<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">LR4nqNwRsNmdb8BgqYR4Cqd</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000200005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400205</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000200005</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Polimorfismo K121Q do gene ENPP1 e cardiopatia isqu&#234;mica em pacientes com diabete melito</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moehlecke</surname>
            <given-names>Milene</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Kramer</surname>
            <given-names>Caroline K.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Leit&#227;o</surname>
            <given-names>Cristiane B.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Krahe</surname>
            <given-names>Ana Luiza</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Balbosco</surname>
            <given-names>Ivaldir</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Azevedo</surname>
            <given-names>Mirela Jobim de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gross</surname>
            <given-names>Jorge L.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Canani</surname>
            <given-names>Luis Henrique</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio Grande</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital de Caridade S&#227;o Vicente de Paulo</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Rio Grande do Sul</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Canoas</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Luterana do Brasil</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Rio Grande do Sul</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>02</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>168</fpage>
      <lpage>173</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>02</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>29</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>11</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O gene ecto-nucleot&#237;deo pirofosfatase/fosfodiesterase 1 (ENPP1) &#233; um gene candidato &#224; resist&#234;ncia insul&#237;nica. A resist&#234;ncia &#224; insulina &#233; um componente importante da s&#237;ndrome metab&#243;lica e tem sido implicada no desenvolvimento de doen&#231;a card&#237;aca isqu&#234;mica (DCI). OBJETIVO: Avaliar a associa&#231;&#227;o entre o polimorfismo K121Q do gene ENPP1 e a presen&#231;a da DCI em pacientes caucasianos com diabete melito (DM) tipo 2. M&#201;TODOS: Estudo transversal foi realizado em pacientes com DM tipo 2 (n=573; 50,6% homens; idade 59,5&#177;10,4 anos). DCI foi definida pela presen&#231;a de angina ou infarto agudo do mioc&#225;rdio pelo question&#225;rio cardiovascular da Organiza&#231;&#227;o Mundial da Sa&#250;de e/ou altera&#231;&#245;es compat&#237;veis no ECG (c&#243;digo Minnesota) ou cintilografia mioc&#225;rdica. O polimorfismo K121Q foi genotipado atrav&#233;s da t&#233;cnica de PCR e digest&#227;o enzim&#225;tica. RESULTADOS: DCI esteve presente em 209 (36,5%) pacientes. A frequ&#234;ncia dos gen&#243;tipos KK, KQ e QQ entre os pacientes com DCI foi 60,8%, 34,4% e 4,8%, semelhante &#224; distribui&#231;&#227;o dos gen&#243;tipos entre os pacientes sem DCI (64,0%, 32,7% e 3,3%, P = 0,574). N&#227;o se observou diferen&#231;a nas caracter&#237;sticas cl&#237;nicas ou laboratoriais entre os tr&#234;s gen&#243;tipos, nem em rela&#231;&#227;o &#224; presen&#231;a de s&#237;ndrome metab&#243;lica. CONCLUS&#195;O: Nenhuma associa&#231;&#227;o foi encontrada entre o polimorfismo K121A do gene ENPP1 e a presen&#231;a de DCI ou caracter&#237;sticas fenot&#237;picas de resist&#234;ncia insul&#237;nica.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Polimorfismo gen&#233;tico</kwd>
        <kwd>isquemia mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>diabetes mellitus tipo 2</kwd>
        <kwd>s&#237;ndrome metab&#243;lica</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>05</day>
        <month>05</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> BIOLOGIA MOLECULAR</p>
    <p>
      <bold>Polimorfismo K121Q do gene ENPP1 e cardiopatia isqu&#234;mica em pacientes com diabete melito</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Milene Moehlecke<sup>I</sup>; Caroline K. Kramer<sup>I, II</sup>; Cristiane B. Leit&#227;o<sup>I, II</sup>; Ana Luiza Krahe<sup>III</sup>; Ivaldir Balbosco<sup>IV</sup>; Mirela Jobim de Azevedo<sup>I, II</sup>; Jorge L. Gross<sup>I, II</sup>; Luis Henrique Canani<sup>I, II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre, Porto Alegre, RS - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Rio Grande do Sul, Porto Alegre, RS - Brasil </p>
    <p><sup>III</sup>Universidade Luterana do Brasil, Canoas, RS - Brasil </p>
    <p><sup>IV</sup>Hospital S&#227;o Vicente de Paula, Rio Grande, RS - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> O gene ecto-nucleot&#237;deo pirofosfatase/fosfodiesterase 1 (ENPP1) &#233; um gene candidato &#224; resist&#234;ncia insul&#237;nica. A resist&#234;ncia &#224; insulina &#233; um componente importante da s&#237;ndrome metab&#243;lica e tem sido implicada no desenvolvimento de doen&#231;a card&#237;aca isqu&#234;mica (DCI). </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar a associa&#231;&#227;o entre o polimorfismo K121Q do gene ENPP1 e a presen&#231;a da DCI em pacientes caucasianos com diabete melito (DM) tipo 2. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudo transversal foi realizado em pacientes com DM tipo 2 (n=573; 50,6% homens; idade 59,5&#177;10,4 anos). DCI foi definida pela presen&#231;a de angina ou infarto agudo do mioc&#225;rdio pelo question&#225;rio cardiovascular da Organiza&#231;&#227;o Mundial da Sa&#250;de e/ou altera&#231;&#245;es compat&#237;veis no ECG (c&#243;digo Minnesota) ou cintilografia mioc&#225;rdica. O polimorfismo K121Q foi genotipado atrav&#233;s da t&#233;cnica de PCR e digest&#227;o enzim&#225;tica. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> DCI esteve presente em 209 (36,5%) pacientes. A frequ&#234;ncia dos gen&#243;tipos KK, KQ e QQ entre os pacientes com DCI foi 60,8%, 34,4% e 4,8%, semelhante &#224; distribui&#231;&#227;o dos gen&#243;tipos entre os pacientes sem DCI (64,0%, 32,7% e 3,3%, P = 0,574). N&#227;o se observou diferen&#231;a nas caracter&#237;sticas cl&#237;nicas ou laboratoriais entre os tr&#234;s gen&#243;tipos, nem em rela&#231;&#227;o &#224; presen&#231;a de s&#237;ndrome metab&#243;lica. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Nenhuma associa&#231;&#227;o foi encontrada entre o polimorfismo K121A do gene ENPP1 e a presen&#231;a de DCI ou caracter&#237;sticas fenot&#237;picas de resist&#234;ncia insul&#237;nica.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Polimorfismo gen&#233;tico, isquemia mioc&#225;rdica, diabetes mellitus tipo 2, s&#237;ndrome metab&#243;lica.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A resist&#234;ncia &#224; a&#231;&#227;o da insulina &#233; um dos principais mecanismos envolvidos na patog&#234;nese tanto do diabete melito (DM) tipo 2 quanto da S&#237;ndrome Metab&#243;lica (SM)<sup>1</sup>. Al&#233;m disso, a resist&#234;ncia &#224; a&#231;&#227;o da insulina &#233; tamb&#233;m associada a fen&#243;tipos envolvidos na defini&#231;&#227;o de SM, tais como obesidade central, hipertens&#227;o arterial, dislipidemia e toler&#226;ncia diminu&#237;da &#224; glicose. O estado de resist&#234;ncia &#224; a&#231;&#227;o da insulina &#233; mais frequente em indiv&#237;duos idosos, obesos e sedent&#225;rios, e sua presen&#231;a &#233; provavelmente o resultado da intera&#231;&#227;o entre o ambiente e fatores gen&#233;ticos.</p>
    <p>A influ&#234;ncia gen&#233;tica na a&#231;&#227;o da insulina foi descrita em estudos de fam&#237;lias. Reinhard e cols.<sup>2</sup> avaliaram o impacto do diagn&#243;stico de SM no risco de doen&#231;as cardiovasculares em fam&#237;lias alem&#227;s com grande base gen&#233;tica para doen&#231;a card&#237;aca isqu&#234;mica (DCI). Os autores mostraram que a SM &#233; um preditor independente de morbidade e mortalidade cardiovascular, especialmente em pacientes jovens com hist&#243;rico familiar de DCI precoce.</p>
    <p>O gene ecto-nucleot&#237;deo pirofosfatase/fosfodiesterase 1 (ENPP1) &#233; proeminente entre os poss&#237;veis candidatos para o desenvolvimento de SM, pois seu polimorfismo K121Q parece estar associado &#224; a&#231;&#227;o da insulina<sup>3-5</sup>. O ENPP1 codifica uma glicoprote&#237;na de membrana de classe 2 que influencia negativamente a sensibilidade &#224; a&#231;&#227;o da insulina inibindo o sinal do receptor de insulina tirosina quinase. A variante 121Q (alelo de risco) se liga ao receptor de insulina tirosina quinase com mais afinidade se comparado com seu alelo selvagem 121K, resultando em menor autofosforila&#231;&#227;o do receptor. Em um estudo multic&#234;ntrico, a variante 121Q foi associada com maior risco de desenvolvimento precoce de DM tipo 2 e infarto agudo do mioc&#225;rdio se comparado ao alelo 121K<sup>6</sup>. Em uma meta-an&#225;lise recente de 15.801 pacientes com DM do tipo 2 e 26.241 indiv&#237;duos-controle, o alelo 121Q foi associado com um crescente risco de DM do tipo 2, que foi modulado pelo &#237;ndice de massa corporal (IMC)<sup>7</sup>. No entanto, o papel preciso do polimorfismo K121Q no desenvolvimento de complica&#231;&#245;es vasculares da DM do tipo 2, especialmente em rela&#231;&#227;o &#224; doen&#231;a cardiovascular ateroscler&#243;tica, ainda n&#227;o foi plenamente analisado.</p>
    <p>Assim, o objetivo deste estudo foi analisar a associa&#231;&#227;o da variante 121Q do gene ENPP1 em pacientes brancos com DM do tipo 2 com a presen&#231;a de DCI, SM e fen&#243;tipos relacionados.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Pacientes</bold>
    </p>
    <p>Foi realizado um estudo transversal com uma amostra composta por 573 pacientes brancos com DM tipo 2<sup>8</sup> em acompanhamento ambulatorial no Servi&#231;o de Endocrinologia do Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre, Brasil. Estes pacientes s&#227;o participantes de um estudo que se iniciou em 2002 e est&#225; sendo conduzido no estado do Rio Grande do Sul objetivando estudar DM e suas complica&#231;&#245;es cr&#244;nicas. Al&#233;m do Servi&#231;o de Endocrinologia do Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre, outros tr&#234;s hospitais participaram do Projeto, conforme a seguir: Grupo Hospitalar Nossa Senhora da Concei&#231;&#227;o, Hospital S&#227;o Vicente de Paula e Hospital Universit&#225;rio de Rio Grande.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes foram submetidos a uma avalia&#231;&#227;o padronizada descrita previamente<sup>9</sup>, que inclu&#237;a: idade, a dura&#231;&#227;o da DM e medicamentos em uso no momento. Exame f&#237;sico e testes laboratoriais foram realizados para avaliar as complica&#231;&#245;es cr&#244;nicas do DM e os fatores de risco cardiovascular. O peso e a altura foram medidos com os pacientes usando roupas leves e sem sapatos. O IMC foi calculado pela rela&#231;&#227;o peso (kg)/altura<sup>2</sup> (m). A circunfer&#234;ncia da cintura foi medida na altura da cicatriz umbilical<sup>10</sup>. A hipertens&#227;o arterial foi definida como a press&#227;o de <underline>&gt;</underline>140/90 mmHg ou pelo uso corrente de medicamentos anti-hipertensivos<sup>11</sup>. Pacientes que fumaram regularmente no ano anterior foram considerados como fumantes ativos.</p>
