<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">wkVskwcrfmkjFZq6DQsfcZK</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00025</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000100025</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400125</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000100025</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Casos</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Tratamento de estenose de veia pulmonar ap&#243;s abla&#231;&#227;o percut&#226;nea de fibrila&#231;&#227;o atrial</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sarabanda</surname>
            <given-names>Alvaro Valentim Lima</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Beck</surname>
            <given-names>Leonardo Cogo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ferreira</surname>
            <given-names>Luis Gustavo Gomes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gali</surname>
            <given-names>Wagner Luis</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Melo Netto</surname>
            <given-names>Fernando</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Monte</surname>
            <given-names>Guilherme Urpia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Bras&#237;lia</named-content>
          <named-content content-type="state">DF</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto de Cardiologia do Distrito Federal </institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>e7</fpage>
      <lpage>e10</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>23</day>
          <month>04</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>26</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>07</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>Neste relato de caso, descrevemos um paciente portador de fibrila&#231;&#227;o atrial (FA) persistente, submetido &#224; abla&#231;&#227;o percut&#226;nea da FA pela t&#233;cnica de isolamento extraostial das veias pulmonares, que desenvolveu uma estenose acentuada do &#243;stio da veia pulmonar superior esquerda (VPSE), sem manifestar sintomas, diagnosticada pela angiotomografia de controle das veias pulmonares. O paciente foi submetido &#224; angioplastia com implante de stent na VPSE com sucesso, resultando na normaliza&#231;&#227;o da perfus&#227;o pulmonar, verificado pela cintilografia pulmonar realizada 3 meses ap&#243;s a angioplastia.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>fibrila&#231;&#227;o atrial</kwd>
        <kwd>abla&#231;&#227;o por cateter</kwd>
        <kwd>constri&#231;&#227;o patol&#243;gica de veias pulmonares</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Tratamento de estenose de veia pulmonar ap&#243;s abla&#231;&#227;o percut&#226;nea de fibrila&#231;&#227;o atrial</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Alvaro Valentim Lima Sarabanda; Leonardo Cogo Beck; Luis Gustavo Gomes Ferreira; Wagner Luis Gali; Fernando Melo Netto; Guilherme Urpia Monte</bold>
    </p>
    <p>Instituto de Cardiologia do Distrito Federal - Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia (FUC), Bras&#237;lia, DF - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>Neste relato de caso, descrevemos um paciente portador de fibrila&#231;&#227;o atrial (FA) persistente, submetido &#224; abla&#231;&#227;o percut&#226;nea da FA pela t&#233;cnica de isolamento extraostial das veias pulmonares, que desenvolveu uma estenose acentuada do &#243;stio da veia pulmonar superior esquerda (VPSE), sem manifestar sintomas, diagnosticada pela angiotomografia de controle das veias pulmonares. O paciente foi submetido &#224; angioplastia com implante de stent na VPSE com sucesso, resultando na normaliza&#231;&#227;o da perfus&#227;o pulmonar, verificado pela cintilografia pulmonar realizada 3 meses ap&#243;s a angioplastia.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> fibrila&#231;&#227;o atrial, abla&#231;&#227;o por cateter, constri&#231;&#227;o patol&#243;gica de veias pulmonares.</p>
    <p>
      <bold>Relato do Caso</bold>
    </p>
    <p>Paciente do sexo masculino, 50 anos, portador de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica e fibrila&#231;&#227;o atrial (FA) persistente refrat&#225;ria ao tratamento antiarr&#237;tmico, foi submetido ao tratamento percut&#226;neo da FA pela t&#233;cnica de isolamento el&#233;trico extraostial (vest&#237;bulo) das veias pulmonares (VPs) guiado pela ecocardiografia intracard&#237;aca<sup>1</sup>. Neste procedimento, os vest&#237;bulos das quatro VPs foram isolados individualmente com aplica&#231;&#227;o de radiofrequ&#234;ncia (cateter com ponta de 8 mm, 30-50 W, 50&#176;C) ao redor de um cateter decapolar circular posicionado no vest&#237;bulo das VPs, que era imediatamente interrompida quando se detectava forma&#231;&#227;o de microbolhas pela ecocardiografia intracard&#237;aca<sup>1</sup>. No seguimento ambulatorial, o paciente manteve-se assintom&#225;tico, em uso de sotalol e varfarina. A angiotomografia de VPs de controle, realizada 6 meses ap&#243;s a abla&#231;&#227;o, evidenciou estenose acentuada do &#243;stio da veia pulmonar superior esquerda (VPSE) (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figuras 1A</xref> e <xref ref-type="fig" rid="f01">1C</xref>) e &#225;rea de opacidade heterog&#234;nea na periferia do lobo pulmonar superior esquerdo, compat&#237;vel com infarto pulmonar. Foi realizada uma cintilografia pulmonar para avaliar o significado funcional da estenose, que mostrou um acentuado d&#233;ficit de perfus&#227;o no lobo superior do pulm&#227;o esquerdo.</p>
