<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">zks4f3GjKTmy8wgp8kTbQLK</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00026</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000200026</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400226</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000200026</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Dissec&#231;&#227;o aguda de art&#233;ria coron&#225;ria ap&#243;s troca de valva a&#243;rtica</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Machado</surname>
            <given-names>Fernando de Paula</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sampaio</surname>
            <given-names>Roney Orismar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mazzucato</surname>
            <given-names>Fernanda Lopez</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tarasoutchi</surname>
            <given-names>Fl&#225;vio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Spina</surname>
            <given-names>Guilherme Sobreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Grinberg</surname>
            <given-names>Max</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital das Cl&#237;nicas </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Instituto do Cora&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>02</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>82</fpage>
      <lpage>85</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>05</day>
          <month>02</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>16</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>18</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A dissec&#231;&#227;o de aorta pode ocorrer tardiamente ap&#243;s cirurgia de troca de valva a&#243;rtica e raramente no primeiro m&#234;s p&#243;s-operat&#243;rio. A dissec&#231;&#227;o de art&#233;ria coronariana &#233; rara e normalmente ocorre depois de angiografia coronariana. Relata-se um caso raro de dissec&#231;&#227;o de art&#233;ria coron&#225;ria, seguido de infarto do mioc&#225;rdio, no p&#243;s-operat&#243;rio imediato de troca de valva a&#243;rtica com corre&#231;&#227;o e evolu&#231;&#227;o bem-sucedidas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Valva a&#243;rtica</kwd>
        <kwd>s&#237;ndrome coronariana aguda</kwd>
        <kwd>vasos coron&#225;rios</kwd>
        <kwd>dissec&#231;&#227;o</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>05</day>
        <month>05</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Dissec&#231;&#227;o aguda de art&#233;ria coron&#225;ria ap&#243;s troca de valva a&#243;rtica</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Fernando de Paula Machado; Roney Orismar Sampaio; Fernanda Lopez Mazzucato; Fl&#225;vio Tarasoutchi; Guilherme Sobreira Spina; Max Grinberg</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>A dissec&#231;&#227;o de aorta pode ocorrer tardiamente ap&#243;s cirurgia de troca de valva a&#243;rtica e raramente no primeiro m&#234;s p&#243;s-operat&#243;rio. A dissec&#231;&#227;o de art&#233;ria coronariana &#233; rara e normalmente ocorre depois de angiografia coronariana. Relata-se um caso raro de dissec&#231;&#227;o de art&#233;ria coron&#225;ria, seguido de infarto do mioc&#225;rdio, no p&#243;s-operat&#243;rio imediato de troca de valva a&#243;rtica com corre&#231;&#227;o e evolu&#231;&#227;o bem-sucedidas.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Valva a&#243;rtica/cirurgia, s&#237;ndrome coronariana aguda, vasos coron&#225;rios, dissec&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A preval&#234;ncia de dissec&#231;&#227;o de aorta ap&#243;s cirurgia de troca de valva a&#243;rtica &#233; estimada em 0,6%. Geralmente, ocorre de um m&#234;s a 16 anos ap&#243;s a cirurgia card&#237;aca. Al&#233;m disso, 13% dos pacientes com dissec&#231;&#227;o de aorta tiveram sua valva a&#243;rtica previamente substitu&#237;da<sup>1</sup>. A dissec&#231;&#227;o aguda de aorta ap&#243;s cirurgia card&#237;aca com circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea e prote&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio usando solu&#231;&#227;o cardiopl&#233;gica &#233; ainda mais rara (0,16% dos casos)<sup>2</sup>. Canula&#231;&#227;o da aorta tor&#225;cica associada a clampeamento e anastomose &#233; causa conhecida desse fen&#244;meno. A maioria dos casos &#233; reconhecida no intraoperat&#243;rio e prontamente corrigida.</p>
    <p>Dissec&#231;&#227;o de art&#233;ria coron&#225;ria pode ser ocorrer de forma isolada ou acompanhada de dissec&#231;&#227;o de aorta, geralmente ap&#243;s manipula&#231;&#227;o de cateter no momento de uma angiografia coronariana, ou at&#233; mesmo espontaneamente. A principal complica&#231;&#227;o &#233; a oclus&#227;o arterial que ocorre em 11% das angioplastias eletivas na era pr&#233;-<italic>stent</italic>. Essa incid&#234;ncia tem sido reduzida para menos de 1% com a introdu&#231;&#227;o dos <italic>stents</italic><sup>3</sup>.</p>
    <p>A seguir, descreve-se um caso de infarto agudo do mioc&#225;rdio causado por dissec&#231;&#227;o de art&#233;ria coron&#225;ria ap&#243;s substitui&#231;&#227;o de valva a&#243;rtica.</p>
    <p>
