<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">Rjrq9zRZJbBVpHNv54nmPYR</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00019</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000100019</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400119</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000100019</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Perfil cl&#237;nico da resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica ap&#243;s cirurgia card&#237;aca pedi&#225;trica com circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Soares</surname>
            <given-names>Leonardo Cavadas da Costa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ribas</surname>
            <given-names>Denise</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Spring</surname>
            <given-names>Regine</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>Jean Marcelo Ferreira da</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Miyague</surname>
            <given-names>Nelson Itiro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Paran&#225;</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Pequeno Pr&#237;ncipe</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Paran&#225;</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Paran&#225;</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>127</fpage>
      <lpage>133</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>26</day>
          <month>01</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>10</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>12</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O p&#243;s-operat&#243;rio de corre&#231;&#227;o de cardiopatias cong&#234;nitas frequentemente &#233; acompanhado por resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica. OBJETIVO: Avaliar a frequ&#234;ncia e as manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas da s&#237;ndrome de resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica ap&#243;s circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (SRIS-CEC) em crian&#231;as submetidas &#224; cirurgia card&#237;aca. M&#201;TODOS: Coorte hist&#243;rico incluindo pacientes com at&#233; 3 anos de idade, submetidos &#224; corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica eletiva de cardiopatias cong&#234;nitas com utiliza&#231;&#227;o de circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC). Foram analisados 101 pacientes por meio de crit&#233;rios cl&#237;nicos de disfun&#231;&#227;o de &#243;rg&#227;os sob forma de escore, comparando-se fatores predisponentes e morbidade agregada &#224; presen&#231;a de SRIS-CEC. RESULTADOS: Foram identificados 22 pacientes (21,9%) que preencheram os crit&#233;rios estabelecidos para SRIS-CEC. O sexo ou tipo de cardiopatia n&#227;o diferiu entre os grupos (p =NS). Pacientes com SRIS-CEC (comparados aos pacientes sem SRIS-CEC) apresentavam idade m&#233;dia menor (6,8 &#177; 5,5 vs. 10,8 &#177; 5,1 meses, p &lt; 0,05), menor peso (5,3 &#177; 1,9 vs. 6,9 &#177; 2,0 quilogramas, p &lt; 0,05), maior tempo CEC (125,1 &#177; 49,5 vs. 93,9 &#177; 33,1 minutos, p &lt; 0,05). Observou-se respectivamente maior tempo em mediana de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica (120,0 vs. 13,0 horas, p &lt; 0,05), maior tempo de interna&#231;&#227;o em unidade de cuidados intensivos (UCI) (265,0 vs. 107,0 horas, p &lt; 0,05) e interna&#231;&#227;o hospitalar (22,0 vs. 10,0 dias, p &lt; 0,05). Em an&#225;lise multivariada, maior peso (OR = 0,68, p = 0,01) foi identificado como fator de prote&#231;&#227;o. CONCLUS&#195;O: Os crit&#233;rios cl&#237;nicos adotados identificaram um grupo de risco para SRIS-CEC. Esse grupo tem como fatores predisponentes: menor peso e maior tempo de CEC. Pacientes com SRIS-CEC permanecem maior tempo em ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica, internados em unidade de cuidados intensivos e em hospital.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>S&#237;ndrome de resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica</kwd>
        <kwd>cirurgia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> TERAPIA INTENSIVA CARDIOL&#211;GICA</p>
    <p>
      <bold>Perfil cl&#237;nico da resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica ap&#243;s cirurgia card&#237;aca pedi&#225;trica com circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Leonardo Cavadas da Costa Soares<sup>I, II</sup>; Denise Ribas<sup>I</sup>; Regine Spring<sup>I</sup>; Jean Marcelo Ferreira da Silva<sup>I</sup>; Nelson Itiro Miyague<sup>I, II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital Infantil Pequeno Pr&#237;ncipe PR - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Paran&#225; Curitiba, PR - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> O p&#243;s-operat&#243;rio de corre&#231;&#227;o de cardiopatias cong&#234;nitas frequentemente &#233; acompanhado por resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar a frequ&#234;ncia e as manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas da s&#237;ndrome de resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica ap&#243;s circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (SRIS-CEC) em crian&#231;as submetidas &#224; cirurgia card&#237;aca. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Coorte hist&#243;rico incluindo pacientes com at&#233; 3 anos de idade, submetidos &#224; corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica eletiva de cardiopatias cong&#234;nitas com utiliza&#231;&#227;o de circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC). Foram analisados 101 pacientes por meio de crit&#233;rios cl&#237;nicos de disfun&#231;&#227;o de &#243;rg&#227;os sob forma de escore, comparando-se fatores predisponentes e morbidade agregada &#224; presen&#231;a de SRIS-CEC. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> Foram identificados 22 pacientes (21,9%) que preencheram os crit&#233;rios estabelecidos para SRIS-CEC. O sexo ou tipo de cardiopatia n&#227;o diferiu entre os grupos (p =NS). Pacientes com SRIS-CEC (comparados aos pacientes sem SRIS-CEC) apresentavam idade m&#233;dia menor (6,8 &#177; 5,5 vs. 10,8 &#177; 5,1 meses, p &lt; 0,05), menor peso (5,3 &#177; 1,9 vs. 6,9 &#177; 2,0 quilogramas, p &lt; 0,05), maior tempo CEC (125,1 &#177; 49,5 vs. 93,9 &#177; 33,1 minutos, p &lt; 0,05). Observou-se respectivamente maior tempo em mediana de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica (120,0 vs. 13,0 horas, p &lt; 0,05), maior tempo de interna&#231;&#227;o em unidade de cuidados intensivos (UCI) (265,0 vs. 107,0 horas, p &lt; 0,05) e interna&#231;&#227;o hospitalar (22,0 vs. 10,0 dias, p &lt; 0,05). Em an&#225;lise multivariada, maior peso (OR = 0,68, p = 0,01) foi identificado como fator de prote&#231;&#227;o. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> Os crit&#233;rios cl&#237;nicos adotados identificaram um grupo de risco para SRIS-CEC. Esse grupo tem como fatores predisponentes: menor peso e maior tempo de CEC. Pacientes com SRIS-CEC permanecem maior tempo em ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica, internados em unidade de cuidados intensivos e em hospital.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> S&#237;ndrome de resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica, cirurgia card&#237;aca, circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Ap&#243;s a introdu&#231;&#227;o da CEC como ferramenta de sustenta&#231;&#227;o &#224; cirurgia card&#237;aca, foi poss&#237;vel ampliar os benef&#237;cios aos pacientes com cardiopatias cong&#234;nitas e adquiridas, sendo poss&#237;vel modificar seu curso natural com significativo aumento de sobrevida<sup>1</sup>.</p>
    <p>A CEC &#233; uma modalidade de circula&#231;&#227;o controlada, indispens&#225;vel &#224; maioria das cirurgias card&#237;acas corretivas, e &#233; capaz de, juntamente com a inj&#250;ria tissular decorrente de incis&#227;o cir&#250;rgica, deflagrar uma onda de ativa&#231;&#227;o inflamat&#243;ria por meio de ativa&#231;&#227;o celular e libera&#231;&#227;o de mediadores inflamat&#243;rios<sup>2-4</sup>. Nesse cen&#225;rio, h&#225; estimula&#231;&#227;o de leuc&#243;citos, mon&#243;citos, macr&#243;fagos, bas&#243;filos, c&#233;lulas endoteliais, mi&#243;citos e hepat&#243;citos. H&#225; aumento em circula&#231;&#227;o de fra&#231;&#245;es do complemento (principalmente C3a, C4a e C5a)<sup>5,6</sup>, citocinas (principalmente fator de necrose tumoral alfa, interleucinas das classes 1, 6, 8 e 10)<sup>7-9</sup>, histamina<sup>10</sup> e mol&#233;culas de ades&#227;o<sup>11</sup>.</p>
    <p>A cascata inflamat&#243;ria &#233; ent&#227;o amplificada, podendo associar-se &#224;s manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas com a ocorr&#234;ncia de febre<sup>12,13</sup>, disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica (por inj&#250;ria mec&#226;nica, isqu&#234;mica e imunol&#243;gica)<sup>14,15</sup> e/ou vasoplegia<sup>16,17</sup>, observando-se hipotens&#227;o; sinais de baixo d&#233;bito com hipoperfus&#227;o e hip&#243;xia tissular; insufici&#234;ncia renal aguda<sup>18,19</sup>; les&#227;o pulmonar aguda<sup>20</sup>, s&#237;ndrome de ang&#250;stia respirat&#243;ria aguda<sup>21</sup>; discrasias sangu&#237;neas<sup>22</sup>, sintomas neurol&#243;gicos<sup>23,24</sup> e reten&#231;&#227;o h&#237;drica com ganho de peso por les&#227;o endotelial<sup>25</sup>. Quando presentes, essas manifesta&#231;&#245;es podem fazer com que o tempo de interna&#231;&#227;o na unidade de cuidados intensivos (UCI) e interna&#231;&#227;o hospitalar sejam prolongados por conta de morbidade agregada. Em casos extremos, pode-se observar s&#237;ndrome de fal&#234;ncia de m&#250;ltiplos &#243;rg&#227;os, ou at&#233; quadros raros e graves com s&#237;ndrome semelhante ao choque s&#233;ptico.</p>
    <p>Os crit&#233;rios diagn&#243;sticos da SRIS-CEC ainda carecem de consenso e os estudos baseiam-se em vari&#225;veis isoladas ou crit&#233;rios cl&#237;nicos n&#227;o uniformes. A frequ&#234;ncia das manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas de SRIS-CEC varia entre 22% e 27,5%, ainda que tenha sido avaliada por diferentes m&#233;todos<sup>5,6</sup>.</p>
    <p>O presente estudo foi desenvolvido com o objetivo de avaliar a ocorr&#234;ncia de manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas de SRIS-CEC em pacientes pedi&#225;tricos, submetidos &#224; cirurgia card&#237;aca para corre&#231;&#227;o de cardiopatias cong&#234;nitas com emprego de circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea, correlacionando-a com desfecho cl&#237;nico. Para isso, prop&#244;s-se o estudo de vari&#225;veis cl&#237;nicas que pudessem refletir a disfun&#231;&#227;o de &#243;rg&#227;os e subsistemas no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio precoce e que, agrupadas, pudessem representar a SRIS-CEC, tornando-se aplic&#225;vel ao reconhecimento cl&#237;nico.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Trata-se de um estudo de coorte hist&#243;rico realizado a partir da revis&#227;o de prontu&#225;rios de crian&#231;as submetidas &#224; corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica por cardiopatias cong&#234;nitas atendidas na Unidade de Cuidados Intensivos Cardiol&#243;gicos do Hospital Infantil Pequeno Pr&#237;ncipe, durante o ano de 2003 (de primeiro de janeiro a 31 de dezembro). Este estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica e Pesquisa em Seres Humanos do Hospital de Cl&#237;nicas da Universidade Federal do Paran&#225; e do Hospital Infantil Pequeno Pr&#237;ncipe.</p>
    <p>Dentre esses pacientes, foram selecionados os que possu&#237;am at&#233; 3 anos (141 pacientes). Justifica-se a sele&#231;&#227;o de crian&#231;as mais jovens pelo fato de a SRIS-CEC ser mais frequente na popula&#231;&#227;o infantil quando comparada &#224; popula&#231;&#227;o adulta<sup>5</sup>.</p>
    <p>Exclu&#237;ram-se 40 pacientes de acordo com os seguintes crit&#233;rios: (a) ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica por mais de 48 horas antes da cirurgia; (b) infec&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria; (c) &#243;bito durante o ato cir&#250;rgico ou nas primeiras 48 horas de p&#243;s-operat&#243;rio; (d) infec&#231;&#227;o p&#243;s-operat&#243;ria precoce, nos primeiros cinco dias; e (e) prontu&#225;rio com dados incompletos. Os crit&#233;rios de exclus&#227;o tiveram como objetivo eliminar outras causas conhecidas de deflagra&#231;&#227;o do processo inflamat&#243;rio, especialmente a ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica prolongada e os processos infecciosos.</p>
    <p>Ap&#243;s exclus&#227;o definida pelos crit&#233;rios acima citados, foram analisados dados de 101 pacientes.</p>
    <p>Na amostra total, a idade m&#233;dia foi de 9,9 <underline>+</underline> 5,4 meses, sendo o peso m&#233;dio de 6,6 <underline>+</underline> 2,1 kg. A distribui&#231;&#227;o por sexo foi homog&#234;nea, com 50% para cada.</p>
    <p>O tempo m&#233;dio de CEC foi de 100,7 <underline>+</underline> 39,2 minutos, e de clampeamento a&#243;rtico foi de 68,2 <underline>+</underline> 27,6 minutos. A mediana de tempo de interna&#231;&#227;o na unidade de terapia intensiva foi de 133,0 horas (variando de 33 a 1.162 horas) e de interna&#231;&#227;o hospitalar foi de 12,0 dias (variando de 5 a 63 dias). O tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica teve como mediana 18,0 horas (variando de 0 a 756 horas).</p>
    <p>
      <bold>Crit&#233;rios cl&#237;nicos para SRIS-CEC</bold>
    </p>
    <p>Foram analisadas vari&#225;veis cl&#237;nicas associadas &#224; SRIS-CEC nos primeiros cinco dias de p&#243;s-operat&#243;rio, que corresponde ao per&#237;odo de intensa atividade inflamat&#243;ria: (a) febre (quando maior ou igual a 38 graus Celsius); (b) disfun&#231;&#227;o hemodin&#226;mica (escore inotr&#243;pico-<sup>26</sup>); (c) disfun&#231;&#227;o pulmonar (rela&#231;&#227;o PaO<sub>2</sub>/FiO<sub>2</sub> menor que 300); (d) disfun&#231;&#227;o renal (aumento de creatinina acima de 20%); (e) disfun&#231;&#227;o endotelial cl&#237;nica; e (f) disfun&#231;&#227;o endotelial radiol&#243;gica.</p>
