<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">D54mx4w6nD4xKJ6KJXL5cjS</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00023</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000100023</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400123</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000100023</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Casos</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Hematoma de m&#250;sculo iliopsoas na vig&#234;ncia de tratamento com varfarina</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zago</surname>
            <given-names>Gabriel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Appel-da-Silva</surname>
            <given-names>Marcelo Campos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Danzmann</surname>
            <given-names>Luiz Claudio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Rio Grande do Sul</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital S&#227;o Lucas </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">RS</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Nossa Senhora da Concei&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>e1</fpage>
      <lpage>e3</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>01</day>
          <month>02</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>15</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>15</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A varfarina &#233; droga amplamente utilizada na preven&#231;&#227;o de fen&#244;menos tromboemb&#243;licos e o conhecimento de seus efeitos adversos faz-se necess&#225;rio para o acompanhamento dos pacientes. Embora o desenvolvimento de discrasias sangu&#237;neas seja complica&#231;&#227;o potencial nesses pacientes, a ocorr&#234;ncia de sangramento retroperitoneal &#233; rara. Este artigo discute o caso de um paciente que evoluiu com hematoma do m&#250;sculo iliopsoas durante tratamento com a referida droga, p&#243;s-implante de pr&#243;tese a&#243;rtica met&#225;lica, com quadro cl&#237;nico envolvendo importantes diagn&#243;sticos diferenciais.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Coagula&#231;&#227;o sangu&#237;nea</kwd>
        <kwd>varfarina</kwd>
        <kwd>hematoma</kwd>
        <kwd>espa&#231;o retroperitoneal</kwd>
        <kwd>m&#250;sculos psoas</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Hematoma de m&#250;sculo iliopsoas na vig&#234;ncia de tratamento com varfarina</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Gabriel Zago<sup>I</sup>; Marcelo Campos Appel-da-Silva<sup>I</sup>; Luiz Claudio Danzmann<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital Nossa Senhora da Concei&#231;&#227;o, Porto Alegre, RS - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Hospital S&#227;o Lucas da PUCRS, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>A varfarina &#233; droga amplamente utilizada na preven&#231;&#227;o de fen&#244;menos tromboemb&#243;licos e o conhecimento de seus efeitos adversos faz-se necess&#225;rio para o acompanhamento dos pacientes. Embora o desenvolvimento de discrasias sangu&#237;neas seja complica&#231;&#227;o potencial nesses pacientes, a ocorr&#234;ncia de sangramento retroperitoneal &#233; rara. Este artigo discute o caso de um paciente que evoluiu com hematoma do m&#250;sculo iliopsoas durante tratamento com a referida droga, p&#243;s-implante de pr&#243;tese a&#243;rtica met&#225;lica, com quadro cl&#237;nico envolvendo importantes diagn&#243;sticos diferenciais.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Coagula&#231;&#227;o sangu&#237;nea, varfarina, hematoma, espa&#231;o retroperitoneal, m&#250;sculos psoas.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A anticoagula&#231;&#227;o oral cont&#237;nuada est&#225; indicada em diversas situa&#231;&#245;es cl&#237;nicas, e a varfafina &#233; a droga mais amplamente utilizada para preven&#231;&#227;o e tratamento de fen&#244;menos tromboemb&#243;licos e na redu&#231;&#227;o do risco de morte decorrente de infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM) e suas complica&#231;&#245;es<sup>1</sup>. Em pacientes hospitalizados, a administra&#231;&#227;o das medica&#231;&#245;es e a adequa&#231;&#227;o da dose, por meio de exames laboratoriais, permitem o controle e a seguran&#231;a da meta terap&#234;utica a ser atingida. Sob o ponto de vista de acompanhamento ambulatorial, o seguimento desses pacientes nem sempre &#233; regular. Com a perda do acompanhamento e o desconhecimento dos n&#237;veis do tempo de protrombina (TP) e da raz&#227;o normalizada internacional (RNI), cresce o risco de efeitos adversos, dentre os quais, a hemorragia intracraniana ou retroperitoneal s&#227;o as mais importantes e potencialmente fatais<sup>2</sup>.</p>