    <p content-type="html"><fig id="f01"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/wkVskwcrfmkjFZq6DQsfcZK/a6dcf569f314a7243040fbb3bba167b97e3798a2.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-00e7-00025-gf01.jpg"/></fig>&#13;
</p>
    <p>O paciente foi submetido ao tratamento intervencionista da estenose da VPSE, com monitoriza&#231;&#227;o por ecocardiografia transesof&#225;gica. No in&#237;cio do procedimento, foi realizada uma angiografia arterial pulmonar seletiva, com o cateter angiogr&#225;fico encunhado no ramo superior da art&#233;ria pulmonar esquerda para visibiliza&#231;&#227;o do trajeto da VPSE e localiza&#231;&#227;o do seu &#243;stio. Ap&#243;s realiza&#231;&#227;o de uma pun&#231;&#227;o transeptal, foi feita a cateteriza&#231;&#227;o da VPSE e realizada uma angiografia pulmonar venosa retr&#243;grada. Inicialmente foi feita a angioplastia com bal&#227;o (Ultra soft SV 6,0 x 20 mm, Boston Scientific) da VPSE, observando-se melhora significativa da luz e do fluxo no vaso, por&#233;m ainda permanecendo uma les&#227;o residual significativa. A seguir, foi realizada a angioplastia com <italic>stent</italic> (Express LD 7,0 x 17 mm, Boston Scientific) da VPSE. Os crit&#233;rios utilizados para a sele&#231;&#227;o do <italic>stent</italic> foram o di&#226;metro luminal da veia proximal &#224; les&#227;o obstrutiva e o comprimento do <italic>stent</italic> capaz de cobrir toda a extens&#227;o da les&#227;o, evitando, contudo, uma protrus&#227;o excessiva no AE e a oclus&#227;o de quaisquer ramos distais da veia. A angiografia de controle da VPSE ap&#243;s implante do <italic>stent</italic> demonstrou pleno restabelecimento do fluxo venoso pulmonar, sem obstru&#231;&#245;es residuais e sem oclus&#227;o de ramos distais (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2</xref>).</p>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-00e7-00025-gf02.jpg"/></fig>
    <p>A cintilografia pulmonar demonstrou normaliza&#231;&#227;o da perfus&#227;o pulmonar no exame de controle aos 3 meses. A angiotomografia de VPs, realizada 4 meses ap&#243;s a angioplastia, evidenciou que o <italic>stent</italic> estava bem posicionado no &#243;stio da VPSE, sem evid&#234;ncias de obstru&#231;&#245;es (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figuras 1B</xref> e <xref ref-type="fig" rid="f01">1D</xref>), verificando ainda significativa redu&#231;&#227;o da &#225;rea de opacidade no lobo pulmonar superior esquerdo. No seguimento de 8 meses ap&#243;s a angioplastia, o paciente permanecia assintom&#225;tico, em uso de varfarina e clopidogrel.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A abla&#231;&#227;o por cateter da FA &#233; um tratamento eficaz para os pacientes portadores de FA sintom&#225;tica e refrat&#225;ria ao tratamento com antiarr&#237;tmicos e est&#225; em crescente expans&#227;o em todo o mundo<sup>2</sup>. Em torno de 76% dos pacientes com FA submetidos &#224; abla&#231;&#227;o por cateter ficam livres de sintomas no per&#237;odo de um ano, em compara&#231;&#227;o a somente 19% dos pacientes tratados com antiarr&#237;tmicos no mesmo per&#237;odo<sup>3</sup>. Todavia, esse n&#227;o &#233; um procedimento isento de riscos, sendo a estenose ou a oclus&#227;o de uma ou mais veias pulmonares uma das suas potenciais complica&#231;&#245;es<sup>4-6</sup>.</p>
    <p>A real incid&#234;ncia de estenose de VPs, ap&#243;s abla&#231;&#227;o da FA, ainda &#233; motivo de controv&#233;rsia na literatura m&#233;dica, com relatos de incid&#234;ncia variando de 1,3% a 15,6% nos pacientes submetidos ao isolamento das VPs<sup>2,4</sup>. H&#225; uma impress&#227;o entre os profissionais que realizam esse procedimento de que o risco de estenose de VPs tem diminu&#237;do nos &#250;ltimos anos, em especial ap&#243;s a introdu&#231;&#227;o das t&#233;cnicas de isolamento do vest&#237;bulo das VPs<sup>4</sup> e do emprego de sistemas de mapeamento tridimensional<sup>6</sup>. Todavia, mesmo com a utiliza&#231;&#227;o dessas novas t&#233;cnicas, a estenose das VPs continua a ser reportada<sup>4,6</sup>.</p>
    <p>No presente relato, v&#225;rios fatores podem ter contribu&#237;do para a ocorr&#234;ncia de estenose da VPSE, destacando-se, entre eles, o isolamento individual dos vest&#237;bulos ipsilaterais das VPs, o que se relaciona com risco aumentado de estenose de VPs<sup>6</sup>. Outro fator relevante poderia ser a inadvertida aplica&#231;&#227;o de radiofrequ&#234;ncia no &#243;stio da VPSE, como resultado da estreiteza do istmo entre os orif&#237;cios da VPSE e o ap&#234;ndice atrial esquerdo, como visualizado em nosso paciente pela angiotomografia<sup>6</sup> (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figuras 1B</xref>, <xref ref-type="fig" rid="f01">1C</xref> e <xref ref-type="fig" rid="f01">1D</xref>). Por fim, deve-se enfatizar que durante o procedimento teve-se o cuidado de limitar a pot&#234;ncia da aplica&#231;&#227;o de radiofrequ&#234;ncia (30-50 W, 50&#176;C), realizando-se a interrup&#231;&#227;o da aplica&#231;&#227;o de radiofrequ&#234;ncia sempre que se detectava a forma&#231;&#227;o de microbolhas pela ecocardiografia intracard&#237;aca. Todavia, ressalta-se que mesmo com a utiliza&#231;&#227;o dessa estrat&#233;gia, uma les&#227;o t&#233;rmica excessiva pode ocorrer no &#243;stio das VPs, como reportado em estudos experimentais<sup>7</sup>.</p>