    <p>A disfun&#231;&#227;o endotelial foi estudada em dois aspectos: cl&#237;nico e radiol&#243;gico. Em rela&#231;&#227;o ao aspecto cl&#237;nico, foi medido o volume de l&#237;quido coletado por drenos posicionados durante o ato cir&#250;rgico. Considerou-se como grupo alterado aquele que possu&#237;a drenagem acima de terceiro quartil em rela&#231;&#227;o &#224; amostra total. Na an&#225;lise do aspecto radiol&#243;gico, foram feitas medidas de espessura de interst&#237;cio por meio do uso de &#237;ndice radiol&#243;gico<sup>7</sup> em per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio e em dois momentos de p&#243;s-operat&#243;rio: chegada do paciente em UCI e ap&#243;s 48 horas. Foi considerado o aumento de pelo menos 50% em espessura intersticial como altera&#231;&#227;o significativa (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1</xref>).</p>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gf01.jpg"/></fig>
    <p>De acordo com o n&#250;mero de vari&#225;veis alteradas (atribuindo-se um ponto para cada), foi poss&#237;vel dividir a amostra em dois grupos. No grupo I, foram agrupados os pacientes que apresentavam tr&#234;s ou mais pontos, sendo considerada a presen&#231;a de SI-CEC. O grupo II foi formado por pacientes que n&#227;o apresentaram SI-CEC, possuindo at&#233; dois pontos.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise de fatores predisponentes</bold>
    </p>
    <p>Foi avaliada a associa&#231;&#227;o com o tipo de cardiopatia (agrupadas em acian&#243;ticas ou cian&#243;ticas), idade, peso, tempo de CEC e tempo de oclus&#227;o a&#243;rtica.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise de Desfecho Hospitalar</bold>
    </p>
    <p>Estudou-se o desfecho hospitalar comparando-se os grupos quanto ao tempo de ventila&#231;&#227;o, tempo de interna&#231;&#227;o em UCI, tempo total de hospitaliza&#231;&#227;o e &#243;bito.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>As vari&#225;veis est&#227;o descritas sob a forma de propor&#231;&#245;es (quando categ&#243;ricas), m&#233;dia e desvio padr&#227;o (quando cont&#237;nuas e com distribui&#231;&#227;o normal) ou m&#233;dia e intervalo interquartil (quando cont&#237;nuas e assim&#233;tricas).</p>
    <p>Os fatores predisponentes para SRIS-CEC foram comparados por meio do teste qui-quadrado (X&#178;) de Pearson e teste T de student. Para as vari&#225;veis categ&#243;ricas, adicionalmente foram calculados os riscos relativos com respectivos intervalos de confian&#231;a de 95%.</p>
    <p>Tamb&#233;m foi realizada uma regress&#227;o log&#237;stica considerando SRIS-CEC a vari&#225;vel dependente.</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224; compara&#231;&#227;o de desfechos entre pacientes com e sem SRIS-CEC, foram utilizados teste do X&#178; de Pearson e teste de Mann-Whitney.</p>
    <p>Foi tamb&#233;m realizada regress&#227;o linear m&#250;ltipla para desfechos cont&#237;nuos e utilizada a correla&#231;&#227;o de Spearman para avalia&#231;&#227;o da SRIS-CEC em forma de escore cont&#237;nuo. O escore foi elaborado atribuindo-se um ponto para cada um dos seguintes crit&#233;rios alterados: febre, disfun&#231;&#227;o hemodin&#226;mica, disfun&#231;&#227;o pulmonar, disfun&#231;&#227;o renal e disfun&#231;&#227;o endotelial (cl&#237;nica e radiol&#243;gica). Assim, o escore variou de 0 a 6.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Foram identificados 22 pacientes (21,9%) que preencheram crit&#233;rios estabelecidos para SRIS-CEC (grupo I), durante os cinco primeiros dias de p&#243;s-operat&#243;rio. Da amostra total, 12,9% dos pacientes apresentaram febre. A disfun&#231;&#227;o hemodin&#226;mica esteve presente em 15,8% deles, tanto disfun&#231;&#227;o pulmonar como disfun&#231;&#227;o renal em 22,8%, edema intersticial em 28,7% e volume de drenagem em 25,7% dos pacientes (<xref ref-type="fig" rid="f02">Figura 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A presen&#231;a de um fator cl&#237;nico isolado (exceto febre) estava significativamente associada a uma maior frequ&#234;ncia de defini&#231;&#227;o de SRIS-CEC nesses pacientes. Diante de uma vari&#225;vel alterada, o diagn&#243;stico de SRIS-CEC era significativamente mais frequente, enquanto que na aus&#234;ncia de altera&#231;&#227;o da mesma, o diagn&#243;stico de SRIS-CEC tornou-se pouco prov&#225;vel. Ao caracterizar-se uma disfun&#231;&#227;o hemodin&#226;mica, o diagn&#243;stico de SRIS-CEC apresentou-se em 81,3% desses pacientes. J&#225; nos pacientes sem disfun&#231;&#227;o hemodin&#226;mica, esse diagn&#243;stico evidenciou-se em 10,6% (<xref ref-type="fig" rid="f3">Figura 3</xref>).</p>
    <fig id="f3"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gf03.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o de fatores predisponentes</bold>
    </p>
    <p>Ap&#243;s a forma&#231;&#227;o dos grupos determinados pelos crit&#233;rios cl&#237;nicos, foi observada frequ&#234;ncia semelhante de SRIS-CEC quando esta foi analisada em rela&#231;&#227;o ao sexo ou quanto ao tipo de cardiopatia.</p>
    <p>Os pacientes do grupo I possu&#237;am idade menor (6,8 &#177; 5,5 <italic>versus</italic> 10,8 &#177; 5,1 meses, p &lt; 0,05), peso menor (5,3 &#177; 1,9 <italic>versus</italic> 6,9 &#177; 2,0 quilogramas, p &lt; 0,05), maior tempo de exposi&#231;&#227;o &#224; CEC (125,1 &#177; 49,5 <italic>versus</italic> 93,9 &#177; 33,1 minutos, p &lt; 0,05) e de clampeamento a&#243;rtico (82,3 &#177; 34,0 <italic>versus</italic> 64,2 &#177; 24,3 minutos, p &lt; 0,05), todas influenciando ocorr&#234;ncia de SRIS-CEC (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>).</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Mesmo em modelo de an&#225;lise multivariada, o tempo de CEC e o peso continuavam a ser fatores significativamente predisponentes &#224; SRIS-CEC. As vari&#225;veis peso e idade, bem como tempo de CEC e tempo de oclus&#227;o a&#243;rtica, s&#227;o vari&#225;veis relacionadas e interferem-se mutuamente. Por isso, foram analisados somente o peso e tempo de CEC em um modelo de an&#225;lise multivariada.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o de desfechos cl&#237;nicos</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes do grupo I permaneceram em ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica por maior tempo (mediana de 120,0 <italic>versus</italic> 13,0 horas, p &lt; 0,05), com maior tempo de unidade de terapia intensiva (mediana de 265,0 <italic>versus</italic> 107,0 horas, p &lt; 0,05) e de interna&#231;&#227;o (mediana de 22,0 <italic>versus</italic> 10,0 dias, p &lt; 0,05) (<xref ref-type="table" rid="t02">Tabela 2</xref>). A diferen&#231;a com rela&#231;&#227;o ao &#243;bito entre os grupos I e II (13,6% <italic>versus</italic> 2,5%) n&#227;o se mostrou estatisticamente significativa (p = 0,068).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Encontramos uma frequ&#234;ncia de SRIS-CEC em 21,9% dos pacientes, em uma popula&#231;&#227;o jovem (at&#233; 3 anos de idade) em que a cirurgia card&#237;aca foi feita de forma eletiva e a grande maioria de outras causas pr&#233;-operat&#243;rias predisponentes de deflagra&#231;&#227;o de s&#237;ndrome de resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica (SRIS) foi exclu&#237;da.</p>
    <p>Seghaye e cols.<sup>6</sup>, em 1993, encontraram incid&#234;ncia de 27,5% de SRIS em estudo com crian&#231;as no qual o crit&#233;rio diagn&#243;stico utilizado foi adaptado da defini&#231;&#227;o de SRIS em pacientes cl&#237;nicos. A utiliza&#231;&#227;o de crit&#233;rios de SRIS nesse caso apresenta uma boa sensibilidade, por&#233;m ainda carece de especificidade, j&#225; que sinais vitais, dados neurol&#243;gicos e laboratoriais que foram utilizados s&#227;o profundamente influenciados nesse per&#237;odo de p&#243;s-operat&#243;rio por fatores intr&#237;nsecos ao procedimento ou aos cuidados espec&#237;ficos em UCI.</p>
    <p>Na amostra do estudo, a disfun&#231;&#227;o de &#243;rg&#227;os isolados ocorreu com frequ&#234;ncia entre 15,8% e 28,7%. Kirklin e cols.<sup>5</sup>, estudaram pacientes adultos e pedi&#225;tricos em 1983 e encontraram frequ&#234;ncia de fal&#234;ncia de &#243;rg&#227;os com importante morbidade global em 22% desses pacientes. Disfun&#231;&#227;o card&#237;aca (23%), pulmonar (35%), renal (21%) e hemost&#225;tica (18%) estavam presentes e relacionadas tanto com n&#237;veis elevados de C3a em tr&#234;s horas de p&#243;s-operat&#243;rio como com pacientes com idade inferior a 1 ano. Excetuando-se a disfun&#231;&#227;o renal, todas as outras complica&#231;&#245;es relacionaram-se ao tempo de CEC prolongado.</p>
    <p>A frequ&#234;ncia de disfun&#231;&#227;o hemodin&#226;mica nos pacientes foi de 16%. Entre os pacientes com disfun&#231;&#227;o hemodin&#226;mica, 81% apresentaram o diagn&#243;stico de SRIS-CEC. O diagn&#243;stico de SRIS-CEC ocorreu somente em 11% dos pacientes sem dist&#250;rbio hemodin&#226;mico. Esse dado pode levar &#224; ado&#231;&#227;o de um peso maior da vari&#225;vel hemodin&#226;mica no diagn&#243;stico de SRIS-CEC.</p>
    <p>Diferentemente do choque em adultos, o choque pedi&#225;trico apresenta uma particularidade: em 80% das vezes est&#225; associado &#224; disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica<sup>27</sup>. Em p&#243;s-operat&#243;rio, a s&#237;ndrome de baixo d&#233;bito card&#237;aco &#233; descrita em aproximadamente 24% dos neonatos submetidos &#224; opera&#231;&#227;o de Jatene; caracterizando-se por disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica e diminui&#231;&#227;o de d&#233;bito card&#237;aco, associados ao aumento de resist&#234;ncia vascular perif&#233;rica<sup>26</sup>.</p>
    <p>A CEC &#233; seguida de s&#237;ndrome de desconforto respirat&#243;rio agudo com frequ&#234;ncia de 0,4% em popula&#231;&#227;o adulta, sendo que h&#225; uma alta mortalidade associada<sup>21</sup>. Durante a CEC, h&#225; ativa&#231;&#227;o e migra&#231;&#227;o de neutr&#243;filos ao endot&#233;lio pulmonar, iniciando a les&#227;o local por meio de um fen&#244;meno denominado leuco-sequestra&#231;&#227;o pulmonar<sup>5</sup>. Isso pode explicar a les&#227;o pulmonar aguda associada &#224; corre&#231;&#227;o card&#237;aca cir&#250;rgica com a utiliza&#231;&#227;o de CEC. Nos pacientes deste estudo, observou-se frequ&#234;ncia de 22,8% de les&#227;o pulmonar aguda. N&#227;o se verificou caso de s&#237;ndrome de desconforto respirat&#243;rio agudo na amostra. A les&#227;o pulmonar aguda com disfun&#231;&#227;o pulmonar e diminui&#231;&#227;o da rela&#231;&#227;o PaO<sub>2</sub>/FiO<sub>2</sub> pode ter sido respons&#225;vel por maior tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica observada em pacientes com diagn&#243;stico de SRIS-CEC.</p>
    <p>A an&#225;lise da fun&#231;&#227;o renal ap&#243;s procedimento cir&#250;rgico tem sido dif&#237;cil em termos de determina&#231;&#227;o de frequ&#234;ncia, j&#225; que os diferentes grupos t&#234;m diferentes crit&#233;rios diagn&#243;sticos. Em adultos, Tuttle e cols.<sup>28</sup>, em 2003, avaliaram uma popula&#231;&#227;o submetida &#224; CEC com crit&#233;rio de fal&#234;ncia renal semelhante ao nosso (aumento de creatinina em 25%) e observaram incid&#234;ncia de 42%. Em nosso estudo, registrou-se frequ&#234;ncia de 22,8%, sendo um crit&#233;rio importante no escore de SRIS-CEC, j&#225; que 81% dos pacientes em fal&#234;ncia renal apresentavam SRIS-CEC e apenas 7% dos pacientes com fun&#231;&#227;o normal tiveram diagn&#243;stico de SRIS-CEC.</p>
    <p>O estudo mostrou, por meio do &#237;ndice radiol&#243;gico, uma alta frequ&#234;ncia de edema intersticial (28,7%) que identificaria no p&#243;s-operat&#243;rio imediato os pacientes que apresentam extravasamento de l&#237;quido, al&#233;m do espa&#231;o intravascular, j&#225; durante o procedimento cir&#250;rgico. O processo inflamat&#243;rio ap&#243;s a CEC tem, no endot&#233;lio, a sua les&#227;o final caracterizada por aumento de permeabilidade capilar difusa com significativo extravasamento de l&#237;quidos para o interst&#237;cio<sup>7-25</sup>. Esse achado poderia ser explicado em parte pela presen&#231;a do que atualmente &#233; definido como disfun&#231;&#227;o endotelial. Nessa situa&#231;&#227;o, o endot&#233;lio &#233; o alvo da cascata inflamat&#243;ria e, ao expressar mol&#233;culas de ades&#227;o, adere e ativa leuc&#243;citos, provocando les&#227;o dessa barreira e permitindo o livre fluxo de l&#237;quido entre o espa&#231;o intravascular e intersticial<sup>3,29</sup>. Acreditamos que esse dado radiol&#243;gico utilizado neste trabalho possa ser explorado em um estudo prospectivo, j&#225; que pode representar uma ferramenta diagn&#243;stica precoce de SRIS-CEC nesses pacientes.</p>
    <p>Os pacientes com SRIS-CEC apresentaram significativamente menor idade e peso, de forma independente. Tem-se, ent&#227;o, um fator protetor &#224; medida que cuidamos de pacientes maiores. A maior complexidade t&#233;cnica cir&#250;rgica no per&#237;odo neonatal, juntamente com a maior superf&#237;cie de exposi&#231;&#227;o relativa dos circuitos de CEC, poderia justificar a maior ocorr&#234;ncia de SRIS-CEC em crian&#231;as e o efeito protetor nos jovens.</p>
    <p>Neste trabalho, o tempo de CEC foi, em m&#233;dia, significativamente maior no Grupo I em rela&#231;&#227;o ao Grupo II. O mesmo foi observado com o tempo de oclus&#227;o a&#243;rtico. Ambos apresentaram <italic>odds ratio</italic> de 1,02. Kirklin e cols.<sup>5</sup>, em 1983, observaram em seu estudo que o aumento de CEC de 60 para 120 minutos aumentava a morbidade p&#243;s-operat&#243;ria em todas as idades.</p>