    <p>A ocorr&#234;ncia de hematoma de m&#250;sculo iliopsoas na vig&#234;ncia de tratamento anticoagulante &#233; rara. Sua apresenta&#231;&#227;o &#233; usualmente unilateral, com sintomatologia relacionada &#224; compress&#227;o do plexo nervoso do membro inferior e com diagn&#243;stico diferencial abrangendo diversas &#225;reas cl&#237;nicas<sup>3</sup>.</p>
    <p>O presente artigo tem por objetivo relatar o caso de um paciente que desenvolveu complica&#231;&#227;o bastante incomum e de dif&#237;cil diagn&#243;stico associada ao uso de anticoagulante oral para preven&#231;&#227;o de acidentes tromboemb&#243;licos em portador de pr&#243;tese valvar mec&#226;nica em posi&#231;&#227;o a&#243;rtica.</p>
    <p>
      <bold>Relato do caso</bold>
    </p>
    <p>Um paciente do sexo masculino, 68 anos, branco, agricultor, procedente de Canoas, Rio Grande do Sul, procurou atendimento na emerg&#234;ncia do Hospital Universit&#225;rio da Ulbra (Canoas-RS) com queixa de dor, parestesia pr&#233;-tibial e paresia no membro inferior esquerdo, iniciadas h&#225; 3 dias. &#192; chegada, o paciente apresentava bom estado geral, estava l&#250;cido, com mucosas &#250;midas e coradas, press&#227;o arterial de 130/80 mmHg, frequ&#234;ncia card&#237;aca de 110 bpm e afebril. Durante a inspe&#231;&#227;o, verificaram-se hematomas nas coxas e no abdome. Constatou-se ausculta card&#237;aca com ritmo regular e sopro telessist&#243;lico aud&#237;vel em todo o prec&#243;rdio. O exame abdominal n&#227;o apresentou nenhuma particularidade. No exame neurol&#243;gico, observaram-se monoparesia crural de grau 3, reflexos sim&#233;tricos e sinal cut&#226;neo-plantar negativo nos dois membros inferiores.</p>
    <p>Inquerido sobre sua hist&#243;ria m&#233;dica pregressa, o paciente referiu diagn&#243;stico de hipertens&#227;o h&#225; 15 anos, em tratamento com captopril 25 mg, 8/8 horas, e afirmou ter realizado cirurgia para troca da valva a&#243;rtica por pr&#243;tese mec&#226;nica St. Jude h&#225; 2 anos. Desde a alta hospitalar, o paciente utilizava varfarina s&#243;dica 5 mg/dia. H&#225; 14 dias, seu cardiologista indicou um aumento da dose para 7,5 mg/dia. Na &#250;ltima semana, sofreu uma queda que resultou em trauma lombar leve, sem repercuss&#227;o em suas atividades e sem queixa de dor.</p>
    <p>Ap&#243;s a avalia&#231;&#227;o inicial na emerg&#234;ncia do Hospital Universit&#225;rio da Ulbra, solicitaram-se tomografia computadorizada (TC) de cr&#226;nio sem contraste, eletrocardiograma de repouso, hemograma, provas de coagula&#231;&#227;o, fun&#231;&#227;o renal, eletr&#243;litos, LDH e bilirrubinas para investiga&#231;&#227;o do quadro cl&#237;nico.</p>
    <p>Os resultados dos exames mostraram TC de cr&#226;nio sem evid&#234;ncias de les&#227;o hemorr&#225;gica ou isqu&#234;mica aguda. O eletrocardiograma apresentou altera&#231;&#245;es compat&#237;veis com hipertrofia de ventr&#237;culo esquerdo. Nos exames laboratoriais, verificaram-se fun&#231;&#227;o renal e eletr&#243;litos normais, leucograma sem sinais sugestivos de infec&#231;&#227;o, 231.000 plaquetas, tempo de protrombina com atividade inferior a 10%, RNI superior a 5, tempo de tromboplastina parcial ativada (TTPa) = 82,4 segundos, desidrogenase l&#225;tica (LDH) = 500 mg/dl, bilirrubina direta = 0,68 mg/dl, bilirrubina indireta = 0,97 mg/dl, hemat&#243;crito (Ht) = 21,4% e hemoglobina (Hb) = 7,3 g/dl.</p>
    <p>O paciente apresentou o ecocardiograma realizado h&#225; 1 ano, com &#225;trio esquerdo de 4,3 cm, di&#226;metro diast&#243;lico do ventr&#237;culo esquerdo de 5,3 cm e sist&#243;lico de 3,2 cm, fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de 69% e pr&#243;tese a&#243;rtica met&#225;lica normo funcionante com gradiente sist&#243;lico transvalvar m&#233;dio de 14 mmHg.</p>