    <p>Sob o ponto de vista cl&#237;nico, a quase totalidade dos pacientes com estenose discreta (&lt; 50%) ou moderada das VPs (50-70%) n&#227;o manifesta sintomas<sup>4,5</sup>. A ocorr&#234;ncia de sintomas respirat&#243;rios (tosse, hemoptise e dispn&#233;ia) est&#225; associada &#224; estenose acentuada de uma VP (&gt; 70%) ou ao acometimento de m&#250;ltiplas VPs<sup>4,5</sup>. Todavia, sabe-se que pacientes com estenose acentuada ou oclus&#227;o de uma das VPs podem permanecer assintom&#225;ticos<sup>4,5,8</sup>, como observado no presente relato. Nesse contexto, embora ainda controversa, a estrat&#233;gia de avaliar sistematicamente com tomografia ou resson&#226;ncia todos os pacientes submetidos ao isolamento das VPs, independente da manifesta&#231;&#227;o de sintomas, se justifica plenamente pelo presente caso. Nos pacientes assintom&#225;ticos, a falha ou demora no reconhecimento da estenose da VP, com consequente interrup&#231;&#227;o da anticoagula&#231;&#227;o ap&#243;s o procedimento, pode resultar na oclus&#227;o tromb&#243;tica da VP, com efeitos adversos na perfus&#227;o pulmonar e risco de desenvolvimento de infarto pulmonar, infec&#231;&#245;es respirat&#243;rias e at&#233; de hipertens&#227;o pulmonar a longo prazo<sup>5</sup>.</p>
    <p>A angioplastia com ou sem implante de <italic>stent</italic> tem sido indicada para os pacientes com sintomas relacionados &#224; estenose acentuada de uma VP ou ao acometimento de m&#250;ltiplas VPs<sup>4,5</sup>. Nos pacientes assintom&#225;ticos, com estenose acentuada de somente uma VP, n&#227;o h&#225; consenso sobre a necessidade de tratamento intervencionista precoce, embora as evid&#234;ncias dispon&#237;veis sugiram que a interven&#231;&#227;o precoce seja ben&#233;fica para esses pacientes<sup>5</sup>. No presente relato, embora o paciente n&#227;o manifestasse sintomas, deve ser ressaltado o benef&#237;cio imediato que o tratamento intervencionista acarretou &#224; fun&#231;&#227;o do pulm&#227;o esquerdo, resultando na normaliza&#231;&#227;o de sua perfus&#227;o no per&#237;odo de 3 a 4 meses ap&#243;s a angioplastia. Por fim, &#233; oportuno enfatizar que o resultado da angioplastia da VP no presente paciente s&#243; poder&#225; ser definitivamente avaliado ap&#243;s um per&#237;odo mais longo de seguimento<sup>8</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Alvaro Valentim Lima Sarabanda </p>
        <p> AOS 02 Bloco B apto 604 </p>
        <p> 70660-022 - Bras&#237;lia, DF - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="saraband@uol.com.br">saraband@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 23/04/09; revisado recebido em 26/06/09; aceito em 07/08/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Verma A, Marrouche    NF, Natale A. Pulmonary vein antrum isolation: Intracardiac echocardiography-guided    technique. J Cardiovasc Electrophysiol. 2004; 15: 1335-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pulmonary vein antrum isolation: Intracardiac echocardiography-guided technique</article-title>
          <source>J Cardiovasc Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1335</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Verma</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marrouche</surname>
              <given-names>NF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Natale</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Cappato R, Calkins    H, Chen SA, Davies W, Iesaka Y, Kalman J, et al. Worldwide survey on the methods,    efficacy and safety of catheter ablation of human atrial fibrillation. Circulation.    2005; 111: 1100-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Worldwide survey on the methods, efficacy and safety of catheter ablation of human atrial fibrillation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1100</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cappato</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Calkins</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davies</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iesaka</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kalman</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Noheria A, Kumar    A, Wylie JV Jr, Josephson ME. Catheter ablation versus antiarrhythmic drug therapy    for atrial fibrillation: a systematic review. Arch Intern Med. 2008; 168: 581-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Catheter ablation versus antiarrhythmic drug therapy for atrial fibrillation: a systematic review</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>581</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>168</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Noheria</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kumar</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wylie JV</surname>
              <given-names>Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Josephson</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Saad EB, Rosillo    A, Saad CP, Martin DO, Bhargava M, Erciyes D, et al. Pulmonary vein stenosis    after radiofrequency ablation of atrial fibrillation: functional characterization,    evolution, and influence of the ablation strategy. Circulation. 2003; 108: 3102-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pulmonary vein stenosis after radiofrequency ablation of atrial fibrillation: functional characterization, evolution, and influence of the ablation strategy</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>3102</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Saad</surname>
