug&#237;a cardiovascular sigue en ascensi&#243;n. La revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica todav&#237;a es la operaci&#243;n m&#225;s realizada. Sin embargo, el perfil de los procedimientos se viene alterando con el mayor crecimiento del abordaje sobre las v&#225;lvulas cardiacas y de las cardiopat&#237;as cong&#233;nitas. Las tasas de mortalidad son superiores cuando comparadas a los &#237;ndices internacionales, reflejando la alta complejidad presentada en un servicio terciario y de referencia nacional.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Cirug&#237;a tor&#225;cica</kwd>
        <kwd>mortalidad</kwd>
        <kwd>banco de datos</kwd>
        <kwd>procedimientos quir&#250;rgicos cardiovasculares</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Evoluci&#243;n de la cirug&#237;a cardiovascular en el <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic>: an&#225;lisis de 71.305 operaciones</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Luiz Augusto F. Lisboa; Luiz Felipe P. Moreira; Omar Vilca Mejia; Lu&#237;s Alberto O. Dallan; Pablo M. A. Pomerantzeff; Roberto Costa; Luiz B. Puig; Fabio B. Jatene; Miguel Barbero Marcial; Noedir A. G. Stolf</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> La cirug&#237;a cardiovascular ha estado pasando por transformaciones como consecuencia del avance de las t&#233;cnicas percut&#225;neas, del tratamiento cl&#237;nico y de la prevenci&#243;n primaria.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> Evaluar la incidencia y la mortalidad de operaciones cardiovasculares realizadas en el Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor-HCFMUSP).</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> A partir del banco de datos del Instituto do Cora&#231;&#227;o, se analizaron las operaciones cardiovasculares realizadas entre el 1984 y el 2007, y se consider&#243; como la tendencia de los principales procedimientos las tasas de mortalidad.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> En 24 a&#241;os, se llevaron a cabo 71.305 operaciones cardiovasculares, con un promedio anual de 2.971 procedimientos. El n&#250;mero de cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, que en la d&#233;cada de 1980 ten&#237;a un promedio de 856/a&#241;o, actualmente est&#225; por volta de 1.106/a&#241;o. Los procedimientos de las v&#225;lvulas cardiacas pasaron de 400 para 597 operaciones/a&#241;o, con un crecimiento de un 36,7% en relaci&#243;n con la d&#233;cada del 1990. Las correcciones de las cardiopat&#237;as cong&#233;nitas tambi&#233;n tuvieron un aumento expresivo de un 50,8% con relaci&#243;n a la &#250;ltima d&#233;cada. La mortalidad global promedio, que en el inicio era de un 7,5%, actualmente es del 7%, con un 4,9% entre los procedimientos electivos. En las cirug&#237;as de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, la mortalidad promedio actual es de un 4,8% y entre las operaciones valvulares es de un 8,5%. En las correcciones de las cardiopat&#237;as cong&#233;nitas corresponde a un 5,3%.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> La cirug&#237;a cardiovascular sigue en ascensi&#243;n. La revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica todav&#237;a es la operaci&#243;n m&#225;s realizada. Sin embargo, el perfil de los procedimientos se viene alterando con el mayor crecimiento del abordaje sobre las v&#225;lvulas cardiacas y de las cardiopat&#237;as cong&#233;nitas. Las tasas de mortalidad son superiores cuando comparadas a los &#237;ndices internacionales, reflejando la alta complejidad presentada en un servicio terciario y de referencia nacional.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Cirug&#237;a tor&#225;cica, mortalidad, banco de datos, procedimientos quir&#250;rgicos cardiovasculares/tendencias.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En los &#250;ltimos a&#241;os, observamos un r&#225;pido desarrollo en diversas &#225;reas de la medicina. Estos cambios fueron influenciados por el creciente avance tecnol&#243;gico, asociado a la acumulaci&#243;n de experiencias y de informaciones cient&#237;ficas obtenidas a lo largo del tiempo&#185;. En este contexto, se vuelve desnecesario decir la importancia de un sistema de informaciones en salud de buena calidad para nortear la formulaci&#243;n y la evaluaci&#243;n de pol&#237;ticas para el &#225;rea y, principalmente, para permitir a la sociedad seguir y evaluar los esfuerzos dirigidos a dichas actividades y los resultados obtenidos&#178;.</p>