    <p>Diante desses achados, suspendeu-se a varfarina e administraram-se vitamina K endovenosa 10 mg, 1 vez ao dia e uma unidade de plasma fresco (240 ml) de 8/8 horas para corre&#231;&#227;o da anticoagula&#231;&#227;o.</p>
    <p>No segundo dia de interna&#231;&#227;o, o paciente mantinha a monoparesia crural de grau 3, por&#233;m apresentava-se em melhor estado geral. Exames do dia evidenciaram Hb de 5,4g/dl, Ht de 16% e TTPa e RNI iguais a 82,4 e 3,45 segundos, respectivamente. Diante dos achados, mantiveram-se a vitamina K endovenosa e o plasma fresco, e foram administradas 2 unidades de concentrado de hem&#225;cias, as quais elevaram Hb para 8,4 g/dl e Ht para 25%.</p>
    <p>Para investiga&#231;&#227;o de poss&#237;vel complica&#231;&#227;o hemorr&#225;gica intra-abdominal, foi solicitada TC de abdome com contraste que evidenciou aumento difuso do volume dos m&#250;sculos il&#237;aco e psoas &#224; esquerda, com extens&#227;o at&#233; sua inser&#231;&#227;o no troc&#226;nter femoral menor esquerdo (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1</xref>). No interior do m&#250;sculo Il&#237;aco esquerdo, havia cole&#231;&#227;o de material hiperatenuante, compat&#237;vel com sangue coagulado, sugerindo presen&#231;a de hematoma.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-00e1-00023-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Diante do quadro cl&#237;nico, com altera&#231;&#227;o sensitiva e motora de membro inferior e presen&#231;a de hematoma retroperitoneal em s&#237;tio dos m&#250;sculos il&#237;aco e psoas ipsilaterais, postulou-se o diagn&#243;stico de compress&#227;o de plexo femoral.</p>
    <p>O paciente evoluiu com al&#237;vio completo da parestesia em regi&#227;o pr&#233;-tibial, melhora parcial da dor e, ao exame, apresentava for&#231;a de grau 4 em membro inferior esquerdo. Ante a RNI de 1,83, suspendeu-se o uso de vitamina K e plasma intravenosos.</p>
    <p>No quinto dia de interna&#231;&#227;o, o paciente apresentava Hb de 10,3 g/dl, Ht de 30,5%, RNI de 1,95 e for&#231;a grau de 5 no membro inferior esquerdo. Diante do quadro, foi reiniciado o uso de varfarina na dose de 2,5 mg/dia.</p>
    <p>Ap&#243;s 8 dias de interna&#231;&#227;o, o paciente apresentava-se assintom&#225;tico, com RNI de 2,57 e em condi&#231;&#245;es de alta hospitalar. Recebeu orienta&#231;&#227;o de continuidade de uso de 2,5 mg de varfarina, manuten&#231;&#227;o do captopril na dose de 25 mg 8/8 horas e foi agendado retorno no ambulat&#243;rio da Cl&#237;nica M&#233;dica para reavalia&#231;&#227;o de tempo de protrombina e, se necess&#225;rio, reajuste da dose da varfarina.</p>
    <p>No retorno ap&#243;s 7 dias, o paciente negava queixas e apresentava RNI de 2,55. Foi orientado sobre os cuidados com a anticoagula&#231;&#227;o e a procurar a emerg&#234;ncia do Hospital Universit&#225;rio da Ulbra em caso de intercorr&#234;ncias.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Sangramentos e hemorragias s&#227;o complica&#231;&#245;es potenciais e graves em pacientes em tratamento anticoagulante, com taxas de at&#233; 10%, o que justifica a necessidade de controle rigoroso e regular dos n&#237;veis de TP e RNI. S&#227;o consideradas "hemorragias maiores" aquelas que se desenvolvem, principalmente, em s&#237;tio intracraniano ou retroperitoneal e/ou com necessidade de transfus&#245;es, interna&#231;&#227;o hospitalar e procedimentos cir&#250;rgicos para compensa&#231;&#227;o ou que levam &#224; morte<sup>3</sup>. J&#225; est&#225; estabelecido que pacientes que utilizam varfarina e apresentam eleva&#231;&#227;o dos n&#237;veis de TP e RNI, idosos e portadores de doen&#231;a cerebrovascular e/ou com pr&#243;teses card&#237;acas met&#225;licas est&#227;o sob maior risco de desenvolvimento de sangramentos<sup>4</sup>. Neste &#250;ltimo grupo de pacientes, a preval&#234;ncia de hemorragia extracraniana &#233; de aproximadamente 2,1%/ano, com maior tend&#234;ncia no primeiro m&#234;s da terapia e queda gradual nos meses seguintes<sup>2</sup>.</p>