              <given-names>EB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosillo</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saad</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martin</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bhargava</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Erciyes</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Di Biase L,    Fahmy TS, Wazni OM, Bai R, Patel D, Lakkireddy D, et al. Pulmonary vein total    occlusion following catheter ablation for atrial fibrillation: clinical implications    after long-term follow-up. J Am Coll Cardiol. 2006; 48: 2493-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pulmonary vein total occlusion following catheter ablation for atrial fibrillation: clinical implications after long-term follow-up</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2493</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Di Biase</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fahmy</surname>
              <given-names>TS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wazni</surname>
              <given-names>OM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bai</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lakkireddy</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Dong J, Vasamreddy    CR, Jayam V, Dalal D, Dickfeld T, Eldadah Z, et al. Incidence and predictors    of pulmonary vein stenosis following catheter ablation of atrial fibrillation    using the anatomic pulmonary vein ablation approach: results from paired magnetic    resonance imaging. J Cardiovasc Electrophysiol. 2005; 16: 845-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incidence and predictors of pulmonary vein stenosis following catheter ablation of atrial fibrillation using the anatomic pulmonary vein ablation approach: results from paired magnetic resonance imaging</article-title>
          <source>J Cardiovasc Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>845</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dong</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vasamreddy</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jayam</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dalal</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dickfeld</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eldadah</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Bunch TJ, Bruce    GK, Johnson SB, Sarabanda A, Milton MA, Packer DL. Analysis of catheter-Tip    (8-mm) and actual tissue temperatures achieved during radiofrequency ablation    at the orifice of the pulmonary vein. Circulation. 2004; 110: 2988-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Analysis of catheter-Tip (8-mm) and actual tissue temperatures achieved during radiofrequency ablation at the orifice of the pulmonary vein</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2988</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <volume>110</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bunch</surname>
              <given-names>TJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bruce</surname>
              <given-names>GK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sarabanda</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Milton</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Packer</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Neumann T, Kuniss    M, Conradi G, Sperzel J, Berkowitsch A, Zaltsberg S, et al. Pulmonary vein stenting    for the treatment of acquired severe pulmonary vein stenosis after pulmonary    vein isolation: clinical implications after long-term follow-up of 4 years.    J Cardiovasc Electrophysiol. 2005; 20: 251-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pulmonary vein stenting for the treatment of acquired severe pulmonary vein stenosis after pulmonary vein isolation: clinical implications after long-term follow-up of 4 years</article-title>
          <source>J Cardiovasc Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>251</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Neumann</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuniss</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Conradi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sperzel</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berkowitsch</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zaltsberg</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Tratamiento de estenosis de vena pulmonar tras ablaci&#243;n percut&#225;nea de fibrilaci&#243;n atrial</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>En este caso cl&#237;nico, describimos a un paciente portador de fibrilaci&#243;n atrial (FA) persistente, sometido a ablaci&#243;n percut&#225;nea de la FA por la t&#233;cnica de aislamiento extraostial de las venas pulmonares, que desarroll&#243; una estenosis acentuada del ostio de la vena pulmonar superior izquierda (VPSI), sin manifestar s&#237;ntomas, diagnosticada por la angiotomograf&#237;a de control de las venas pulmonares. El paciente se someti&#243; a angioplastia con implante de stent en la VPSI con &#233;xito, resultando en la normalizaci&#243;n de la perfusi&#243;n pulmonar, verificado por el centellograma pulmonar realizada 3 meses tras la angioplastia.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Fibrilaci&#243;n atrial</kwd>
        <kwd>ablaci&#243;n por cat&#233;ter</kwd>