    <p>O grupo com SRIS-CEC definiu um desfecho pior em rela&#231;&#227;o ao tempo de interna&#231;&#227;o hospitalar. O paciente que apresenta SRIS-CEC permanece mais tempo em ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica e isso poderia ser explicado por dois motivos. O primeiro seria pelo fato de que a CEC pode desencadear uma inj&#250;ria pulmonar compreendida no contexto da cascata inflamat&#243;ria, em que h&#225; leuco-sequestra&#231;&#227;o pulmonar e inj&#250;ria endotelial<sup>5</sup>. O segundo motivo estaria diretamente ligado ao primeiro, visto que pacientes que permanecem por maior tempo em ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica est&#227;o expostos a maior risco de pneumonia relacionada &#224; ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica e inj&#250;ria pulmonar direta (barotrauma, volutrauma e inj&#250;ria pelo O<sub>2</sub>).</p>
    <p>Apesar de terem sido descartados retrospectivamente os casos de infec&#231;&#227;o em per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio imediato, poderiam ser &#250;teis as dosagens de procalcitonina s&#233;rica nesses pacientes como mais um m&#233;todo de exclus&#227;o de infec&#231;&#227;o<sup>30,31</sup>. Esses fatores foram minimizados mediante crit&#233;rios de sele&#231;&#227;o em que foram escolhidos pacientes com cirurgias eletivas e sem fatores para deflagra&#231;&#227;o de SIRS pr&#233;-cir&#250;rgicos. N&#227;o foram selecionados pacientes que apresentaram quadro cl&#237;nico compat&#237;vel com infec&#231;&#227;o e cuja evolu&#231;&#227;o e resultados de hemocultura confirmaram essa impress&#227;o inicial.</p>
    <p>Recentemente, tem sido considerada e testada a hip&#243;tese de que a utiliza&#231;&#227;o de corticoster&#243;ides em per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio minimizaria o processo inflamat&#243;rio, e a reposi&#231;&#227;o dos mesmos atenuaria a disfun&#231;&#227;o hemodin&#226;mica comum nesse per&#237;odo, j&#225; que a fal&#234;ncia adrenal &#233; comum em pacientes criticamente doentes<sup>32,33</sup>.</p>
    <p>O presente estudo mostra limita&#231;&#245;es em sua conclus&#227;o, j&#225; que trata de an&#225;lise retrospectiva, em que as vari&#225;veis cl&#237;nicas n&#227;o puderam ser controladas. N&#227;o havia dados quantitativos dispon&#237;veis de medidas de disfun&#231;&#227;o hemodin&#226;mica, como medidas invasivas de d&#233;bito card&#237;aco, que poderiam definir precisamente o quadro de disfun&#231;&#227;o hemodin&#226;mica.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Baseado em crit&#233;rios cl&#237;nicos estabelecidos para este estudo retrospectivo, foi poss&#237;vel identificar que pacientes com menor peso e maior tempo de CEC fazem parte de uma popula&#231;&#227;o de risco para desenvolvimento de SRIS-CEC. Esses pacientes permaneceram mais tempo em ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica, em unidade de cuidados intensivos e em hospital.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Leonardo Cavadas da Costa Soares pela Universidade Federal do Paran&#225;.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Leonardo Cavadas da Costa Soares </p>
        <p> Rua Desembargador Motta, 1070 </p>
        <p> 80250-060 - Curitiba, PR - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <ext-link xlink:href="mailto:leo.cavadas@yahoo.com.br" ext-link-type="email">leo.cavadas@ yahoo.com.br</ext-link>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 10/03/08; revisado recebido em 26/01/09; aceito em 12/05/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Kern FH, Schulman    S, Greeley WJ. Cardiopulmonary bypass: techniques and effects. In: Greeley WJ.    Perioperative management of the patient with congenital heart disease. Baltimore:    Williams &amp; Wilkins; 1996. p. 67-120.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Perioperative management of the patient with congenital heart disease</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>67</fpage>
          <lpage>120</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kern</surname>
              <given-names>FH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schulman</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greeley</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greeley</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Seghaye MC.    The clinical implications of the systemic inflammatory reaction related to cardiac    operations in children. Cardiol Young. 2003; 13 (3): 228-39.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The clinical implications of the systemic inflammatory reaction related to cardiac operations in children</article-title>
          <source>Cardiol Young</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>228</fpage>
          <lpage>39</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Seghaye</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Boyle EM, Pohlman    TH, Cornejo CJ, Verrier ED. Endothelial cell injury in cardiovascular surgery:    the systemic inflammatory response. Ann Thorac Surg. 1997; 63 (1): 277-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Endothelial cell injury in cardiovascular surgery: the systemic inflammatory response</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>277</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>63</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Boyle</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pohlman</surname>
              <given-names>TH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cornejo</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verrier</surname>
              <given-names>ED</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Moura HV, Pomerantzeff    PMA, Gomes WJ. S&#237;ndrome da resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica    na circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea: papel das interleucinas. Rev    Bras Cir Cardiovasc. 2001; 16 (4): 376-87.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>S&#237;ndrome da resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica na circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea: papel das interleucinas</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>376</fpage>
          <lpage>87</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moura</surname>
              <given-names>HV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pomerantzeff</surname>
              <given-names>PMA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Kirklin JK,    Westaby S, Blackstone EH, Kirklin JW, Chenoweth DE, Pacifico AD. Complement    and the damaging effects of cardiopulmonary bypass. J Thorac Cardiovasc Surg.    1983; 86 (6): 845-57.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Complement and the damaging effects of cardiopulmonary bypass</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1983</year>
          </date>
          <fpage>845</fpage>
          <lpage>57</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kirklin</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Westaby</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blackstone</surname>
              <given-names>EH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kirklin</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chenoweth</surname>
              <given-names>DE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pacifico</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Seghaye MC,    Duchateau J, Grabitz RG, Faymonville ML, Messmer BJ, Buro-Rathsmann K, et al.    Complement activation during cardiopulmonary bypass in infants and children:    relation to postoperative multiple system organ failure. J. Thorac Cardiovasc    Surg. 1993; 106 (6): 978-87.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Complement activation during cardiopulmonary bypass in infants and children: relation to postoperative multiple system organ failure</article-title>
          <source>J. Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>978</fpage>
          <lpage>87</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Seghaye</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duchateau</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grabitz</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faymonville</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Messmer</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buro-Rathsmann</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Seghaye MC,    Grabitz RG, Duchateau J, Busse S, Dabritz S, Koch D, et al. Inflammatory reaction    and capillary leak syndrome related to cardiopulmonary bypass in neonates undergoing    cardiac operations. J Thorac Cardiovasc Surg. 1996; 112 (3): 687-97.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Inflammatory reaction and capillary leak syndrome related to cardiopulmonary bypass in neonates undergoing cardiac operations</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>687</fpage>
          <lpage>97</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Seghaye</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grabitz</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duchateau</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Busse</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dabritz</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koch</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Bruins P, te    Velthuis H, Yazdanbakhsn AP, Jansen PGM, Van Hardevelt FWJ, De Beaumont EMFH,    et al. Activation of the complement system during and after cardiopulmonary    bypass surgery: postsurgery activation involves C-reactive protein and is associated    with postoperative arrhythmia. Circulation. 1997; 96 (10): 3542-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Activation of the complement system during and after cardiopulmonary bypass surgery: postsurgery activation involves C-reactive protein and is associated with postoperative arrhythmia</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>3542</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bruins</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>te Velthuis</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yazdanbakhsn</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jansen</surname>
              <given-names>PGM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Hardevelt</surname>
              <given-names>FWJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Beaumont</surname>
              <given-names>EMFH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Gessler P, Pfenninger    J, Pfammatter JP, Carrel T, Baenziger O, Dahinden C. Plasma levels of interleukin-8    and expression of interleukin-8 receptors on circulating neutrophils and monocytes    after cardiopulmonary bypass in children. J Thorac Cardiovasc Surg. 2003; 126    (3): 718-25.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Plasma levels of interleukin-8 and expression of interleukin-8 receptors on circulating neutrophils and monocytes after cardiopulmonary bypass in children</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>718</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>126</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gessler</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfenninger</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfammatter</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carrel</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baenziger</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dahinden</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Seghaye MC,    Duchateau J, Grabitz RG, Mertes J, Marcus C, Buro K, et al. Histamine liberation    related to cardiopulmonary bypass in children: possible relation to transient    postoperative arrhythmias. J Thorac Cardiovasc Surg. 1996; 111 (5): 971-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Histamine liberation related to cardiopulmonary bypass in children: possible relation to transient postoperative arrhythmias</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>971</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Seghaye</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duchateau</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grabitz</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mertes</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marcus</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buro</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Hunsche A,    Molossi S. Intercellular adhesion molecule-1 serum profile in cardiac postoperative    period of infants undergoing cardiopulmonary bypass. J Pediatr (Rio J). 2002;    78 (3): 237-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intercellular adhesion molecule-1 serum profile in cardiac postoperative period of infants undergoing cardiopulmonary bypass</article-title>
          <source>J Pediatr (Rio J)</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>237</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hunsche</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Molossi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Bronicki RA,    Backer CL, Baden HP, Mavroudis C, Crawford SE, Green TP. Dexamethasone reduces    the inflammatory response to cardiopulmonary bypass in children. Ann Thorac    Surg. 2000; 69 (5): 1490-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dexamethasone reduces the inflammatory response to cardiopulmonary bypass in children</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1490</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bronicki</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Backer</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baden</surname>
              <given-names>HP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mavroudis</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crawford</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Green</surname>