    <p>A DCI foi diagnosticada na presen&#231;a de angina ou poss&#237;vel infarto do mioc&#225;rdio de acordo com o question&#225;rio cardiovascular da Organiza&#231;&#227;o Mundial de Sa&#250;de (OMS) e/ou mudan&#231;as eletrocardiogr&#225;ficas compat&#237;veis (C&#243;digo de Minnesota: padr&#245;es Q e QS [1.1-2, 1.3]; jun&#231;&#227;o e infradesnivelamento do segmento S-T [J] [4.1-4]; itens da onda T [5.1-3], e bloqueio completo do ramo esquerdo [7.1])<sup>12</sup> e/ou anormalidades perfusionais (fixas ou vari&#225;veis) em cintilografia do mioc&#225;rdio em repouso ou ap&#243;s uso de dipiridamol. Estas ferramentas de diagn&#243;stico para isquemia do mioc&#225;rdio em pacientes com DM tipo 2 foram previamente avaliadas em um estudo prospectivo<sup>13</sup>.</p>
    <p>O diagn&#243;stico de vasculopatia perif&#233;rica foi baseado na presen&#231;a de claudica&#231;&#227;o intermitente (question&#225;rio cardiovascular da OMS) ou aus&#234;ncia de pulso nos membros inferiores durante exame f&#237;sico.</p>
    <p>A retinopatia diab&#233;tica (RD) foi avaliada por um oftamologista experiente a partir de fundoscopia direta sob midr&#237;ase. A RD foi classificada como ausente e n&#227;o-proliferativa (RDNP) (microaneurismas, exsudatos duros e hemorragia) ou RD proliferativa (RDP) (presen&#231;a de neovasos e/ou tecido fibroso em cavidade v&#237;trea). Nefropatia diab&#233;tica (ND) foi definida pela taxa de excre&#231;&#227;o urin&#225;ria de albumina (EUA) na aus&#234;ncia de infec&#231;&#227;o urin&#225;ria ou outras anormalidades do trato urin&#225;rio em pelo menos duas medi&#231;&#245;es isoladas e foi classificada como microalbuminuria (EUA 20-199 &#956;g/min) ou macroalbuminuria (EUA <underline>&gt;</underline>200 &#956;g/min)<sup>14</sup>.</p>
    <p>SM foi definida de acordo com os crit&#233;rios do Programa Nacional de Educa&#231;&#227;o sobre Colesterol - Painel de Tratamento de Adultos III como a presen&#231;a de dois ou mais dos seguintes fatores al&#233;m de DM: obesidade abdominal (circunfer&#234;ncia abdominal &gt;102 cm em homens e &gt;88 cm em mulheres); altos n&#237;veis de triglicer&#237;deos no soro (<underline>&gt;</underline>150 mg/dl); baixo colesterol HDL (&lt;40 mg/dl em homens ou &lt;50 mg/dl em mulheres), e alta press&#227;o arterial (<underline>&gt;</underline>130/85 mmHg ou uso de medicamentos anti-hipertensivos)<sup>15</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Testes laboratoriais</bold>
    </p>
    <p>A EUA foi medida usando a t&#233;cnica de imunoturbidimetria em amostra de urina est&#233;ril de 24h, sem o uso de inibidores da enzima conversora ou bloqueadores dos receptores de angiotensina. N&#237;veis de glicose de jejum foram determinados pelo m&#233;todo da glicose-oxidase; creatinina pela rea&#231;&#227;o de Jaffe, e HbA1c, por cromatografia l&#237;quida de alta performance (HPLC; Merck-Hitachi 9100; valores de refer&#234;ncia: 4-6%); os n&#237;veis de triglicer&#237;deos e colesterol foram medidos usando o m&#233;todo enzim&#225;tico, e o LDL foi calculado pela equa&#231;&#227;o de Friedewald. A insulina no soro foi medida por radio imuno ensaio (Elecsys R Systems 1010/2010/ modular analysis E170 - ROCHE) em uma amostra de pacientes que n&#227;o estavam usando insulina e que possu&#237;am creatinina no soro &lt;1,3 mg/dl. A resist&#234;ncia &#224; insulina foi estimada pelo Modelo de Avalia&#231;&#227;o da Homeostase {&#205;ndice <italic>Homeostasis Model Assessment</italic> = [insulina de jejum (mUI/ml) X jejum de glicose sangu&#237;nea (mmol/l)] / 22,5)}, validado recentemente<sup>16</sup>.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise molecular</bold>
    </p>
    <p>Os indiv&#237;duos foram genotipados para polimorfismo ENPP1 K121Q conforme descrito anteriormente<sup>17</sup>. O DNA foi isolado dos linf&#243;citos usando procedimentos padr&#227;o<sup>18</sup>. Todas as RCPs foram realizadas em um volume final de 25 contendo 50 ng de DNA gen&#244;mico, 20 mmol/l Tris-Cl, (pH 8.4), 50 mmol/l KCl, 1.5 mmol/l MgCl<sub>2</sub>, 0.2 mmol/l dNTPs, 1 unidade de <italic>Taq</italic>DNA polimerase, e 1 &#956;mol/l de primes espec&#237;ficos para obter exon 4 (frente: 5'-CTG TGT TCA CTT TGG ACA TGT TG-3' e verso: 5'-GAC GTT GGA AGA TAC CAG GTT G-3'). Os produtos RCP foram digeridos pela enzima de restri&#231;&#227;o <italic>Ava</italic>II e separados em gel de agarose. O alelo codificando a variante K apareceu como um fragmento simples de 238 pares de base e o alelo codificando a variante Q como dois fragmentos de 148 e 90 pares de base cada.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>O teste <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> para amostras independentes ou o teste U de Mann-Whitney foram usados para comparar as caracter&#237;sticas de pacientes com ou sem DCI conforme mais apropriado. Os testes chi-quadrado e de an&#225;lise de vari&#226;ncia simples (One-Way ANOVA) foram utilizados para comparar as caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e laboratoriais de pacientes divididos de acordo com seus gen&#243;tipos. O teste de Tukey foi utilizado para compara&#231;&#245;es <italic>post hoc</italic> m&#250;ltiplas. O Equil&#237;brio de Hardy-Weinberg foi calculado utilizando frequ&#234;ncia de alelos e o teste chi-quadrado. As vari&#225;veis com uma distribui&#231;&#227;o n&#227;o-normal foram submetidas &#224; transforma&#231;&#227;o logar&#237;tmica. As vari&#225;veis cont&#237;nuas foram descritas como m&#233;dia &#177; desvio padr&#227;o, ou mediana e m&#237;nimo-m&#225;ximo, e as vari&#225;veis categ&#243;ricas foram expressas como n&#250;mero de casos e porcentagem. Um valor de P &lt;0.05 (bicaudal) foi considerado como significativo. As an&#225;lises foram realizadas usando-se o programa Pacote Estat&#237;stico para as Ci&#234;ncias Sociais (SPSS, vers&#227;o 14.0 para Windows).</p>
    <p>O protocolo do estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica do Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre, e todos os pacientes assinaram um Termo de Consentimento Livre e Esclarecido.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Pacientes</bold>
    </p>
    <p>A idade m&#233;dia dos 573 pacientes inclu&#237;dos foi de 59,5 &#177; 10,4 anos com um tempo de dura&#231;&#227;o de DM conhecido de 11,7 &#177; 9,2 anos e IMC de 28,9 &#177; 5,2 kg/m<sup>2</sup>. As mulheres somavam 49,4% (n = 283) da amostra. A DCI estava presente em 209 (36,5%) pacientes. As caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e laboratoriais dos pacientes, divididos de acordo com a presen&#231;a de DCI s&#227;o descritas na <xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>.</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0168-00005-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Pacientes com DCI apresentaram maior dura&#231;&#227;o de DM e maior frequ&#234;ncia de fumantes (P = 0,010) (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>). As outras caracter&#237;sticas cl&#237;nicas tais como idade, distribui&#231;&#227;o de homens e mulheres, press&#227;o arterial, IMC e circunfer&#234;ncia abdominal n&#227;o foram diferentes. A respeito dos dados laboratoriais, o grupo com DCI apresentou maiores n&#237;veis de creatinina no soro (1,61 &#177; 1,8 <italic>vs</italic> 1,30 &#177; 1,37 mg/dl, P = 0,024) e taxas mais altas de EUA [15 (0,8-3162) <italic>vs</italic> 5,3 (0,1-7680) &#956;g/min, P &lt;0,001] do que pacientes sem DCI. A SM ocorreu em 96,1% (n = 323) dos pacientes sem DCI e em 91,8% (n = 178) do grupo com DCI (P = 0,118).</p>
    <p>A presen&#231;a de DCI foi mais frequente entre aqueles com qualquer grau de RD (RDNP/RDP) (44,2% <italic>vs</italic> 33,7%, P=0,003), ND (micro/macroalbuminuria) (47,4% <italic>vs</italic> 32,1%, P &lt;0,001) ou doen&#231;a vascular perif&#233;rica (52,5% <italic>vs</italic> 33,0, P &lt;0,001) do que entre aqueles sem estas complica&#231;&#245;es.</p>
    <p>
      <bold>Polimorfismo K121Q e doen&#231;a card&#237;aca isqu&#234;mica e s&#237;ndrome metab&#243;lica</bold>
    </p>
    <p>Os gen&#243;tipos avaliados estavam em Equil&#237;brio de Hardy-Weinberg (P &gt;0,05), e a frequ&#234;ncia do alelo de risco (alelo Q) era de 20,5%. As caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e laboratoriais dos pacientes divididos de acordo com os diferentes gen&#243;tipos n&#227;o foram diferentes entre os tr&#234;s grupos (<xref ref-type="table" rid="t02">Tabela 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0168-00005-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Quando os pacientes foram divididos de acordo com a presen&#231;a de DCI, a distribui&#231;&#227;o de gen&#243;tipos KK, KQ e QQ foi de 60,8%, 34,4% e 4,8%, n&#227;o diferente da distribui&#231;&#227;o genot&#237;pica observada no grupo sem DCI (64%, 32,7% e 3,3%, P = 0,574) (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>). O Alelo Q ocorreu em 22% (n = 81) dos pacientes com DCI e em 19,6% (n = 131) dos pacientes sem DCI (P = 0,328). A preval&#234;ncia de SM de acordo com os gen&#243;tipos KK, KQ e QQ foi de 96,3%, 95% e 88,2% (P = 0,279). Estes resultados n&#227;o mudaram quando os pacientes foram divididos assumindo um modelo dominante (KQ/QQ <italic>vs</italic> KK).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nesta amostra de pacientes brancos brasileiros com DM tipo 2, o alelo 121Q do gene ENPP1 n&#227;o foi associado &#224; presen&#231;a de DCI, nem com caracter&#237;sticas associadas &#224; resist&#234;ncia &#224; insulina, incluindo IMC, obesidade abdominal, hipertens&#227;o arterial, um pior perfil lip&#237;dico, controle glic&#234;mico ou presen&#231;a de SM. A aus&#234;ncia de uma associa&#231;&#227;o deste polimorfismo a caracter&#237;sticas de resist&#234;ncia &#224; a&#231;&#227;o da insulina merece alguns coment&#225;rios. Primeiramente, esta associa&#231;&#227;o pode n&#227;o existir, e as rela&#231;&#245;es descritas em outros estudos s&#227;o na verdade esp&#250;rias devido a um erro de tipo 2. Se esta hip&#243;tese &#233; rejeitada, a relev&#226;ncia de uma associa&#231;&#227;o positiva deveria ser discutida. Para detectar uma diferen&#231;a significativa na frequ&#234;ncia do alelo Q em pacientes com (22%) e sem DCI (19,6%) (&#945; = 0,05 e &#946; = 80%), seria necess&#225;rio avaliar em torno de 4.500 pacientes. Mesmo que isso fosse significativamente diferente, sua aplicabilidade seria questionada por conta de seu pequeno efeito e dependeria de outros polimorfismos ou intera&#231;&#245;es de genes. Uma explica&#231;&#227;o mais plaus&#237;vel &#233; que a express&#227;o do gene variante depende do grupo &#233;tnico que est&#225; sendo estudado. Na verdade, mesmo entre Europeus Caucasianos a express&#227;o fenot&#237;pica deste polimorfismo varia. A rela&#231;&#227;o entre o polimorfismo K121Q e a sensibilidade &#224; a&#231;&#227;o da insulina foi demonstrada em indiv&#237;duos Caucasianos<sup>19-21</sup>, mas n&#227;o em todos os estudos<sup>20,22,23</sup>. A aus&#234;ncia do efeito do alelo de risco demonstrado em alguns grupos pode ser o resultado de diferen&#231;as na base gen&#233;tica destas popula&#231;&#245;es, ou pode ser devido ao fato que o polimorfismo est&#225; em desequil&#237;brio com outras variantes gen&#233;ticas n&#227;o identificadas.</p>