    <p>A hemorragia retroperitoneal &#233; uma complica&#231;&#227;o rara, com incid&#234;ncia de 1,3% a 6,6% ao ano, podendo ser encontrada em casos de hemofilia, trauma ou anticoagula&#231;&#227;o<sup>5-7</sup>. Para compreens&#227;o do quadro cl&#237;nico que acompanha esses pacientes &#233; fundamental o entendimento da anatomia dessa regi&#227;o. O nervo femoral &#233; formado pela uni&#227;o das ra&#237;zes de L2-L4, as quais percorrem trajeto junto ao tend&#227;o do m&#250;sculo psoas e il&#237;aco e atrav&#233;s do canal femoral, provendo inerva&#231;&#227;o motora e sensitiva ao membro inferior. Por a&#231;&#227;o compressiva do hematoma, pacientes podem apresentar quadro cl&#237;nico vari&#225;vel, desde dor lombar ou inguinal s&#250;bita, em sua fase inicial (com diagn&#243;stico diferencial incluindo abdome agudo e doen&#231;as osteomusculares), at&#233; parestesia ou paresia da coxa e perna, ou sangramento maci&#231;o e choque<sup>3,6,8</sup>. O diagn&#243;stico &#233; baseado nas manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas e em exame de imagem (tomografia computadorizada), evidenciando aumento do volume da musculatura comprometida<sup>9</sup>.</p>
    <p>Estudos mostram que o risco de sangramento cresce de forma diretamente proporcional &#224; eleva&#231;&#227;o da RNI, sendo significativamente maior quando esta &#233; superior a 3,0<sup>10</sup>. No caso apresentado, o paciente apresentava RNI superior a 5,0, o que representa risco bastante elevado de complica&#231;&#245;es hemorr&#225;gicas.</p>
    <p>O tratamento em casos de neuropatia femoral por hematoma retroperitoneal secund&#225;rio a esquema de anticoagula&#231;&#227;o &#233; controverso. Manejo conservador, com descontinua&#231;&#227;o das medica&#231;&#245;es e revers&#227;o da coagulopatia por meio de administra&#231;&#227;o de vitamina K e plasma fresco, pode levar &#224; recupera&#231;&#227;o completa. Quando o hematoma &#233; extenso ou h&#225; sintomatologia exuberante, fasciotomia com drenagem do hematoma est&#225; indicada<sup>7</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Marcelo Campos Appel da Silva </p>
        <p> Rua Com. Caminha, 250 /902 - M Vento </p>
        <p> 90430-030 - Porto Alegre, RS - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="marceloappel@yahoo.com.br">marceloappel@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 01/02/09; revisado recebido em 15/05/09; aceito em 15/05/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Wysowski DK,    Nourjah P, Swartz L. Bleeding complications with warfarin use - a prevalent    adverse effect resulting in regulatory action. Arch Intern Med. 2007; 167 (13):    1414-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Bleeding complications with warfarin use - a prevalent adverse effect resulting in regulatory action</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1414</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>13</issue>
          <volume>167</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wysowski</surname>
              <given-names>DK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nourjah</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Swartz</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Levine MN, Raskob    G, Landefeld CS, Kearon C. Hemorrhagic complications of anticoagulant treatment.    Chest. 2001; 119 (Suppl. 1): 108S-121S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hemorrhagic complications of anticoagulant treatment</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>108S</fpage>
          <lpage>121S</lpage>
          <volume>119</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Levine</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Raskob</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Landefeld</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kearon</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Wada Y, Yanagihara    C, Nishimura Y. Bilateral Iliopsoas hematomas complicating anticoagulant therapy.    Internal Medicine (Tokyo). 2005; 44: 641-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Bilateral Iliopsoas hematomas complicating anticoagulant therapy</article-title>