              <given-names>TP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Butler J, Pathi    VL, Paton RD, Logan RW, Macartur KJD, Jamieson MPG, et al. Acute-phase responses    to cardiopulmonary bypass in children weighing less than 10 kilograms. Ann Thorac    Surg. 1996; 62 (2): 538-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute-phase responses to cardiopulmonary bypass in children weighing less than 10 kilograms</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>538</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>62</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Butler</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pathi</surname>
              <given-names>VL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paton</surname>
              <given-names>RD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Logan</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macartur</surname>
              <given-names>KJD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jamieson</surname>
              <given-names>MPG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Hovels-Gurich    HH, Vazquez-Jimenez JF, Silvestri A, Schumacher K, Minkenberg R, Duchateau J,    et al. Production of proinflammatory cytokines and myocardial dysfunction after    arterial switch operation in neonates with transposition of the great arteries.    J Thorac Cardiovasc Surg. 2002; 124 (4): 811-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Production of proinflammatory cytokines and myocardial dysfunction after arterial switch operation in neonates with transposition of the great arteries</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>811</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>124</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hovels-Gurich</surname>
              <given-names>HH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vazquez-Jimenez</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silvestri</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schumacher</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Minkenberg</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duchateau</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Wei M, Kuukasjarvi    P, Laurikka J, Kaukinen S, Iisalo P, Laine S, et al. Cytokine responses and    myocardial injury in coronary artery bypass grafting. Scand J Clin Lab Invest.    2001; 61 (2): 161-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cytokine responses and myocardial injury in coronary artery bypass grafting</article-title>
          <source>Scand J Clin Lab Invest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>161</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wei</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuukasjarvi</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laurikka</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaukinen</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iisalo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laine</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Kristof AS,    Magder S. Low systemic vascular resistance state in patients undergoing cardiopulmonary    bypass. Crit Care Med. 1999; 27 (6): 1121-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Low systemic vascular resistance state in patients undergoing cardiopulmonary bypass</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1121</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kristof</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magder</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Cremer J, Martin    M, Redl H, Bahrami S, Abraham C, Graeter T, et al. Systemic inflammatory response    syndrome after cardiac operations. Ann Thorac Surg. 1996; 61 (6): 1714-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Systemic inflammatory response syndrome after cardiac operations</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1714</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cremer</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martin</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Redl</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bahrami</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abraham</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Graeter</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Bove T, Calabro    MG, Landoni G, Aletti G, Marino G, Crescenzi G, et al. The incidence and risk    of acute renal failure after cardiac surgery. J Cardiothorac Vasc Anesth. 2004;    18 (4): 442-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The incidence and risk of acute renal failure after cardiac surgery</article-title>
          <source>J Cardiothorac Vasc Anesth</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>442</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bove</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Calabro</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Landoni</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aletti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marino</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crescenzi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Meldrum DR,    Donnahoo KK. Role of TNF in mediating renal insufficiency following cardiac    surgery: evidence of a postbypass cardiorenal syndrome. J Surg Res. 1999; 85    (2): 185-99.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of TNF in mediating renal insufficiency following cardiac surgery: evidence of a postbypass cardiorenal syndrome</article-title>
          <source>J Surg Res</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>185</fpage>
          <lpage>99</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Meldrum</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Donnahoo</surname>
              <given-names>KK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Ng CS, Wan    S, Yim AP, Arifi AA. Pulmonary dysfunction after cardiac surgery. Chest. 2002;    121 (4): 1269-77.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pulmonary dysfunction after cardiac surgery</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1269</fpage>
          <lpage>77</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>121</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ng</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wan</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yim</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arifi</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Milot J, Perron    J, Lacasse Y, Letourneau L, Cartier PC, Maltais F. Incidence and predictors    of ARDS after cardiac surgery. Chest. 2001; 119 (3): 884-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incidence and predictors of ARDS after cardiac surgery</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>884</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>119</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Milot</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perron</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lacasse</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Letourneau</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cartier</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maltais</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Jansen NJ,    van Oeveren W, Gu YJ, van Vliet MH, Eijsman L, Wildevuur CR. Endotoxin release    and tumor necrosis factor formation during cardiopulmonary bypass. Ann Thorac    Surg. 1992; 54 (4): 744-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Endotoxin release and tumor necrosis factor formation during cardiopulmonary bypass</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>744</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>54</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jansen</surname>
              <given-names>NJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Oeveren</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gu</surname>
              <given-names>YJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Vliet</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eijsman</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wildevuur</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Karl TR, Hall    S, Ford G, Kelly EA, Brizard CP, Mee RB, et al. Arterial switch with full-flow    cardiopulmonary bypass and limited circulatory arrest: neurodevelopmental outcome.    J Thorac Cardiovasc Surg. 2004; 127 (1): 213-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arterial switch with full-flow cardiopulmonary bypass and limited circulatory arrest: neurodevelopmental outcome</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>213</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>127</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Karl</surname>
              <given-names>TR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hall</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ford</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kelly</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brizard</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mee</surname>
              <given-names>RB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Trittenwein    G, Nardi A, Pansi H, Golej J, Burda G, Hermon M, et al. Early postoperative    prediction of cerebral damage after pediatric cardiac surgery. Ann Thorac Surg.    2003; 76 (2): 576-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Early postoperative prediction of cerebral damage after pediatric cardiac surgery</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>576</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Trittenwein</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nardi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pansi</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Golej</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burda</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hermon</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. von Spiegel    T, Giannaris S, Wietasch GJ, Schroeder S, Buhre W, Schorn B, et al. Effects    of dexamethasone on intravascular and extravascular fluid balance in patients    undergoing coronary bypass surgery with cardiopulmonary bypass. Anesthesiology.    2002; 96 (4): 827-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of dexamethasone on intravascular and extravascular fluid balance in patients undergoing coronary bypass surgery with cardiopulmonary bypass</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>827</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>von Spiegel</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giannaris</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wietasch</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schroeder</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buhre</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schorn</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Wernovsky G,    Wypij D, Jonas RA, Mayer JA Jr, Hanley FL, Hickey PR, et al. Postoperative course    and hemodynamic profile after the arterial switch operation in neonates and    infants: a comparison of low-flow cardiopulmonary bypass and circulatory arrest.    Circulation. 1995; 92 (8): 2226-35.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Postoperative course and hemodynamic profile after the arterial switch operation in neonates and infants: a comparison of low-flow cardiopulmonary bypass and circulatory arrest</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>2226</fpage>
          <lpage>35</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wernovsky</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wypij</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jonas</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mayer JA</surname>
              <given-names>Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hanley</surname>
              <given-names>FL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hickey</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Ceneviva G,    Paschall JA, Maffei F, Carcillo JA. Hemodynamic support in fluid-refractory    pediatric septic shock. Pediatrics. 1998; 102 (2): e19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hemodynamic support in fluid-refractory pediatric septic shock</article-title>
          <source>Pediatrics</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>e19</fpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ceneviva</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paschall</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maffei</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carcillo</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Tuttle KR,    Worrall NK, Dahlstrom LR, Nandagopal R, Kausz AT, Davis CL. Predictors of ARF    after cardiac surgical procedures. Am J Kidney Dis. 2003; 41 (1): 76-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Predictors of ARF after cardiac surgical procedures</article-title>
          <source>Am J Kidney Dis</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>76</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tuttle</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Worrall</surname>
              <given-names>NK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dahlstrom</surname>
              <given-names>LR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nandagopal</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kausz</surname>