        <kwd>constricci&#243;n patol&#243;gica de venas pulmonares</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Tratamiento de estenosis de vena pulmonar tras ablaci&#243;n percut&#225;nea de fibrilaci&#243;n atrial</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Alvaro Valentim Lima Sarabanda; Leonardo Cogo Beck; Luis Gustavo Gomes Ferreira; Wagner Luis Gali; Fernando Melo Netto; Guilherme Urpia Monte</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto de Cardiologia do Distrito Federal - Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia (FUC), Bras&#237;lia, DF - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>En este caso cl&#237;nico, describimos a un paciente portador de fibrilaci&#243;n atrial (FA) persistente, sometido a ablaci&#243;n percut&#225;nea de la FA por la t&#233;cnica de aislamiento extraostial de las venas pulmonares, que desarroll&#243; una estenosis acentuada del ostio de la vena pulmonar superior izquierda (VPSI), sin manifestar s&#237;ntomas, diagnosticada por la angiotomograf&#237;a de control de las venas pulmonares. El paciente se someti&#243; a angioplastia con implante de <italic>stent</italic> en la VPSI con &#233;xito, resultando en la normalizaci&#243;n de la perfusi&#243;n pulmonar, verificado por el centellograma pulmonar realizada 3 meses tras la angioplastia.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Fibrilaci&#243;n atrial, ablaci&#243;n por cat&#233;ter, constricci&#243;n patol&#243;gica de venas pulmonares.</p>
      <p>
        <bold>Caso cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>Se someti&#243; al paciente del sexo masculino, 50 a&#241;os, portador de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica y fibrilaci&#243;n atrial (FA) persistente refractaria al tratamiento antiarr&#237;tmico, al tratamiento percut&#225;neo de la FA por la t&#233;cnica de aislamiento el&#233;ctrico extraostial (vest&#237;bulo) de las venas pulmonares (VPs) guiado por la ecocardiograf&#237;a intracard&#237;aca<sup>1</sup>. En este procedimiento, se aislaron los vest&#237;bulos de las cuatro VPs individualmente, con aplicaci&#243;n de radiofrecuencia (cat&#233;ter con punta de 8 mm, 30-50 W, 50&#176;C) alrededor de un cat&#233;ter decapolar circular posicionado en el vest&#237;bulo de las VPs, que se interrump&#237;a inmediatamente cuando se detectaba formaci&#243;n de microburbujas por la ecocardiograf&#237;a intracard&#237;aca<sup>1</sup>. En el seguimiento ambulatorio, el paciente se mantuvo asintom&#225;tico, en utilizaci&#243;n de sotalol y varfarina. La angiotomograf&#237;a de VPs de control, realizada 6 meses tras la ablaci&#243;n, evidenci&#243; estenosis acentuada del ostio de la vena pulmonar superior izquierda (VPSI) (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figuras 1A</xref> y <xref ref-type="fig" rid="f1cd-body2">1C</xref>) y &#225;rea de opacidad heterog&#233;nea en la periferia del lobo pulmonar superior izquierdo, compatible con infarto pulmonar. Se llev&#243; a cabo un centellograma pulmonar para que se evaluara el significado funcional de la estenosis, que evidenci&#243; un acentuado d&#233;ficit de perfusi&#243;n en el lobo superior del pulm&#243;n izquierdo.</p>
      <fig id="f1-body2"/>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-00e7-00025-e01-es.jpg"/></p>
      <p>
        <fig id="f1cd-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-00e7-00025-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>El paciente fue sometido al tratamiento intervencionista de la estenosis de la VPSI, con monitoreo por ecocardiograma transesof&#225;gico. Al principio del procedimiento, se llev&#243; a cabo una angiograf&#237;a arterial pulmonar selectiva, con el cat&#233;ter angiogr&#225;fico situado/insertado en la rama superior de la arteria pulmonar izquierda para visualizaci&#243;n del trayecto de la VPSI y ubicaci&#243;n de su ostio. Despu&#233;s de su realizaci&#243;n de una punci&#243;n transeptal, se hizo la cateterizaci&#243;n de la VPSI y se llev&#243; a cabo una angiograf&#237;a pulmonar venosa retr&#243;grada. Inicialmente se realiz&#243; la angioplastia con bal&#243;n (Ultra soft SV 6,0 x 20 mm, Boston Scientific) de la VPSI, observ&#225;ndose mejora significativa de la luz y del flujo en el vaso, pero permaneciendo a&#250;n una lesi&#243;n residual significativa. Acto seguido, se llev&#243; a cabo la angioplastia con <italic>stent</italic> (Express LD 7,0 x 17 mm, Boston Scientific) de la VPSI. Los criterios utilizados para la selecci&#243;n del <italic>stent</italic> fueron el di&#225;metro luminal de la vena proximal a la lesi&#243;n obstructiva y la longitud del <italic>stent</italic> capaz de cubrir toda la extensi&#243;n de la lesi&#243;n, evitando, con todo, una protrusi&#243;n excesiva en el AI y la oclusi&#243;n de cualesquiera ramas distales de la vena. La angiograf&#237;a de control de la VPSI despu&#233;s del implante del <italic>stent</italic> evidenci&#243; un pleno restablecimiento del flujo venoso pulmonar, sin obstrucciones residuales y sin oclusi&#243;n de ramas distales (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figura 2</xref>).