      <p>La formaci&#243;n de un banco de datos representa un paso importante para la consolidaci&#243;n de un servicio en el &#225;rea de salud. Por esta raz&#243;n, el <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic> del Hospital de Cl&#237;nicas de la Facultad de Medicina de la Universidad de S&#227;o Paulo (InCor-HCFMUSP) ha estado desarrollando diversos esfuerzos a fin de perfeccionar los indicadores ya existentes y ampliar su amplitud tem&#225;tica, ya sea conduciendo internamente variados trabajos con este objetivo, ya sea participando y apoyando iniciativas de las sociedades m&#233;dicas.</p>
      <p>Una de las proposiciones de recolectar datos de procedimientos quir&#250;rgicos cardiovasculares es la posibilidad de obtenerse bases de referencias de sus pr&#225;cticas, donde la instituci&#243;n, como un todo, y cada cirujano, individualmente, puedan mejorar sus calidades y sus resultados<sup>3-5</sup>.</p>
      <p>El objetivo de este trabajo es evaluar los datos de las operaciones cardiovasculares realizadas en los &#250;ltimos 24 a&#241;os en el InCor-HCFMUSP, una instituci&#243;n tradicional con gran movimiento quir&#250;rgico y de gran representatividad en Brasil.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>El desempe&#241;o de un servicio de cirug&#237;a cardiovascular est&#225; relacionado con el n&#250;mero y el tipo de operaciones m&#225;s realizadas. Sin embargo, uno de los principales indicadores de competencia cl&#237;nica es la tasa de mortalidad. La definici&#243;n de mortalidad posoperatoria m&#225;s utilizada es la mortalidad hospitalaria o en hasta 30 d&#237;as tras la cirug&#237;a.</p>
      <p>A partir del banco de datos, de inserci&#243;n obligatoria, de la Divisi&#243;n Quir&#250;rgica del InCor-HCFMUSP, los siguientes indicadores de desempe&#241;o cl&#237;nico se analizaron: procedimientos quir&#250;rgicos realizados y respectivas tasas de mortalidad hospitalaria.</p>
      <p>Se recolectaron los resultados de todos los procedimientos quir&#250;rgicos cardiovasculares realizados entre el 1984 (a&#241;o de inicio de nuestro banco de datos) y el 2007. Analizamos globalmente los n&#250;meros, tipos de operaciones realizadas anualmente y la mortalidad en este per&#237;odo. Los procedimientos con mayor incidencia se analizaron separadamente. Los datos referentes a la mortalidad no se ajustaron, una vez que, solo recientemente, el score de riesgo quir&#250;rgico pas&#243; a formar parte del nuestro banco de datos.</p>
      <p>Para mejor interpretaci&#243;n de los resultados, dividimos estos 24 a&#241;os en tres per&#237;odos. El per&#237;odo inicial, que va desde el 1984 al 1989, representa la d&#233;cada del 1980 de nuestro banco de datos. El per&#237;odo intermediario, comprendido entre el 1990 y el 1999, representa la d&#233;cada de 1990. El per&#237;odo actual, del 2000 al 2007, comprende los &#250;ltimos 8 a&#241;os de nuestra casu&#237;stica. Los per&#237;odos se compararon por medio de la prueba de an&#225;lisis de varianza, complementados por la prueba t de Bonferroni. El nivel de significancia establecido fue del 5%.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>En 24 a&#241;os, entre el 1984 y el 2007, en el InCor-HCFMUSP, se llevaron a cabo 71.305 operaciones cardiovasculares - un promedio de 2.971 operaciones/a&#241;o. En el inicio, el promedio anual de operaciones realizadas en la instituci&#243;n era de 2.122, pasando para 2.812 en la d&#233;cada del 1990, con aumento de un 32,5%, y para 3.806 en el per&#237;odo actual, con aumento de un 35,3% en relaci&#243;n a los a&#241;os del 1990. El crecimiento progresivo de las operaciones cardiovasculares observadas en los diferentes per&#237;odos fue significativo (p &gt; 0,001) (<xref ref-type="fig" rid="g1-body3">Gr&#225;fico 1</xref>). La mortalidad promedio global era de un 7,5% y actualmente es del 7%. Entre los procedimientos electivos, la mortalidad global promedio inicial era de un 5,8%, promedio que actualmente corresponde a un 4,9%. El descenso de la mortalidad observada en el &#250;ltimo per&#237;odo, tanto electiva como global, no fue significativa (<xref ref-type="fig" rid="es_06g02-body3">Gr&#225;fico 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_06g02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="g1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica</bold>