              <given-names>AT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davis</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Wan S, LeClerc    JL, Vincent JL. Inflammatory response to cardiopulmonary bypass: mechanisms    involved and possible therapeutic strategies. Chest. 1997; 112 (3): 676-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Inflammatory response to cardiopulmonary bypass: mechanisms involved and possible therapeutic strategies</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>676</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wan</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>LeClerc</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vincent</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Aouifi A, Piriou    V, Bastien O, Blanc P, Bouvier H, Evans R, et al. Usefulness of procalcitonin    for diagnosis of infection in cardiac surgical patients. Crit Care Med. 2000;    28 (9): 3171-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Usefulness of procalcitonin for diagnosis of infection in cardiac surgical patients</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>3171</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aouifi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Piriou</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bastien</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blanc</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bouvier</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Evans</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Arkader R,    Troster EJ, Abellan DM, Lopes MR, Junior RR, Carcillo JA, et al. Procalcitonin    and C-reactive protein kinetics in postoperative pediatric cardiac surgical    patients. J Cardiothorac Vasc Anesth. 2004; 18 (2): 160-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Procalcitonin and C-reactive protein kinetics in postoperative pediatric cardiac surgical patients</article-title>
          <source>J Cardiothorac Vasc Anesth</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>160</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arkader</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Troster</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abellan</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Junior</surname>
              <given-names>RR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carcillo</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Suominen PK,    Dickerson HA, Moffett BS, Ranta SO, Mott AR, Price JF, et al. Hemodynamic effects    of rescue protocol hydrocortisone in neonates with low cardiac output syndrome    after cardiac surgery. Pediatr Crit Care Med. 2005; 6 (6): 655-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hemodynamic effects of rescue protocol hydrocortisone in neonates with low cardiac output syndrome after cardiac surgery</article-title>
          <source>Pediatr Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>655</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Suominen</surname>
              <given-names>PK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dickerson</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moffett</surname>
              <given-names>BS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ranta</surname>
              <given-names>SO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mott</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Price</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Ando M, Park    IS, Wada N, Takahashi Y. Steroid supplementation: a legitimate pharmacotherapy    after neonatal open heart surgery. Ann Thorac Surg. 2005; 80 (5): 1672-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Steroid supplementation: a legitimate pharmacotherapy after neonatal open heart surgery</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1672</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>80</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ando</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>IS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wada</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takahashi</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Clinical profile of systemic inflammatory response after pediatric cardiac surgery with cardiopulmonary bypass</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: the postoperative period of congenital cardiomyopathies correction is frequently accompanied by systemic inflammatory response. OBJECTIVE: To assess the frequency of occurrence and clinical manifestations of the systemic inflammatory response syndrome after cardiopulmonary bypass (SIRS-CPB) in children submitted to cardiac surgery. METHODS: Historical cohort study including patients up to 3 years old that were submitted to elective corrective surgeries for congenital cardiopathies with cardiopulmonary bypass (CPB). A total of 101 patients were assessed by means of clinical criteria of organ dysfunction through score tests, as comparing predisponent factors and aggregated morbidity to the presence of SIRS-CPB. RESULTS: Twenty-two patients (21.9%) fulfilled the criteria for SIRS-CPB. The sex or type of cardiopathy did not differ between groups (p = NS). Patients diagnosed with SIRS-CPB (compared to patients without SIRS-CPB) presented lower mean age (6.8 &#177; 5.5 versus 10.8 &#177; 5.1 months, p &lt; 0.05), lower weight (5.3 &#177; 1.9 versus 6.9 &#177; 2.0 kg, p &lt; 0.05), and longer CPB duration (125.1 &#177; 49.5 versus 93.9 &#177; 33.1 minutes, p &lt; 0.05). Longer median duration of mechanical ventilation (120.0 versus 13.0 hours, p &lt; 0.05), longer stay in Intensive Care Unit (ICU) (265.0 versus 107.0 hours, p &lt; 0.05) and in hospital (22.0 versus 10.0 days, p &lt; 0.05) were observed. In the multivariate analysis, higher weight (OR = 0.68, p = 0.01) was identified as a protection factor. CONCLUSION: The adopted clinical criteria identified a risk group for SIRS-CPB, which presented lower weight and longer CPB duration as predisponent factors. Patients with SIRS-CPB remain in mechanical ventilation, in ICU and in hospitalization for a longer period of time.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Systemic inflammatory response syndrome</kwd>
        <kwd>thoracic surgery</kwd>
        <kwd>cardiopulmonary bypass</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Clinical profile of systemic inflammatory response after pediatric cardiac surgery with cardiopulmonary bypass</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Leonardo Cavadas da Costa Soares<sup>I, II</sup>; Denise Ribas<sup>I</sup>; Regine Spring<sup>I</sup>; Jean Marcelo Ferreira da Silva<sup>I</sup>; Nelson Itiro Miyague<sup>I, II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Infantil Pequeno Pr&#237;ncipe, PR - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Paran&#225; Curitiba, PR - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> The postoperative period of congenital cardiomyopathies correction is frequently accompanied by systemic inflammatory response.</p>
      <p><bold>OBJECTIVES: </bold> To assess the frequency of occurrence and clinical manifestations of the systemic inflammatory response syndrome after cardiopulmonary bypass (SIRS-CPB) in children submitted to cardiac surgery.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> Historical cohort study including patients up to 3 years old that were submitted to elective corrective surgeries for congenital cardiopathies with cardiopulmonary bypass (CPB). A total of 101 patients were assessed by means of clinical criteria of organ dysfunction through score tests, as comparing predisponent factors and aggregated morbidity to the presence of SIRS-CPB.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> Twenty-two patients (21.9%) fulfilled the criteria for SIRS-CPB. The sex or type of cardiopathy did not differ between groups (p = NS). Patients diagnosed with SIRS-CPB (compared to patients without SIRS-CPB) presented lower mean age (6.8 &#177; 5.5 versus 10.8 &#177; 5.1 months, p &lt; 0.05), lower weight (5.3 &#177; 1.9 versus 6.9 &#177; 2.0 kg, p &lt; 0.05), and longer CPB duration (125.1 &#177; 49.5 versus 93.9 &#177; 33.1 minutes, p &lt; 0.05). Longer median duration of mechanical ventilation (120.0 versus 13.0 hours, p &lt; 0.05), longer stay in Intensive Care Unit (ICU) (265.0 versus 107.0 hours, p &lt; 0.05) and in hospital (22.0 versus 10.0 days, p &lt; 0.05) were observed. In the multivariate analysis, higher weight (OR = 0.68, p = 0.01) was identified as a protection factor.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The adopted clinical criteria identified a risk group for SIRS-CPB, which presented lower weight and longer CPB duration as predisponent factors. Patients with SIRS-CPB remain in mechanical ventilation, in ICU and in hospitalization for a longer period of time.</p>
      <p><bold>Key-Words:</bold> Systemic inflammatory response syndrome; thoracic surgery; cardiopulmonary bypass.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>After the introduction of cardiopulmonary bypass (CPB) as a supportive tool in cardiac surgery, the benefits to patients with congenital and acquired cardiopathies increased, as it was possible to modify these diseases' natural course and significantly increase the survival rates<sup>1</sup>.</p>
      <p>CPB is a modality of controlled circulation that is crucial to the majority of corrective cardiac surgeries and may, together with the tissular injury due to surgical incision, trigger a series of inflammatory processes through cellular activation and liberation of inflammatory mediators<sup>2-4</sup>. In this context, there is a stimulation of leukocytes, monocytes, macrophages, basophils, endothelial cells, myocytes and hepatocytes. There is an increase in the circulation of complement fractions (mainly C3a, C4a and C5a)<sup>5,6</sup>, citokynes (mainly tumor necrosis factor-alpha, class 1, 6, 8 and 10 interleukins)<sup>7-9</sup>, histamine<sup>10</sup> and <italic>adhesion molecules<sup>11.</sup></italic></p>
      <p>The inflammatory cascade is then amplified and may be associated with clinical manifestations by fever occurrences<sup>12,13</sup>, myocardial dysfunction (due to mechanical, ischemic and immunological injury)<sup>14,15</sup> and/or vasoplegy<sup>16,17</sup>, with occurrence of hypotension; signs of low cardiac output with hyperperfusion and tissular hypoxia; acute renal insufficiency<sup>18,19</sup>; acute pulmonary lesion<sup>20</sup>, <italic>acute respiratory</italic> distress <italic>syndrome</italic><sup>21</sup>; <italic>blood dyscrasia</italic><sup>22</sup>, neurological symptoms<sup>23,24</sup> and liquid retention with weight gain down to endothelial lesion<sup>25</sup>. When present, these manifestations may prolong the period of stay in ICU and in general hospital due to aggregated morbidity. In extreme cases, multiple organs failure syndrome or even rare and severe clinical status with syndromes similar to septic shock may be observed.</p>
      <p>Diagnosis criteria for SIRS-CPB are still in need of a consensus, and studies are made based on isolated variables or non-uniform clinical criteria. The frequency of SIRS-CPB clinical manifestations varies from 22 to 27.5%, even though it has been evaluated by means of different methods<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>The present study was developed with the objective of evaluating the occurrence of SIRS-CPB clinical manifestations in pediatric patients submitted to cardiac surgery with CPB for correction of congenital cardiopathies and of relating them to clinical outcomes. In order to do that, the study of clinical variables was proposed, for they could reflect the dysfunction of organs and subsystems in the precocious postoperative period or, in group, they could represent SIRS-CPB and become applicable to clinical recognition.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>This is a historical cohort study carried out through analyses of the records of children submitted to surgical correction due to congenital cardiopathies and admitted in the intensive cardiac care unit at Hospital Infantil Pequeno Pr&#237;ncipe from January 1<sup>st</sup> till December 31<sup>st</sup>, 2003. The study was approved by the Humana Research <italic>Ethics Committee of Hospital das Cl&#237;nicas, Universidade Federal do Paran&#225;, and of</italic> Hospital Infantil Pequeno Pr&#237;ncipe.</p>
      <p>Selected patients were up to 3 years old (141 individuals). The choice of younger children for the research is justified by the fact that SIRS-CPB occurs more frequently in children than in adults<sup>5</sup>.</p>
      <p>Forty patients were excluded from the study according to the following criteria:</p>
      <p>a) mechanical ventilation during more than 48 hours before surgery;</p>
      <p>b) preoperative infection;</p>
      <p>c) death during surgical intervention or in the first 48 hours after surgery;</p>
      <p>d) precocious postoperative infection within the first five days;</p>
      <p>e) record with incomplete data. The exclusion criteria were applied with the purpose of eliminating other known causes of deflagration of inflammatory process, specially prolonged mechanical ventilation and other infectious processes.</p>
      <p>After the exclusion, defined by the abovementioned criteria, data from 101 patients were assessed.</p>
      <p>In the whole sample, mean age was 9.9 &#177; 5.4 months, mean weight 6.6 &#177; 2.1 kg. The sex distribution was homogeneous, with 50% each.</p>
      <p>The mean CPB duration was 100.7 &#177; 39.2 minutes and aortic clamping duration was 68.2 &#177; 27.6 minutes. Median time of stay in intensive care unit (ICU) was 133.0 hours (varying from 33 to 1,162 hours) and of general hospitalization was 12.0 days (varying from 0 to 756 hours).</p>
      <p>
        <bold>Clinical criteria for SIRS-CPB</bold>
      </p>
      <p>Clinical variables associated with SIRS-CPB were assessed in the first five days of the postoperative period, which corresponds to a period of intense inflammatory activity: (a) fever (if higher than or equal to 38 degrees Celsius); (b) hemodynamic dysfunction (inotropic score-<sup>26</sup>); (c) pulmonary dysfunction (PaO<sub>2</sub>/FiO<sub>2</sub> relation smaller than 300); (d) renal dysfunction (increase of more than 20% in creatinine); (e) clinical endothelial dysfunction and (f) radiologic endothelial dysfunction.</p>