    <p>A associa&#231;&#227;o do alelo 121Q com o risco e o agravamento de DCI foi avaliada recentemente em um estudo caso-controle que incluiu indiv&#237;duos da It&#225;lia e dos Estados Unidos<sup>6</sup>. Naquele estudo, os autores n&#227;o demonstraram uma associa&#231;&#227;o significativa entre o polimorfismo K121Q e a presen&#231;a de DCI em pacientes com DM tipo 2. No entanto, os eventos isqu&#234;micos ocorreram em idade mais precoce no grupo de pacientes com alelo Q, mesmo com an&#225;lise ajustada para sexo, IMC, fumo, hipertens&#227;o e local de recrutamento (P=0,04). O desenho transversal do presente estudo impede qualquer an&#225;lise da influ&#234;ncia deste polimorfismo no curso da DCI.</p>
    <p>Uma poss&#237;vel limita&#231;&#227;o deste estudo &#233; que apenas um polimorfismo do gene foi avaliado. Isso possibilita a exclus&#227;o da ideia de que este polimorfismo est&#225; ligado a DCI, mas n&#227;o o gene ENPP1 <italic>per se</italic>, j&#225; que o polimorfismo K121Q &#233; apenas um entre os mais estudados. Outro aspecto poderia ser relacionado ao crit&#233;rio adotado para a DCI. O paciente foi diagnosticado com DCI quando um dos testes avaliados (o question&#225;rio cardiovascular da OMC, ECG em repouso, cintilografia mioc&#225;rdica) foi dado como positivo. N&#227;o possu&#237;mos informa&#231;&#245;es detalhadas sobre qual teste foi positivo em todos os 573 pacientes neste estudo transversal multic&#234;ntrico. No entanto, como todos os pacientes estudados se submeteram ao question&#225;rio cardiovascular da OMS e o ECG em repouso, podemos afirmar que no grupo de pacientes sem DCI, 100% destes testes foram negativos. Al&#233;m disso, demonstramos anteriormente<sup>13</sup> que a presen&#231;a de DCI de acordo com o question&#225;rio cardiovascular da OMS conferiu um risco relativo para eventos card&#237;acos de 2,13 (95%CI 1,11-4,07; P = 0,022), ainda melhor do que o risco conferido pelo ECG em repouso ou na cintilografia mioc&#225;rdica. Al&#233;m disso, quando o question&#225;rio cardiovascular da OMS foi associado a um ECG normal, o valor preditivo negativo para eventos card&#237;acos foi de 82,1%. Nesta situa&#231;&#227;o, testes adicionais s&#227;o provavelmente desnecess&#225;rios.</p>
    <p>Em conclus&#227;o, nesta amostra de pacientes Brasileiros brancos com DM tipo 2, o polimorfismo K121Q do gene ENPP1 n&#227;o foi associado &#224; presen&#231;a de DCI nem com fen&#243;tipos relacionados &#224; resist&#234;ncia &#224; insulina ou SM.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Agradecemos ao Projeto de N&#250;cleos de Excel&#234;ncia do Minist&#233;rio de Ci&#234;ncia e Tecnologia (PRONEX), Conselho Nacional de Desenvolvimento Cient&#237;fico e Tecnol&#243;gico (CNPq) e o Fundo de Incentivo &#224; Pesquisa (FIPE) do Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre pelo apoio financeiro.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi parcialmente financiado por CNPq, FIPE - HCPA.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Luis Henrique Canani </p>
        <p> Av Montenegro 216/703, Petr&#243;polis </p>
        <p> 90460-160, Porto Alegre, RS - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="luiscanani@yahoo.com">luiscanani@yahoo.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 29/07/08; revisado recebido em 02/09/08; aceito em 11/09/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Alexander CM,    Landsman PB, Teutsch SM, Haffner SM. NCEP-defined metabolic syndrome, diabetes    and prevalence of coronary heart disease among NHANES III participants age 50    years and older. Diabetes. 2003; 52 (5):1210-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>NCEP-defined metabolic syndrome, diabetes and prevalence of coronary heart disease among NHANES III participants age 50 years and older</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1210</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Alexander</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Landsman</surname>
              <given-names>PB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Teutsch</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haffner</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Reinhard W,    Holmer SR, Fischer M, Gloeckner C, Hubauer U, Baessler A, et al. Association    of the metabolic syndrome with early coronary disease in families with frequent    myocardial infarction. Am J Cardiol. 2006; 97 (7): 964-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Association of the metabolic syndrome with early coronary disease in families with frequent myocardial infarction</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>964</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>97</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Reinhard</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holmer</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fischer</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gloeckner</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hubauer</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baessler</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Carter JS, Pugh    JA, Monterrosa A. Non-insulin-dependent diabetes mellitus in minorities in the    United States. Ann Intern Med. 1996; 125 (3): 221-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Non-insulin-dependent diabetes mellitus in minorities in the United States.</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>221</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>125</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carter</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pugh</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monterrosa</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Prudente S,    Trischitta V. The pleiotropic effect of the ENPP1 (PC-1) gene on insulin resistance,    obesity and type 2 diabetes. J Clin Endocrinol Metab. 2006; 91 (12): 4767-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The pleiotropic effect of the ENPP1 (PC-1) gene on insulin resistance, obesity and type 2 diabetes</article-title>
          <source>J Clin Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>4767</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Prudente</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trischitta</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Molitch ME,    De Fronzo RA, Franz MJ, Keane WF, Mogensen CE, Parving HH. Nephropathy in diabetes.    Diabetes Care. 2004; 27 (Suppl 1): S79-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Nephropathy in diabetes</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>S79</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Molitch</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Fronzo</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franz</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keane</surname>
              <given-names>WF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mogensen</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parving</surname>
              <given-names>HH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Bacci S, Ludovico    O, Prudente S, Zhang YY, Di Paola R, Mangiocotti D, et al. The K121Q polymorphism    of the ENPP1/PC-1 gene is associated with insulin resistance/atherogenic phenotypes,    including earlier onset of type 2 diabetes and myocardial infarction. Diabetes.    2005; 54 (10): 3021-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The K121Q polymorphism of the ENPP1/PC-1 gene is associated with insulin resistance/atherogenic phenotypes, including earlier onset of type 2 diabetes and myocardial infarction</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>3021</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>54</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bacci</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ludovico</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prudente</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>YY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Paola</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mangiocotti</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. McAteer JB,    Prudente S, Bacci S, Lyon HN, Hirschorn JN, Trischitta, V, et al. The ENPP1    K121Q polymorphism is associated with type 2 diabetes in European populations:    evidence from an updated meta-analysis in 42,042 subjects. Diabetes. 2008; 57    (4): 1125-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The ENPP1 K121Q polymorphism is associated with type 2 diabetes in European populations: evidence from an updated meta-analysis in 42,042 subjects</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1125</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>57</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McAteer</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prudente</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bacci</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lyon</surname>
              <given-names>HN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hirschorn</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trischitta</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Harris MI, Hadden    WC, Knowler WC, Bennett PH. International criteria for the diagnosis of diabetes    and impaired glucose tolerance. Diabetes Care. 1985; 8 (6): 562-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>International criteria for the diagnosis of diabetes and impaired glucose tolerance</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>562</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Harris</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hadden</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Knowler</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bennett</surname>
              <given-names>PH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Picon PX, Gerchman    F, Zelmanovitz T, Gross JL, Canani LH. An&#225;lise dos crit&#233;rios de    defini&#231;&#227;o da s&#237;ndrome metab&#243;lica em pacientes com    diabetes melito tipo 2. Arq Bras Endocrinol Metab. 2006; 50 (2): 264-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An&#225;lise dos crit&#233;rios de defini&#231;&#227;o da s&#237;ndrome metab&#243;lica em pacientes com diabetes melito tipo 2</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>264</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Picon</surname>
              <given-names>PX</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gerchman</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zelmanovitz</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gross</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Canani</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Picon PX, Leit&#227;o    CB, Gerchman F, Azevedo MJ, Silveiro SP, Gross JL, et al. Medida da cintura    e raz&#227;o cintura/quadril e identifica&#231;&#227;o de situa&#231;&#245;es    de risco cardiovascular: estudo multic&#234;ntrico em pacientes com diabetes    melito tipo 2. Arq Bras Endocrinol Metab. 2007; 51 (3): 443-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Medida da cintura e raz&#227;o cintura/quadril e identifica&#231;&#227;o de situa&#231;&#245;es de risco cardiovascular: estudo multic&#234;ntrico em pacientes com diabetes melito tipo 2</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>443</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Picon</surname>