      </p>
      <p>Teniendo en cuenta los diferentes tipos de operaciones cardiovasculares, el n&#250;mero de cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, realizadas en el 1984, fue de 729, alcanzando un pico de 1.256 en el 2002.</p>
      <p>Asimismo, teniendo en cuenta el per&#237;odo inicial (1984-1989), el promedio de cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica efectuadas fue de 856/a&#241;o. Sin embargo, en la d&#233;cada del 1990, el promedio qued&#243; en 1.013/a&#241;o, un crecimiento de un 18,3%. En el per&#237;odo actual (2000-2007), dicho promedio qued&#243; en 1.106/a&#241;o, con crecimiento de un 9,2% con relaci&#243;n a la d&#233;cada del 1990. Observamos que el crecimiento de la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica fue significativo (p &gt; 0,001) en la d&#233;cada de 1990. Sin embargo, comparado a los a&#241;os 2000, el aumento no fue significativo (<xref ref-type="fig" rid="g3-body3">Gr&#225;fico 3</xref>).</p>
      <fig id="g3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>La mortalidad promedio anual de la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica electiva (incluida angina estable, angina inestable, infarto agudo de miocardio en la primera semana y reoperaciones), que en los a&#241;os del 1980 y variaciones el 1990 fue, respectivamente, del 4,4% y el 4,3%, actualmente es de un 4,8% - o sea, las variaciones no fueron significativas (<xref ref-type="fig" rid="g4-body3">Gr&#225;fico 4</xref>). La revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica sin circulaci&#243;n extracorp&#243;rea, que representaba el 2,5% en 1996, actualmente representa un 39,5% de las revascularizaciones aisladas.</p>
      <fig id="g4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Cirug&#237;a de las valvulopat&#237;as</bold>
      </p>
      <p>Las operaciones de las v&#225;lvulas cardiacas tuvieron un crecimiento de un 8,5%, entre los a&#241;os del 1980 y el 1990, partiendo de un promedio de 400 operaciones/a&#241;o para 434 operaciones/a&#241;o. Actualmente, el promedio es de 597 operaciones valvulares, un crecimiento significativo (p &gt; 0,001) de un 37,6% con relaci&#243;n a la d&#233;cada de 1990 (<xref ref-type="fig" rid="es_06g05-body3">Gr&#225;fico 5</xref>). El n&#250;mero de plastia valvular se mantiene estable: Alrededor de un 20,3%, considerando las cirug&#237;as de v&#225;lvula mitral y aorta. La mortalidad promedio anual de la cirug&#237;a valvular electiva (incluida valvulopat&#237;a con hipertensi&#243;n pulmonar, endocarditis y reoperaciones), que en los a&#241;os de 1980 fue un 7,6%, pas&#243; para el 8% en la d&#233;cada de 1990 y, actualmente, corresponde a un 8,5% - variaciones no significativas (<xref ref-type="fig" rid="g6-body3">Gr&#225;fico 6</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_06g05-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf05-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="g6-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf06-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Cirug&#237;a de las arritmias</bold>
      </p>
      <p>Otro segmento que ha crecido mucho en los &#250;ltimos a&#241;os fue el de las operaciones para correcci&#243;n de las arritmias, representadas principalmente por el implante de marcapaso, cardiodesfibriladores o resincronizadores para control de la insuficiencia cardiaca. En los a&#241;os del 1980, se llevaban a cabo, en promedio, 238 operaciones/mes, aumentando para 606 operaciones/mes en la d&#233;cada de 1990 (crecimiento del 155%). Actualmente, se efect&#250;an 1.018 operaciones/mes, lo que representa un aumento del 68% con relaci&#243;n a la d&#233;cada de 1990 (p &gt; 0,001 entre los per&#237;odos analizados). En nuestro medio, estas operaciones representan actualmente un 27,5% de todas las cirug&#237;as cardiovasculares.</p>
      <p>
        <bold>Cirug&#237;a de las cardiopat&#237;as cong&#233;nitas</bold>