      <bold>Relato do caso</bold>
    </p>
    <p>Uma mulher de 73 anos, com hist&#243;ria de hipertens&#227;o, hipotireoidismo, asma e grave estenose a&#243;rtica associada com regurgita&#231;&#227;o a&#243;rtica moderada apresentava classe funcional III (New York Heart Association) no momento da cirurgia card&#237;aca. O eletrocardiograma do pr&#233;-operat&#243;rio mostrava hipertrofia ventricular esquerda (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1A</xref>). O ecocardiograma mostrou um gradiente m&#233;dio de 61 mmHg e um pico de gradiente de 105 mmHg, com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo de 0,65 (m&#233;todo Teicholz). A angiografia coronariana mostrava uma obstru&#231;&#227;o da art&#233;ria diagonal (de calibre reduzido e pequena extens&#227;o) de 80%, somada &#224; significativa hipertrofia ventricular esquerda, e um gradiente press&#243;rico entre ventr&#237;culo esquerdo e aorta de 80 mmHg.</p>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0082-00026-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Durante a cirurgia, foi encontrada valva a&#243;rtica tric&#250;spide e calcificada, a qual foi substitu&#237;da por pr&#243;tese biol&#243;gica n&#250;mero 23, com dura&#231;&#227;o da circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea de 84 minutos. O ato cir&#250;rgico decorreu sem intercorr&#234;ncias, exceto pela necessidade de controle da press&#227;o arterial sist&#234;mica com nitroprussiato de s&#243;dio.</p>
    <p>No segundo dia do p&#243;s-operat&#243;rio, observaram-se eleva&#231;&#227;o do segmento ST na parede anterosseptal (<xref ref-type="fig" rid="f1b">Figura 1B</xref>) e aumento de creatinofosfoquinase-MB. A paciente n&#227;o teve sintomas at&#233; o terceiro dia do p&#243;s-operat&#243;rio, quando apresentou dor anginosa t&#237;pica durante o repouso. Feita a hip&#243;tese diagn&#243;stica de infarto agudo do mioc&#225;rdico, foi encaminhada para angiografia coronariana de urg&#234;ncia (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2</xref>). A angiografia demonstrou dissec&#231;&#227;o desde o tronco da coron&#225;ria esquerda at&#233; seus ramos, ou seja, descendente anterior esquerda e circunflexa esquerda. A dissec&#231;&#227;o atingiu tamb&#233;m a art&#233;ria coron&#225;ria direita. A paciente foi submetida &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o coron&#225;ria: a art&#233;ria mam&#225;ria interna esquerda foi anastomosada com a descendente anterior esquerda, e realizou-se ponte de veia safena da aorta para o ramo marginal esquerdo da circunflexa e para a art&#233;ria coron&#225;ria direita. N&#227;o se observou dissec&#231;&#227;o na aorta.</p>
    <fig id="f1b">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0082-00026-gf02.jpg"/></fig>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0082-00026-gf03.jpg"/></fig>
    <p>Depois da revasculariza&#231;&#227;o, a paciente permaneceu bem com resolu&#231;&#227;o da angina e normaliza&#231;&#227;o do eletrocardiograma.</p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios</bold>
    </p>
    <p>Descreve-se um caso de dissec&#231;&#227;o de art&#233;ria coron&#225;ria ap&#243;s cirurgia de troca de valva a&#243;rtica, provavelmente decorrente de hipertens&#227;o no intraoperat&#243;rio e p&#243;s-operat&#243;rio imediato. Infarto agudo do mioc&#225;rdio foi diagnosticado por eletrocardiograma e altera&#231;&#227;o de marcadores de necrose mioc&#225;rdica, e angina apareceu mais tardiamente. A presen&#231;a de angina sem melhora com controle press&#243;rico determinou a urg&#234;ncia do estudo hemodin&#226;mico com subsequente tratamento cir&#250;rgico.</p>
    <p>Embora n&#227;o muito frequentes, h&#225; relatos de casos de dissec&#231;&#227;o da aorta ap&#243;s a troca valvar a&#243;rtica. Entretanto, os autores n&#227;o encontraram descri&#231;&#245;es de casos em que houvesse dissec&#231;&#227;o da art&#233;ria coron&#225;ria ap&#243;s a substitui&#231;&#227;o da valva a&#243;rtica<sup>1,2</sup>. A fragilidade ou pequena espessura na parede a&#243;rtica, usualmente por defici&#234;ncia de col&#225;geno, e regurgita&#231;&#227;o a&#243;rtica s&#227;o fatores de risco independentes para o aparecimento de dissec&#231;&#227;o de aorta proximal no momento da troca da valva a&#243;rtica. Outros fatores de risco incluem hipertens&#227;o e valva bic&#250;spide<sup>4</sup>.</p>
    <p>A dissec&#231;&#227;o de aorta no intraoperat&#243;rio &#233; rara, mas uma s&#233;ria complica&#231;&#227;o ap&#243;s cirurgia card&#237;aca, e sua incid&#234;ncia varia de 0,16% a 0,25%<sup>5</sup>. Fatores predisponentes s&#227;o aterosclerose, hipertens&#227;o significativa, necrose medial c&#237;stica, doen&#231;as vasculares do col&#225;geno e uma fina ou dilatada aorta ascendente<sup>5,6</sup>. A dissec&#231;&#227;o &#233; frequentemente identificada ap&#243;s desclampeamento a&#243;rtico, mas poder&#225; tamb&#233;m ocorrer no momento da canula&#231;&#227;o, do campleamento ou da decanula&#231;&#227;o. Nessa situa&#231;&#227;o, um ecocardiograma transesof&#225;gico &#233; um m&#233;todo bom e pr&#225;tico para confirmar o diagn&#243;stico. Se a expans&#227;o da dissec&#231;&#227;o &#233; limitada, uma t&#233;cnica de plicatura pequena pode ser usada sem mobiliza&#231;&#227;o da c&#226;nula a&#243;rtica.</p>