              <given-names>PX</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leit&#227;o</surname>
              <given-names>CB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gerchman</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Azevedo</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silveiro</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gross</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Chobanian AV,    Bakris GL, Black HR, Cushman WC, Green LA, Izzo JL Jr, et al. The Seventh Report    of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment    of High Blood Pressure: The JNC 7 Report. JAMA. 2003; 289 (19): 2560-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The Seventh Report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure: The JNC 7 Report</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2560</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>19</issue>
          <volume>289</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chobanian</surname>
              <given-names>AV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bakris</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Black</surname>
              <given-names>HR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cushman</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Green</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Izzo JL</surname>
              <given-names>Jr</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. The Coronary    Drug Project. Design, methods, and baseline results. Circulation. 1973; 47 (3    Suppl): I1-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The Coronary Drug Project: Design, methods, and baseline results</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1973</year>
          </date>
          <fpage>I1</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>47</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Azevedo MJ,    Neto AF, Caramori ML, Beck MO, Moreira JS, Ludwig R, et al. Value of diagnostic    tools for myocardial ischemia used in routine clinical practice to predict cardiac    events in patients with type 2 diabetes mellitus: a prospective study. Arq Bras    Endocrinol Metab. 2006; 50: 46-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Value of diagnostic tools for myocardial ischemia used in routine clinical practice to predict cardiac events in patients with type 2 diabetes mellitus: a prospective study</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>46</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Azevedo</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neto</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caramori</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beck</surname>
              <given-names>MO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ludwig</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Gross JL, de    Azevedo MJ, Silveiro SP, Canani LH, Caramori ML, Zelmanovitz T. Diabetic nephropathy:    diagnosis, prevention, and treatment. Diabetes Care. 2005; 28 (1): 164-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diabetic nephropathy: diagnosis, prevention, and treatment</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>164</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gross</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Azevedo</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silveiro</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Canani</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caramori</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zelmanovitz</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Ardern CI,    Katzmarzyk PT, Janssen I, Church TS, Blair SN. Revised adult treatment panel    III. Guidelines and cardiovascular disease mortality in men attending a preventive    medical clinic. Circulation. 2005; 112 (10): 1478-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Revised adult treatment panel III: Guidelines and cardiovascular disease mortality in men attending a preventive medical clinic</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1478</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ardern</surname>
              <given-names>CI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katzmarzyk</surname>
              <given-names>PT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Janssen</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Church</surname>
              <given-names>TS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blair</surname>
              <given-names>SN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Bonora E, Targher    G, Alberiche M, Bonadonna RC, Saggiani F, Zenere MB, et al. Homeostasis model    assessment closely mirrors the glucose clamp technique in the assessment of    insulin sensitivity: studies in subjects with various degrees of glucose tolerance    and insulin sensitivity. Diabetes Care. 2000; 23 (1): 57-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Homeostasis model assessment closely mirrors the glucose clamp technique in the assessment of insulin sensitivity: studies in subjects with various degrees of glucose tolerance and insulin sensitivity</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>57</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bonora</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Targher</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alberiche</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonadonna</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saggiani</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zenere</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Canani LH,    Ng DP, Smiles A, Rogus JJ, Warram JH, Krolewski AS. Polymorphism in ecto-nucleotide    pyrophosphatase/phosphodiesterase 1 gene (ENPP1/PC-1) and early development    of advanced diabetic nephropathy in type 1 diabetes. Diabetes. 2002; 51 (4):    1188-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Polymorphism in ecto-nucleotide pyrophosphatase/phosphodiesterase 1 gene (ENPP1/PC-1) and early development of advanced diabetic nephropathy in type 1 diabetes.</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1188</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Canani</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ng</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smiles</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogus</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Warram</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krolewski</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Sambrock J,    Mariatis T, Fritsch EF. Molecular cloning: a manual laboratory. 2nd ed. New    York: Cold Spring Harbor, Cold Spring Harbor Laboratory; 1990.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Molecular cloning: a manual laboratory</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sambrock</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mariatis</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fritsch</surname>
              <given-names>EF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Pizzuti A,    Frittitta L, Argiolas L, Baratta R, Goldfine ID, Bossali M, et al. et al. A    polymorphism (K121Q) of the human glycoprotein PC-1 gene coding region is strongly    associated with insulin resistance. Diabetes. 1999; 48 (9): 1881-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>et al: A polymorphism (K121Q) of the human glycoprotein PC-1 gene coding region is strongly associated with insulin resistance</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1881</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pizzuti</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frittitta</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Argiolas</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baratta</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldfine</surname>
              <given-names>ID</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bossali</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Gonzalez-Sanchez    JL, Martinez-Larrad MT, Fernandez-Perez C, Kubaszek A, Laakso M, Serrano-Rios    M. K121Q PC-1 gene polymorphism is not associated with insulin resistance in    a Spanish population. Obes Res. 2003; 11 (5): 603-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>K121Q PC-1 gene polymorphism is not associated with insulin resistance in a Spanish population</article-title>
          <source>Obes Res</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>603</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gonzalez-Sanchez</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martinez-Larrad</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernandez-Perez</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kubaszek</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laakso</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Serrano-Rios</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Bottcher Y,    K&#246;rner A, Reinehr T, Enigk B, Kiess W, Stumvoll M, et al. ENPP1 variants    and haplotypes predispose to early onset obesity and impaired glucose and insulin    metabolism in german obese children. J Clin Endocrinol Metab. 2006; 91 (12):    4948-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ENPP1 variants and haplotypes predispose to early onset obesity and impaired glucose and insulin metabolism in german obese children</article-title>
          <source>J Clin Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>4948</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bottcher</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>K&#246;rner</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reinehr</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Enigk</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kiess</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stumvoll</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Rasmussen SK,    Urhammer SA, Pizzuti A, Echwald SM, Ekstrom CT, Hansen L, et al. The K121Q variant    of the human PC-1 gene is not associated with insulin resistance or type 2 diabetes    among Danish Caucasians. Diabetes. 2000; 49 (9):1608-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The K121Q variant of the human PC-1 gene is not associated with insulin resistance or type 2 diabetes among Danish Caucasians</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1608</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rasmussen</surname>
              <given-names>SK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Urhammer</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pizzuti</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Echwald</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ekstrom</surname>
