<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">sCk4fjC8tJcySqqwDMrgKZq</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00026</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000100026</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400126</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000100026</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Atualiza&#231;&#227;o Cl&#237;nica</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Intera&#231;&#227;o entre especialidades: miocardiopatia dilatada e neoplasia de mama HER2 positiva</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sanches</surname>
            <given-names>Solange Moraes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>Jairo Montemor Augusto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital A. C. Camargo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Departamento de Oncologia Cl&#237;nica </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Irmandade da Santa Casa de Miseric&#243;rdia de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Departamento de Cardiologia </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>e11</fpage>
      <lpage>e15</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>06</day>
          <month>05</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>05</day>
          <month>05</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>06</day>
          <month>05</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>O progresso no conhecimento dos mecanismos da doen&#231;a e suas potenciais possibilidades de tratamento, t&#234;m com o incremento da pesquisa b&#225;sica, trazido a algumas situa&#231;&#245;es inusitadas. Como quando algo observado em uma situa&#231;&#227;o espec&#237;fica, definida na pr&#225;tica cl&#237;nica, pode ser transportado para o laborat&#243;rio, instigando a investiga&#231;&#227;o de uma prov&#225;vel terap&#234;utica em uma doen&#231;a n&#227;o relacionada e fazendo o caminho inverso da "bench-to-bedside". Nos &#250;ltimos anos, o uso de um anticorpo monoclonal, o trastuzumabe, mostrou-se imprescind&#237;vel no tratamento das neoplasias de mama com amplifica&#231;&#227;o/superexpress&#227;o de HER2, com ganho de sobrevida significativo nos contextos adjuvante e terap&#234;utico. A observa&#231;&#227;o da ocorr&#234;ncia de cardiotoxicidade induzida pelo trastuzumabe, assim como a identifica&#231;&#227;o dos mecanismos relacionados a esse efeito colateral, possibilitaram a pesquisa desses mesmos fatores na miocardiopatia dilatada, de uma forma muito interessante.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Cardiomiopatia dilatada</kwd>
        <kwd>neoplasias da mama</kwd>
        <kwd>trastuzumabe</kwd>
        <kwd>anticorpos monoclonais</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ATUALIZA&#199;&#195;O CL&#205;NICA</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Intera&#231;&#227;o entre especialidades: miocardiopatia dilatada e neoplasia de mama HER2 positiva</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Solange Moraes Sanches<sup>I</sup>; Jairo Montemor Augusto Silva<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Departamento de Oncologia Cl&#237;nica do Hospital A.C.Camargo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Departamento de Cardiologia da Santa Casa de Miseric&#243;rdia<sup>2</sup>,S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>O progresso no conhecimento dos mecanismos da doen&#231;a e suas potenciais possibilidades de tratamento, t&#234;m com o incremento da pesquisa b&#225;sica, trazido a algumas situa&#231;&#245;es inusitadas. Como quando algo observado em uma situa&#231;&#227;o espec&#237;fica, definida na pr&#225;tica cl&#237;nica, pode ser transportado para o laborat&#243;rio, instigando a investiga&#231;&#227;o de uma prov&#225;vel terap&#234;utica em uma doen&#231;a n&#227;o relacionada e fazendo o caminho inverso da "<italic>bench-to-bedside</italic>". Nos &#250;ltimos anos, o uso de um anticorpo monoclonal, o trastuzumabe, mostrou-se imprescind&#237;vel no tratamento das neoplasias de mama com amplifica&#231;&#227;o/superexpress&#227;o de HER2, com ganho de sobrevida significativo nos contextos adjuvante e terap&#234;utico. A observa&#231;&#227;o da ocorr&#234;ncia de cardiotoxicidade induzida pelo trastuzumabe, assim como a identifica&#231;&#227;o dos mecanismos relacionados a esse efeito colateral, possibilitaram a pesquisa desses mesmos fatores na miocardiopatia dilatada, de uma forma muito interessante.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Cardiomiopatia dilatada, neoplasias da mama, trastuzumabe, anticorpos monoclonais.</p>
    <p>
      <bold>A fam&#237;lia de receptores ErbB</bold>
    </p>
    <p>A fam&#237;lia dos receptores de fator de crescimento epid&#233;rmico (EGFR) ou ErbB pertence &#224; subclasse 1 da superfam&#237;lia dos receptores de tirosina quinase. H&#225; quatro membros dessa fam&#237;lia:</p>
    <p>1) ErbB1 - EGFR, HER1</p>
    <p>2) ErbB2 - HER 2/neu</p>
    <p>3) ErbB3 - HER 3</p>
    <p>4) ErbB4 - HER4</p>
    <p>Esses receptores possuem uma por&#231;&#227;o extracelular (onde h&#225; o s&#237;tio de liga&#231;&#227;o), uma por&#231;&#227;o transmembrana e um dom&#237;nio citoplasm&#225;tico da tirosina quinase. A liga&#231;&#227;o &#224; por&#231;&#227;o extracelular de EGFR, HER3 e HER4 induz &#224; forma&#231;&#227;o de homo e heterod&#237;meros, com prefer&#234;ncia de recrutamento de HER2 como parte do d&#237;mero<sup>1</sup>. H&#225; como consequ&#234;ncia a ativa&#231;&#227;o do dom&#237;nio intr&#237;nseco da quinase e a fosforila&#231;&#227;o de res&#237;duos espec&#237;ficos de tirosina no citoplasma, levando &#224; ativa&#231;&#227;o de sinais intracelulares que promovem crescimento, prolifera&#231;&#227;o, diferencia&#231;&#227;o e migra&#231;&#227;o celular<sup>1-4</sup>.</p>
    <p>As neuregulinas s&#227;o um grupo de prote&#237;nas que promovem seletivamente a heterodimeriza&#231;&#227;o entre HER2 e HER3, ou HER4, e que se mostram importantes na fun&#231;&#227;o cardiovascular normal<sup>5</sup>. As neuregulinas s&#227;o liberadas da superf&#237;cie do endoc&#225;rdio e das c&#233;lulas endoteliais, com um efeito par&#225;crino nos cardiomi&#243;citos, com import&#226;ncia no desenvolvimento e manuten&#231;&#227;o da integridade funcional e estrutural do cora&#231;&#227;o adulto<sup>6-9</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Receptores ErbB e carcinog&#234;nese</bold>
    </p>
    <p>Toda esta fam&#237;lia de receptores est&#225; envolvida na carcinog&#234;nese, particularmente EGFR e HER2. Via de regra, tumores com altera&#231;&#245;es nesses receptores apresentam uma evolu&#231;&#227;o mais agressiva, com pior evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica para seus portadores<sup>10</sup>. V&#225;rios tipos de altera&#231;&#245;es s&#227;o identificadas em tumores, como a amplifica&#231;&#227;o g&#234;nica, a superexpress&#227;o dos receptores ou seus ligantes, muta&#231;&#245;es, ou perda dos controles regulat&#243;rios negativos<sup>3</sup>.</p>
    <p>A amplifica&#231;&#227;o de HER2 no c&#226;ncer de mama &#233; observada em 25% a 30% dos casos e correlaciona-se com sobrevida livre de doen&#231;a e sobrevida global reduzidas<sup>11,12</sup>. Essa superexpress&#227;o ocorre tanto no tumor prim&#225;rio como nas met&#225;stases, sugerindo um potencial benef&#237;cio de uma terap&#234;utica anti-HER2 para essa patologia.</p>
    <p>
      <bold>Trastuzumabe</bold>
    </p>
    <p>O trastuzumabe &#233; um anticorpo monoclonal humanizado direcionado diretamente contra a por&#231;&#227;o extracelular de HER2. Seu mecanismo de a&#231;&#227;o n&#227;o &#233; totalmente conhecido, por&#233;m sabe-se que h&#225; o envolvimento de respostas imunes mediadas (ADCC); inibi&#231;&#227;o da clivagem do HER2; inibi&#231;&#227;o de PI3K e da angiog&#234;nese; al&#233;m da informa&#231;&#227;o de que as c&#233;lulas tratadas com trastuzumabe permanecem na fase G1 do ciclo celular<sup>13</sup>.</p>
    <p>A utiliza&#231;&#227;o de trastuzumabe como tratamento adjuvante reduz o risco de reca&#237;da em aproximadamente 50%, determinando uma sobrevida livre de doen&#231;a significativamente maior que no grupo n&#227;o tratado, com redu&#231;&#227;o das taxas de mortalidade em cerca de 1/3<sup>14,15</sup>. No contexto neoadjuvante, em que a quimioterapia &#233; administrada previamente &#224; cirurgia, a adi&#231;&#227;o de trastuzumabe determinou uma taxa de respostas patol&#243;gicas completas de 66,7%, significativamente superior aos 25% encontrados com quimioterapia exclusiva<sup>16</sup>. Na doen&#231;a metast&#225;tica, o trastuzumabe determina um benef&#237;cio cl&#237;nico significativo, com aumento de 8,5 meses de sobrevida global quando associado &#224; quimioterapia com docetaxel, comparado ao tratamento exclusivo com quimioterapia (mediana de sobrevida de 31,2 meses com a associa&#231;&#227;o trastuzumabe-docetaxel <italic>versus</italic> 22,7 meses para docetaxel isolado)<sup>17</sup>.</p>
    <p>Nos estudos cl&#237;nicos, observou-se que a administra&#231;&#227;o de trastuzumabe isolado, sequencial ou em combina&#231;&#227;o com quimioterapia pode acarretar dano card&#237;aco, com redu&#231;&#227;o da for&#231;a de contra&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, habitualmente revers&#237;vel com a suspens&#227;o do agente. N&#227;o h&#225; documenta&#231;&#227;o de les&#227;o da c&#233;lula mioc&#225;rdica, como por exemplo, ocorre com a a&#231;&#227;o da antraciclina no m&#250;sculo card&#237;aco.</p>