    <p>Quando ocorrem grandes dissec&#231;&#245;es ou constata-se s&#237;ndrome do baixo d&#233;bito, a c&#226;nula deve ser removida para outro acesso arterial, como as art&#233;rias femoral e axilar<sup>7</sup>. No caso em discuss&#227;o, n&#227;o houve nenhuma intercorr&#234;ncia durante o ato cir&#250;rgico que pudesse ser indicada como a causa da dissec&#231;&#227;o da coron&#225;ria.</p>
    <p>Infarto agudo do mioc&#225;rdio pode ocorrer ap&#243;s cirurgia card&#237;aca, principalmente ap&#243;s revasculariza&#231;&#227;o coronariana. M&#233;todos modernos de prote&#231;&#227;o mioc&#225;rdica e t&#233;cnicas cir&#250;rgicas t&#234;m sido desenvolvidos. No entanto, observam-se casos ocasionais de doen&#231;a ateroscler&#243;tica na por&#231;&#227;o distal das art&#233;rias coron&#225;rias, espasmo, embolia ou trombo em vasos nativos ou enxertados<sup>7</sup>. Outras causas de isquemia mioc&#225;rdica s&#227;o inadequada prote&#231;&#227;o mioc&#225;rdica durante cirurgia, aumento da demanda de oxig&#234;nio, como visto em pacientes com hipertrofia ventricular esquerda, e instabilidade hemodin&#226;mica. O diagn&#243;stico de infarto agudo no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia card&#237;aca pode ser dif&#237;cil por causa da aus&#234;ncia de dor enquanto h&#225; seda&#231;&#227;o e analgesia e frequente eleva&#231;&#227;o de marcadores de necrose mioc&#225;rdica por manipula&#231;&#227;o cir&#250;rgica. Na paciente em quest&#227;o, havia uma &#250;nica obstru&#231;&#227;o pr&#233;via de art&#233;ria coron&#225;ria num ramo de pouca import&#226;ncia e hipertrofia ventricular esquerda, no entanto o aumento enzim&#225;tico associado com a angina indicou necessidade de angiografia coronariana.</p>
    <p>A dissec&#231;&#227;o de art&#233;ria coron&#225;ria pode causar infarto do mioc&#225;rdio, principalmente depois de angioplastia coronariana percut&#226;nea transluminal. Outra forma rara &#233; a dissec&#231;&#227;o espont&#226;nea das art&#233;rias coron&#225;rias. A grande maioria (80%) ocorre em mulheres jovens no per&#237;odo periparto ou naquelas que utilizam contraceptivos orais. O tratamento &#233; vari&#225;vel, mas segue o procedimento usual de outras causas de infarto agudo do mioc&#225;rdio<sup>8</sup>.</p>
    <p>Descrevemos um raro caso de dissec&#231;&#227;o de art&#233;ria coron&#225;ria ap&#243;s cirurgia de troca de valva a&#243;rtica, provavelmente decorrente de hipertens&#227;o no intraoperat&#243;rio e p&#243;s-operat&#243;rio imediato. O infarto agudo do mioc&#225;rdio foi diagnosticado por altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas e de marcadores laboratoriais de necrose mioc&#225;rdica, com aparecimento de angina tardiamente. Sua refratariedade indicou cinecoronariografia de urg&#234;ncia com subsequente tratamento cir&#250;rgico.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Roney Orismar Sampaio </p>
        <p> Divis&#227;o de Cl&#237;nica - Unidade de Cardiopatias Valvares </p>
        <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o </p>
        <p> Av. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44, andar AB </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="orismar@cardiol.br">orismar@cardiol.br</email>, </p>
        <p><email xlink:href="sampaioroney@yahoo.com.br">sampaioroney@yahoo.com.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="val_roney@incor.usp.br">val_roney@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 16/09/08; revisado recebido em 05/02/09; aceito em 18/08/09</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. von Kodolitsch    Y, Simic O, Schwartz A, Dresler C, Loose R, Staudt M, et al. Predictors of proximal    aortic dissection at the time of aortic valve replacement. Circulation. 1999;    100: II287-II294.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Predictors of proximal aortic dissection at the time of aortic valve replacement</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>II287</fpage>
          <lpage>II294</lpage>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>von Kodolitsch</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simic</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwartz</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dresler</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Loose</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Staudt</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Still RJ, Hilgenberg    AD, Akins CW, Daggett WM, Buckley MJ. Intraoperative aortic dissection. Ann    Thorac Surg. 1992; 53 (3): 374-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intraoperative aortic dissection</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>374</fpage>
          <lpage>9.</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Still</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hilgenberg</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akins</surname>
              <given-names>CW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Daggett</surname>