      <p>Endothelial dysfunction was evaluated in clinical and radiologic aspects. With regard to clinical aspect, the volume of liquid collected by drains that were set during surgical intervention was measured. Groups were considered as altered when drainage was above the third quartile in comparison to the whole sample. Concerning the radiologic aspect, interstitial thickness was measured by means of a radiologic index<sup>7</sup> in the preoperative period and in two postoperative moments: admittance of the patient in ICU and after 48 hours of permanence. Increase of 50% in interstitial thickness was considered to be significant alteration (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>According to the quantity of altered variables (with one attributed point each), it was possible to divide the sample into two groups. In Group I were gathered the patients who presented three or more points, considered as the presence of SIRS-CPB. Group II were composed by the patients who did not present SIRS-CPB and presented up to two points.</p>
      <p>
        <bold>Assessment of predisponent factors</bold>
      </p>
      <p>The association between type of cardiopathy (acyanotic or cynotic), age, weight, duration of CPB and of aortic occlusion was assessed.</p>
      <p>
        <bold>Assessement of hospital outcome</bold>
      </p>
      <p>Hospital outcome was analyzed through a comparison between groups with regard to duration of ventilation, duration of stay in intensive care unit, total period of time of hospitalization and death.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Variables are presented as proportions (when categorical), mean and standard deviation (when continuum and normally distributed) or mean and inter-quartile interval (when continuum and asymmetric).</p>
      <p>The predisponent factors for SIRS-CPB were compared through Pearson's chi-square test (&#967;<sup>2</sup>) and Student's t-test. Additionally, relative risks with respective 95% confidence interval were calculated for categorical variables.</p>
      <p>Logistic regression was made as considering SIRS-CPB a dependent variable.</p>
      <p>With regard to outcomes among patients with and without SIRS-CPB, Pearson's &#967;<sup>2</sup> and Mann-Whitney tests were used.</p>
      <p>Multiple linear models were also used for continuum outcomes, and Spearman's correlation was used for the assessment of SIRS-CPB by means of continuum score. The score was elaborated with the attribution of one point of the following altered criteria: fever, hemodynamic dysfunction, pulmonary dysfunction, renal dysfunction and endothelial dysfunction (clinical and radiologic). In this manner, the score varied from 0 to 6.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Twenty-two (21,9%) patients who fulfilled the criteria indicative of SIRS-CPB were identified (Group I) during the first five days of the postoperative period.</p>
      <p>From the whole sample, 12.9% of the patients presented fever. Hemodynamic dysfunction was present in 15.8%, pulmonary and renal dysfunction in 22.8%, interstitial edema in 28.7% and volume of drainage in 25.7% of the sample (<xref ref-type="fig" rid="en_19f02-body2">Figure 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_19f02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The presence of one isolated clinical factor (except for fever) was significantly associated with a higher frequency of identification of SIRS-CPB among these patients.</p>
      <p>In face of the altered variable, the diagnosis for SIRS-CPB was significantly more frequent, while in the absence of alterations, the diagnosis became unprovable. When a hemodynamic dysfunction was characterized, SIRS-CPB was diagnosed in 81.3% of the patients. This diagnosis was present in 10.6% of the patients without hemodynamic dysfunction (<xref ref-type="fig" rid="f3-body2">Figure 3</xref>).</p>
      <fig id="f3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Assessment of predisponent factors</bold>
      </p>
      <p>After the formation of groups based on clinical criteria, a similar frequency o SIRS-CPB was observed when the analysis was made according to sex or type of cardiopathy.</p>
      <p>Patients of Group I had lower age (6.8 &#177; 5.5 <italic>versus</italic> 10.8 &#177; 5.1 months, p &lt; 0.05), lower weight (5.3 &#177; 1.9 <italic>versus</italic> 6.9 &#177; 2.0 kg, p &lt; 0.05), longer exposition to CPB (125.1 &#177; 49.5 <italic>versus</italic> 93.9 &#177; 33.1 minutes, p &lt; 0.05) and aortic clamping (82.3 &#177; 34.0 <italic>versus</italic> 64.2 &#177; 24.3 minutes, p &lt; 0.05), all occurrences that led to SIRS-CPB (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Even in a multivariate model, time of CPB and weight were still considered as significant predisponent factors for SIRS-CPB. The variables weight and age, as well as time of CPB and time of aortic occlusion, are connected and interfere with each other. Therefore, only weight and time of CPB were assessed in the multivariate model.</p>
      <p>
        <bold>Assessment of clinical outcomes</bold>
      </p>
      <p>Patients of Group I were submitted to mechanical ventilation during longer periods of time (mean 120.0 <italic>versus</italic> 13.0 hours, p &lt; 0.05), stayed longer in the ICU (mean 265.0 <italic>versus</italic> 107.0 hours, p &lt; 0.05) and in hospitalization (mean 22.0 <italic>versus</italic> 10.0 days, p &lt; 0.05) (<xref ref-type="table" rid="en_19t02-body2">Table 2</xref>). The difference between groups concerning death occurrences (13.6 <italic>versus</italic> 2.5%, respectively) was not statistically significant (p = 0.068).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_19t02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>SIRS-CPB was present in 21.9% of the patients in a young population (up to 3 years old) submitted to elective cardiac surgery, and the majority of other predisponent preoperative causes that could provoke SIRS were excluded.</p>
      <p>Seghaye et al<sup>6</sup>, in 1993, found an incidence of 27.5% of SIRS in a study with children in which the diagnostic criteria was adapted from SIRS manifestations in clinical patients. The use of SIRS criteria in this case has high sensibility, however, there is still a necessity of specificity for the vital signs, neurological and laboratorial data are strongly influenced by factors that are intrinsic to the procedure or to specific care given in the ICU during the postoperative period.</p>
      <p>In the studied sample, isolated organ dysfunction occurred with frequently between in 15.8 to 28.7% of the patients. Kirklin et al<sup>5</sup> studied adult and pediatric patients in 1983 and found recurrent organ failure associated with global morbidity in 22% of the sample. Cardiac (23%), pulmonary (35%), renal (21%) and haemostatic dysfunctions (18%) were present and related to high levels of C3a within three hours after the intervention as much as to age inferior to 1 year old.</p>
      <p>With the exception of renal dysfunction, all other complications were associated with prolonged CPB.</p>
      <p>The frequency of hemodynamic dysfunction in patients was of 16%. Among these patients, 81% presented SIRS-CPB, and such diagnosis occurred in only 11% of the patients without hemodynamic dysfunction. These facts may lead to the adoption of higher-influence criteria for the hemodynamic variable concerning the SIRS-CPB diagnosis.</p>
      <p>Unlikely the shock in adults, the shock in children presents a singularity: in 80% of occurrences it is associated with myocardial dysfunction<sup>27</sup>. Postoperatively, the low cardiac output syndrome is described in approximately 24% of newborns submitted to Jatene procedure and is characterized by myocardial dysfunction and decrease in cardiac output, both associated with an increase in peripheral vascular resistence<sup>26</sup>.</p>
      <p>CPB is followed by acute respiratory distress in a 0.4% frequency in the adult population with associated mortality<sup>21</sup>. During CPB, there is activation and migration of neutrophils to the pulmonary endothelium, which may initiate a local lesion by means of a phenomenon called pulmonary <italic>leukocyte sequestration</italic><sup>5</sup>. This may explain the acute pulmonary lesion associated with surgery for cardiac correction with CPB. In the studied patients, a frequency of 22.8% for acute pulmonary lesion was observed, but not cases of acute respiratory distress syndrome. The acute pulmonary lesion accompanied by pulmonary dysfunction and decrease in PaO<sub>2</sub>/FiO<sub>2</sub> relation may have been responsible for prolonged mechanical ventilation observed in patients diagnosed with SIRS-CPB.</p>
      <p>The analysis of renal function after surgical procedure has been difficult with regard to the determination of frequency, for the different groups have different diagnostic criteria. In adults, Tuttle et al<sup>28</sup>, in 2003, assessed a group of patients submitted to CPB with a renal failure criterion similar to the one herein stated (increase of 25% in creatinine) and observed a 42% incidence. In the present study, a 22.8% frequency was registered, which is an important criterion for SIRS-CPB score, because 81% of the patients with renal failure presented SIRS-CPB and only 7% of the group which had normal renal function were diagnosed with SIRS-CPB.</p>
      <p>Through the radiologic index, it was shown that a high frequency of interstitial edema (28.7%) would identify, during the surgical procedure, the patients who would present liquid extravasations, besides intravascular space, in the immediate postoperative period. The inflammatory process after CPB has its final lesion characterized by an increase of diffuse capillary permeability with significant liquid extravasation towards the interstitial tissue<sup>7-25</sup>. This finding could be partially explained by the presence of what is currently called endothelial dysfunction. In these case, the endothelium is the target for the inflammatory chain and, when it expresses adhesion molecules, it also adheres and activates leukocytes, causing lesion in this barrier and permits a free liquid flow from the intra-vascular space to the interstitial tissue<sup>3,29</sup>. It is believed that this radiologic data may be explored in a prospective study, for it could represent a precocious diagnostic tool for SIRS-CPB in this group of patients.</p>
      <p>Carriers of SIRS-CPB present independent lower age and weight, hence there is a protective factor when older patients are treated. The biggest surgical technique complexity in neonatal period, together with the biggest surface of relative exposition of CPB circuits, could explain the frequent occurrences of SIRS-CPB in children and its protective effect in young adults.</p>
      <p>In this paper, mean CPB duration was significantly longer in Group I than Group II. The same result was observed with regard to time of aortic occlusion. Both groups presented Odds Ratio equal to 1.02. Kirklin et al<sup>5</sup>, in 1983, observed that CPB's increase from 60 to 120 minutes would also increase postoperative morbidity in all age groups.</p>
      <p>The group with SIRS-CPB patients had a worse outcome concerning the time period of hospitalization. These patients are kept for longer periods in mechanical ventilation, which could be explained by two reasons. The first one would be that CPB may unleash a pulmonary injury comprised in the inflammatory chain, in which pulmonary <italic>leukocyte sequestration and endothelial injury happen</italic><sup>5</sup>. The second reason may be directly related to the first one, for patients who are kept for longer periods of time in mechanical ventilation are exposed to a higher risk of pneumonia and direct pulmonary injury (barotrauma, volutrauma and injury by O<sub>2</sub>)</p>
      <p>Despite the fact that cases of infection in the immediate postoperative period were retrospectively rejected, dosages of serum <italic>procalcitonin could be useful for these patients as a means of excluding infections</italic><sup>30,31</sup>. These factors were minimized through a selection criterion, in which patients that underwent elective surgeries and that presented no preoperative factors that could unleash SIRS were chosen. Patients who presented clinical status compatible with infection and whose evolvement and hemoculture results confirmed these initial impression were not selected.</p>
      <p>Recently, the hypothesis that the utilization of corticosteroids in the postoperative period would minimize the inflammatory process and that their reposition would diminish hemodynamic dysfunction, which is common in this period, have been considered, since adrenal failure is very common in severely sick patients<sup>32,33</sup>.</p>