    <p>A redu&#231;&#227;o assintom&#225;tica na fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, com necessidade de suspens&#227;o do trastuzumabe, ocorreu entre 3,5% e 17,3% das pacientes submetidas a estudos cl&#237;nicos com o anticorpo monoclonal associado &#224; quimioterapia<sup>15,18-21</sup>. A insufici&#234;ncia card&#237;aca sintom&#225;tica foi observada em 2,5% a 5,1 % dos casos tratados, com fal&#234;ncia mioc&#225;rdica severa (<italic>New York Heart Association</italic> - NYHA III/IV) e &#243;bito de 0% a 4,1%<sup>15,18-20</sup>. Essa variabilidade pode estar relacionada a condi&#231;&#245;es de sobrecarga card&#237;aca j&#225; existentes, como a hipertens&#227;o arterial e a doen&#231;a isqu&#234;mica coronariana, e ao tipo de quimioterapia utilizada. A disfun&#231;&#227;o card&#237;aca determinada pelo trastuzumabe &#233;, na maioria das vezes, atenuada ou revertida com a suspens&#227;o do agente. O tempo m&#233;dio para a recupera&#231;&#227;o &#233; de cerca de um m&#234;s e meio, independentemente do tratamento de suporte card&#237;aco. &#201; interessante observar que pacientes com melhora na fun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica podem ser novamente tratadas com o trastuzumabe, quando o benef&#237;cio cl&#237;nico oncol&#243;gico est&#225; determinado, com monitoriza&#231;&#227;o da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o card&#237;aca e uso de inibidores da enzima de convers&#227;o em car&#225;ter profil&#225;tico<sup>22</sup>.</p>
    <p>A disfun&#231;&#227;o card&#237;aca induzida pelo trastuzumabe parece ser devida, principalmente, &#224; inibi&#231;&#227;o da sinaliza&#231;&#227;o de ErbB2 dos cardiomi&#243;citos, associada a altera&#231;&#245;es na express&#227;o das prote&#237;nas BCL-X, com deple&#231;&#227;o de ATP e consequente disfun&#231;&#227;o contr&#225;til, sem, entretanto, acarretar altera&#231;&#245;es na estrutura celular<sup>23</sup>. &#201; uma situa&#231;&#227;o em que a disfun&#231;&#227;o card&#237;aca n&#227;o encontra correla&#231;&#227;o com les&#245;es nas c&#233;lulas mioc&#225;rdicas, tendo somente repercuss&#227;o funcional e n&#227;o morfol&#243;gica.</p>
    <p>A inibi&#231;&#227;o da sinaliza&#231;&#227;o da via intracelular mediada por ErbB2, pela a&#231;&#227;o do trastuzumabe, impede a resposta normal dos cardiomi&#243;citos aos fatores de sobrecarga card&#237;aca, interferindo nas vias das citoquinas gp130 e da neuregulina, e desregulando os mecanismos de manuten&#231;&#227;o da viabilidade mioc&#225;rdica, permitindo assim a instala&#231;&#227;o da disfun&#231;&#227;o card&#237;aca<sup>24</sup> (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1</xref>).</p>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0e11-00026-gf01.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Receptores ErbB e fun&#231;&#227;o card&#237;aca</bold>
    </p>
    <p>H&#225; uma correla&#231;&#227;o direta entre a fun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica e os n&#237;veis de ErbB em modelos animais e em humanos<sup>25,26</sup>. Nas situa&#231;&#245;es de disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica h&#225; baixos n&#237;veis de ErbB, com eleva&#231;&#227;o dos mesmos ap&#243;s melhora do funcionamento card&#237;aco com tratamento convencional efetivo<sup>26</sup>. Tamb&#233;m em modelos animais com redu&#231;&#227;o da express&#227;o g&#234;nica de ErbB2, observa-se cardiomiopatia dilatada, que mimetiza a cardiomiopatia dilatada em humanos<sup>27</sup>. Esses animais s&#227;o vi&#225;veis ao nascimento, por&#233;m, quando adultos, desenvolvem uma miocardiopatia grave que determina a morte por insufici&#234;ncia card&#237;aca. Na transi&#231;&#227;o da situa&#231;&#227;o de hipertrofia mioc&#225;rdica por sobrecarga de press&#227;o para a dilata&#231;&#227;o com fal&#234;ncia mioc&#225;rdica, tamb&#233;m &#233; observada a diminui&#231;&#227;o da express&#227;o da sinaliza&#231;&#227;o de ErbB2/ErbB4<sup>25</sup>. O uso de trastuzumabe, que impede a sinaliza&#231;&#227;o intracelular de HER2, tamb&#233;m cursa com um d&#233;ficit da fun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica semelhante &#224; cardiomiopatia dilatada<sup>21</sup> (<xref ref-type="fig" rid="f02">Figura 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0e11-00026-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A neuregulina, atrav&#233;s da ativa&#231;&#227;o de ErbB2 e ErbB4, promove a hipertrofia de cardiomi&#243;citos adultos e a prolifera&#231;&#227;o de cardiomi&#243;citos embrion&#225;rios, protegendo-os da apoptose<sup>9</sup>. A sinaliza&#231;&#227;o intracelular de ErbB2 e ErbB4 envolve a ativa&#231;&#227;o de uma serina-treonina quinase, a Akt, que fosforila e inativa prote&#237;nas importantes na media&#231;&#227;o da apoptose, impedindo a sua ocorr&#234;ncia<sup>28-30</sup> (<xref ref-type="fig" rid="f03">Figura 3</xref>). O efeito antiapopt&#243;tico de Akt n&#227;o ocorre isoladamente, dependendo provavelmente da intensidade da ativa&#231;&#227;o de Akt e necessitando da associa&#231;&#227;o de outros fatores, como IGLF-1 e cardiotrofina-1<sup>31</sup>. Em cardiomi&#243;citos adultos, a neuregulina promove a organiza&#231;&#227;o dos sarc&#244;meros, protege do desarranjo miofibrilar e inibe a apoptose<sup>6,9,32,33</sup>. Esse efeito "cardiot&#244;nico" da neuregulina ainda n&#227;o havia sido investigado no contexto da revers&#227;o da disfun&#231;&#227;o card&#237;aca.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0e11-00026-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Em um estudo pr&#233;-cl&#237;nico publicado por Liu e cols.<sup>34</sup> em 2006 observou-se a atividade da neuregulina na revers&#227;o da miocardiopatia induzida por infarto (ligadura da art&#233;ria descendente anterior), por droga (doxorrubicina) ou ap&#243;s miocardite induzida pelo v&#237;rus Coxsackie B3. Foi sintetizado um pept&#237;deo de 61 res&#237;duos de amino&#225;cidos, correspondente ao dom&#237;nio EGF-like da neuregulina, capaz de ativar a sinaliza&#231;&#227;o de ErbB. A administra&#231;&#227;o de neuregulina em um per&#237;odo de uma semana at&#233; dois meses ap&#243;s a instala&#231;&#227;o da insufici&#234;ncia card&#237;aca nesses animais, mostrou benef&#237;cios em termos de dimens&#245;es das c&#226;maras card&#237;acas e do desempenho sist&#243;lico, com aumento de sobrevida. Animais tratados com captopril tamb&#233;m obtiveram ganho de fun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica e sobrevida, que foi aditivo ao resultado da neuregulina, quando utilizados concomitantemente. Esse efeito somat&#243;rio permite inferir tratar-se de agentes com mecanismos de a&#231;&#227;o distintos. H&#225; o relato de que a organiza&#231;&#227;o sarcom&#233;rica foi bloqueada pelo inibidor de ErK-Mek e n&#227;o pelo da quinase PI3, indicando o envolvimento da via de Erk no incremento da fun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, com hipertrofia e inibi&#231;&#227;o da apoptose.</p>
    <p>A ativa&#231;&#227;o da via de ErbB2/ErbB4 pela neuregulina melhorou a performance card&#237;aca e a sobrevida dos animais com cardiomiopatia induzida por infarto, drogas ou miocardite. Os par&#226;metros de resposta n&#227;o se alteraram imediatamente, com incremento ap&#243;s alguns dias do in&#237;cio da terap&#234;utica, e com manuten&#231;&#227;o do efeito cerca de 60 a 80 dias ap&#243;s a descontinua&#231;&#227;o da administra&#231;&#227;o da neuregulina. Esse efeito mimetiza inversamente o observado no tratamento do c&#226;ncer de mama metast&#225;tico com trastuzumabe, em que a persist&#234;ncia do efeito do trastuzumabe permanece cerca de 6 a 8 semanas ap&#243;s a suspens&#227;o da droga. O fato de que o incremento da fun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica e sobrevida ocorreram mesmo decorridos 2 meses do dano ao cora&#231;&#227;o, sugere que h&#225; a possibilidade da utiliza&#231;&#227;o da neuregulina como tratamento de miocardiopatia dilatada de instala&#231;&#227;o de longa data.</p>
    <p>Os efeitos terap&#234;uticos decorrentes da ativa&#231;&#227;o de ErbB2 (organiza&#231;&#227;o dos sarc&#244;meros, manuten&#231;&#227;o da integridade celular, ades&#227;o celular, supress&#227;o da apoptose e aumento da angiog&#234;nese), que diferem de quaisquer outros agentes atualmente utilizados para o tratamento da disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, permitem considerar essa via como uma possibilidade de abordagem de tratamento da fal&#234;ncia card&#237;aca.</p>
    <p>Esse exemplo ilustra uma situa&#231;&#227;o n&#227;o convencional em que um efeito colateral, observado durante o tratamento padr&#227;o de uma determinada doen&#231;a, pode levar &#224; possibilidade de uma investiga&#231;&#227;o terap&#234;utica em outra especialidade. Al&#233;m da aten&#231;&#227;o constante na incorpora&#231;&#227;o &#224; pr&#225;tica cl&#237;nica de conhecimentos originados no laborat&#243;rio, n&#227;o se pode negligenciar situa&#231;&#245;es semelhantes &#224; relatada, em que o caminho habitual laborat&#243;rio-pr&#225;tica cl&#237;nica seja invertido.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Jairo Montemor Augusto Silva </p>
        <p> Rua Fran&#231;a Pinto, 954/171, Vila Mariana </p>