              <given-names>WM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buckley</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Rogers JH, Lasala    JM. Coronary artery dissection and perforation complicating percutaneous coronary    intervention. J Invasive Cardiol. 2004; 16 (9): 493-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary artery dissection and perforation complicating percutaneous coronary intervention</article-title>
          <source>J Invasive Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>493</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rogers</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lasala</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Shen CH, Wu    CC, Hung CM, Ho WM. Intraoperative aortic dissectiona case report. Acta    Anaesthesiol Sin. 2002; 40 (2): 85-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intraoperative aortic dissection-a case report</article-title>
          <source>Acta Anaesthesiol Sin</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>85</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shen</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wu</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hung</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ho</surname>
              <given-names>WM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Sakakibara Y,    Matsuda K, Sato F, Matsuzaki K, Jikuya T, Mitsui T. Aortic dissection complicating    cardiac surgery in a patient with calcified ascending aorta. Jpn J Thorac Cardiovasc    Surg. 1999; 47 (12): 625-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aortic dissection complicating cardiac surgery in a patient with calcified ascending aorta</article-title>
          <source>Jpn J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>625</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sakakibara</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsuda</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sato</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsuzaki</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jikuya</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mitsui</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Shinichi M,    Akihiko U, Toshiaki A, Yuichi U. Management of intraoperative aortic dissection    with a direct cannulation on the intimal flap. Interactive Cardiovascular and    Thoracic Surgery. 2003; 2: 636-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Management of intraoperative aortic dissection with a direct cannulation on the intimal flap</article-title>
          <source>Interactive Cardiovascular and Thoracic Surgery</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>636</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shinichi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akihiko</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Toshiaki</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yuichi</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Obarski TP,    Loop FD, Cosgrove DM, Lytle BW, Stewart WJ. Frequency of acute myocardial infarction    in valve repairs versus valve replacement for pure mitral regurgitation. Am    J Cardiol. 1990; 65 (13): 887-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Frequency of acute myocardial infarction in valve repairs versus valve replacement for pure mitral regurgitation</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>887</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <issue>13</issue>
          <volume>65</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Obarski</surname>
              <given-names>TP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Loop</surname>
              <given-names>FD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cosgrove</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lytle</surname>
              <given-names>BW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stewart</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Leone F, Macchiusi    A, Ricci R, Cerquetani E, Reynaud M. Acute myocardial infarction from spontaneous    coronary artery dissection a case report and review of the literature. Cardiol    Rev. 2004; 12 (1): 3-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute myocardial infarction from spontaneous coronary artery dissection a case report and review of the literature</article-title>
          <source>Cardiol Rev</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>3</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Leone</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macchiusi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ricci</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cerquetani</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reynaud</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Acute coronary artery dissection after aortic valve replacement</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Late aortic dissection can occur after aortic valve replacement surgery, but rarely in the first postoperative month. Coronary artery dissection is rare and usually occurs after coronary angiography. We report a rare case of coronary artery dissection followed by myocardial infarction in the immediate postoperative period of a successful aortic valve replacement with a good postoperative evolution.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Aortic valve</kwd>