      </p>
      <p>La cirug&#237;a para correcci&#243;n de las anomal&#237;as cong&#233;nitas tambi&#233;n se viene destacando entre las operaciones cardiovasculares. En los a&#241;os de 1980, el promedio de operaciones para correcci&#243;n de anomal&#237;as cong&#233;nitas era de 403 operaciones/a&#241;o, pasando, en la d&#233;cada del 1990, para 454 operaciones/a&#241;o (crecimiento de un 12,7%). En el per&#237;odo actual, el promedio de operaciones pas&#243; para 685 operaciones/a&#241;o, un crecimiento de un 50,8% en relaci&#243;n a la d&#233;cada del 1990. Observamos que las cirug&#237;as para correcci&#243;n de las cardiopat&#237;as cong&#233;nitas han crecido significativamente (p &gt; 0,001) desde la d&#233;cada de 1980 (<xref ref-type="fig" rid="g7-body3">Gr&#225;fico 7</xref>). La mortalidad promedio anual de la operaci&#243;n para correcci&#243;n electiva de las anomal&#237;as cong&#233;nitas (incluidas cardiopat&#237;as cong&#233;nitas sencillas, complejas y reoperaciones), que en los a&#241;os del 1980 fue de un 8,8%, pas&#243; para el 8% en la d&#233;cada del 1990, y actualmente es de un 5,3%, mostrando un descenso significativo (p &gt; 0,034) (<xref ref-type="fig" rid="g8-body3">Gr&#225;fico 8</xref>).</p>
      <fig id="g7-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf07-es.jpg"/></fig>
      <fig id="g8-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0174-00006-gf08-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El primer punto a discutir es la incidencia de la cirug&#237;a cardiovascular, que viene creciendo en la instituci&#243;n. La cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica es a&#250;n la operaci&#243;n cardiovascular que m&#225;s se realiza, pero presenta un crecimiento bien menor cuando comparada con las operaciones de las v&#225;lvulas card&#237;acas, o con las operaciones para correcci&#243;n de las anomal&#237;as cong&#233;nitas, que mostraron gran crecimiento en los &#250;ltimos a&#241;os. Pese a una aparente baja en los &#250;ltimos dos a&#241;os, actualmente se efect&#250;an aproximadamente mil cirug&#237;as de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica en el InCor-HCFMUSP. Este n&#250;mero, que ya fue mayor, se viene manteniendo relativamente estable.</p>
      <p>Otras instituciones han estado mostrando disminuci&#243;n de las cirug&#237;as de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, resultante del desarrollo de la revascularizaci&#243;n percut&#225;nea y del avance del tratamiento cl&#237;nico, que se convirtieron en m&#225;s efectivos en el control de la enfermedad coronaria, lo que conlleva postergar la operaci&#243;n<sup>6,7</sup>. En nuestro medio, estos factores explican solo parcialmente la disminuci&#243;n de la incidencia de las cirug&#237;as de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica. Sin embargo, dicha disminuci&#243;n est&#225; m&#225;s relacionada a la limitaci&#243;n de camas de internaci&#243;n para pacientes con coronariopat&#237;as, una vez que tenemos una gran cola de espera de enfermos aguardando cirug&#237;a. Al hacerse un paralelo con la angioplastia - que tambi&#233;n trata de enfermos con insuficiencia coronaria -, observamos que los procedimientos intervencionistas de angioplastia coronaria, que tuvieron un gran aumento en la d&#233;cada de 1990, en los &#250;ltimos a&#241;os tambi&#233;n se vienen manteniendo estables: aproximadamente 2.000 procedimientos/a&#241;o en el InCor-HCFMUSP.</p>
      <p>El hecho de los n&#250;meros de intervenciones percut&#225;neas mantenerse estables en la instituci&#243;n no significa que hay una disminuci&#243;n en el crecimiento de este tipo de procedimiento, sino que hay una demanda reprimida. A ejemplo de la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, hay una cola de espera con enfermos aguardando angioplastia, como consecuencia de la limitaci&#243;n de camas para internaci&#243;n.</p>
      <p>Las cirug&#237;as de valvulopat&#237;as, o las de correcci&#243;n de las anomal&#237;as cong&#233;nitas, que tuvieron aumentos expresivos al final de la d&#233;cada del 1990 y al inicio de los a&#241;os 2000 - llegando, respectivamente, a 700 y 900 cirug&#237;a en el InCor-HCFMUSP -, bajaron en los &#250;ltimos dos a&#241;os. Una vez m&#225;s, observamos una demanda reprimida de estas operaciones.</p>