        <p> 04.016-004, S&#227;o Paulo, SP, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="montsanc@uol.com.br">montsanc@uol.com.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="solange.sanches@hcancer.org.br">solange.sanches@hcancer.org.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 05/05/08; revisado recebido em 06/05/08; aceito em 06/05/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Yarden Y, Slikowski    MX. Untangling the ErbB signalling network. Nat Rev Moll Cell Biol. 2001; 2:    127-37.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Untangling the ErbB signalling network</article-title>
          <source>Nat Rev Moll Cell Biol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>127</fpage>
          <lpage>37</lpage>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yarden</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Slikowski</surname>
              <given-names>MX</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Olayoye MA,    Neve RM, Lane HA, Hynes NE. The ErbB signaling network: receptor heterodimerization    in development and cancer. EMBO J. 2000; 19 (13): 3159-67.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The ErbB signaling network: receptor heterodimerization in development and cancer</article-title>
          <source>EMBO J</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>3159</fpage>
          <lpage>67</lpage>
          <issue>13</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Olayoye</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neve</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lane</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hynes</surname>
              <given-names>NE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Baselga J, Arteaga    CL. Critical update and emerging trends in epidhermal growth factor receptor    targeting in cancer. J Clin Oncol. 2005; 23 (11): 2445-59.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Critical update and emerging trends in epidhermal growth factor receptor targeting in cancer</article-title>
          <source>J Clin Oncol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2445</fpage>
          <lpage>59</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Baselga</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arteaga</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Reid A, Vidal    L, Shaw H, Bono J. Dual inhibition of ErbB1 (EGFR/HER1) and ErbB2 (HER2/neu).    Eur J Cancer. 2007; 43: 481-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dual inhibition of ErbB1 (EGFR/HER1) and ErbB2 (HER2/neu)</article-title>
          <source>Eur J Cancer</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>481</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Reid</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vidal</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shaw</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bono</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Freedman NJ,    Ginsburg GS. Novel - and "neu"- therapeutic possibilities for heart failure.    J Am Coll Cardiol. 2006; 48 (7): 1448-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Novel - and "neu"- therapeutic possibilities for heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1448</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Freedman</surname>
              <given-names>NJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ginsburg</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Garratt AN,    Ozcekik C, Birchmeier C. ErbB2 pathways in heart and neural diseases. Trends    Cardiovasc Med. 2003; 13: 80-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ErbB2 pathways in heart and neural diseases</article-title>
          <source>Trends Cardiovasc Med</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>80</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Garratt</surname>
              <given-names>AN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ozcekik</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Birchmeier</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Liu X, Hwang    H, Cao L. Domain-specific gene disruption reveals critical regulation of neuregulin    signaling by its cytoplasmic tail. Proc Natl Acad Sci. 1998; 95 (22): 13024-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Domain-specific gene disruption reveals critical regulation of neuregulin signaling by its cytoplasmic tail</article-title>
          <source>Proc Natl Acad Sci</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>13024</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>22</issue>
          <volume>95</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>X</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hwang</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cao</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Gassmann M,    Casagranda F, Orioli D. Aberrant neural and cardiac development in mice lacking    the ErbB4 neuregulin receptor. Nature. 1995; 378: 390-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aberrant neural and cardiac development in mice lacking the ErbB4 neuregulin receptor</article-title>
          <source>Nature</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>390</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>378</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gassmann</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Casagranda</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Orioli</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Zhao YY, Sawyer    DR, Baliga RR. Neuregulins promote survival and growth of cardiac myocytes:    persistence of ErbB2 and ErbB4 expression in neonatal and adult ventricular    myocytes. J Biol Chem. 1998; 273: 10261-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Neuregulins promote survival and growth of cardiac myocytes: persistence of ErbB2 and ErbB4 expression in neonatal and adult ventricular myocytes</article-title>
          <source>J Biol Chem</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>10261</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>273</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zhao</surname>
              <given-names>YY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sawyer</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baliga</surname>
              <given-names>RR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Hynes NE, Lane    HA. ERBB receptors and cancer: the complexity of targeted inhibitors. Nat Rev    Cancer. 2005; 5 (5): 341-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ERBB receptors and cancer: the complexity of targeted inhibitors</article-title>
          <source>Nat Rev Cancer</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>341</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hynes</surname>
              <given-names>NE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lane</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Slamon DJ,    Clark GM, Wong SG. Human breast cancer: correlation of relapse and survival    with amplification of the HER2/neu oncogene. Science. 1987; 235 (4785): 177-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Human breast cancer: correlation of relapse and survival with amplification of the HER2/neu oncogene</article-title>
          <source>Science</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>177</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>4785</issue>
          <volume>235</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Slamon</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clark</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wong</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Toikkanen S,    Helin H, Isola J, Joensuu H. Prognostic significance of HER-2 oncoprotein expression    in breast cancer: a 30-year follow-up. J Clin Oncol. 1992; 10 (7): 1044-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic significance of HER-2 oncoprotein expression in breast cancer: a 30-year follow-up</article-title>
          <source>J Clin Oncol</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1044</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Toikkanen</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Helin</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Isola</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Joensuu</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Valabrega G,    Montemurro F, Aglietta M. Trastuzumab: mechanism of action, resistance and future    perspectives in HER2-overexpressing breast cancer. Ann Oncol. 2007; 18 (6):    977-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Trastuzumab: mechanism of action, resistance and future perspectives in HER2-overexpressing breast cancer</article-title>
          <source>Ann Oncol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>977</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Valabrega</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montemurro</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aglietta</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Piccart-Gebhart    MJ, Procter M, Leyland-Jones D. Trastuzumab after adjuvant chemotherapy in HER2    positive breast cancer. N Engl J Med. 2005; 353 (16): 1661-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Trastuzumab after adjuvant chemotherapy in HER2 positive breast cancer</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1661</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>16</issue>