        <kwd>acute coronary syndrome</kwd>
        <kwd>coronary vessels</kwd>
        <kwd>dissection</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Acute coronary artery dissection after aortic valve replacement</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Fernando de Paula Machado; Roney Orismar Sampaio; Fernanda Lopez Mazzucato; Fl&#225;vio Tarasoutchi; Guilherme Sobreira Spina; Max Grinberg</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>Late aortic dissection can occur after aortic valve replacement surgery, but rarely in the first postoperative month. Coronary artery dissection is rare and usually occurs after coronary angiography. We report a rare case of coronary artery dissection followed by myocardial infarction in the immediate postoperative period of a successful aortic valve replacement with a good postoperative evolution.</p>
      <p><bold>Key Words:</bold> Aortic valve / surgery; acute coronary syndrome; coronary vessels; dissection.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The prevalence of aortic dissection after aortic valve replacement surgery is estimated at 0.6%. Usually, it occurs one month to 16 years after the cardiac surgery. In addition, 13% of patients with aortic dissection had previously undergone aortic valve replacement<sup>1</sup>. Aortic dissection after cardiac surgery with cardiopulmonary bypass and myocardial protection using cardioplegic solution is even rarer (0.16% of cases)<sup>2</sup>. Cannulation of the thoracic aorta associated with clamping and anastomosis is a known cause of this phenomenon. Most cases are recognized during surgery and promptly corrected.</p>
      <p>Coronary artery dissection can occur by itself or accompanied by aortic dissection, usually after catheter manipulation at the time of coronary angiography, or even spontaneously. The main complication is arterial occlusion, which used to occur in 11% of angioplasties in the pre-stent era. The incidence of this event has been reduced to less than 1% with the introduction of stents<sup>3</sup>.</p>
      <p>Below we give the description of a case of acute myocardial infarction caused by coronary artery dissection after aortic valve replacement.</p>
      <p>
        <bold>Case Report</bold>
      </p>
      <p>A 73-year old woman, with a history of high blood pressure, hypothyroidism, asthma, and severe aortic stenosis associated with moderate aortic regurgitation had functional class III (New York Heart Association) at the time of surgery. The electrocardiogram showed preoperative left ventricular hypertrophy (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Fig. 1A</xref>). The echocardiogram showed a mean gradient of 61 mmHg, and a peak gradient of 105 mmHg, with a left ventricular ejection fraction of 0.65 (Teicholz method). The coronary angiography showed an 80% obstruction of the diagonal artery (small caliber and short length), coupled with significant left ventricular hypertrophy, and an 80 mmHg pressure gradient between the left ventricle and the aorta.</p>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0082-00026-gf01-en.jpg"/></fig>
      <fig id="f1b-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0082-00026-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>During surgery, we found a calcified tricuspid aortic valve, which was replaced by a bioprosthesis number 23; the cardiopulmonary bypass time was 84 minutes. The surgery had no complications, except for the infusion of sodium nitroprusside for blood pressure control.</p>
      <p>On the second day after surgery, an ST-segment elevation in the anteroseptal wall (<xref ref-type="fig" rid="f1b-body2">Figure 1B</xref>) and increased creatinine kinase MB levels were observed. The patient had no symptoms until the third day after surgery, when she presented typical anginal pain at rest. Once the diagnosis of acute myocardial infarction was hypothesized, she was referred for emergency coronary angiography (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figure 2</xref>). The angiography showed a dissection extending from the left main coronary artery to its branches, i.e., the left anterior descending artery and the left circumflex artery. The dissection also affected the right coronary artery. The patient underwent coronary artery bypass grafting surgery: the left internal mammary artery was anastomosed to the left anterior descending artery, and saphenous vein grafts were placed from the aorta to the left marginal branch of the circumflex artery and to the right coronary artery. There was no dissection of the aorta.</p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0082-00026-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>After revascularization, the patient remained in good condition, with resolution of angina and ECG abnormalities.</p>
      <p>
        <bold>Comments</bold>
      </p>