          <source>Internal Medicine (Tokyo)</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>641</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wada</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yanagihara</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nishimura</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Casais P, Luceros    AS, Meschengieser S, Fondevila C, Santarelli MT, Lazzari MA. Bleeding risk factors    in chronic oral anticoagulation with acenocoumarol. Am J Hematol. 2000; 63:    192-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Bleeding risk factors in chronic oral anticoagulation with acenocoumarol</article-title>
          <source>Am J Hematol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>192</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>63</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Casais</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luceros</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meschengieser</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fondevila</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santarelli</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lazzari</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Uncini A, Tonali    PL, Falappa P, Danza FM. Femoral neuropathy from iliac muscle hematoma induced    by oral anticoagulation therapy. J Neurol. 1981; 226: 137-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Femoral neuropathy from iliac muscle hematoma induced by oral anticoagulation therapy</article-title>
          <source>J Neurol</source>
          <date>
            <year>1981</year>
          </date>
          <fpage>137</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <volume>226</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Uncini</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tonali</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Falappa</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Danza</surname>
              <given-names>FM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Holscher RS,    Leyten FSS, Oudenhoven LFIJ, Puylaert JBCM. Percutaneous decompression of an    iliopsoas hematoma. Abdom Imaging. 1997; 22: 114-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Percutaneous decompression of an iliopsoas hematoma</article-title>
          <source>Abdom Imaging</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>114</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Holscher</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leyten</surname>
              <given-names>FSS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oudenhoven</surname>
              <given-names>LFIJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Puylaert</surname>
              <given-names>JBCM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Parmer SS, Carpenter    JP, Fairman RM, Velazquez OC, Mitchell ME. Femoral neuropathy following retroperitoneal    hemorrhage: case series and review of the literature. Ann Vasc Surg. 2006; 20:    536-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Femoral neuropathy following retroperitoneal hemorrhage: case series and review of the literature</article-title>
          <source>Ann Vasc Surg</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>536</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Parmer</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carpenter</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fairman</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Velazquez</surname>
              <given-names>OC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mitchell</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Seijo-Martinez    M, Castro del Rio M, Fontoira E, Fontoira M. Acute femoral neuropathy secondary    to an iliacus muscle hematoma. J Neurol Sci. 2003; 209: 119-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute femoral neuropathy secondary to an iliacus muscle hematoma</article-title>
          <source>J Neurol Sci</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>119</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <volume>209</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Seijo-Martinez</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castro del Rio</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fontoira</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fontoira</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Lenchiki L,    Dovgan DJ, Kier R. CT of the iliopsoas compartment: value in differentiating    tumor, abscess and hematoma. Am J Roentgenol. 1994; 162: 83-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>CT of the iliopsoas compartment: value in differentiating tumor, abscess and hematoma</article-title>