              <given-names>CT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hansen</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Morrison JA,    Gruppo R, Glueck CJ, Stroop D, Fontaine RN, Wang P, et al. Population-specific    alleles: the polymorphism (K121Q) of the human glycoprotein PC-1 gene is strongly    associated with race but not with insulin resistance in black and white children.    Metabolism. 2004; 53 (4): 465-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Population-specific alleles: the polymorphism (K121Q) of the human glycoprotein PC-1 gene is strongly associated with race but not with insulin resistance in black and white children</article-title>
          <source>Metabolism</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>465</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Morrison</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gruppo</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Glueck</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stroop</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fontaine</surname>
              <given-names>RN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">ENPP1 K121Q polymorphism and ischemic heart disease in diabetic patients</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The ecto-nucleotide pyrophosphatase/phosphodiesterase 1 (ENPP1) gene is a candidate gene for insulin resistance. Insulin resistance is a major component of metabolic syndrome (MetS) and has been implicated in ischemic heart disease (IHD). OBJECTIVE: To evaluate the association between the K121Q polymorphism of the ENPP1 gene and IHD in white patients with type 2 diabetes mellitus (DM). METHODS: A cross-sectional study was performed in type 2 DM patients (n = 573, 50.6% males, age 59.5&#177;10.4 years). IHD was defined by the presence of angina or myocardial infarction according to the Worth Health Organization cardiovascular questionnaire and/or compatible electrocardiographic (Minnesota Code), or perfusional abnormalities in myocardial scintigraphy. The K121Q polymorphism of ENPP1 gene was genotyped using PCR-based methods and restriction enzyme digestion. RESULTS: IHD was present in 209 (36.5%) patients. The distribution of KK, KQ and QQ genotypes among patients with IHD was 60.8%, 34.4% and 4.8%, not different from the genotype distribution in the group without IHD (64%, 32.7% and 3.3%, P=0.574). No difference was found in the clinical and laboratory characteristics between the three genotypes, neither regarding the prevalence of Metabolic Syndrome. CONCLUSION: No association was found between polymorphism K121A of ENPP1 gene and the presence of IHD.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Polymorphism genetic</kwd>
        <kwd>Myocardial ischemia</kwd>
        <kwd>Diabetes mellitus type 2</kwd>
        <kwd>Metabolic syndrome</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>ENPP1 K121Q polymorphism and ischemic heart disease in diabetic patients</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Milene Moehlecke<sup>I</sup>; Caroline K. Kramer<sup>I, II</sup>; Cristiane B. Leit&#227;o<sup>I, II</sup>; Ana Luiza Krahe<sup>III</sup>; Ivaldir Balbosco<sup>IV</sup>; Mirela Jobim de Azevedo<sup>I, II</sup>; Jorge L. Gross<sup>I, II</sup>; Luis Henrique Canani<sup>I, II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre, Porto Alegre, RS - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Rio Grande do Sul, Porto Alegre, RS - Brazil</p>
      <p><sup>III</sup>Universidade Luterana do Brasil, Canoas, RS - Brazil</p>
      <p><sup>IV</sup>Hospital S&#227;o Vicente de Paula, Rio Grande, RS - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> The ecto-nucleotide pyrophosphatase/phosphodiesterase 1 (ENPP1) gene is a candidate gene for insulin resistance. Insulin resistance is a major component of metabolic syndrome (MetS) and has been implicated in ischemic heart disease (IHD).</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate the association between the K121Q polymorphism of the ENPP1 gene and IHD in white patients with type 2 diabetes mellitus (DM).</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> A cross-sectional study was performed in type 2 DM patients (n = 573, 50.6% males, age 59.5&#177;10.4 years). IHD was defined by the presence of angina or myocardial infarction according to the Worth Health Organization cardiovascular questionnaire and/or compatible electrocardiographic (Minnesota Code), or perfusional abnormalities in myocardial scintigraphy. The K121Q polymorphism of ENPP1 gene was genotyped using PCR-based methods and restriction enzyme digestion.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> IHD was present in 209 (36.5%) patients. The distribution of KK, KQ and QQ genotypes among patients with IHD was 60.8%, 34.4% and 4.8%, not different from the genotype distribution in the group without IHD (64%, 32.7% and 3.3%, P=0.574). No difference was found in the clinical and laboratory characteristics between the three genotypes, neither regarding the prevalence of Metabolic Syndrome.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> No association was found between polymorphism K121A of ENPP1 gene and the presence of IHD.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Polymorphism genetic; Myocardial ischemia; Diabetes mellitus type 2; Metabolic syndrome.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Insulin resistance is one of the main mechanisms implicated in the pathogenesis of both type 2 diabetes mellitus (DM) and metabolic syndrome (MetS)<sup>1</sup>. Furthermore, insulin resistance is also associated with the phenotypes involved in MetS definition, such as central obesity, arterial hypertension, dyslipidemia and impaired glucose tolerance. The state of resistance to the action of insulin is more frequent in older, obese, sedentary individuals, and its presence is probably the result of the interaction of environmental and genetic factors.</p>
      <p>Genetic influence on insulin action was described in family studies. Reinhard et al<sup>2</sup> evaluated the impact of the diagnosis of MetS on the risk of cardiovascular diseases in German families with a major genetic base for ischemic heart disease (IHD). The authors showed that MetS is an independent predictor of cardiovascular morbidity and mortality, especially in young patients with a family history of early-onset IHD.</p>
      <p>The ecto-nucleotide pyrophosphatase / phosphodiesterase 1 (ENPP1) gene is outstanding among the possible candidate genes for the development of MetS, since its K121Q polymorphism appears to be associated with insulin resistance<sup>3-5</sup>. ENPP1 encodes a class 2 membrane glucoprotein which negatively influences sensitivity to insulin action by inhibiting the signal of the insulin tyrosine-kinase receptor. The variant 121Q (risk allele) binds to the insulin receptor with greater affinity compared with its wild allele 121K, resulting in less autophosphorylation of the receptor. In a multicentric study, variant 121Q was associated with a higher risk of early development of type 2 DM and acute myocardial infarction compared to the 121K allele<sup>6</sup>. In a recent meta-analysis of 15,801 patients with type 2 DM and 26,241 control subjects, the 121Q allele was associated with an increased risk for type 2 DM, which was modulated by body mass index (BMI)<sup>7</sup>. However, the precise role of polymorphism K121Q in the development of vascular complications of type 2 DM, especially atherosclerotic cardiac disease, has not yet been fully analyzed.</p>
      <p>Thus, the purpose of this study was to analyze the association of variant 121Q of the gene ENPP1 in white patients with type 2 DM with the presence of IHD, MetS and related phenotypes.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Patients</bold>
      </p>
      <p>A cross-sectional study was performed with 573 white type 2 DM patients<sup>8</sup> seen at the outpatient clinic of the Endocrinology Division of <italic>Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre</italic>, Brazil. These patients are participants in a study which began in 2002 and is conducted in the state of Rio Grande do Sul for the purpose of studying DM and its chronic complications. Besides the Endocrinology Division of <italic>Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre</italic>, another three hospitals participated in the Project as follows: <italic>Grupo Hospitalar Nossa Senhora da Concei&#231;&#227;o</italic>, <italic>Hospital S&#227;o Vicente de Paula</italic>, and <italic>Hospital Universit&#225;rio de Rio Grande</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Clinical evaluation</bold>
      </p>
      <p>Patients were submitted to a previously described standardized evaluation<sup>9</sup> that includes: age, DM duration, and current medications in use. Physical examination and laboratory tests were performed in order to evaluate diabetic chronic complications and cardiovascular risk factors. Weight and height were measured with patients wearing light clothes and without shoes on. BMI was calculated with the weight (kg)/height<sup>2</sup> (m) ratio. Waist was measured at the level of the umbilical scar<sup>10</sup>. Arterial hypertension was defined as blood pressure <underline>&gt;</underline>140/90 mm Hg or current use of antihypertensive medications<sup>11</sup>. Patients who had smoked regularly in the previous year were considered active smokers.</p>
      <p>IHD was diagnosed in the presence of angina or possible myocardial infarction according to the Word Health Organization (WHO) cardiovascular questionnaire and/or compatible electrocardiographic changes (Minnesota Code: Q and QS [1.1-2, 1.3] patterns; S-T [J] junction and segment depression [4.1-4]; items of the T [5.1-3] wave, and complete left bundle block [7.1])<sup>12</sup> and/or perfusional abnormalities (fixed or variable) in myocardial scintigraphy at rest and after dipyridamol. These diagnostic tools for myocardial ischemia in type 2 DM patients were previously evaluated in a prospective study<sup>13</sup>.</p>
      <p>The diagnosis of peripheral vasculopathy was based on the presence of intermitted claudication (WHO cardiovascular questionnaire) and/or absence of lower limb pulses at physical examination.</p>
      <p>Diabetic retinopathy (DR) was evaluated by an experienced ophthalmologist by direct fundoscopy on mydriasis. DR was classified as absent, non-proliferative DR (NPDR) (microaneurisms, hard exudates and hemorrhage) or proliferative DR (PDR) (presence of neovessels and/or fibrous tissue in the vitreous cavity). Diabetic nephropathy (DN) was defined by an increased urinary albumin excretion (UAE) in the absence of urinary infection or other renal abnormalities in at least two isolated measurements, and it was classified as microalbuminuria (UAE 20-199 &#956;g/min) or macroalbuminuria (UAE <underline>&gt;</underline>200 &#956;g/min)<sup>14</sup>.</p>
      <p>MetS was defined according to the criteria of the National Cholesterol Education Program - Adult Treatment Panel III as the presence of two or more of the following besides DM: abdominal obesity (waist circumference &gt;102 cm in men and &gt;88 cm in women); high serum triglycerides (<underline>&gt;</underline>150 mg/dl); low HDL cholesterol (&lt;40 mg/dl in men or &lt;50 mg/dl in women), and high blood pressure (<underline>&gt;</underline>130/85 mmHg or use of anti-hypertensive medication)<sup>15</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Laboratory tests</bold>