          <volume>353</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Piccart-Gebhart</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Procter</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leyland-Jones</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Romond E, Perez    E, Bryant J . Trastuzumab plus adjuvant chemotherapy for operable HER2 positive    breast cancer. N Engl J Med. 2005; 353 (16): 1673-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Trastuzumab plus adjuvant chemotherapy for operable HER2 positive breast cancer</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1673</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>16</issue>
          <volume>353</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Romond</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perez</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bryant</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Buzdar AU,    Ibrahim NK, Francis D, Booser DJ, Thomas, ES, Theriault RL, et al. Significantly    higher pathologic complete remission rate after neoadjuvant therapy with trastuzumab,    paclitaxel, and epirrubicin chemotherapy: results of a randomized trial in human    epidermal growth factor receptor 2-positive operable breast cancer. J Clin Oncol.    2005, 23 (16): 3676-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Significantly higher pathologic complete remission rate after neoadjuvant therapy with trastuzumab, paclitaxel, and epirrubicin chemotherapy: results of a randomized trial in human epidermal growth factor receptor 2-positive operable breast cancer</article-title>
          <source>J Clin Oncol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>3676</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>16</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Buzdar</surname>
              <given-names>AU</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ibrahim</surname>
              <given-names>NK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Francis</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Booser</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thomas</surname>
              <given-names>ES</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Theriault</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Marty M, Cognetti    F, Maraninchi D, Snyder R, Mauriac L, Tub&#237;ana-Hulin M, et al. Randomized    phase II trial of the efficacy and safety of trastuzumab combined with docetaxel    in patients with human epidermal growth factor receptor 2-positive metastatic    breast cancer administered as first-line treatment: the M77001 study group.    J Clin Oncol. 2005; 23: 4265-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Randomized phase II trial of the efficacy and safety of trastuzumab combined with docetaxel in patients with human epidermal growth factor receptor 2-positive metastatic breast cancer administered as first-line treatment: the M77001 study group</article-title>
          <source>J Clin Oncol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>4265</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marty</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cognetti</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maraninchi</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Snyder</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mauriac</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tub&#237;ana-Hulin</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Tan-Chiu E,    Romond E. Assessment of cardiac dysfunction in a randomized trial comparing    doxorubicin and cyclophosphamide followed by paclitaxel, with or without trastuzumab    as adjuvant therapy in node positive, human epidermal growth factor receptor    2 - overexpressing breast cancer: NSABP-31. J Clin Oncol. 2005; 23: 7811-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assessment of cardiac dysfunction in a randomized trial comparing doxorubicin and cyclophosphamide followed by paclitaxel, with or without trastuzumab as adjuvant therapy in node positive, human epidermal growth factor receptor 2 - overexpressing breast cancer: NSABP-31</article-title>
          <source>J Clin Oncol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>7811</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tan-Chiu</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Romond</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Slamon DJ,    Eiermann W, Robert N. Phase III randomized trial comparing doxorubicin and cyclophosphamide    followed by docetaxel and trastuzumab (ACTH) with docetaxel, carboplatin and    trastuzumab (TCH) in HER2-positive early breast cancer patients: BCIRG 006 study    [abstract]. Breast Cancer Res Treat. 2005; 94: S5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Phase III randomized trial comparing doxorubicin and cyclophosphamide followed by docetaxel and trastuzumab (ACTH) with docetaxel, carboplatin and trastuzumab (TCH) in HER2-positive early breast cancer patients: BCIRG 006 study [abstract]</article-title>
          <source>Breast Cancer Res Treat</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>S5</fpage>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Slamon</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eiermann</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Robert</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Joensuu H,    Kellokumpu_lehtinen PL, Bono P. Adjuvant docetaxel or vinorelbine with or without    trastuzumab for breast cancer. N Engl J Med. 2006; 354: 809-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Adjuvant docetaxel or vinorelbine with or without trastuzumab for breast cancer</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>809</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <volume>354</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Joensuu</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kellokumpu_lehtinen</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bono</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Telli ML, Hunt    SA, Carlson RW, Guardino AE. Trastuzumab-related cardiotoxicity: calling into    question the concept of reversibility. J Clin Oncol. 2007; 25 (23): 3525-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Trastuzumab-related cardiotoxicity: calling into question the concept of reversibility</article-title>
          <source>J Clin Oncol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>3525</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>23</issue>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Telli</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hunt</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carlson</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guardino</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Cardinale D,    Colombo A, Sandri MT. Prevention of high-dose chemotherapy-induced cardiotoxicity    in high-risk patients by angiotensin-converting enzyme inhibition. Circulation.    2006; 114: 2474-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevention of high-dose chemotherapy-induced cardiotoxicity in high-risk patients by angiotensin-converting enzyme inhibition</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2474</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <volume>114</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cardinale</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colombo</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sandri</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Force T, Krause    DS, Van Etten RA. Molecular mechanisms of cardiotoxicity of tyrosine kinase    inhibition. Nature. 2007; 7: 332-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Molecular mechanisms of cardiotoxicity of tyrosine kinase inhibition</article-title>
          <source>Nature</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>332</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Force</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krause</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Etten</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Chien KR. Hercetin    and the heart- a molecular modifier of cardiac failure. N Engl J Med. 2006;    354 (8): 789-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hercetin and the heart- a molecular modifier of cardiac failure</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>789</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>354</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chien</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Rohrbach S,    X Yan, Weinberg EO. Neuregulin in cardiac hypertrophy in rats with aortic stenosis:    differential expression of erbB2 e erbB4 receptors. Circulation. 1999; 100:    407-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Neuregulin in cardiac hypertrophy in rats with aortic stenosis: differential expression of erbB2 e erbB4 receptors</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>407</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rohrbach</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>X</surname>
              <given-names>Yan</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weinberg</surname>