</p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-00e7-00025-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>El centellograma pulmonar demostr&#243; normalizaci&#243;n de la perfusi&#243;n pulmonar en el examen de control a los 3 meses. La angiotomograf&#237;a de VPs, realizada 4 meses tras la angioplastia, evidenci&#243; que el <italic>stent</italic> estaba bien posicionado en el ostio de la VPSI, sin evidencias de obstrucciones (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figuras 1B</xref> y <xref ref-type="fig" rid="f1cd-body2">1D</xref>), verificando a&#250;n significativa reducci&#243;n del &#225;rea de opacidad en el lobo pulmonar superior izquierdo. En el seguimiento de 8 meses tras la angioplastia, el paciente permanec&#237;a asintom&#225;tico, en uso de varfarina y clopidogrel.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La ablaci&#243;n por cat&#233;ter de la FA es un tratamiento eficaz para los pacientes portadores de FA sintom&#225;tica y refractaria al tratamiento con antiarr&#237;tmicos y est&#225; en creciente expansi&#243;n en todo el mundo<sup>2</sup>. Rondando el 76% de los pacientes con FA sometidos a la ablaci&#243;n por cat&#233;ter quedan libres de s&#237;ntomas en el per&#237;odo de un a&#241;o, en comparaci&#243;n a solamente al 19% de los pacientes tratados con antiarr&#237;tmicos en el mismo per&#237;odo<sup>3</sup>. Sin embargo, este no es un procedimiento exento de riesgo, siendo la estenosis o la oclusi&#243;n de una o m&#225;s venas pulmonares una de sus potenciales complicaciones<sup>4-6</sup>.</p>
      <p>La real incidencia de estenosis de VPs, tras ablaci&#243;n de la FA, todav&#237;a es un motivo de controversia en la literatura m&#233;dica, con relatos de incidencia variando de un 1,3% a un 15,6% en los pacientes sometidos al aislamiento de las VPs<sup>2,4</sup>. Les parece a los profesionales que realizan este procedimiento que el riesgo de estenosis de VPs viene disminuyendo en los &#250;ltimos a&#241;os, en especial despu&#233;s de la introducci&#243;n de las t&#233;cnicas de aislamiento del vest&#237;bulo de las VPs<sup>4</sup> y del empleo de sistemas de mapeo tridimensional<sup>6</sup>. Sin embargo, aun con la utilizaci&#243;n de estas nuevas t&#233;cnicas, la estenosis de las VPs sigue siendo reportada<sup>4,6</sup>.</p>
      <p>En el presente caso cl&#237;nico, varios factores pueden haber contribuido a la ocurrencia de estenosis de la VPSI, destac&#225;ndose, entre ellos, el aislamiento individual de los vest&#237;bulos ipsilaterales de las VPs, lo que se relaciona con riesgo aumentado de estenosis de VPs<sup>6</sup>. Otro factor relevante podr&#237;a ser la inadvertida aplicaci&#243;n de radiofrecuencia en el ostio de la VPSI, como resultado de la condici&#243;n estrecha del istmo entre los orificios de la VPSI y el ap&#233;ndice atrial izquierdo, como se pudo visualizar en nuestro paciente por la angiotomografia<sup>6</sup> (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figuras 1B</xref>, <xref ref-type="fig" rid="f1cd-body2">1C</xref> y <xref ref-type="fig" rid="f1cd-body2">1D</xref>). Por fin, se debe enfatizar que durante el procedimiento se tuvo cuidado de que se limitara la potencia de aplicaci&#243;n de radiofrecuencia (30-50 W, 50&#176;C), realiz&#225;ndose la interrupci&#243;n de la aplicaci&#243;n de radiofrecuencia siempre que se detectaba la formaci&#243;n de microburbujas por la ecocardiograf&#237;a intracardiaca. Sin embargo, se resalta que aun con la utilizaci&#243;n de esta estrategia, una lesi&#243;n t&#233;rmica excesiva puede ocurrir en el ostio de las VPs, como reportado en estudios experimentales<sup>7</sup>.</p>
      <p>Bajo el punto de vista cl&#237;nico, la casi totalidad de los pacientes con estenosis discreta (&lt; 50%) o moderada de las VPs (50-70%) no manifiesta s&#237;ntomas<sup>4,5</sup>. La ocurrencia de s&#237;ntomas respiratorios (tos, hemoptisis y disnea) est&#225; asociada a la estenosis acentuada de una VP (&gt; 70%) o al acometimiento de m&#250;ltiples VPs<sup>4,5</sup>. No obstante, se sabe que pacientes con estenosis acentuada o oclusi&#243;n de una de las VPs pueden permanecer asintom&#225;ticos<sup>4,5,8</sup>, como observado en el presente relato. En este contexto, aunque controvertida, la estrategia de que se eval&#250;e sistem&#225;ticamente con tomograf&#237;a o resonancia a todos los pacientes sometidos al aislamiento de las VPs, independientemente de la manifestaci&#243;n de s&#237;ntomas, se justifica plenamente por el presente caso. En los pacientes asintom&#225;ticos, la falla o demora en el reconocimiento de la estenosis de la VP, con consecuente interrupci&#243;n de la anticoagulaci&#243;n tras el procedimiento, puede resultar en la oclusi&#243;n tromb&#243;tica de la VP, con efectos adversos en la perfusi&#243;n pulmonar y riesgo de desarrollo de infarto pulmonar, infecciones respiratorias y hasta de hipertensi&#243;n pulmonar a largo plazo<sup>5</sup>.</p>
      <p>La angioplastia con o sin implante de <italic>stent</italic> est&#225; siendo indicada a los pacientes con s&#237;ntomas relacionados a la estenosis acentuada de una VP o al acometimiento de m&#250;ltiples VPs<sup>4,5</sup>. En los pacientes asintom&#225;ticos, con estenosis acentuada de solamente una VP, no hay consenso sobre la necesidad de tratamiento intervencionista precoz, aunque las evidencias disponibles sugieran que la intervenci&#243;n precoz sea ben&#233;fica para estos pacientes<sup>5</sup>. En el presente caso cl&#237;nico, aunque el paciente no manifieste s&#237;ntomas, se debe resaltar el beneficio inmediato que el tratamiento intervencionista trajo a la funci&#243;n del pulm&#243;n izquierdo, resultando en la normalizaci&#243;n de su perfusi&#243;n en el per&#237;odo de 3 a 4 meses tras la angioplastia. Por fin, es oportuno enfatizar que el resultado de la angioplastia de la VP en el presente paciente solo podr&#225; definitivamente evaluarse despu&#233;s de un per&#237;odo m&#225;s largo de seguimiento.