      </p>
      <p>UAE was measured using the immunoturbidimetry technique in sterile timed 24-h urine samples, without the use of converting enzyme inhibitors or angiotensin receptor blockers. Fasting plasma glucose levels were determined by the glucose-oxidase method; creatinine by the Jaffe reaction, and HbA1c, by high performance liquid chromatography (HPLC; Merck-Hitachi 9100; reference values: 4-6%); triglycerides and cholesterol levels were measured using the enzymatic method, and LDL was calculated by the Friedewald equation. Serum insulin was measured by radioimmunoassay (Elecsys R Systems 1010/2010/ modular analysis E170 - ROCHE) in a sample of patients who were not using insulin and who had serum creatinine &lt;1.3 mg/dl. Insulin resistance was estimated by Homeostasis Model Assessment {HOMA-IR = [fasting insulin (mUI/ml) X fasting plasma glucose (mmol/l)] / 22.5)}, as recently validated<sup>16</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Molecular analysis</bold>
      </p>
      <p>Individuals were genotyped for polymorphism ENPP1 K121Q as previously described<sup>17</sup>. DNA was isolated from lymphocytes using standard procedures<sup>18</sup>. All the PCRs were run in a final 25 &#956;l volume containing 50 ng of genomic DNA, 20 mmol/l Tris-Cl, (pH 8.4), 50 mmol/l KCl, 1.5 mmol/l MgCl<sub>2</sub>, 0.2 mmol/l dNTPs, 1 unit of <italic>Taq</italic>DNA polymerase, and 1 &#956;mol/l of specific primes to obtain exon 4 (forward: 5'-CTG TGT TCA CTT TGG ACA TGT TG-3' and reverse: 5'-GAC GTT GGA AGA TAC CAG GTT G-3'). The PCR products were digested by enzyme restriction <italic>Ava</italic>II and separated in agarose gel. The allele encoding variant K appeared as a single fragment of 238 base-pairs and the allele encoding variant Q as two fragments of 148 and 90 base-pairs each.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Student's t test for independent samples or Mann-Whitney U test were used to compare the characteristics of patients with and without IHD as appropriate. The chi-square test and One-Way ANOVA were used to compare the clinical and laboratory characteristics of patients divided according to genotypes. The Tukey test was used for multiple post hoc comparisons. Hardy-Weinberg Equilibrium was calculated using allele frequencies and the chi-square test. Variables with a non-normal distribution were submitted to logarithmic transformation. The continuous variables were described as mean &#177; standard deviation, or median and range, and the categorical variables were expressed as number of cases and percentage. A value of P &lt;0.05 (two-tailed) was considered significant. The analyses were performed using the Statistical Package for the Social Science program (SPSS, version 14.0 for Windows).</p>
      <p>The study protocol was approved by the Ethical Committee of the <italic>Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre</italic>, and all patients signed a written informed consent.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Patients</bold>
      </p>
      <p>The mean age of the 573 patients included was 59.5 &#177; 10.4 years with a known duration of DM of 11.7 &#177; 9.2 years and BMI of 28.9 &#177; 5.2 kg/m<sup>2</sup>. Women were 49.4% (n = 283) of the sample. IHD was present in 209 (36.5%) of the patients. The clinical and laboratory characteristics of the patients, divided according to the presence of IHD, are shown in <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0168-00005-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Patients with IHD had longer DM duration and the frequency of smokers was higher (P = 0.010) (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>). The other clinical characteristics, such as age, sex distribution, blood pressure, BMI and abdominal waist were not different. Regarding the laboratory data, the group with IHD had higher serum creatinine levels (1.61 &#177; 1.8 <italic>vs</italic> 1.30 &#177; 1.37 mg/dl, P = 0.024) and higher rates of UAE [15 (0.8-3162) <italic>vs</italic> 5.3 (0.1-7680) &#956;g/min, P &lt;0.001] than patients without IHD. MetS occurred in 96.1% (n = 323) of the patients without IHD and in 91.8% (n = 178) of the group with IHD (P = 0.118).</p>
      <p>The presence of IHD was more frequent among those with any degree of DR (NPDR/PDR) (44.2% <italic>vs</italic> 33.7%, P=0.003), DN (micro/macroalbuminuria) (47.4% <italic>vs</italic> 32.1%, P &lt;0.001) or peripheral vascular disease (52.5% <italic>vs</italic> 33.0, P &lt;0.001) than among those without these complications.</p>
      <p>
        <bold>K121Q polymorphism and ischemic heart disease and metabolic syndrome</bold>
      </p>
      <p>The genotypes evaluated were in Hardy-Weinberg Equilibrium (P &gt;0.05), and the frequency of the risk allele (allele Q) was 20.5%. The clinical and laboratory characteristics of patients divided according to the different genotypes were not different among the three groups (<xref ref-type="table" rid="en_05t02-body2">Table 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_05t02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0168-00005-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>When patients were divided according to the presence of IHD, the distribution of KK, KQ and QQ genotypes was 60.8%, 34.4% and 4.8%, not different from the genotype distribution observed in the group without IHD (64%, 32.7% and 3.3%, P = 0.574) (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>). Allele Q occurred in 22% (n = 81) of the patients with IHD and in 19.6% (n = 131) of the patients without IHD (P = 0.328). The prevalence of MetS according to the KK, KQ and QQ genotypes was 96.3%, 95% and 88.2% (P = 0.279). These results did not change when patients were divided assuming a dominant model (KQ/QQ <italic>vs</italic> KK).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>In this study of white Brazilian patients with type 2 DM, allele 121Q of the gene ENPP1 was not associated with the presence of IHD, neither with characteristics associated with insulin resistance, including BMI, abdominal obesity, high blood pressure, worse lipid profile, glycemic control or presence of MetS. The absence of an association of this polymorphism with insulin resistance characteristics deserves some comments. First, this association may not exist, and relations described in other studies are in fact spurious due to a type 2 error. If this hypothesis is rejected, the relevance of a positive association should be discussed. In order to detect a significant difference in the frequency of Q allele in patients with (22%) and without IHD (19.6%) (&#945; = 0.05 and &#946; = 80%) it would be necessary to evaluate about 4500 patients. Even if this would be significantly different, its applicability would be questionable because of its small effect and might depend on other polymorphisms or gene interactions. A more plausible explanation is that the expression of this gene variant depends on the ethnic group that is being studied. Actually, even among European Caucasians, the phenotypic expression of this polymorphism varies. Indeed, the relationship between polymorphism K121Q and sensitivity to insulin action was shown in Caucasian individuals<sup>19-21</sup>, but not in all of them<sup>20,22,23</sup>. The absence of the risk allele effect shown in some groups may be the result of differences at the genetic base of these populations, or it may be due to the fact that this polymorphism is in linked disequilibrium with other unidentified gene variants.</p>
      <p>The association of allele 121Q with risk and severity of IHD was evaluated recently in a case-control study, which included individuals from Italy and the United States<sup>6</sup>. In that study, the authors did not show a significant association between polymorphism K121Q and the presence of IHD in patients with type 2 DM. However, the ischemic events occurred at an earlier age in the group of patients with allele Q, even after analysis adjusted for sex, BMI, smoking, hypertension and site of recruitment (P=0.04). The cross-sectional design of the present study precludes any analysis of the influence of this polymorphism on the course of IHD.</p>
      <p>A possible limitation of this study is that only one polymorphism of the gene was evaluated. This allows the exclusion of the idea that this polymorphism is connected to IHD, but not the gene ENPP1 per se, since polymorphism K121Q is only one among the most studied. Another aspect could be related the adopted IHD criteria. Patient was diagnosed with IHD when one of the evaluated tests (WHO cardiovascular questionnaire, rest ECG, myocardial scintigraphy) was positive. We did not have detail information about witch test was positive in all 573 patients in this multicentre cross-sectional study. However, since all studied patients underwent the WHO cardiovascular questionnaire and rest ECG, we can state that in the group of patients without IHD 100% of these tests were negative. Furthermore, we had previously demonstrated<sup>13</sup> that the presence of IHD according the WHO cardiovascular questionnaire had a RR for cardiac events of 2.13 (95%CI 1.11-4.07; P = 0.022) even better than the risk conferred by resting ECG or myocardial scintigraphy. Furthermore, when WHO cardiovascular questionnaire was associated with a normal ECG the negative predictive value for cardiac events was 82.1%. In this situation, further additional tests are probably not necessary.</p>
      <p>In conclusion, in this sample of white Brazilian patients with type 2 DM, polymorphism K121Q of the gene ENPP1 was not associated with the presence of IHD neither with phenotypes related to insulin resistance or MetS.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>We thank <italic>Projeto de N&#250;cleos de Excel&#234;ncia do Minist&#233;rio de Ci&#234;ncia e Tecnologia</italic> (PRONEX), <italic>Conselho Nacional de Desenvolvimento Cient&#237;fico e Tecnol&#243;gico</italic> (CNPq) and <italic>Fundo de Incentivo &#224; Pesquisa</italic> (FIPE) of <italic>Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre</italic> for their financial support.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was partially funded by CNPq, FIPE - HCPA.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Polimorfismo K121Q del gen ENPP1 y cardiopat&#237;a isqu&#233;mica en pacientes con diabetes melitus</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El gen ecto-nucle&#243;tido pirofosfatasa/fosfodiesterasa 1 (ENPP1) es un gen candidato a la resistencia insul&#237;nica. La resistencia a la insulina es un componente importante del s&#237;ndrome metab&#243;lico y ha sido involucrada en el desarrollo de enfermedad cardiaca isqu&#233;mica (ECI). OBJETIVO: Evaluar la asociaci&#243;n entre el polimorfismo K121Q del gen ENPP1 y la presencia de ECI en pacientes cauc&#225;sicos con diabetes melitus (DM) tipo 2. M&#201;TODOS: SE Realiz&#243; un estudio transversal en pacientes con DM tipo 2 (n=573; 50,6% hombres; edad 59,5&#177;10,4 a&#241;os). Se defini&#243; la ECI por la presencia de angina o infarto agudo de miocardio mediante el cuestionario cardiovascular de la Organizaci&#243;n Mundial de la Salud y/o alteraciones compatibles en el ECG (c&#243;digo Minnesota) o centellograma mioc&#225;rdico. El polimorfismo K121Q fue genotipificado mediante la t&#233;cnica de PCR y digesti&#243;n enzim&#225;tica. RESULTADOS: La ECI estuvo presente en 209 (36,5%) pacientes. La frecuencia de los genotipos KK, KQ y QQ entrel os pacientes con ECI fue del 60,8%, 34,4% y 4,8%, semejante a la distribuci&#243;n de los genotipos entre los pacientes sin ECI (64,0%, 32,7% y 3,3%, P = 0,574). No se observ&#243; diferencia en las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas o de laboratorio entre los tres genotipos, ni en relaci&#243;n con la presencia de s&#237;ndrome metab&#243;lico. CONCLUSI&#211;N: No se encontr&#243; ninguna asociaci&#243;n entre el polimorfismo K121A del gen ENPP1 y la presencia de ECI o caracter&#237;sticas fenot&#237;picas de resistencia insul&#237;nica.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Polimorfismo gen&#233;tico</kwd>