      <p>The present study shows limitations in its final conclusions, for it deals with a retrospective analysis in which the clinical variables could not be controlled. There were no available quantitative data concerning measures of hemodynamic dysfunction, like invasive procedures of cardiac output, which could precisely define a situation of hemodynamic dysfunction.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>Based on clinical criteria established for this retrospective study, it was possible to identify that patients with lower weight and prolonged CPB belong to a risk population for development of SIRS-CPB. These individuals remain for longer periods in mechanical ventilation, in intensive care units and in general hospital.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Leonardo Cavadas da Costa Soares, from Universidade Federal do Paran&#225;.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Perfil cl&#237;nico de la respuesta inflamatoria sist&#233;mica tras cirug&#237;a cardiaca pedi&#225;trica con circulaci&#243;n extracorp&#243;rea</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El postoperatorio de correcci&#243;n de cardiopat&#237;as cong&#233;nitas est&#225; acompa&#241;ado frecuentemente por una respuesta inflamatoria sist&#233;mica. OBJETIVO: Evaluar la frecuencia y las manifestaciones cl&#237;nicas del s&#237;ndrome de respuesta inflamatoria sist&#233;mica tras la circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (SRIS-CEC) en ni&#241;os sometidos a una cirug&#237;a cardiaca. M&#201;TODOS: Cohorte hist&#243;rica de pacientes con hasta 3 a&#241;os de edad, sometidos a la correcci&#243;n quir&#250;rgica electiva de cardiopat&#237;as cong&#233;nitas con utilizaci&#243;n de circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (CEC). Fueron analizados 101 pacientes mediante criterios cl&#237;nicos de disfunci&#243;n de &#243;rganos bajo forma de escore, comparando factores predisponentes y morbilidad agregada a la presencia de SRIS-CEC. RESULTADOS: Fueron identificados 22 pacientes (21,9%) que cumplieron los criterios establecidos para el SRIS-CEC. El sexo o tipo de cardiopat&#237;a no difiri&#243; entre los grupos (p =NS). Pacientes con SRIS-CEC (comparados a los pacientes sin SRIS-CEC) presentaban un menor promedio de edad (6,8 &#177; 5,5 vs 10,8 &#177; 5,1 meses, p &lt; 0,05), menor peso (5,3 &#177; 1,9 vs 6,9 &#177; 2,0 kilogramos, p &lt; 0,05), mayor tiempo de CEC (125,1 &#177; 49,5 vs 93,9 &#177; 33,1 minutos, p &lt; 0,05). Se observ&#243; respectivamente mayor tiempo promedio de ventilaci&#243;n mec&#225;nica (120,0 vs 13,0 horas, p &lt; 0,05), mayor tiempo de internaci&#243;n en unidad de cuidados intensivos (UCI) (265,0 vs 107,0 horas, p &lt; 0,05) e internaci&#243;n hospitalaria (22,0 vs 10,0 d&#237;as, p &lt; 0,05). En el an&#225;lisis multivariado, el mayor peso (OR = 0,68, p = 0,01) fue identificado como factor de protecci&#243;n. CONCLUSI&#211;N: Los criterios cl&#237;nicos adoptados identificaron un grupo de riesgo para SRIS-CEC. Ese grupo tiene como factores predisponentes: menor peso y mayor tiempo de CEC. Pacientes con SRIS-CEC permanecen mayor tiempo en ventilaci&#243;n mec&#225;nica, internados en unidad de cuidados intensivos y en hospital.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>S&#237;ndrome de respuesta inflamatoria sist&#233;mica</kwd>
        <kwd>cirug&#237;a cardiaca</kwd>
        <kwd>circulaci&#243;n extracorp&#243;rea</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Perfil cl&#237;nico de la respuesta inflamatoria sist&#233;mica tras cirug&#237;a cardiaca pedi&#225;trica con circulaci&#243;n extracorp&#243;rea</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Leonardo Cavadas da Costa Soares<sup>I, II</sup>; Denise Ribas<sup>I</sup>; Regine Spring<sup>I</sup>; Jean Marcelo Ferreira da Silva<sup>I</sup>; Nelson Itiro Miyague<sup>I, II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Infantil Pequeno Pr&#237;ncipe, PR - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Paran&#225; Curitiba, PR - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> El postoperatorio de correcci&#243;n de cardiopat&#237;as cong&#233;nitas est&#225; acompa&#241;ado frecuentemente por una respuesta inflamatoria sist&#233;mica.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> Evaluar la frecuencia y las manifestaciones cl&#237;nicas del s&#237;ndrome de respuesta inflamatoria sist&#233;mica tras la circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (SRIS-CEC) en ni&#241;os sometidos a una cirug&#237;a cardiaca.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Cohorte hist&#243;rica de pacientes con hasta 3 a&#241;os de edad, sometidos a la correcci&#243;n quir&#250;rgica electiva de cardiopat&#237;as cong&#233;nitas con utilizaci&#243;n de circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (CEC). Fueron analizados 101 pacientes mediante criterios cl&#237;nicos de disfunci&#243;n de &#243;rganos bajo forma de escore, comparando factores predisponentes y morbilidad agregada a la presencia de SRIS-CEC.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> Fueron identificados 22 pacientes (21,9%) que cumplieron los criterios establecidos para el SRIS-CEC. El sexo o tipo de cardiopat&#237;a no difiri&#243; entre los grupos (p =NS). Pacientes con SRIS-CEC (comparados a los pacientes sin SRIS-CEC) presentaban un menor promedio de edad (6,8 &#177; 5,5 vs 10,8 &#177; 5,1 meses, p &lt; 0,05), menor peso (5,3 &#177; 1,9 vs 6,9 &#177; 2,0 kilogramos, p &lt; 0,05), mayor tiempo de CEC (125,1 &#177; 49,5 vs 93,9 &#177; 33,1 minutos, p &lt; 0,05). Se observ&#243; respectivamente mayor tiempo promedio de ventilaci&#243;n mec&#225;nica (120,0 vs 13,0 horas, p &lt; 0,05), mayor tiempo de internaci&#243;n en unidad de cuidados intensivos (UCI) (265,0 vs 107,0 horas, p &lt; 0,05) e internaci&#243;n hospitalaria (22,0 vs 10,0 d&#237;as, p &lt; 0,05). En el an&#225;lisis multivariado, el mayor peso (OR = 0,68, p = 0,01) fue identificado como factor de protecci&#243;n.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> Los criterios cl&#237;nicos adoptados identificaron un grupo de riesgo para SRIS-CEC. Ese grupo tiene como factores predisponentes: menor peso y mayor tiempo de CEC. Pacientes con SRIS-CEC permanecen mayor tiempo en ventilaci&#243;n mec&#225;nica, internados en unidad de cuidados intensivos y en hospital. (Arq Bras Cardiol 2010; 94(1) : 120-126)</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> S&#237;ndrome de respuesta inflamatoria sist&#233;mica, cirug&#237;a cardiaca, circulaci&#243;n extracorp&#243;rea.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Luego de la introducci&#243;n de la CEC como herramienta de sustentaci&#243;n para la cirug&#237;a cardiaca, fue posible ampliar los beneficios a los pacientes con cardiopat&#237;as cong&#233;nitas y adquiridas, haciendo factible la modificaci&#243;n de su curso natural, con un significativo aumento de la sobrevida<sup>1</sup>.</p>
      <p>La CEC es una modalidad de circulaci&#243;n controlada, indispensable para la mayor&#237;a de las cirug&#237;as card&#237;acas correctivas, y, juntamente con la injuria tisular provocada por la incisi&#243;n quir&#250;rgica, es capaz de provocar una onda de activaci&#243;n inflamatoria por medio de activaci&#243;n celular y liberaci&#243;n de mediadores inflamatorios<sup>2-4</sup>. En este escenario, hay estimulaci&#243;n de leucocitos, monocitos, macr&#243;fagos, bas&#243;filos, c&#233;lulas endoteliales, miocitos y hepatocitos. Hay un aumento en la circulaci&#243;n de fracciones de complemento (principalmente C3a, C4a e C5a)<sup>5,6</sup>, citocinas (principalmente factor de necrosis tumoral alfa, interleuquinas de las clases 1, 6, 8 y 10)<sup>7-9</sup>, histamina<sup>10</sup> y mol&#233;culas de adhesi&#243;n<sup>11</sup>.</p>
      <p>La cascada inflamatoria entonces se ampl&#237;a, pudiendo asociarse a manifestaciones cl&#237;nicas con la aparici&#243;n de fiebre<sup>12,13</sup>, disfunci&#243;n mioc&#225;rdica (por injuria mec&#225;nica, isqu&#233;mica e inmunol&#243;gica)<sup>14,15</sup> y/o vasoplej&#237;a<sup>16,17</sup>, observ&#225;ndose hipotensi&#243;n; signos de bajo gasto con hipoperfusi&#243;n e hipoxia tisular; insuficiencia renal aguda<sup>18,19</sup>; lesi&#243;n pulmonar aguda<sup>20</sup>, s&#237;ndrome de angustia respiratoria aguda<sup>21</sup>; discrasias sangu&#237;neas<sup>22</sup>, s&#237;ntomas neurol&#243;gicos<sup>23,24</sup> y retenci&#243;n h&#237;drica con aumento de peso por lesi&#243;n endotelial<sup>25</sup>. Si se presentan, estas manifestaciones pueden hacer que el tiempo de internaci&#243;n en la unidad de cuidados intensivos (UCI) y de internaci&#243;n hospitalaria sea prolongado, debido a la morbilidad agregada. En casos extremos, puede observarse un s&#237;ndrome de falla multiorg&#225;nica, o hasta cuadros raros y graves con un s&#237;ndrome semejante al shock s&#233;ptico.</p>
      <p>Los criterios diagn&#243;sticos de la SRIS-CEC carecen a&#250;n de consenso y los estudios se basan en variables aisladas o criterios cl&#237;nicos no uniformes. La frecuencia de las manifestaciones cl&#237;nicas de SRIS-CEC var&#237;a entre el 22% y el 27,5%, si bien ha sido evaluada por diferentes m&#233;todos<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>El presente estudio fue desarrollado con el objetivo de evaluar la aparici&#243;n de manifestaciones cl&#237;nicas de SRIS-CEC en pacientes pedi&#225;tricos, sometidos a cirug&#237;a cardiaca para correcci&#243;n de cardiopat&#237;as cong&#233;nitas, con empleo de circulaci&#243;n extracorp&#243;rea, correlacion&#225;ndola con el desenlace cl&#237;nico. Para ello, se propuso el estudio de variables cl&#237;nicas que pudiesen reflejar la disfunci&#243;n de &#243;rganos y subsistemas en el per&#237;odo postoperatorio precoz y que, agrupadas, pudiesen representar la SRIS-CEC, torn&#225;ndose aplicable al reconocimiento cl&#237;nico.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Se trata de un estudio de cohorte hist&#243;rica realizado a partir de la revisi&#243;n de historias cl&#237;nicas de ni&#241;os sometidos a la correcci&#243;n quir&#250;rgica de cardiopat&#237;as cong&#233;nitas atendidas en la Unidad de Cuidados Intensivos Cardiol&#243;gicos del Hospital Infantil Pequeno Pr&#237;ncipe, durante el a&#241;o 2003 (del 1&#186; de enero al 31 de diciembre). Este estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica e Investigaci&#243;n en Seres Humanos del Hospital de Cl&#237;nicas de la Universidad Federal de Paran&#225; y del Hospital Infantil Pequeno Pr&#237;ncipe.</p>
      <p>Entre estos pacientes, fueron seleccionados los que ten&#237;an hasta 3 a&#241;os (141 pacientes). Se justifica la selecci&#243;n de ni&#241;os m&#225;s peque&#241;os por ser m&#225;s frecuente el SRIS-CEC en la poblaci&#243;n infantil, si se la compara con la poblaci&#243;n adulta<sup>5</sup>.</p>
      <p>Se excluyeron 40 pacientes de acuerdo con los siguientes criterios: a) ventilaci&#243;n mec&#225;nica durante m&#225;s de 48 horas antes de la cirug&#237;a; b) infecci&#243;n preoperatoria; c) &#243;bito durante el acto quir&#250;rgico o en las primeras 48 horas de postoperatorio; d) infecci&#243;n postoperatoria precoz, en los primeros cinco d&#237;as; y e) historia cl&#237;nica con datos incompletos. Los criterios de exclusi&#243;n tuvieron como objetivo eliminar otras causas conocidas de propagaci&#243;n del proceso inflamatorio, especialmente la ventilaci&#243;n mec&#225;nica prolongada y los procesos infecciosos.</p>
      <p>Tras la exclusi&#243;n definida por los criterios anteriormente citados, se analizaron los datos de 101 pacientes.</p>
      <p>En la muestra total, la edad promedio fue de 9,9 &#177; 5,4 meses y el peso promedio de 6,6 &#177; 2,1 kg. La distribuci&#243;n por sexo fue homog&#233;nea, con un 50% de cada uno.</p>
      <p>El tiempo promedio de CEC fue de 100,7 &#177; 39,2 minutos, y el de clampeo a&#243;rtico, de 68,2 &#177; 27,6 minutos. El promedio de tiempo de internaci&#243;n en la unidad de terapia intensiva fue de 133,0 horas (variando entre 33 y 1.162 horas) y de internaci&#243;n hospitalaria, de 12,0 d&#237;as (variando entre 5 y 63 d&#237;as). El tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica tuvo un promedio de 18,0 horas (variando entre 0 y 756 horas).</p>
      <p>
        <bold>Criterios cl&#237;nicos para SRIS-CEC</bold>
      </p>
      <p>Se analizaron las variables cl&#237;nicas asociadas al SRIS-CEC en los primeros cinco d&#237;as de postoperatorio, que corresponden al per&#237;odo de intensa actividad inflamatoria: a) fiebre (mayor o igual a 38 grados Celsius); b) disfunci&#243;n hemodin&#225;mica (escore inotr&#243;pico-<sup>26</sup>); c) disfunci&#243;n pulmonar (relaci&#243;n PaO2/FiO2 menor que 300); d) disfunci&#243;n renal (aumento de la creatinina por encima de un 20%); e) disfunci&#243;n endotelial cl&#237;nica; y f) disfunci&#243;n endotelial radiol&#243;gica.</p>
      <p>La disfunci&#243;n endotelial fue estudiada en dos aspectos: cl&#237;nico y radiol&#243;gico. En lo referente al aspecto cl&#237;nico, se midi&#243; el volumen de l&#237;quido recolectado por drenajes posicionados durante el acto quir&#250;rgico. Se consider&#243; como grupo alterado aquel, cuyo drenaje se encontraba por encima del tercer cuartil con relaci&#243;n a la muestra total. En el an&#225;lisis del aspecto radiol&#243;gico, se midi&#243; el espesor del intersticio utilizando el &#237;ndice radiol&#243;gico<sup>7</sup> en el per&#237;odo preoperatorio y en dos momentos del postoperatorio: entrada del paciente a la UCI y 48 horas despu&#233;s. Se consider&#243; alteraci&#243;n significativa al aumento de por lo menos un 50% en el espesor intersticial (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref>).</p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>De acuerdo al n&#250;mero de variables alteradas (atribuyendo un punto a cada una), fue posible dividir la muestra en dos grupos. En el grupo I, se agrup&#243; a los pacientes que presentaban tres o m&#225;s puntos, consider&#225;ndose la presencia de SI-CEC. El grupo II estaba formado por pacientes que no presentaron SI-CEC, y pose&#237;an hasta dos puntos.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis de factores predisponentes</bold>
      </p>
      <p>Se evalu&#243; la asociaci&#243;n con el tipo de cardiopat&#237;a (agrupadas en acian&#243;ticas y cian&#243;ticas), edad, peso, tiempo de CEC y tiempo de oclusi&#243;n a&#243;rtica.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis del alta hospitalaria</bold>
      </p>
      <p>Se estudi&#243; el alta hospitalaria comparando los grupos en cuanto al tiempo de ventilaci&#243;n, tiempo de internaci&#243;n en UCI, tiempo total de hospitalizaci&#243;n y &#243;bito.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Las variables est&#225;n descriptas bajo la forma de proporciones (cuando categ&#243;ricas), promedio y desviaci&#243;n est&#225;ndar (cuando continuas y con distribuci&#243;n normal) o promedio e intervalo intercuartil (cuando continuas y asim&#233;tricas).</p>