      <p>We describe a case of coronary artery dissection after aortic valve replacement surgery, probably due to high blood pressure in the perioperative and postoperative periods. Acute myocardial infarction was diagnosed by electrocardiogram changes and myocardial necrosis markers, and angina appeared later on. There was no relief of angina after blood pressure control, leading to an urgent hemodynamic study with subsequent surgical treatment.</p>
      <p>Although not very common, there are case reports of aortic dissection after aortic valve replacement. However, the authors have found no descriptions of cases in which a coronary artery dissection occurred after aortic valve replacement<sup>1,2</sup>. Aortic wall weakness or thinness, usually due to collagen deficiency, and aortic regurgitation are independent risk factors for the occurrence of proximal aortic dissection at the time of aortic valve replacement. Other risk factors include high blood pressure and a bicuspid valve<sup>4</sup>.</p>
      <p>Aortic dissection during surgery is a rare but serious complication after cardiac surgery, and its incidence varies from 0.16% to 0.25%<sup>5</sup>. Predisposing factors include atherosclerosis, significantly high blood pressure, cystic medial necrosis, collagen vascular diseases, and a thin or dilated ascending aorta<sup>5,6</sup>. The dissection is often identified after aortic declamping, but may also occur at the time of cannulation, clamping, or decannulation. In this situation, a transesophageal echocardiogram is a good and practical method to confirm the diagnosis. If the expansion of the dissection is limited, a small plication technique can be used without mobilization of the aortic cannula.</p>
      <p>When major dissections or low output syndrome occur, the cannula should be removed to another arterial access, such as the femoral and axillary arteries<sup>7</sup>. In our case, there were no complications during surgery that could be indicated as the cause of the coronary dissection.</p>
      <p>Acute myocardial infarction can occur after cardiac surgery, especially after coronary revascularization. Modern methods of myocardial protection and surgical techniques have been developed. However, occasionally there are cases of atherosclerotic disease in the distal coronary artery, spasm, embolism or thrombus in native vessels or grafts<sup>7</sup>. Other causes of myocardial ischemia are inadequate myocardial protection during surgery, increased oxygen demand, as seen in patients with left ventricular hypertrophy, and hemodynamic instability. The diagnosis of acute infarction in the postoperative period of a cardiac surgery can be difficult due to the absence of pain during sedation and analgesia, and the frequent elevation of myocardial necrosis markers by surgical manipulation. In this patient, there were a single prior obstruction of the coronary artery in a branch of little importance and left ventricular hypertrophy, but increased enzyme levels associated with angina indicated the need for coronary angiography.</p>
      <p>Coronary artery dissection can cause myocardial infarction, particularly after percutaneous transluminal coronary angioplasty. Another rare form is a spontaneous dissection of the coronary arteries. The vast majority (80%) occurs in young women in the postpartum period or in those who use oral contraceptives. The treatment varies, but follows the usual procedure for other causes of acute myocardial infarction<sup>8</sup>.</p>
      <p>Our patient was a rare case of coronary artery dissection after aortic valve replacement, probably due to high blood pressure in the perioperative and postoperative periods. Acute myocardial infarction was diagnosed by ECG changes and laboratory markers of myocardial necrosis with late onset of angina. Its refractoriness indicated coronary angiography with subsequent emergency surgical treatment.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Disecci&#243;n aguda de arteria coronaria tras reemplazo de v&#225;lvula a&#243;rtica</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>La disecci&#243;n de aorta puede ocurrir tard&#237;amente tras cirug&#237;a de reemplazo de v&#225;lvula a&#243;rtica y raramente en el primer mes postoperatorio. La disecci&#243;n de arteria coronaria es rara y normalmente ocurre despu&#233;s de angiograf&#237;a coronaria. Se relata un caso raro de disecci&#243;n de arteria coronaria, seguido de infarto de miocardio, en el postoperatorio inmediato de reemplazo de v&#225;lvula a&#243;rtica con correcci&#243;n y evoluci&#243;n exitosas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>V&#225;lvula a&#243;rtica</kwd>
        <kwd>s&#237;ndrome coronario agudo</kwd>
        <kwd>vasos coronarios</kwd>