        <kwd>isquemia mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>diabetes melitus tipo 2</kwd>
        <kwd>s&#237;ndrome metab&#243;lico</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Polimorfismo K121Q del gen ENPP1 y cardiopat&#237;a isqu&#233;mica en pacientes con diabetes melitus</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Milene Moehlecke<sup>I</sup>; Caroline K. Kramer<sup>I, II</sup>; Cristiane B. Leit&#227;o<sup>I, II</sup>; Ana Luiza Krahe<sup>III</sup>; Ivaldir Balbosco<sup>IV</sup>; Mirela Jobim de Azevedo<sup>I, II</sup>; Jorge L. Gross<sup>I, II</sup>; Luis Henrique Canani<sup>I, II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre, Porto Alegre, RS</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Rio Grande do Sul, Porto Alegre, RS</p>
      <p><sup>III</sup>Universidade Luterana do Brasil, Canoas, RS</p>
      <p><sup>IV</sup>Hospital S&#227;o Vicente de Paula, Rio Grande, RS - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> El gen ecto-nucle&#243;tido pirofosfatasa/fosfodiesterasa 1 (ENPP1) es un gen candidato a la resistencia insul&#237;nica. La resistencia a la insulina es un componente importante del s&#237;ndrome metab&#243;lico y ha sido involucrada en el desarrollo de enfermedad cardiaca isqu&#233;mica (ECI).</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> Evaluar la asociaci&#243;n entre el polimorfismo K121Q del gen ENPP1 y la presencia de ECI en pacientes cauc&#225;sicos con diabetes melitus (DM) tipo 2.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> SE Realiz&#243; un estudio transversal en pacientes con DM tipo 2 (n=573; 50,6% hombres; edad 59,5&#177;10,4 a&#241;os). Se defini&#243; la ECI por la presencia de angina o infarto agudo de miocardio mediante el cuestionario cardiovascular de la Organizaci&#243;n Mundial de la Salud y/o alteraciones compatibles en el ECG (c&#243;digo Minnesota) o centellograma mioc&#225;rdico. El polimorfismo K121Q fue genotipificado mediante la t&#233;cnica de PCR y digesti&#243;n enzim&#225;tica.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> La ECI estuvo presente en 209 (36,5%) pacientes. La frecuencia de los genotipos KK, KQ y QQ entrel os pacientes con ECI fue del 60,8%, 34,4% y 4,8%, semejante a la distribuci&#243;n de los genotipos entre los pacientes sin ECI (64,0%, 32,7% y 3,3%, P = 0,574). No se observ&#243; diferencia en las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas o de laboratorio entre los tres genotipos, ni en relaci&#243;n con la presencia de s&#237;ndrome metab&#243;lico.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> No se encontr&#243; ninguna asociaci&#243;n entre el polimorfismo K121A del gen ENPP1 y la presencia de ECI o caracter&#237;sticas fenot&#237;picas de resistencia insul&#237;nica.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Polimorfismo gen&#233;tico, isquemia mioc&#225;rdica, diabetes melitus tipo 2, s&#237;ndrome metab&#243;lico.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La resistencia a la acci&#243;n de la insulina es uno de los principales mecanismos involucrados en la patog&#233;nesis tanto de la diabetes melitus (DM) tipo 2 como del S&#237;ndrome Metab&#243;lico (SM)<sup>1</sup>. Adem&#225;s, la resistencia a la acci&#243;n de la insulina se asocia tambi&#233;n a fenotipos implicados en la definici&#243;n de SM, tales como obesidad central, hipertensi&#243;n arterial, dislipidemia y tolerancia disminuida a la glucosa. El estado de resistencia a la acci&#243;n de la insulina es m&#225;s frecuente en individuos mayores, obesos y sedentarios, y su presencia es probablemente el resultado de la interacci&#243;n entre el ambiente y factores gen&#233;ticos.</p>
      <p>La influencia gen&#233;tica en la acci&#243;n de la insulina fue descrita en estudios de familias. Reinhard et al<sup>2</sup> evaluaron el impacto del diagn&#243;stico de SM en el riesgo de enfermedades cardiovasculares en familias alemanas con gran carga gen&#233;tica para enfermedad cardiaca isqu&#233;mica (ECI). Los autores mostraron que el SM es un predictor independiente de morbilidad y mortalidad cardiovascular, especialmente en pacientes j&#243;venes con historia familiar de ECI precoz.</p>
      <p>El gen ecto-nucle&#243;tido pirofosfatasa/fosfodiesterasa 1 (ENPP1) es prominente entre los posibles candidatos para el desarrollo de SM, pues su polimorfismo K121Q parece estar asociado a la acci&#243;n de la insulina<sup>3-5</sup>. El ENPP1 codifica una glucoprote&#237;na de membrana de clase 2, que influencia negativamente la sensibilidad a la acci&#243;n de la insulina inhibiendo la se&#241;al del receptor de insulina tirosina quinasa. La variante 121Q (alelo de riesgo) se liga al receptor de insulina tirosina quinasa con mayor afinidad que su alelo salvaje 121K, resultando en menor autofosforilaci&#243;n del receptor. En un estudio multic&#233;ntrico, la variante 121Q se asoci&#243; con mayor riesgo de desarrollo precoz de DM tipo 2 e infarto agudo de miocardio, comparado con el alelo 121K<sup>6</sup>. En un metaan&#225;lisis reciente de 15.801 pacientes con DM tipo 2 y 26.241 individuos control, el alelo 121Q se asoci&#243; a un creciente riesgo de DM tipo 2, que fue modulado por el &#237;ndice de masa corporal (IMC)<sup>7</sup>. No obstante, a&#250;n no ha sido plenamente analizado el rol preciso del polimorfismo K121Q en el desarrollo de complicaciones vasculares de la DM tipo 2, especialmente en relaci&#243;n a la enfermedad cardiovascular ateroscler&#243;tica.</p>
      <p>As&#237;, el objetivo de este estudio fue analizar la asociaci&#243;n entre la variante 121Q del gen ENPP1 en pacientes blancos con DM tipo 2 y la presencia de ECI, SM y fenotipos relacionados.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Pacientes</bold>
      </p>
      <p>Se llev&#243; a cabo un estudio transversal con una muestra compuesta por 573 pacientes blancos con DM tipo 2<sup>8</sup> en seguimiento ambulatorio en el Servicio de Endocrinolog&#237;a del Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre, Brasil. Estos pacientes son participantes de un estudio que se inici&#243; en 2002 y est&#225; siendo realizado en el estado de Rio Grande do Sul, con el objetivo de estudiar la DM y sus complicaciones cr&#243;nicas. Adem&#225;s del Servicio de Endocrinolog&#237;a del Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre, otros tres hospitales participaron del Proyecto: Grupo Hospitalario Nossa Senhora da Concei&#231;&#227;o, Hospital S&#227;o Vicente de Paula y Hospital Universitario de Rio Grande.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n cl&#237;nica</bold>
      </p>
      <p>Los pacientes fueron sometidos a una evaluaci&#243;n estandarizada descrita previamente<sup>9</sup>, que inclu&#237;a: edad, duraci&#243;n de la DM y medicamentos en uso en el momento. Para evaluar las complicaciones cr&#243;nicas de la DM y los factores de riesgo cardiovascular, se realizaron el examen f&#237;sico y los test de laboratorio. El peso y la altura se tomaron con los pacientes vestidos con ropa liviana y sin zapatos. El IMC fue calculado mediante la relaci&#243;n peso (kg)/altura<sup>2</sup> (m). El per&#237;metro de cintura se midi&#243; a la altura de la cicatriz umbilical<sup>10</sup>. Se defini&#243; la hipertensi&#243;n arterial como la presi&#243;n de <underline>&gt;</underline> 140/90 mmHg, o por el uso corriente de medicamentos antihipertensivos<sup>11</sup>. Los pacientes que hab&#237;an fumado regularmente en el a&#241;o anterior, fueron considerados como fumadores activos.</p>
      <p>La ECI fue diagnosticada en presencia de angina o posible infarto de miocardio de acuerdo el cuestionario cardiovascular de la Organizaci&#243;n Mundial de la Salud (OMS) y/o cambios electrocardiogr&#225;ficos compatibles (C&#243;digo de Minnesota: patrones Q y QS [1.1-2, 1.3]; uni&#243;n e infradesnivel del segmento S-T [J] [4.1-4]; &#237;tems de la onda T [5.1-3], y bloqueo completo de rama izquierda [7.1])<sup>12</sup> y/o anormalidades en la perfusi&#243;n (fijas o variables) en el centellograma de miocardio en reposo o luego del uso de dipiridamol. Estas herramientas de diagn&#243;stico para isquemia de miocardio en pacientes con DM tipo 2 fueron evaluadas previamente en un estudio prospectivo<sup>13</sup>.</p>
      <p>El diagn&#243;stico de vasculopat&#237;a perif&#233;rica se bas&#243; en la presencia de claudicaci&#243;n intermitente (cuestionario cardiovascular de la OMS) o ausencia de pulso en los miembros inferiores durante el examen f&#237;sico.</p>
      <p>La retinopat&#237;a diab&#233;tica (RD) fue evaluada por un oftalm&#243;logo experimentado mediante fundoscop&#237;a directa bajo midriasis. La RD fue clasificada como ausente y no proliferativa (RDNP) (microaneurismas, exudados duros y hemorragia) o RD proliferativa (RDP) (presencia de neovasos y/o tejido fibroso en cavidad v&#237;trea). La nefropat&#237;a diab&#233;tica (ND) fue definida por la tasa de excreci&#243;n urinaria de alb&#250;mina (EUA) en ausencia de infecci&#243;n urinaria u otras anormalidades del tracto urinario, en por lo menos dos mediciones aisladas, y se clasific&#243; como microalbuminuria (EUA 20-199 &#956;g/min) o macroalbuminuria (EUA <underline>&gt;</underline> 200 &#956;g/min)<sup>14</sup>.</p>
      <p>El SM fue definido, de acuerdo a los criterios del Programa Nacional de Educaci&#243;n sobre Colesterol - Panel de Tratamiento de Adultos III, como la presencia de dos o m&#225;s de los siguientes factores adem&#225;s de DM: obesidad abdominal (circunferencia abdominal &gt;102 cm en hombres y &gt;88 cm en mujeres); altos niveles de triglic&#233;ridos en suero (<underline>&gt;</underline> 150 mg/dl); bajo colesterol HDL (&lt;40 mg/dl en hombres o &lt;50 mg/dl en mujeres), y alta presi&#243;n arterial (<underline>&gt;</underline> 130/85 mmHg o consumo de medicamentos antihipertensivos)<sup>15</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Test de laboratorio</bold>
      </p>