              <given-names>EO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Rohrbach S,    Niemann B, Silber RE, Holtz J. Neuregulin receptors erbB2 e erbB4 in failing    human myocardium- depressed expression and attenuated activation. Basic Res    Cardiol. 2005; 100 (3):240-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Neuregulin receptors erbB2 e erbB4 in failing human myocardium- depressed expression and attenuated activation</article-title>
          <source>Basic Res Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>240</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rohrbach</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Niemann</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silber</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holtz</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Crone SA, Zhao    YY, Fan L. ErbB2 is essential in the prevention of dilated cardiomyopathy. Nat    Med. 2002; 8: 459-65.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ErbB2 is essential in the prevention of dilated cardiomyopathy</article-title>
          <source>Nat Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>459</fpage>
          <lpage>65</lpage>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Crone</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhao</surname>
              <given-names>YY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fan</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Foo RS, Mani    K, Kitsis RN. Death begets failure in the heart. J Clin Invest. 2005; 115: 565-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Death begets failure in the heart</article-title>
          <source>J Clin Invest</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>565</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Foo</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mani</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kitsis</surname>
              <given-names>RN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Liu FF, Stone    JR, Schuldt AJ. Heterozygous knockout of neuregulin-1 gene in mice exacerbates    doxorubicin-induced heart failure. Am J Physiol Heart Circ Physiol. 2005; 289:    H660-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heterozygous knockout of neuregulin-1 gene in mice exacerbates doxorubicin-induced heart failure</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ Physiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>H660</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>289</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>FF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stone</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schuldt</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Fukazawa R,    Miller TA, Kuramochi Y. Neuregulin-1 protects ventricular myocytes from antraqcycline-induced    apoptosis via erbB4-dependent activation of PI3-kinase/Akt. J Moll Cell Cardiol.    2003; 35: 1473-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Neuregulin-1 protects ventricular myocytes from antraqcycline-induced apoptosis via erbB4-dependent activation of PI3-kinase/Akt</article-title>
          <source>J Moll Cell Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1473</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fukazawa</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuramochi</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Kuwahara K,    Saito Y, Kishimoto I. Cardiotrophin-1 phosphorylates akt and BAD, and prolongs    cell survival via a PI3K-dependent pathway in cardiac myocytes. J Moll Cell    Cardiol. 2000; 32 (8):1385-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiotrophin-1 phosphorylates akt and BAD, and prolongs cell survival via a PI3K-dependent pathway in cardiac myocytes</article-title>
          <source>J Moll Cell Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1385</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kuwahara</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saito</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kishimoto</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Baliga RR,    Pimental DR, Zhao YY. NRG-1 induced cardiomyocyte hypertrophy: role of PI-3-kinase,    p70 S6K, and MEK-MAPK-RSK. Am J Physiol Heart Circ Physiol. 1999; 277: 2026-37.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>NRG-1 induced cardiomyocyte hypertrophy: role of PI-3-kinase, p70 S6K, and MEK-MAPK-RSK</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ Physiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>2026</fpage>
          <lpage>37</lpage>
          <volume>277</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Baliga</surname>
              <given-names>RR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pimental</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhao</surname>
              <given-names>YY</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Sawyer DB,    Suppinger C, Miller TA. Modulation of antracycline-induced myofibrillar disarray    in rat ventricular myocytes by neuregulin-1B and anti-erbB2. Circulation. 2002;    205: 1551-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Modulation of antracycline-induced myofibrillar disarray in rat ventricular myocytes by neuregulin-1B and anti-erbB2</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1551</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>205</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sawyer</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Suppinger</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Liu X, Gu X,    Li Z, Li X, Li H, Chang J, et al. Neuregulin-1/erB-activation improves cardiac    function and survival in models of ischemic, dilated, and viral cardiomyopathy.    J Am Coll Cardiol. 2006; 48 (7): 1438-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Neuregulin-1/erB-activation improves cardiac function and survival in models of ischemic, dilated, and viral cardiomyopathy</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1438</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>X</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gu</surname>
              <given-names>X</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>X</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chang</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Clinical Update</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Interaction between specialties: dilated cardiomyopathy and HER2-positive breast Cancer</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Basic research may result in unexpected benefit in terms of progress in the understanding of mechanisms responsible for different diseases and their potential treatment alternatives. This is seen, for instance, when a specific situation, defined in clinical practice, may be translated into laboratory findings which suggest a new therapy for an unrelated disease, representing the inverse of the more usual bench-to-bedside path. During the past few years, the use of the monoclonal antibody trastuzumab, in the adjuvant and therapeutic context, has become of fundamental importance in the treatment of breast cancer with amplification/overexpression of HER2, resulting in significant increase in survival rates. The observation that trastuzumab also induces cardiotoxicity, and the identification of mechanisms involved in this side effect, have allowed the investigation of these factors as a therapeutic alternative for dilated cardiomyopathy, in a highly interesting fashion.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>cardiomypathy, dilated</kwd>
        <kwd>breast neoplasms</kwd>
        <kwd>trastuzumab</kwd>
        <kwd>antibodies, monoclonal</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CLINICAL UPDATE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Interaction between specialties: dilated cardiomyopathy and HER2-Positive breast cancer</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Solange Moraes Sanches<sup>I</sup>; Jairo Montemor Augusto Silva<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Oncologia Cl&#237;nica do Hospital A.C.Camargo</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Cardiologia da Santa Casa de Miseric&#243;rdia, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>Basic research may result in unexpected benefit in terms of progress in the understanding of mechanisms responsible for different diseases and their potential treatment alternatives. This is seen, for instance, when a specific situation, defined in clinical practice, may be translated into laboratory findings which suggest a new therapy for an unrelated disease, representing the inverse of the more usual bench-to-bedside path. During the past few years, the use of the monoclonal antibody trastuzumab, in the adjuvant and therapeutic context, has become of fundamental importance in the treatment of breast cancer with amplification/overexpression of HER2, resulting in significant increase in survival rates. The observation that trastuzumab also induces cardiotoxicity, and the identification of mechanisms involved in this side effect, have allowed the investigation of these factors as a therapeutic alternative for dilated cardiomyopathy, in a highly interesting fashion.</p>
      <p><bold>Key-Words:</bold> cardiomypathy, dilated; breast neoplasms; trastuzumab; antibodies, monoclonal.</p>
      <p>
        <bold>The ErbB receptor family</bold>
      </p>