        <kwd>disecci&#243;n</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Disecci&#243;n aguda de arteria coronaria tras reemplazo de v&#225;lvula a&#243;rtica</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Fernando de Paula Machado; Roney Orismar Sampaio; Fernanda Lopez Mazzucato; Fl&#225;vio Tarasoutchi; Guilherme Sobreira Spina; Max Grinberg</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o - Hospital de Cl&#237;nicas de la Universidad de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>La disecci&#243;n de aorta puede ocurrir tard&#237;amente tras cirug&#237;a de reemplazo de v&#225;lvula a&#243;rtica y raramente en el primer mes postoperatorio. La disecci&#243;n de arteria coronaria es rara y normalmente ocurre despu&#233;s de angiograf&#237;a coronaria. Se relata un caso raro de disecci&#243;n de arteria coronaria, seguido de infarto de miocardio, en el postoperatorio inmediato de reemplazo de v&#225;lvula a&#243;rtica con correcci&#243;n y evoluci&#243;n exitosas.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> V&#225;lvula a&#243;rtica/cirug&#237;a, s&#237;ndrome coronario agudo, vasos coronarios, disecci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Se estima la prevalencia de disecci&#243;n de aorta tras cirug&#237;a de reemplazo de v&#225;lvula a&#243;rtica en un 0,6%. Generalmente, ocurre de un mes a 16 a&#241;os tras la cirug&#237;a cardiaca. Adem&#225;s de ello, el 13% de los pacientes con disecci&#243;n de aorta tuvieron su v&#225;lvula a&#243;rtica previamente substitu&#237;da<sup>1</sup>. La disecci&#243;n aguda de aorta tras cirug&#237;a card&#237;aca con circulaci&#243;n extracorp&#243;rea y protecci&#243;n del miocardio usando soluci&#243;n cardiopl&#233;jica es todav&#237;a m&#225;s rara (0,16% dos casos)<sup>2</sup>. Canulaci&#243;n de la aorta tor&#225;cica asociada a pinzamiento y anastomosis es causa conocida de este fen&#243;meno. La mayor&#237;a de los casos se reconoce en el intraoperatorio y se corrige prontamente.</p>
      <p>Disecci&#243;n de arteria coronaria puede ocurrir de forma aislada o acompa&#241;ada de disecci&#243;n de aorta, generalmente tras manipulaci&#243;n de cat&#233;ter en el momento de una angiograf&#237;a coronaria, o incluso espont&#225;neamente. La principal complicaci&#243;n es la oclusi&#243;n arterial que ocurre en el 11% de las angioplastias electivas en la era pre <italic>stent</italic>. Esta incidencia se viene reduciendo para menos del 1% con la introducci&#243;n de los <italic>stents</italic><sup>3</sup>.</p>
      <p>Sigue a continuaci&#243;n, se describe un caso de infarto agudo de miocardio causado por disecci&#243;n de arteria coronaria tras sustituci&#243;n de v&#225;lvula a&#243;rtica.</p>
      <p>
        <bold>Caso cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>Una mujer de 73 a&#241;os, con historia de hipertensi&#243;n, hipotiroidismo, asma y severa estenosis a&#243;rtica asociada con regurgitaci&#243;n a&#243;rtica moderada presentaba clase funcional III (<italic>New York Heart Association</italic>) al momento de la cirug&#237;a cardiaca. El electrocardiograma del preoperatorio revelaba hipertrofia ventricular izquierda (<xref ref-type="fig" rid="f1a-body3">Figura 1A</xref>). El ecocardiograma evidenci&#243; un gradiente promedio de 61 mmHg y un pico de gradiente de 105 mmHg, con fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo de 0,65 (m&#233;todo Teicholz). La angiograf&#237;a coronaria revelaba una obstrucci&#243;n de la arteria diagonal (de calibre reducido y peque&#241;a extensi&#243;n) del 80%, sumada a la significativa hipertrofia ventricular izquierda, y un gradiente de presi&#243;n entre ventr&#237;culo izquierdo y aorta de 80 mmHg.</p>
      <fig id="f1a-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0082-00026-gf01-es.jpg"/></fig>
      <fig id="f1b-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0082-00026-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>Durante la cirug&#237;a, se encontr&#243; v&#225;lvula a&#243;rtica tric&#250;spide y calcificada, la que se sustituy&#243; por pr&#243;tesis biol&#243;gica n&#250;mero 23, con duraci&#243;n de la circulaci&#243;n extracorp&#243;rea de 84 minutos. El acto quir&#250;rgico transcurri&#243; sin intercurrencias, a excepci&#243;n por la necesidad de control de la presi&#243;n arterial sist&#233;mica con nitroprusiato de sodio.</p>
      <p>En el segundo d&#237;a del postoperatorio, se observaron elevaci&#243;n del segmento ST en la pared anteroseptal (<xref ref-type="fig" rid="f1b-body3">Figura 1B</xref>) y aumento de creatinfosfoquinasa fracci&#243;n MB. La paciente no tuvo s&#237;ntomas hasta el tercer d&#237;a del postoperatorio, cuando present&#243; dolor anginoso t&#237;pico durante el reposo. Tras efectuada la hip&#243;tesis diagn&#243;stica de infarto agudo de miocardio, se la remiti&#243; a angiograf&#237;a coronaria de urgencia (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figura 2</xref>). La angiograf&#237;a evidenci&#243; disecci&#243;n desde el tronco de la coronaria izquierda hasta sus ramas: descendente anterior izquierda y circunfleja izquierda. La disecci&#243;n alcanz&#243; tambi&#233;n la arteria coronaria derecha. La paciente se someti&#243; a la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n coronaria: la arteria mamaria interna izquierda fue anastomosada con la descendente anterior izquierda, y se efectu&#243; puente con vena safena de la aorta para la rama marginal izquierda de la circunfleja y para la arteria coronaria derecha. No se observ&#243; disecci&#243;n en la aorta.</p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-02-0082-00026-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>Despu&#233;s de la revascularizaci&#243;n, la paciente permaneci&#243; bien con resoluci&#243;n de angina y normalizaci&#243;n del electrocardiograma.</p>