      <p>La EUA se midi&#243; utilizando la t&#233;cnica de inmunoturbidimetr&#237;a en muestra de orina est&#233;ril de 24h, sin utilizaci&#243;n de inhibidores de la enzima convertidora o bloqueantes de los receptores de angiotensina. El nivel de glucosa en ayuno se determin&#243; mediante el m&#233;todo de la glucosa oxidasa; la creatinina, mediante la reacci&#243;n de Jaffe, y la HbA1c, por cromatograf&#237;a l&#237;quida de alta performance (HPLC; Merck-Hitachi 9100; valores de referencia: 4-6%); los niveles de triglic&#233;ridos y colesterol fueron medidos usando el m&#233;todo enzim&#225;tico, y el LDL se calcul&#243; mediante la ecuaci&#243;n de Friedewald. Para medir la insulina en suero se utiliz&#243; radioimunoensayo (Elecsys R Systems 1010/2010/ modular analysis E170 - ROCHE) en una muestra de pacientes que no estaban usando insulina y que pose&#237;an creatinina en suero en un nivel &lt;1,3 mg/dl. La resistencia a la insulina fue estimada mediante el Modelo de Evaluaci&#243;n de la Homeostasis {&#205;ndice <italic>Homeostasis Model Assessment</italic> = [insulina de ayuno (mUI/ml) X ayuno de glucosa sangu&#237;nea (mmol/l)] / 22,5)}, validado recientemente<sup>16</sup>.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis molecular</bold>
      </p>
      <p>Los individuos fueron genotipificados para polimorfismo ENPP1 K121Q, conforme lo descrito anteriormente<sup>17</sup>. Se aisl&#243; el DNA de los linfocitos usando procedimientos est&#225;ndar<sup>18</sup>. Todas las RCPs fueron realizadas en un volumen final de 25 conteniendo 50 ng de DNA gen&#243;mico, 20 mmol/l Tris-Cl, (pH 8.4), 50 mmol/l KCl, 1.5 mmol/l MgCl<sub>2</sub>, 0.2 mmol/l dNTPs, 1 unidad de <italic>Taq</italic>DNA polimerasa, y 1 &#956;mol/l de primer espec&#237;ficos para obtener exon 4 (frente: 5'-CTG TGT TCA CTT TGG ACA TGT TG-3' y reverso: 5'-GAC GTT GGA AGA TAC CAG GTT G-3'). Los productos RCP fueron digeridos por la enzima de restricci&#243;n <italic>Ava</italic>II y separados en gel de agarosa. El alelo que codifica la variante K apareci&#243; como un fragmento simple de 238 pares de base y el alelo que codifica la variante Q, como dos fragmentos de 148 y 90 pares de base cada uno.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Para comparar las caracter&#237;sticas de pacientes con o sin ECI se utilizaron el teste <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> para muestras independientes o el test U de Mann-Whitney, seg&#250;n se apropiara. Para comparar las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y de laboratorio de pacientes divididos de acuerdo a sus genotipos, se utilizaron los test chi-cuadrado y de an&#225;lisis de varianza simple (One-Way ANOVA). El test de Tukey se utiliz&#243; para comparaciones <italic>post hoc</italic> m&#250;ltiples. El Equilibrio de Hardy-Weinberg fue calculado utilizando frecuencia de alelos y el test chi-cuadrado. Las variables con una distribuci&#243;n no-normal fueron sometidas a la transformaci&#243;n logar&#237;tmica. Las variables continuas fueron descritas como promedio &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar, o mediana y m&#237;nimo-m&#225;ximo, y las variables categ&#243;ricas se expresaron como n&#250;mero de casos y porcentaje. Un valor de P &lt;0.05 (dos colas) fue considerado como significativo. Los an&#225;lisis fueron realizados utilizando el programa Paquete Estad&#237;stico para las Ciencias Sociales (SPSS, versi&#243;n 14.0 para Windows).</p>
      <p>El protocolo del estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica del Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre, y todos los pacientes firmaron el Consentimiento Informado.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Pacientes</bold>
      </p>
      <p>La edad promedio de los 573 pacientes incluidos fue de 59,5 &#177; 10,4 a&#241;os con un tiempo de duraci&#243;n de DM conocido de 11,7 &#177; 9,2 a&#241;os e IMC de 28,9 &#177; 5,2 kg/m<sup>2</sup>. Las mujeres constitu&#237;an el 49,4% (n = 283) de la muestra. La ECI estaba presente en 209 (36,5%) pacientes. En la <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref> se describen las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y de laboratorio de los pacientes, divididos de acuerdo a la presencia de ECI.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0168-00005-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Los pacientes con ECI ten&#237;an DM de m&#225;s larga data y hab&#237;a mayor frecuencia de fumadores (P = 0,010) (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>). Las otras caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, tales como edad, distribuci&#243;n de hombres y mujeres, presi&#243;n arterial, IMC y circunferencia abdominal, no fueron diferentes. Respecto a los datos de laboratorio, el grupo con ECI present&#243; mayores niveles de creatinina en suero (1,61 &#177; 1,8 <italic>vs</italic> 1,30 &#177; 1,37 mg/dl, P = 0,024) e &#237;ndices m&#225;s altos de EUA [15 (0,8-3162) <italic>vs</italic> 5,3 (0,1-7680) &#956;g/min, P &lt;0,001] que pacientes sin ECI. El SM apareci&#243; en el 96,1% (n = 323) de los pacientes sin ECI y en el 91,8% (n = 178) del grupo con ECI (P = 0,118).</p>
      <p>La presencia de ECI fue m&#225;s frecuente entre aquellos con cualquier grado de RD (RDNP/RDP) (44,2% <italic>vs</italic> 33,7%, P=0,003), ND (micro/macroalbuminuria) (47,4% <italic>vs</italic> 32,1%, P &lt;0,001) o enfermedad vascular perif&#233;rica (52,5% <italic>vs</italic> 33,0, P &lt;0,001) que entre aquellos sin estas complicaciones.</p>
      <p>
        <bold>Polimorfismo K121Q y enfermedad cardiaca isqu&#233;mica y s&#237;ndrome metab&#243;lico</bold>
      </p>
      <p>Los genotipos evaluados estaban en Equilibrio de Hardy-Weinberg (P &gt;0,05), y la frecuencia del alelo de riesgo (alelo Q) era de 20,5%. Las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y de laboratorio de los pacientes divididos de acuerdo a los diferentes genotipos no se diferenciaron entre los tres grupos (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0168-00005-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Cuando los pacientes fueron divididos de acuerdo a la presencia de ECI, la distribuci&#243;n de genotipos KK, KQ y QQ fue del 60,8%, 34,4% y 4,8%, no diferente de la distribuci&#243;n genot&#237;pica observada en el grupo sin ECI (64%, 32,7% y 3,3%, P = 0,574) (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>). El Alelo Q apareci&#243; en el 22% (n = 81) de los pacientes con ECI y en el 19,6% (n = 131) de los pacientes sin ECI (P = 0,328). La prevalencia de SM de acuerdo a los genotipos KK, KQ y QQ fue del 96,3%, 95% y 88,2% (P = 0,279). Estos resultados no cambiaron cuando los pacientes fueron divididos asumiendo un modelo dominante (KQ/QQ <italic>vs</italic> KK).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En esta muestra de pacientes blancos brasileros con DM tipo 2, el alelo 121Q del gen ENPP1 no fue asociado a la presencia de ECI, ni a caracter&#237;sticas asociadas a la resistencia a la insulina, incluyendo IMC, obesidad abdominal, hipertensi&#243;n arterial, un peor perfil lip&#237;dico, control gluc&#233;mico o presencia de SM. La ausencia de una asociaci&#243;n de este polimorfismo a caracter&#237;sticas de resistencia a la acci&#243;n de la insulina merece algunos comentarios. Primeramente, esta asociaci&#243;n puede no existir, y las relaciones descritas en otros estudios son en verdad dudosas debido a un error de tipo 2. Si esta hip&#243;tesis es rechazada, la relevancia de una asociaci&#243;n positiva deberla ser discutida. Para detectar una diferencia significativa en la frecuencia del alelo Q en pacientes con (22%) y sin ECI (19,6%) (&#945; = 0,05 e &#946; = 80%), ser&#237;a necesario evaluar alrededor de 4.500 pacientes. A&#250;n cuando ello fuera significativamente diferente, su aplicabilidad seria cuestionada a causa de su peque&#241;o efecto y depender&#237;a de otros polimorfismos o interacciones de genes. Una explicaci&#243;n m&#225;s plausible es que la expresi&#243;n del gen variante depende del grupo &#233;tnico que est&#225; siendo estudiado. En verdad, a&#250;n entre Europeos Cauc&#225;sicos la expresi&#243;n fenot&#237;pica de este polimorfismo var&#237;a. La relaci&#243;n entre el polimorfismo K121Q y la sensibilidad a la acci&#243;n de la insulina fue demostrada en individuos Cauc&#225;sicos<sup>19-21</sup>, pero no en todos los estudios<sup>20,22,23</sup>. La ausencia del efecto del alelo de riesgo demostrado en algunos grupos puede ser el resultado de diferencias en la carga gen&#233;tica de estas poblaciones, o puede deberse al hecho de que el polimorfismo est&#225; en desequilibrio con otras variantes gen&#233;ticas no identificadas.</p>
      <p>La asociaci&#243;n del alelo 121Q con el riesgo y el agravamiento de la ECI fue evaluada recientemente en un estudio caso-control que incluy&#243; individuos de Italia y de los Estados Unidos<sup>6</sup>. En ese estudio, los autores no demostraron una asociaci&#243;n significativa entre el polimorfismo K121Q y la presencia de ECI en pacientes con DM tipo 2. No obstante, los eventos isqu&#233;micos aparecieron en edad m&#225;s temprana en el grupo de pacientes con alelo Q, a&#250;n con an&#225;lisis ajustado seg&#250;n sexo, IMC, tabaquismo, hipertensi&#243;n y lugar de reclutamiento (P=0,04). El dise&#241;o transversal del presente estudio impide cualquier an&#225;lisis sobre la influencia de este polimorfismo en el curso de la ECI.</p>
      <p>Una posible limitaci&#243;n de este estudio es que se evalu&#243; s&#243;lo un polimorfismo del gen. Ello permite excluir la idea de que este polimorfismo est&#225; ligado a la ECI, pero no el gen ENPP1 <italic>per se</italic>, ya que el polimorfismo K121Q es s&#243;lo uno entre los m&#225;s estudiados. Otro aspecto podr&#237;a estar relacionado al criterio adoptado para la ECI. Se diagnostic&#243; ECI en un paciente cuando uno de los test evaluados (el cuestionario cardiovascular de la OMS, ECG en reposo, centellograma mioc&#225;rdico) result&#243; positivo. No poseemos informaciones detalladas sobre cu&#225;l test fue positivo en los 573 pacientes en este estudio transversal multic&#233;ntrico. No obstante, como todos los pacientes estudiados se sometieron al cuestionario cardiovascular de la OMS y al ECG en reposo, podemos afirmar que en el grupo de pacientes sin ECI, el 100% de estos test fueron negativos. Adem&#225;s, demostramos anteriormente<sup>13</sup> que la presencia de ECI de acuerdo al cuestionario cardiovascular de la OMS confiri&#243; un riesgo relativo para eventos card&#237;acos de 2,13 (95%CI 1,11-4,07; P = 0,022), a&#250;n mejor que el riesgo verificado por el ECG en reposo o el centellograma mioc&#225;rdico. Adem&#225;s, cuando el cuestionario cardiovascular de la OMS estaba asociado a un ECG normal, el valor predictivo negativo para eventos card&#237;acos fue del 82,1%. En esta situaci&#243;n, es probable que no sean necesarios test adicionales.</p>
      <p>En conclusi&#243;n, en esta muestra de pacientes brasileros blancos con DM tipo 2, el polimorfismo K121Q del gen ENPP1 no estuvo asociado a la presencia de ECI ni a fenotipos relacionados a la resistencia a la insulina o SM.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Agradecemos al Proyecto de N&#250;cleos de Excelencia del Ministerio de Ciencia y Tecnolog&#237;a (PRONEX), Consejo Nacional de Desarrollo Cient&#237;fico y Tecnol&#243;gico (CNPq) y el Fondo de Incentivo a la Investigaci&#243;n (FIPE) del Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre por el apoyo financiero.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>EL CNPq, FIPE - HCPA finaci&#243; parcialmente el presente estudio.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