      <p>Los factores predisponentes para SRIS-CEC fueron comparados mediante el test de chi-cuadrado (&#967;<sup>2</sup>) de Pearson y el test <italic>t</italic> de <italic>student</italic>. Para las variables categ&#243;ricas, se calcularon adicionalmente los riesgos relativos con los respectivos intervalos de confianza del 95%.</p>
      <p>Se realiz&#243; tambi&#233;n una regresi&#243;n log&#237;stica, considerando SRIS-CEC la variable dependiente.</p>
      <p>Con relaci&#243;n a la comparaci&#243;n de resultados entre pacientes con y sin SRIS-CEC, se utilizaron el test de &#967;<sup>2</sup> de Pearson y el test de Mann-Whitney.</p>
      <p>Tambi&#233;n se realiz&#243; la regresi&#243;n lineal m&#250;ltiple para altas continuas y se utiliz&#243; la correlaci&#243;n de Spearman para la evaluaci&#243;n de la SRIS-CEC en forma de escore continuo. El escore fue elaborado atribuyendo un punto a cada uno de los siguientes criterios alterados: fiebre, disfunci&#243;n hemodin&#225;mica, disfunci&#243;n pulmonar, disfunci&#243;n renal y disfunci&#243;n endotelial (cl&#237;nica y radiol&#243;gica). As&#237;, el escore vari&#243; de 0 a 6.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Se identificaron 22 pacientes (21,9%) que cumplieron los criterios establecidos para SRIS-CEC (grupo I), durante los cinco primeros d&#237;as de postoperatorio. De la muestra total, el 12,9% de los pacientes presentaron fiebre. La disfunci&#243;n hemodin&#225;mica estuvo presente en el 15,8% de ellos, tanto disfunci&#243;n pulmonar como disfunci&#243;n renal en el 22,8%, edema intersticial en un 28,7% y volumen de drenaje en el 25,7% de los pacientes (<xref ref-type="fig" rid="es_19f02-body3">Figura 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_19f02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>La presencia de un factor cl&#237;nico aislado (excepto fiebre) estaba significativamente asociada a una mayor frecuencia de definici&#243;n de SRIS-CEC en estos pacientes. Frente a una variable alterada, el diagn&#243;stico de SRIS-CEC era significativamente m&#225;s frecuente, mientras que en ausencia de alteraci&#243;n, el diagn&#243;stico de SRIS-CEC se torn&#243; poco probable. El diagn&#243;stico de SRIS-CEC se present&#243; en el 81,3% de los pacientes con disfunci&#243;n hemodin&#225;mica. En los pacientes sin disfunci&#243;n hemodin&#225;mica, ese diagn&#243;stico se evidenci&#243; en un 10,6% (<xref ref-type="fig" rid="f3-body3">Figura 3</xref>).</p>
      <fig id="f3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n de factores predisponentes</bold>
      </p>
      <p>Tras la formaci&#243;n de los grupos determinados por los criterios cl&#237;nicos, se observ&#243; una frecuencia semejante de SRIS-CEC, analizada con relaci&#243;n al sexo o al tipo de cardiopat&#237;a.</p>
      <p>Los pacientes del grupo I ten&#237;an edades menores (6,8 &#177; 5,5 <italic>versus</italic> 10,8 &#177; 5,1 meses, p &lt; 0,05), peso menor (5,3 &#177; 1,9 <italic>versus</italic> 6,9 &#177; 2,0 kilogramos, p &lt; 0,05), mayor tiempo de exposici&#243;n a la CEC (125,1 &#177; 49,5 <italic>versus</italic> 93,9 &#177; 33,1 minutos, p &lt; 0,05) y de clampeo a&#243;rtico (82,3 &#177; 34,0 <italic>versus</italic> 64,2 &#177; 24,3 minutos, p &lt; 0,05), todo ello con influencia sobre la aparici&#243;n de SRIS-CEC (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>A&#250;n en un modelo de an&#225;lisis multivariado, el tiempo de CEC y el peso contin&#250;an siendo factores significativamente predisponentes al SRIS-CEC. Las variables peso y edad, as&#237; como tiempo de CEC y tiempo de oclusi&#243;n a&#243;rtica, est&#225;n relacionadas y se interfieren mutuamente. Por eso, se analizaron s&#243;lo el peso y el tiempo de CEC en un modelo de an&#225;lisis multivariado.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n de eventos cl&#237;nicos</bold>
      </p>
      <p>Los pacientes del grupo I permanecieron en ventilaci&#243;n mec&#225;nica por mayor tiempo (mediana de 120,0 <italic>versus</italic> 13,0 horas, p &lt; 0,05), con mayor tiempo de unidad de terapia intensiva (mediana de 265,0 <italic>versus</italic> 107,0 horas, p &lt; 0,05) y de internaci&#243;n (mediana de 22,0 <italic>versus</italic> 10,0 d&#237;as, p &lt; 0,05) (<xref ref-type="table" rid="es_19t02-body3">Tabla 2</xref>). La diferencia en relaci&#243;n con el &#243;bito entre los grupos I y II (13,6% <italic>versus</italic> 2,5%) no se mostr&#243; estad&#237;sticamente significativa (p = 0,068).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_19t02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0127-00019-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Encontramos una frecuencia de SRIS-CEC en el 21,9% de los pacientes, en una poblaci&#243;n joven (hasta 3 a&#241;os de edad) en que la cirug&#237;a cardiaca fue realizada de forma electiva y en que se excluy&#243; la gran mayor&#237;a de otras causas preoperatorios predisponentes a la propagaci&#243;n del s&#237;ndrome de respuesta inflamatoria sist&#233;mica (SRIS).</p>
      <p>Seghaye et al<sup>6</sup>, en 1993, encontraron una incidencia del 27,5% de SRIS en un estudio con ni&#241;os, en el cual el criterio diagn&#243;stico utilizado fue adaptado de la definici&#243;n de SRIS en pacientes cl&#237;nicos. La utilizaci&#243;n de criterios de SRIS en estos casos presenta una buena sensibilidad, aunque a&#250;n carece de especificidad, ya que los signos vitales, datos neurol&#243;gicos y de laboratorio que fueron utilizados, son profundamente influenciados en ese per&#237;odo de postoperatorio por factores intr&#237;nsecos al procedimiento o a los cuidados espec&#237;ficos en UCI.</p>
      <p>En la muestra del estudio, la disfunci&#243;n de &#243;rganos aislados ocurri&#243; con una frecuencia entre el 15,8% y el 28,7%. Kirklin et al<sup>5</sup>, estudiaron a pacientes adultos y pedi&#225;tricos en 1983 y encontraron falla org&#225;nica con importante morbilidad global en un 22% de esos pacientes. La disfunci&#243;n cardiaca (23%), pulmonar (35%), renal (21%) y hemost&#225;tica (18%) estaban presentes y relacionadas tanto con niveles elevados de C3a en tres horas de postoperatorio como con pacientes menores de 1 a&#241;o. Exceptuando la disfunci&#243;n renal, todas las otras complicaciones se relacionaron con el tiempo de CEC prolongado.</p>
      <p>La frecuencia de disfunci&#243;n hemodin&#225;mica en los pacientes fue del 16%. Entre los pacientes con disfunci&#243;n hemodin&#225;mica, el 81% present&#243; diagn&#243;stico de SRIS-CEC. S&#243;lo en un 11% de los pacientes sin trastorno hemodin&#225;mico hubo SRIS-CEC. Este dato puede conducir a otorgar mayor peso a la variable hemodin&#225;mica en el diagn&#243;stico de SRIS-CEC.</p>
      <p>A diferencia del shock en adultos, el shock pedi&#225;trico presenta una particularidad: en el 80% de los casos est&#225; asociado a la disfunci&#243;n mioc&#225;rdica<sup>27</sup>. En el postoperatorio, el s&#237;ndrome de bajo gasto card&#237;aco se describe en aproximadamente el 24% de los neonatos sometidos a la operaci&#243;n de Jatene; caracteriz&#225;ndose por disfunci&#243;n mioc&#225;rdica y disminuci&#243;n de gasto card&#237;aco, asociados al aumento de la resistencia vascular perif&#233;rica<sup>26</sup>.</p>
      <p>La CEC est&#225; seguida del s&#237;ndrome de dificultad respiratoria aguda con una frecuencia del 0,4% en la poblaci&#243;n adulta, con una alta mortalidad asociada<sup>21</sup>. Durante la CEC, hay activaci&#243;n y migraci&#243;n de neutr&#243;filos al endotelio pulmonar, iniciando la lesi&#243;n local mediante un fen&#243;meno denominado secuestro pulmonar de leucocitos<sup>5</sup>. Esto puede explicar la lesi&#243;n pulmonar aguda asociada a la correcci&#243;n cardiaca quir&#250;rgica con utilizaci&#243;n de CEC. En los pacientes de este estudio, se observ&#243; una frecuencia del 22,8% de lesi&#243;n pulmonar aguda. No se verific&#243; ning&#250;n caso de s&#237;ndrome de dificultad respiratoria aguda en la muestra. La lesi&#243;n pulmonar aguda con disfunci&#243;n pulmonar y disminuci&#243;n de la relaci&#243;n PaO2/FiO2 puede haber sido responsable del mayor tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica observada en pacientes con diagn&#243;stico de SRIS-CEC.</p>
      <p>El an&#225;lisis de la funci&#243;n renal tras el procedimiento quir&#250;rgico ha sido dif&#237;cil en t&#233;rminos de determinaci&#243;n de frecuencia, ya que los diferentes grupos tienen diferentes criterios diagn&#243;sticos. En adultos, Tuttle et al<sup>28</sup>, en 2003, evaluaron una poblaci&#243;n sometida a la CEC con criterio de falla renal semejante al nuestro (aumento de creatinina en un 25%) y observaron una incidencia del 42%. En nuestro estudio, se registr&#243; una frecuencia del 22,8%, siendo un criterio importante en el escore de SRIS-CEC, ya que el 81% de los pacientes en falla renal presentaban SRIS-CEC y apenas el 7% de los pacientes con funci&#243;n normal tuvieron diagn&#243;stico de SRIS-CEC.</p>
      <p>El estudio mostr&#243;, por medio del &#237;ndice radiol&#243;gico, una alta frecuencia de edema intersticial (28,7%) que identificar&#237;a en el postoperatorio inmediato a los pacientes que presentan extravasamiento de l&#237;quido, desde el espacio intravascular, ya durante el procedimiento quir&#250;rgico. El proceso inflamatorio tras la CEC tiene, en el endotelio, su lesi&#243;n final caracterizada por aumento de la permeabilidad capilar difusa con significativo extravasamiento de l&#237;quidos hacia el intersticio<sup>7-25</sup>. Este hallazgo podr&#237;a ser explicado en parte por la presencia de lo que actualmente se define como disfunci&#243;n endotelial. En esta situaci&#243;n, el endotelio es el blanco de la cascada inflamatoria y, al expresarse las mol&#233;culas de adhesi&#243;n, adhiere y activa leucocitos, provocando la lesi&#243;n de esa barrera y permitiendo el libre flujo de l&#237;quido entre el espacio intravascular e intersticial<sup>3,29</sup>. Creemos que este dato radiol&#243;gico utilizado en nuestro trabajo puede ser explorado en un estudio prospectivo, ya que puede representar una herramienta diagn&#243;stica precoz del SRIS-CEC en estos pacientes.</p>
      <p>Los pacientes con SRIS-CEC presentaron significativamente menor edad y peso, de forma independiente. Estamos en presencia, entonces, de un factor protector para los pacientes mayores. La mayor complejidad t&#233;cnica quir&#250;rgica en el per&#237;odo neonatal, juntamente con la mayor superficie de exposici&#243;n relativa de los circuitos de CEC, podr&#237;a justificar la mayor ocurrencia de SRIS-CEC en ni&#241;os y el efecto protector en los j&#243;venes.</p>
      <p>En este trabajo, el tiempo de CEC fue, en promedio, significativamente mayor en el Grupo I en relaci&#243;n al Grupo II. Lo mismo se observ&#243; con el tiempo de oclusi&#243;n a&#243;rtica. Ambos presentaron <italic>odds ratio</italic> de 1,02. Kirklin et al<sup>5</sup>, en 1983, observaron en su estudio que el aumento de CEC de 60 a 120 minutos aumentaba la morbilidad postoperatoria en todas las edades.</p>
      <p>El grupo con SRIS-CEC defini&#243; un peor desenlace con relaci&#243;n al tiempo de internaci&#243;n hospitalaria. El paciente que presenta SRIS-CEC permanece m&#225;s tiempo en ventilaci&#243;n mec&#225;nica y esto podr&#237;a ser explicado por dos motivos. El primero ser&#237;a el hecho de que la CEC puede desencadenar una injuria pulmonar comprendida en el contexto de la cascada inflamatoria, en que hay secuestro pulmonar de leucocitos e injuria endotelial<sup>5</sup>. El segundo motivo estar&#237;a directamente ligado al primero, dado que pacientes que permanecen por mayor tiempo en ventilaci&#243;n mec&#225;nica est&#225;n expuestos a mayor riesgo de neumon&#237;a relacionada a la ventilaci&#243;n mec&#225;nica e injuria pulmonar directa (barotrauma, volutrauma e injuria por O2).</p>
      <p>A pesar de haber sido descartados retrospectivamente los casos de infecci&#243;n en el per&#237;odo postoperatorio inmediato, en estos pacientes podr&#237;an ser &#250;tiles los dosajes de procalcitonina s&#233;rica, como un m&#233;todo m&#225;s de exclusi&#243;n de la infecci&#243;n<sup>30,31</sup>. Esos factores fueron minimizados mediante criterios de selecci&#243;n en los que fueron escogidos pacientes con cirug&#237;as electivas y sin factores para la propagaci&#243;n de SIRS prequir&#250;rgicos. No fueron seleccionados pacientes que presentaran un cuadro cl&#237;nico compatible con una infecci&#243;n y cuya evoluci&#243;n y resultados de hemocultivo confirmaran esa impresi&#243;n inicial.</p>
      <p>Recientemente, se ha considerado y tratado de probar la hip&#243;tesis de que la utilizaci&#243;n de corticoesteroides en el per&#237;odo postoperatorio minimizar&#237;a el proceso inflamatorio, y la reposici&#243;n de los mismos atenuar&#237;a la disfunci&#243;n hemodin&#225;mica com&#250;n en este per&#237;odo, ya que la falla adrenal es com&#250;n en pacientes cr&#237;ticamente enfermos<sup>32,33</sup>.</p>
      <p>El presente estudio muestra limitaciones en su conclusi&#243;n, puesto que trata de un an&#225;lisis retrospectivo, en el que las variables cl&#237;nicas no pudieron ser controladas. No hab&#237;a datos cuantitativos disponibles de medici&#243;n de la disfunci&#243;n hemodin&#225;mica, ni mediciones invasivas del gasto card&#237;aco, que podr&#237;an definir precisamente el cuadro de disfunci&#243;n hemodin&#225;mica.</p>
      <p>
        <bold>Conclusiones</bold>
      </p>
      <p>Basado en criterios cl&#237;nicos establecidos para este estudio retrospectivo, fue posible identificar que pacientes con menor peso y mayor tiempo de CEC forman parte de una poblaci&#243;n de riesgo para el desarrollo de SRIS-CEC. Estos pacientes permanecieron m&#225;s tiempo en ventilaci&#243;n mec&#225;nica, en unidad de cuidados intensivos y en hospital.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de la tesis de Maestr&#237;a de Leonardo Cavadas da Costa Soares para la Universidad Federal de Paran&#225;.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