      <p>
        <bold>Comentarios</bold>
      </p>
      <p>Se describe un caso de disecci&#243;n de arteria coronaria tras cirug&#237;a de reemplazo de v&#225;lvula a&#243;rtica, probablemente trascurre de hipertensi&#243;n en el intraoperatorio y postoperatorio inmediato. Infarto agudo de miocardio se diagnosticado por electrocardiograma y alteraci&#243;n de marcadores de necrosis mioc&#225;rdica, y angina apareci&#243; m&#225;s tard&#237;amente. La presencia de angina sin mejora con control de presi&#243;n determin&#243; la urgencia del estudio hemodin&#225;mico con subsiguiente tratamiento quir&#250;rgico.</p>
      <p>Aunque no muy frecuentes, hay casos cl&#237;nicos de disecci&#243;n de la aorta tras el reemplazo de la v&#225;lvula a&#243;rtica. No obstante, los autores no encontraron descripciones de casos en que hubiera disecci&#243;n de la arteria coronaria tras la sustituci&#243;n de la v&#225;lvula a&#243;rtica<sup>1,2</sup>. La fragilidad o peque&#241;o espesor en la pared a&#243;rtica, usualmente por deficiencia de col&#225;geno, y regurgitaci&#243;n a&#243;rtica son factores de riesgo independientes para el aparecimiento de disecci&#243;n de aorta proximal al momento del reemplazo de la v&#225;lvula a&#243;rtica. Otros factores de riesgo incluyen hipertensi&#243;n y v&#225;lvula bic&#250;spide<sup>4</sup>.</p>
      <p>La disecci&#243;n de aorta en el intraoperatorio es rara, pero una seria complicaci&#243;n tras cirug&#237;a cardiaca, y su incidencia var&#237;a de un 0,16% a un 0,25%<sup>5</sup>. Factores predisponentes son aterosclerosis, hipertensi&#243;n significativa, necrosis medial c&#237;stica, enfermedades vasculares del col&#225;geno y una fina o dilatada aorta ascendente<sup>5,6</sup>. La disecci&#243;n es frecuentemente identificada tras el desclampeo a&#243;rtico, sin embargo podr&#225; tambi&#233;n ocurrir al momento de la canulaci&#243;n, del campleo o de la decanulaci&#243;n. En esta situaci&#243;n, un ecocardiograma transesof&#225;gico es un m&#233;todo bueno y pr&#225;ctico para confirmar el diagn&#243;stico. Si la expansi&#243;n de la disecci&#243;n es limitada, una t&#233;cnica de plicatura peque&#241;a se puede utilizar sin que se mueva la c&#225;nula a&#243;rtica.</p>
      <p>Cuando ocurren grandes disecciones o se constata s&#237;ndrome del bajo d&#233;bito, la c&#225;nula se debe remover para otro acceso arterial, como las arterias femoral y axilar<sup>7</sup>. En el caso en discusi&#243;n, no hubo ninguna intercurrencia durante el acto quir&#250;rgico que pudiera indicarse como la causa de la disecci&#243;n de la coronaria.</p>
      <p>Infarto agudo de miocardio puede ocurrir despu&#233;s de cirug&#237;a cardiaca, principalmente tras revascularizaci&#243;n coronaria. M&#233;todos modernos de protecci&#243;n mioc&#225;rdica y t&#233;cnicas quir&#250;rgicas se vienen desarrollando. No obstante, se observan casos ocasionales de enfermedad ateroscler&#243;tica en la porci&#243;n distal de las arterias coronaria, espasmo, embolia o trombo en vasos nativos o injertados<sup>7</sup>. Otras causas de isquemia mioc&#225;rdica son la inadecuada protecci&#243;n mioc&#225;rdica durante cirug&#237;a, el aumento de la demanda de ox&#237;geno, como se pudo notar en pacientes con hipertrofia ventricular izquierda, y la inestabilidad hemodin&#225;mica. El diagn&#243;stico de infarto agudo en el postoperatorio de cirug&#237;a cardiaca puede ser dif&#237;cil a causa de la ausencia de dolor mientras hay sedaci&#243;n y analgesia y frecuente elevaci&#243;n de marcadores de necrosis mioc&#225;rdica por manipulaci&#243;n quir&#250;rgica. En la paciente en cuesti&#243;n, hab&#237;a una &#250;nica obstrucci&#243;n previa de arteria coronaria en una rama de poca importancia e hipertrofia ventricular izquierda, sin embargo el aumento enzim&#225;tico asociado con la angina indic&#243; necesidad de angiograf&#237;a coronaria.</p>
      <p>La disecci&#243;n de arteria coronaria puede causar infarto del miocardio, principalmente despu&#233;s de angioplastia coronaria percut&#225;nea transluminal. Otra forma rara es la disecci&#243;n espont&#225;nea de las arterias coronaria. La gran mayor&#237;a (80%) ocurre en mujeres j&#243;venes en el per&#237;odo periparto o en aquellas que utilizan contraceptivos orales. El tratamiento es variable, pero sigue el procedimiento usual de otras causas de infarto agudo de miocardio.</p>
      <p>Describimos un raro caso de disecci&#243;n de arteria coronaria tras cirug&#237;a de reemplazo de v&#225;lvula a&#243;rtica, que probablemente trascurre de hipertensi&#243;n en el intraoperatorio y postoperatorio inmediato. El infarto agudo de miocardio se diagnostic&#243; por medio de alteraciones electrocardiogr&#225;ficas y marcadores laboratoriales de necrosis mioc&#225;rdica, y con aparecimiento de angina m&#225;s tard&#237;amente. Su refractariedad se&#241;al&#243; cinecoronariograf&#237;a de urgencia con subsiguiente tratamiento quir&#250;rgico.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