      <p>The family of receptors of epidermal growth factors (EGFR) or ErbB belongs to the subclass 1 of the receptor tyrosine kinase superfamily, and includes four components:</p>
      <p>1) ErbB1 - EGFR, HER1</p>
      <p>2) ErbB2 - HER 2/neu</p>
      <p>3) ErbB3 - HER 3</p>
      <p>4) ErbB4 - HER4</p>
      <p>These receptors have an extracellular domain (which includes the binding region), a transmembrane domain and a cytoplasmic tyrosine kinase domain. Ligand binding to the extracellular domain of EGFR, HER3 and HER4 results in the formation of homo and heterodimers, with preferential recruitment of HER2 as part of the dimer<sup>1</sup>. As a result, the intrinsic kinase domain is activated and specific tyrosine residues in the cytoplasm are phosphorylated, which leads to the activation of intracellular signals inducing cell growth, proliferation, differentiation and migration<sup>1-4</sup>.</p>
      <p>Neuregulins comprise a group of proteins that selectively stimulate the heterodimerization of HER2 and HER3, or HER4, and whose function has been shown to be important for normal cardiovascular function<sup>5</sup>. Neuregulins are released from the endocardial surface and endotelial cells, exerting a paracrine effect on cardiomyocytes which is important for development and maintenance of functional and structural integrity of the heart<sup>6-9</sup>.</p>
      <p>
        <bold>ErbB receptors and cancer</bold>
      </p>
      <p>The whole receptor family, and more specifically EGFR and HER2, are involved with the carcinogenic process. Generally, tumors with modifications in these receptors are more aggressive, with worst clinical outcome<sup>10</sup>. Several types of modifications, such as gene amplification, overexpression of receptors or their ligands, or loss of negative regulation control, are identified in tumors<sup>3</sup>.</p>
      <p>HER2 amplification is seen in 25% to 30% of breast cancer cases, and is associated to reduced disease-free and overall survival<sup>11,12</sup>. This overexpression is observed both in the primary tumor and in metastases, suggesting a potential benefit of the anti-HER2 therapy for this pathology.</p>
      <p>
        <bold>Trastuzumab</bold>
      </p>
      <p>Trastuzumab is a humanized monoclonal antibody specific for the extracellular region of HER2. Its mechanism of action has not been fully characterized, but involves the occurrence of antibody-dependent cell-mediated cytotoxicity (ADCC), inhibition of HER2 cleavage, inhibition of PI3K and angiogenesis, and arrest of cells in G1<sup>13</sup>.</p>
      <p>The use of trastuzumab as adjuvant treatment reduces in around 50% the risk of relapse, resulting in a significant increase in disease-free survival and around a 1/3 reduction in mortality rates<sup>14,15</sup>. In a neoadjuvant context, in which the chemotherapy precedes surgery, the addition of trastuzumab determined a pathological complete response rate of 66.7%, which was significantly higher than the 25% rate observed in patients treated with exclusive chemotherapy<sup>16</sup>. Trastuzumab results in significant clinical improvement in cases of metastatic disease, with an increase of 8.5 months in overall survival when associated to docetaxel chemotherapy, as compared to exclusive chemotherapy (median survival of 31.2 months with trastuzumab-docetaxel versus 22.7 months with docetaxel alone)<sup>17</sup>.</p>
      <p>Clinical trials have shown that treatment with trastuzumab alone, in sequence or combined with chemotherapy may result in damage to the heart, with reduction in the contractile function of the left ventricle. The effect is usually reversible with cessation of the treatment. There are no reports on damage to myocardial cells, as seen for instance as an effect of anthracycline on the cardiac muscle.</p>
      <p>Among 3.5% and 17.3% of the patients included in clinical trials with the monoclonal antibody associated to chemotherapy presented asymptomatic reduction in left ventricle ejection fraction, leading to the need to interrupt the treatment with trastuzumab<sup>15,18-21</sup>. Symptomatic heart failure was observed in 2.5% to 5.1% of the cases, with severe myocardial failure (<italic>New York Heart Association</italic> - NYHA III/IV) and death between 0% and 4.1%<sup>15,18-20</sup>. This variability may be related to existing conditions of cardiac overload, including blood hypertension and coronary ischemic disease, as well as to the type of chemotherapy used. The cardiac dysfunction induced by trastuzumab is in most cases attenuated or reversed by interruption of the treatment. Mean time for recovery is around one and a half month, independent of the cardiac support provided. It is interesting to observe that, in case of improvement of heart function and proven efficacy of trastuzumab, patients may by treated again with the drug. In these cases, the ejection fraction must be monitored and inhibitors of enzima de convers&#227;o should be used with prophylactic intent<sup>22</sup>.</p>
      <p>Cardiac dysfunction induced by trastuzumab seems to be due mainly to the inhibition of ErbB2 signaling in cardiomyocytes, associated to modifications in the expression of BCL-X proteins and ATP depletion, with the consequent contractile dysfunction, but with no modifications in cellular structure<sup>23</sup>. In this situation, cardiac dysfunction is not related to myocardial lesion, and its effects are functional but not morphological.</p>
      <p>The inhibition of the ErbB2 intracellular pathway induced by trastuzumab prevents cardiomyocytes from responding to signals of cardiac overload, interfering with the pathways of citokines gp130 and neuregulin and with the mechanisms responsible for myocardial viability, which results in cardiac dysfunction<sup>24</sup> (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0e11-00026-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>ErbB receptors and cardiac function</bold>
      </p>
      <p>In animal models and in humans, is a direct relationship between myocardial function and ErbB levels is observed<sup>25,26</sup>. Situations of myocardial dysfunction are followed by low levels of ErbB, which are increased when conventional therapies result in improved cardiac function<sup>26</sup>. Animal models with reduced expression of the ErbB2 gene present dilated cardiomyopathy, similar to dilated cardiomyopathy seen in humans<sup>27</sup>. The animals are viable at birth, but in adult life develop a severe cardiomyopathy which causes death by heart failure. A decrease in the expression of the ErbB2/ErbB4 pathway is also observed during the transition from a situation of myocardial hypertrophy due to pressure overload to dilation with myocardial failure<sup>25</sup>. The use of trastuzumab, which inhibits the HER2 intracellular signaling, is also related to a deficit in myocardial function, similar to dilated cardiomyopathy<sup>21</sup> (<xref ref-type="fig" rid="en_26f02-body2">Figure 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_26f02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0e11-00026-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Through the activation of ErbB2 and ErbB4, neuregulin induces hypertrophy in adult cardiomyocytes and proliferation of embryo cardiomyocytes, which represents a protection against apoptosis<sup>9</sup>. The intracellular signaling pathways of ErbB2 and ErbB4 involve the activation of the serin/threonine kinase Akt, which phosphorylates and inactivates proteins important for apoptosis, preventing thus the occurrence of this process<sup>28-30</sup> (<xref ref-type="fig" rid="en_26f03-body2">Figure 3</xref>). The anti-apoptotic effect exerted by Akt depends probably on the intensity of Akt activation and needs the participation of other factors, such as IGLF-1 and cardiotrophin-1<sup>31</sup>. In adult cardiomyocytes, neuregulin induces the organization of sarcomeres, protects against myofibrillar disarray and inhibits apoptosis<sup>6,9,32,33</sup>. This "cardiotonic" effect of neuregulin had not yet been investigated in the context of reversal of cardiac dysfunction.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_26f03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0e11-00026-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>A preclinical study by Liu et al<sup>34</sup> showed that neuregulin is capable of reversing the cardiomyopathy induced by infarction (ligation of the anterior descending coronary artery), drug (doxorubicin) or myocarditis due to infection with the virus Coxsackie B3. A peptide composed of 61 aminoacid residues, corresponding to the EGF-like domain in neuregulin, was capable of activating the ErbB signaling pathway. Treatment with neuregulin during the period between one week and two months after the induction of heart failure in this animal model resulted in improvement in parameters such as the dimensions of cardiac chambers and systolic function, with increased survival rates. A gain in myocardial function and survival rates was also observed in animals treated with captopril, and the simultaneous use of this drug and neuregulin showed an additive effect, suggesting different mechanisms for these two drugs. Sarcomere organization was shown to be blocked by ErK-Mek inhibitor but not by PI3 kinase inhibitor, showing that the Erk pathway is involved with the improvement of myocardial function, hypertrophy and inhibition of apoptosis.</p>