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Reports</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Treatment of pulmonary vein stenosis after percutaneous ablation of atrial fibrillation</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>This case report describes a patient with persistent atrial fibrillation (AF) submitted to radiofrequency catheter ablation of AF through the pulmonary vein antrum isolation technique, who developed a severe stenosis of the left superior pulmonary vein (LSPV), without presenting any symptoms. The diagnosis of the PV stenosis was made by a routine postprocedure computed tomography scan of the left atrium, and the patient was subsequently submitted to angioplasty with stenting of the LSPV, resulting in the normalization of pulmonary perfusion, as seen by ventilation/perfusion scan made three months after the LSPV angioplasty.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>atrial fibrillation</kwd>
        <kwd>catheter ablation</kwd>
        <kwd>constriction, pathologic</kwd>
        <kwd>pulmonary veins</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Treatment of pulmonary vein stenosis after percutaneous ablation of atrial fibrillation</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Alvaro Valentim Lima Sarabanda; Leonardo Cogo Beck; Luis Gustavo Gomes Ferreira; Wagner Luis Gali; Fernando Melo Netto; Guilherme Urpia Monte</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto de Cardiologia do Distrito Federal - Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia (FUC), Bras&#237;lia, DF - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p> This case report describes a patient with persistent atrial fibrillation (AF) submitted to radiofrequency catheter ablation of AF through the pulmonary vein antrum isolation technique, who developed a severe stenosis of the left superior pulmonary vein (LSPV), without presenting any symptoms. The diagnosis of the PV stenosis was made by a routine postprocedure computed tomography scan of the left atrium, and the patient was subsequently submitted to angioplasty with stenting of the LSPV, resulting in the normalization of pulmonary perfusion, as seen by ventilation/perfusion scan made three months after the LSPV angioplasty.</p>
      <p><bold>Key-Words:</bold> atrial fibrillation; catheter ablation; constriction, pathologic; pulmonary veins.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>A 50-year-old male patient, with hypertension and persistent atrial fibrillation (AF) refractory to the antiarrhythmic treatment, was submitted to radiofrequency catheter ablation of AF through the extra-ostial (antrum) isolation of the pulmonary veins (PV), guided by intracardiac echocardiography1. During this procedure, all four PV antra were isolated individually by delivering radiofrequency energy (catheter with an 8-mm tip, 30-50 W, 50&#176;C) around a circular decapolar catheter positioned at the PV antrum. Radiofrequency application was immediately interrupted when microbubbles were detected by the intracardiac echocardiography1. At the ambulatory follow-up, the patient remained asymptomatic and received sotalol and warfarin. A routine multislice computed tomography (CT) scan of the left atrium was made at six months after the AF ablation, and showed severe stenosis of the ostium of the left superior pulmonary vein (LSPV) (<xref ref-type="fig" rid="en_25f01-body3">Figures 1A</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_25f01-body3">1C</xref>), with an area of heterogeneous opacity in the periphery of the left superior pulmonary lobe, compatible with pulmonary infarction. A ventilation/perfusion scan was performed to evaluate the functional significance of the PV stenosis, and showed a severe perfusion deficit in the left superior pulmonary lobe.</p>
      <p content-type="html"><fig id="en_25f01-body3"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/wkVskwcrfmkjFZq6DQsfcZK/4acf0ab8169783ad1263752eaeecc58a3caf7e6d.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-00e7-00025-gf01-en.jpg"/></fig>&#13;
</p>
      <p>The patient was submitted to a percutaneous intervention of the LSPV stenosis, guided by the transesophageal echocardiography. At the start of the procedure, a pulmonary artery wedge angiography was performed, with an angiographic catheter positioned in the superior branch of the left pulmonary artery to visualize the anatomy of the affected PV and locate its ostium. After a transseptal puncture, the catheterization of the LSPV was carried out and a retrograde pulmonary venous angiography was performed. Initially, a balloon angioplasty of the LSPV was performed (Ultra soft SV 6.0 x 20 mm, Boston Scientific), with a significant improvement in vessel lumen and flow, although an important residual lesion remained. Subsequently, stenting (Express LD 7.0 x 17 mm, Boston Scientific) of the LSPV was performed. The stent diameter was chosen based on the reference diameter of the vessel proximal to the stenosis. The stent length was chosen to fully span the stenosis and to avoid excessive protrusion into the left atrium and crossing of branch points distal to the stenosis. Following angioplasty with stenting of the LSPV ostium, the angiography of the affected PV showed the re-establishment of the pulmonary venous flow, with no residual obstructions and no occlusion in the distal branches (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figure 2</xref>).