      <p>Ni&#241;os con anomal&#237;as cong&#233;nitas y pacientes con valvulopat&#237;as reum&#225;ticas o degenerativas forman una gran lista de espera, lo que evidencia que la cirug&#237;a cardiovascular tiene todav&#237;a mucho espacio para crecer. Otras instituciones tambi&#233;n est&#225;n revelando aumento de la incidencia de estas patolog&#237;as, cuyo tratamiento, en la poblaci&#243;n general, es todav&#237;a quir&#250;rgico<sup>,8</sup>.</p>
      <p>Los procedimientos de arritmia, representados principalmente por el implante de marcapaso, de desfibriladores y resincronizadores para control de la insuficiencia cardiaca, aumentaron expresivamente. Este tipo de procedimiento, que se viene manteniendo en niveles altos, tiene la ventaja de ser efectivo, presentar corto tiempo de internaci&#243;n y alta rotatividad de camas para internaci&#243;n.</p>
      <p>El segundo punto a discutir es la mortalidad en la cirug&#237;a cardiovascular. Observamos en la instituci&#243;n que algunos procedimientos, como la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica y la de valvulopat&#237;a, tuvieron las tasas promedio de mortalidad mantenidas o con leve aumento en los &#250;ltimos a&#241;os (respectivamente un 4,8% y un 8,5%), mientras que las cirug&#237;as para correcci&#243;n de las anomal&#237;as cong&#233;nitas tuvieron sus tasas promedio de mortalidad reducidas (5,3%). Actualmente, pese a que las tasas promedio de mortalidad en nuestra instituci&#243;n sean menores que el promedio nacional, a&#250;n as&#237; son superiores cuando comparadas al promedio internacional<sup>4,9,10</sup>. Informaciones m&#225;s recientes de banco de datos americanos y europeos muestran tasas de mortalidad promedio, no ajustadas, entre un 1,5% y un 6,8% para cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica<sup>4,6,11-14</sup>, y un 2,8% y un 8,9% para cirug&#237;a de valvulopat&#237;a<sup>12,14-16</sup>. Esto datos muestran que tenemos que reducir la mortalidad para tasas entre el 2% y el 3% en las cirug&#237;as de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, y entre el 4% y el 5% en las cirug&#237;as de valvulopat&#237;as.</p>
      <p>La interpretaci&#243;n y la comparaci&#243;n de nuestros resultados con las de otras instituciones nacionales o internacionales deben ser cautelosas, ya que nuestro banco de datos tiene inserci&#243;n obligatoria, mientras que otras grandes instituciones tienen inserci&#243;n voluntaria. Otro cuidado en comparaciones es que nuestros datos son expresiones de la prioridad de internaci&#243;n, una vez que el <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic> es un hospital terciario, de referencia nacional y que, por tanto, recibe y atiende a pacientes con alta complejidad. Tal vez esta sea la principal limitaci&#243;n del trabajo: la ausencia de la estratificaci&#243;n de los factores de riesgo en nuestra poblaci&#243;n.</p>
      <p>Sabemos que la poblaci&#243;n operada tiene edad cada vez m&#225;s avanzada y, consecuentemente, con comorbilidades asociadas, lo que aumenta el riesgo quir&#250;rgico. Solamente recientemente implantamos los factores de riesgo <italic>Euroscore</italic><sup>18</sup> y <italic>Bernstein</italic> - <italic>Parsonnet score</italic><sup>19</sup> en nuestro banco de datos. Sin embargo, la nuestra casu&#237;stica actual, que tiene en cuenta 24 a&#241;os de nuestra experiencia, no contempla los factores de riesgo.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>A partir de los an&#225;lisis del banco de datos, podemos concluir que la cirug&#237;a cardiovascular sigue en ascensi&#243;n. La revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica es todav&#237;a la operaci&#243;n qua m&#225;s se efect&#250;a, sin embargo el perfil de los procedimientos se viene alterando con un mayor crecimiento del abordaje sobre las v&#225;lvulas card&#237;acas, correcci&#243;n de las anomal&#237;as cong&#233;nitas y de las operaciones de arritmia. Las tasas de mortalidad son superiores cuando comparadas a los &#237;ndices internacionales, reflejando la alta complejidad presentada en un servicio terciario y de referencia nacional.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