      <p>The activation of the ErbB2/ErbB4 pathway by neuregulin improved cardiac function and survival rates in animals with cardiomyopathy induced by infarction, drugs or myocarditis. The response was not immediately apparent, but the parameters were modified a few days after beginning of the treatment and were maintained for around 60 to 80 days after its interruption. This effect mirrors inversely the results of the treatment of metastatic breast cancer with trastuzumab, in which the effects are maintained for around 6 to 8 weeks after interruption of treatment. The maintenance of improved myocardial function and survival even after two months after the induction of cardiac damage suggests that neuregulin may be used in the treatment of chronic dilated cardiomyopathy.</p>
      <p>The therapeutic effects related to ErbB2 activation (sarcomere organization, maintenance of cell integrity, cell adhesion, suppression of apoptosis and increased angiogenesis) are different from those of any other agent currently used for treating myocardial dysfunction, and suggest that this pathway is an interesting alternative for the therapy of heart failure.</p>
      <p>This example illustrates a non-conventional situation in which a side effect, observed during the conventional treatment of a disease, may open new possibilities for the therapy of a disease representing another specialty. Although the constant attention to incorporate laboratory information into clinical practice is of great importance, situations such as the one presented in this work, in which the usual laboratory-clinical practice path is inverted, must not be neglected.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Interacci&#243;n entre especialidades: miocardiopat&#237;a dilatada y neoplasia de mama HER2 positiva</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>El progreso en el conocimiento de los mecanismos de la enfermedad y sus potenciales posibilidades de tratamiento ocurre mediante el incremento de la investigaci&#243;n b&#225;sica que se a&#241;ade a algunas situaciones inusitadas. As&#237; como cuando algo observado en una situaci&#243;n espec&#237;fica, definida en la pr&#225;ctica cl&#237;nica, se puede trasladar al laboratorio, fomentando la investigaci&#243;n de una probable terap&#233;utica en una enfermedad no relacionada, y haciendo el camino inverso de la "bench-to-bedside". En los &#250;ltimos a&#241;os, el uso de un anticuerpo monoclonal, el trastuzumabe, se hall&#243; imprescindible en el tratamiento de las neoplasias de mama con amplificaci&#243;n/superexpresi&#243;n de HER2, con ganancia de sobrevida significativa en los contextos adyuvante y terap&#233;utico. La observaci&#243;n de la ocurrencia de cardiotoxicidad inducida por el trastuzumabe, as&#237; como la identificaci&#243;n de los mecanismos relacionados a este efecto colateral, posibilitaran la investigaci&#243;n de estos mismos factores en la miocardiopat&#237;a dilatada, de una forma muy interesante.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Cardiomiopat&#237;a dilatada</kwd>
        <kwd>neoplasias da mama</kwd>
        <kwd>trastuzumabe</kwd>
        <kwd>anticuerpo monoclonais</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ACTUALIZACI&#211;N CL&#205;NICA</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Interacci&#243;n entre especialidades: miocardiopat&#237;a dilatada y neoplasia de mama HER2 positiva</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Solange Moraes Sanches<sup>I</sup>; Jairo Montemor Augusto Silva<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Oncologia Cl&#237;nica do Hospital A.C.Camargo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Cardiologia da Santa Casa de Miseric&#243;rdia, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>El progreso en el conocimiento de los mecanismos de la enfermedad y sus potenciales posibilidades de tratamiento ocurre mediante el incremento de la investigaci&#243;n b&#225;sica que se a&#241;ade a algunas situaciones inusitadas. As&#237; como cuando algo observado en una situaci&#243;n espec&#237;fica, definida en la pr&#225;ctica cl&#237;nica, se puede trasladar al laboratorio, fomentando la investigaci&#243;n de una probable terap&#233;utica en una enfermedad no relacionada, y haciendo el camino inverso de la "<italic>bench-to-bedside</italic>". En los &#250;ltimos a&#241;os, el uso de un anticuerpo monoclonal, el trastuzumabe, se hall&#243; imprescindible en el tratamiento de las neoplasias de mama con amplificaci&#243;n/superexpresi&#243;n de HER2, con ganancia de sobrevida significativa en los contextos adyuvante y terap&#233;utico. La observaci&#243;n de la ocurrencia de cardiotoxicidad inducida por el trastuzumabe, as&#237; como la identificaci&#243;n de los mecanismos relacionados a este efecto colateral, posibilitaran la investigaci&#243;n de estos mismos factores en la miocardiopat&#237;a dilatada, de una forma muy interesante.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Cardiomiopat&#237;a dilatada, neoplasias da mama, trastuzumabe, anticuerpo monoclonais.</p>
      <p>
        <bold>La familia de receptores ErbB</bold>
      </p>
      <p>La familia de los receptores de factor de crecimiento epid&#233;rmico (EGFR) o ErbB pertenece a la subclase 1 de la superfam&#237;lia de los receptores de tirosina quinasa. Hay cuatro miembros de esta familia:</p>
      <p>1) ErbB1 - EGFR, HER1</p>
      <p>2) ErbB2 - HER 2/neu</p>
      <p>3) ErbB3 - HER3</p>
      <p>4) ErbB4 - HER4</p>
      <p>Estos receptores tienen una porci&#243;n extracelular (donde hay el sitio de uni&#243;n), una porci&#243;n transmembrana y un dominio citoplasm&#225;tico de la tirosina quinasa. La uni&#243;n a la porci&#243;n extracelular de EGFR, HER3 y HER4 induce la formaci&#243;n de homo y heterod&#237;meros, con preferencia de reclutamiento de HER2 como parte del d&#237;mero<sup>1</sup>. Como consecuencia hay la activaci&#243;n del dominio intr&#237;nseco de la quinasa y la fosforilaci&#243;n de residuos espec&#237;ficos de tirosina en el citoplasma, conllevando la activaci&#243;n de se&#241;ales intracelulares que promueven el crecimiento, la proliferaci&#243;n, la diferenciaci&#243;n y la migraci&#243;n celular<sup>1-4</sup>.</p>
      <p>Las neuregulinas son un grupo de prote&#237;nas que promueven selectivamente la heterodimerizaci&#243;n entre HER2 y HER3, o HER4, y que son importantes en la funci&#243;n cardiovascular normal<sup>5</sup>. Las neuregulinas son liberadas de la superficie del endocardio y de las c&#233;lulas endoteliales, con un efecto par&#225;crino en los cardiomiocitos, con importancia en el desarrollo y mantenimiento de la integridad funcional y estructural del coraz&#243;n adulto<sup>6-9</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Receptores ErbB y carcinog&#233;nesis</bold>
      </p>
      <p>Toda esta familia de receptores est&#225; implicada en la carcinog&#233;nesis, particularmente EGFR y HER2. Com&#250;nmente, tumores con alteraciones en estos receptores presentan una evoluci&#243;n m&#225;s agresiva, con peor evoluci&#243;n cl&#237;nica para sus portadores<sup>10</sup>. Se identifican diversos tipos de alteraciones en tumores, como la amplificaci&#243;n g&#233;nica, la superexpresi&#243;n de los receptores o sus ligandos, mutaciones, o p&#233;rdida de los controles regulatorios negativos<sup>3</sup>.</p>
      <p>La amplificaci&#243;n de HER2 en el c&#225;ncer de mama se observa en el 25% al 30% de los casos, adem&#225;s de correlacionarse con la sobrevida libre de enfermedad y la sobrevida global reducidas<sup>11,12</sup>. Esta superexpresi&#243;n ocurre tanto en el tumor primario como en las met&#225;stasis, sugiriendo un potencial beneficio de una terap&#233;utica anti-HER2 para esta patolog&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Trastuzumabe</bold>
      </p>
      <p>El trastuzumabe es un anticuerpo monoclonal humanizado direccionado directamente contra la porci&#243;n extracelular de HER2. Su mecanismo de acci&#243;n no se conoce totalmente, sin embargo se sabe que hay la implicaci&#243;n de respuestas inmunes mediadas (ADCC); inhibici&#243;n del clivaje del HER2; inhibici&#243;n de PI3K y de la angiog&#233;nesis; adem&#225;s de la informaci&#243;n de que las c&#233;lulas tratadas con trastuzumabe siguen en la fase G1 del ciclo celular<sup>13</sup>.</p>
      <p>La utilizaci&#243;n de trastuzumabe como tratamiento adyuvante reduce el riesgo de reca&#237;da en aproximadamente el 50%, determinando una sobrevida libre de enfermedad significativamente mayor que en el grupo no tratado, con reducci&#243;n de las tasas de mortalidad en cerca de 1/3<sup>14,15</sup>. En el marco neoadyuvante, en el que se administra la quimioterapia con antelaci&#243;n a la cirug&#237;a, la adici&#243;n de trastuzumabe determin&#243; una tasa de respuestas patol&#243;gicas completas de un 66,7%, significativamente superior al 25% encontrado con quimioterapia exclusiva<sup>16</sup>. En la enfermedad metast&#225;tica, el trastuzumabe determina un beneficio cl&#237;nico significativo, con aumento de 8,5 meses de sobrevida global cuando asociado a la quimioterapia con docetaxel, comparado al tratamiento exclusivo con quimioterapia (mediana de sobrevida de 31,2 meses con la asociaci&#243;n trastuzumabe-docetaxel <italic>versus</italic> 22,7 meses para docetaxel aislado)<sup>17</sup>.</p>