</p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-00e7-00025-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>The ventilation/perfusion scan showed normalization of the pulmonary perfusion at three months. The CT scan of the left atrium, repeated 4 months after the angioplasty, showed that the stent was well-positioned at the LSPV ostium, with no evidence of obstruction (<xref ref-type="fig" rid="en_25f01-body3">Figures 1B</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_25f01-body3">1D</xref>), and showed a significant decrease in the opacity area at the left superior pulmonary lobe. At the 8-month follow-up after the angioplasty, the patient remained asymptomatic, using warfarin and clopidogrel.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Catheter ablation for AF is an effective treatment for patients with symptomatic AF refractory to therapy with antiarrhythmic drugs and has been increasingly performed worldwide2. Approximately 76% of the patients with AF who underwent catheter-based radiofrequency ablation remain symptom-free for a period of one year, in comparison to only 19% of patients treated with standard antiarrhythmic drugs in the same period<sup>3</sup>. However, this is not a risk-free procedure, with stenosis or occlusion of one or more pulmonary veins being one of its potential complications<sup>4-6</sup>.</p>
      <p>The true incidence of PV stenosis following AF ablation is still a controversial issue in medical literature, with incidence rates ranging from 1.3% to 15.6% in patients undergoing PV isolation<sup>2,4</sup>. There is a perception among professionals who perform this procedure that the incidence of PV stenosis has decreased as the procedure has developed over the past few years, especially after the introduction of new ablation strategies such as PV antrum isolation<sup>4</sup> and the use of three-dimensional mapping systems<sup>6</sup>. However, even with the use of these new ablation strategies, this complication continues to be reported<sup>4,6</sup>.</p>
      <p>In the present case report, several factors might have contributed to the occurrence of the LSPV stenosis, and among them, the individual isolation of the ipsilateral antrum of the PV, which is associated with an increased risk of PV stenosis<sup>6</sup>. Another relevant factor could be the unintentional delivery of radiofrequency energy within the ostium of the LSPV, as a result of the narrowness of the isthmus between the orifices of the LSPV and the left atrial appendage, as seen in our patient by means of the CT scan<sup>6</sup> (<xref ref-type="fig" rid="en_25f01-body3">Figures 1B</xref>, <xref ref-type="fig" rid="en_25f01-body3">1C</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_25f01-body3">1D</xref>). Finally, it must be emphasized that during the procedure, we were very careful to limit the power of the radiofrequency energy delivered (30-50 W, 50&#176;C), always interrupting the application of radiofrequency when we detected the formation of microbubbles by the intracardiac echocardiography. However, it is important to mention that even with the use of such strategy, an excessive thermal damage can still occur at the ostium of the PV, as reported by experimental studies<sup>7</sup>.</p>
      <p>From a clinical point of view, almost all patients with mild (&lt; 50%) or moderate stenosis (50-70%) of the PV do not present symptoms<sup>4,5</sup>. The occurrence of respiratory symptoms (coughing, hemoptysis and dyspnea) is associated with severe stenosis of a single PV (&gt; 70%) or to the involvement of multiple PV<sup>4,5</sup>. However, it is also known that patients with severe stenosis or occlusion of a single PV can remain asymptomatic<sup>4,5,8</sup>, as observed in the present case report. In this context, although still controversial, the strategy of systematically screening for PV stenosis with CT scan or magnetic resonance image for all patients undergoing PV isolation, regardless of symptom manifestation, is fully justified by the present case. In asymptomatic patients, the failure or delay in recognizing PV stenosis, with the consequent interruption of the anticoagulation after the procedure can result in thrombotic occlusion of the PV, with adverse effects on pulmonary perfusion and the risk of the development of pulmonary infarction, respiratory infections and even long-term pulmonary hypertension<sup>5</sup>.</p>
      <p>There is general agreement that patients with symptomatic severe stenosis of one or multiple PVs should be treated with PV angioplasty with or without stenting<sup>4,5</sup>. For asymptomatic patients with severe stenosis of a single PV there is no consensus on whether intervention is warranted, although the available evidence suggests that early intervention in such patients leads to clinical benefit<sup>5</sup>. In the present case, although the patient did not present symptoms, it is worth mentioning the immediate benefit that the interventionist treatment brought to the left pulmonary function, resulting in the normalization of its perfusion within 3 to 4 months after the angioplasty. Finally, it is appropriate to emphasize that the result of the PV angioplasty in the present case can only be definitively assessed after a longer follow-up period<sup>8</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