          <source>Am J Roentgenol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>83</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>162</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lenchiki</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dovgan</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kier</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Oake N, Jennings    A, Forster AJ, Fergusson D, Doucette S, Walraven CV. Anticoagulation intensity    and outcomes among patients prescribed oral anticoagulant therapy: a systematic    review and meta-analysis. CMAJ. 2008; 179 (3): 235-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anticoagulation intensity and outcomes among patients prescribed oral anticoagulant therapy: a systematic review and meta-analysis</article-title>
          <source>CMAJ</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>235</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>179</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oake</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jennings</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forster</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fergusson</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Doucette</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walraven</surname>
              <given-names>CV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Hematoma de m&#250;sculo iliopsoas en la vigencia de tratamiento con warfarina</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>La warfarina es un f&#225;rmaco ampliamente utilizado en la prevenci&#243;n de fen&#243;menos tromboemb&#243;licos, y el conocimiento de sus efectos adversos se hace necesario para el seguimiento de los pacientes. Aunque el desarrollo de discrasias sangu&#237;neas es la complicaci&#243;n potencial en estos pacientes, la ocurrencia de sangrado retroperitoneal es rara. Este art&#237;culo discute el caso de un paciente que evolucion&#243; con hematoma del m&#250;sculo ileopsoas durante tratamiento con el referido f&#225;rmaco en el postimplante de pr&#243;tesis mitral met&#225;lica, con cuadro cl&#237;nico implicando importantes diagn&#243;sticos diferenciales.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Coagulaci&#243;n sangu&#237;nea</kwd>
        <kwd>warfarina</kwd>
        <kwd>hematoma</kwd>
        <kwd>espacio retroperitoneal</kwd>
        <kwd>m&#250;sculos psoas</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Hematoma de m&#250;sculo iliopsoas en la vigencia de tratamiento con warfarina</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Gabriel Zago<sup>I</sup>; Marcelo Campos Appel-da-Silva<sup>I</sup>; Luiz Claudio Danzmann<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Nossa Senhora da Concei&#231;&#227;o, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital S&#227;o Lucas da PUCRS, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>La warfarina es un f&#225;rmaco ampliamente utilizado en la prevenci&#243;n de fen&#243;menos tromboemb&#243;licos, y el conocimiento de sus efectos adversos se hace necesario para el seguimiento de los pacientes. Aunque el desarrollo de discrasias sangu&#237;neas es la complicaci&#243;n potencial en estos pacientes, la ocurrencia de sangrado retroperitoneal es rara. Este art&#237;culo discute el caso de un paciente que evolucion&#243; con hematoma del m&#250;sculo ileopsoas durante tratamiento con el referido f&#225;rmaco en el postimplante de pr&#243;tesis mitral met&#225;lica, con cuadro cl&#237;nico implicando importantes diagn&#243;sticos diferenciales.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Coagulaci&#243;n sangu&#237;nea, warfarina, hematoma, espacio retroperitoneal, m&#250;sculos psoas.