      <p>En los estudios cl&#237;nicos, se observ&#243; que la administraci&#243;n de trastuzumabe aislado, secuencial o junto con quimioterapia puede conllevar da&#241;o cardiaco, con reducci&#243;n de la fuerza de contracci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, habitualmente reversible con la interrupci&#243;n del agente. No hay documentaci&#243;n de lesi&#243;n de la c&#233;lula mioc&#225;rdica, como por ejemplo, ocurre con la acci&#243;n de la antraciclina en el m&#250;sculo cardiaco.</p>
      <p>La reducci&#243;n asintom&#225;tica en la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, con necesidad de interrupci&#243;n del trastuzumabe, ocurri&#243; entre un 3,5% y un 17,3% de las pacientes sometidas a estudios cl&#237;nicos con el anticuerpo monoclonal asociado a la quimioterapia<sup>15,18-21</sup>. La insuficiencia cardiaca sintom&#225;tica se observ&#243; en un 2,5% a un 5,1% de los casos tratados, con falla mioc&#225;rdica severa (<italic>New York Heart Association</italic> - NYHA III/IV) y &#243;bito del 0% a un 4,1%<sup>15,18-20</sup>. Esta variabilidad puede estar relacionada a condiciones de sobrecarga cardiaca ya existentes, como la hipertensi&#243;n o arterial y la enfermedad isqu&#233;mica coronaria, y al tipo de quimioterapia utilizada. La disfunci&#243;n cardiaca determinada por el trastuzumabe es, en la mayor&#237;a de las veces, atenuada o revertida con la interrupci&#243;n del agente. El tiempo promedio para la recuperaci&#243;n es de cerca de un mes y medio, independientemente del tratamiento de soporte cardiaco. Es interesante notar que pacientes con mejora en la funci&#243;n mioc&#225;rdica pueden ser nuevamente tratadas con el trastuzumabe, cuando el beneficio cl&#237;nico oncol&#243;gico est&#225; determinado, con monitorizaci&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n cardiaca y el uso de inhibidores de la enzima de conversi&#243;n en car&#225;cter profil&#225;tico<sup>22</sup>.</p>
      <p>La disfunci&#243;n cardiaca inducida por el trastuzumabe parece ser debida, principalmente, a la inhibici&#243;n de la se&#241;alizaci&#243;n de ErbB2 de los cardiomiocitos, asociada a alteraciones en la expresi&#243;n de las prote&#237;nas BCL-X, con depleci&#243;n de ATP y consecuente disfunci&#243;n contr&#225;ctil, sin provocar, con todo, alteraciones en la estructura celular<sup>23</sup>. Es una situaci&#243;n en que la disfunci&#243;n cardiaca no encuentra correlaci&#243;n con lesiones en las c&#233;lulas mioc&#225;rdicas, teniendo solamente repercusi&#243;n funcional y no morfol&#243;gica.</p>
      <p>La inhibici&#243;n de la se&#241;alizaci&#243;n de la v&#237;a intracelular mediada por ErbB2, por la acci&#243;n del trastuzumabe, impide la respuesta normal de los cardiomiocitos a los factores de sobrecarga cardiaca, interfiriendo en las v&#237;as de las citoquinas gp130 y de la neuregulina, y desregulando los mecanismos de mantenimiento de la viabilidad mioc&#225;rdica, permitiendo as&#237; la instalaci&#243;n de la disfunci&#243;n cardiaca<sup>24</sup> (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref>).</p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0e11-00026-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Receptores ErbB y funci&#243;n cardiaca</bold>
      </p>
      <p>Hay una correlaci&#243;n directa entre la funci&#243;n mioc&#225;rdica y los niveles de ErbB en modelos animales y en humanos<sup>25,26</sup>. En las situaciones de disfunci&#243;n mioc&#225;rdica hay bajos niveles de ErbB, con elevaci&#243;n de los mismos tras mejora del funcionamiento cardiaco con tratamiento convencional efectivo<sup>26</sup>. Tambi&#233;n en modelos animales con reducci&#243;n de la expresi&#243;n g&#233;nica de ErbB2, se observa cardiomiopat&#237;a dilatada, que mimetiza la cardiomiopat&#237;a dilatada en humanos<sup>27</sup>. Estos animales son viables al nacimiento, sin embargo, cuando adultos, desarrollan una miocardiopat&#237;a severa que determina la muerte por insuficiencia cardiaca. En la transici&#243;n de la situaci&#243;n de hipertrofia mioc&#225;rdica por sobrecarga de presi&#243;n para la dilataci&#243;n con falla mioc&#225;rdica, tambi&#233;n se observa la disminuci&#243;n de la expresi&#243;n de la se&#241;alizaci&#243;n de ErbB2/ErbB4<sup>25</sup>. El empleo de trastuzumabe, que impide la se&#241;alizaci&#243;n intracelular de HER2, tambi&#233;n cursa con un d&#233;ficit de la funci&#243;n mioc&#225;rdica similar a la cardiomiopat&#237;a dilatada<sup>21</sup> (<xref ref-type="fig" rid="es_26f02-body3">Figura 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_26f02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0e11-00026-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>La neuregulina, mediante la activaci&#243;n de ErbB2 y ErbB4, promueve la hipertrofia de cardiomiocitos adultos y la proliferaci&#243;n de cardiomiocitos embrionarios, protegi&#233;ndolos de la apoptosis<sup>9</sup>. La se&#241;alizaci&#243;n intracelular de ErbB2 y ErbB4 implica la activaci&#243;n de una serina-treonina quinasa, la Akt, que fosforila e inactiva prote&#237;nas importantes en la mediaci&#243;n de la apoptosis, impidiendo su ocurrencia<sup>28-30</sup> (<xref ref-type="fig" rid="es_26f03-body3">Figura 3</xref>). El efecto antiapopt&#243;tico de Akt no ocurre aisladamente, dependiendo probablemente de la intensidad de la activaci&#243;n de Akt y necesitando asociaci&#243;n de otros factores, como IGLF-1 y cardiotrofina-1<sup>31</sup>. En cardiomiocitos adultos, la neuregulina promueve la organizaci&#243;n de los sarc&#243;meros, protege del desarreglo miofibrilar e inhibe la apoptosis<sup>6,9,32,33</sup>. Este efecto "cardiot&#243;nico" de la neuregulina a&#250;n no hab&#237;a sido investigado en el marco de la reversi&#243;n de la disfunci&#243;n cardiaca.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_26f03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0e11-00026-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>En un estudio precl&#237;nico publicado por Liu et al<sup>34</sup> en 2006 se observ&#243; la actividad de la neuregulina en la reversi&#243;n de la miocardiopat&#237;a inducida por infarto (ligadura de la arteria descendente anterior), por f&#225;rmaco (doxorrubicina) o tras miocarditis inducida por el virus Coxsackie B3. Se procedi&#243; a la s&#237;ntesis de un p&#233;ptido de 61 residuos de amino&#225;cidos, correspondiente al dominio EGF-like de la neuregulina, capaz de activar la se&#241;alizaci&#243;n de ErbB. La administraci&#243;n de neuregulina en un per&#237;odo de una semana hasta dos meses despu&#233;s de la instalaci&#243;n de la insuficiencia cardiaca en estos animales, revel&#243; beneficios en t&#233;rminos de dimensiones de las c&#225;maras cardiacas y del desempe&#241;o sist&#243;lico, con aumento de sobrevida. Animales tratados con captopril tambi&#233;n obtuvieron ganancia de funci&#243;n mioc&#225;rdica y sobrevida, que se a&#241;adi&#243; al resultado de la neuregulina, cuando utilizados concomitantemente. Este efecto sumatorio nos permite inferir tratarse de agentes con mecanismos de acci&#243;n distintos. Hay el relato de que hubo un bloqueo de la organizaci&#243;n sarcom&#233;rica por parte del inhibidor de ErK-Mek y no del inhibidor de la quinasa PI3, indicando as&#237; la implicaci&#243;n de la v&#237;a de Erk en el incremento de la funci&#243;n mioc&#225;rdica, con hipertrofia e inhibici&#243;n de la apoptosis.</p>
      <p>La activaci&#243;n de la v&#237;a de ErbB2/ErbB4 por parte de la neuregulina mejor&#243; el desempe&#241;o cardiaco y la sobrevida de los animales con la cardiomiopat&#237;a inducida por infarto, f&#225;rmacos o miocarditis. Los par&#225;metros de respuesta no se alteraron inmediatamente, con incremento tras algunos d&#237;as del inicio de la terap&#233;utica, y con mantenimiento del efecto cerca de 60 a 80 d&#237;as tras la discontinuaci&#243;n de la administraci&#243;n de la neuregulina. Este efecto mimetiza inversamente lo observado en el tratamiento del c&#225;ncer de mama metast&#225;tico con trastuzumabe, en el que la persistencia del efecto del trastuzumabe permanece cerca de 6 a 8 semanas tras la interrupci&#243;n del f&#225;rmaco. El hecho de que el incremento de la funci&#243;n mioc&#225;rdica y sobrevida ocurri&#243; aun transcurridos 2 meses del da&#241;o al coraz&#243;n, sugiere que hay la posibilidad de la utilizaci&#243;n de la neuregulina como tratamiento de miocardiopat&#237;a dilatada de instalaci&#243;n de larga duraci&#243;n.</p>
      <p>Los efectos terap&#233;uticos resultantes de la activaci&#243;n de ErbB2 (organizaci&#243;n de los sarc&#243;meros, mantenimiento de la integridad celular, adhesi&#243;n celular, supresi&#243;n de la apoptosis y aumento de la angiog&#233;nesis), que difieren de cualesquier otros agentes actualmente utilizados para el tratamiento de la disfunci&#243;n mioc&#225;rdica, permiten considerar esta v&#237;a como una posibilidad de abordaje de tratamiento de la falla cardiaca.</p>
      <p>Este ejemplo ilustra una situaci&#243;n no convencional en que una reacci&#243;n adversa, observada durante el tratamiento est&#225;ndar de una determinada enfermedad, puede conllevar la posibilidad de una investigaci&#243;n terap&#233;utica en otra especialidad. Adem&#225;s de la atenci&#243;n constante en la incorporaci&#243;n a la pr&#225;ctica cl&#237;nica de conocimientos originados en el laboratorio, no se puede tratar con negligencia situaciones semejantes a la relatada, en las que el camino habitual laboratorio-pr&#225;ctica cl&#237;nica se invierta.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