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La anticoagulaci&#243;n oral continuada est&#225; indicada en diversas situaciones cl&#237;nicas, y la warfarina es el f&#225;rmaco m&#225;s ampliamente utilizado para prevenci&#243;n y tratamiento de fen&#243;menos tromboemb&#243;licos y en la reducci&#243;n del riesgo de muerte como consecuencia de infarto agudo de miocardio (IAM) y sus complicaciones<sup>1</sup>. En pacientes hospitalizados, la administraci&#243;n de las medicaciones y la adecuaci&#243;n de la dosis, por medio de ex&#225;menes laboratoriales, permiten el control y la seguridad de la meta terap&#233;utica a alcanzar. Bajo el punto de vista de seguimiento ambulatorio, el seguimiento de estos pacientes ni siempre es regular. Con la p&#233;rdida del seguimiento y el desconocimiento de los niveles del tiempo de protrombina (TP) y de la raz&#243;n normalizada internacional (INR), crece el riesgo de efectos adversos, entre los que, la hemorragia intracraniana o retroperitoneal son las m&#225;s importantes y potencialmente fatales<sup>2</sup>.</p>
      <p>La ocurrencia de hematoma de m&#250;sculo iliopsoas en la vigencia de tratamiento anticoagulante es rara. Su presentaci&#243;n es generalmente unilateral, con sintomatolog&#237;a relacionada a la compresi&#243;n del plexo nervioso del miembro inferior y con diagn&#243;stico diferencial que abarca diversas &#225;reas cl&#237;nicas<sup>3</sup>.</p>
      <p>El presente art&#237;culo tiene por objeto relatar el caso de un paciente que desarroll&#243; una complicaci&#243;n no habitual y de dif&#237;cil diagn&#243;stico asociada al uso de anticoagulante oral para la prevenci&#243;n de accidentes tromboemb&#243;licos en portador de pr&#243;tesis valvular mec&#225;nica en posici&#243;n a&#243;rtica.</p>
      <p>
        <bold>Caso cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>Un paciente del sexo masculino, 68 a&#241;os, blanco, agricultor, procedente de Canoas, Rio Grande do Sul, requiri&#243; atenci&#243;n en la emergencia del Hospital Universitario de la Ulbra (Canoas-RS) quej&#225;ndose de dolor, parestesia pretibial y paresia en el miembro inferior izquierdo, iniciadas hac&#237;a 3 d&#237;as. Al ingreso, el paciente se hallaba en buen estado general, con lucidez, mucosas h&#250;medas y coloreadas, presi&#243;n arterial de 130/80 mmHg, frecuencia cardiaca de 110 lpm y sin fiebre. Durante la inspecci&#243;n, se verificaron hematomas en los muslos y en el abdomen. Se constat&#243; la ausculta cardiaca con ritmo regular y soplo telesist&#243;lico audible en todo el precordio. El examen abdominal no present&#243; ninguna particularidad. En el examen neurol&#243;gico, se observaron monoparesia crural de grado 3, reflejos sim&#233;tricos y se&#241;al cut&#225;neo plantar negativo en los dos miembros inferiores.</p>
      <p>Cuando se le inquiri&#243; acerca de su historia m&#233;dica previa, y el paciente refiri&#243; diagn&#243;stico de hipertensi&#243;n desde hace 15 a&#241;os, en tratamiento con captopril 25 mg, 8/8 horas, y afirm&#243; haber realizado cirug&#237;a para cambio de la v&#225;lvula a&#243;rtica por pr&#243;tesis mec&#225;nica St. Jude bileafleat valve hac&#237;a 2 a&#241;os. Desde el alta hospitalaria, el paciente utilizaba warfarina s&#243;dica 5 mg/d&#237;a. Hac&#237;a 14 d&#237;as, su cardi&#243;logo hab&#237;a indicado un aumento de la dosis para 7,5 mg/d&#237;a. En la &#250;ltima semana, sufri&#243; una ca&#237;da que result&#243; en trauma lumbar leve, sin repercusi&#243;n en sus actividades y sin queja de dolor.</p>
      <p>Tras la evaluaci&#243;n inicial en la emergencia del Hospital Universitario de la Ulbra, se requirieron tomograf&#237;a computarizada (TC) de cr&#225;neo sin contraste, electrocardiograma de reposo, hemograma, pruebas de coagulaci&#243;n, funci&#243;n renal, electr&#243;litos, LDH y bilirrubinas para investigaci&#243;n del cuadro cl&#237;nico.</p>
      <p>Los resultados de los ex&#225;menes mostraron TC de cr&#225;neo sin evidencias de lesi&#243;n hemorr&#225;gica o isqu&#233;mica aguda. El electrocardiograma present&#243; alteraciones compatibles con hipertrofia de ventr&#237;culo izquierdo. En los ex&#225;menes laboratoriales, se verificaron funci&#243;n renal y electr&#243;litos normales, leucograma sin se&#241;ales sugestivos de infecci&#243;n, 231.000 plaquetas, tiempo de protrombina con actividad inferior al 10%, INR superior a 5, tiempo de tromboplastina parcial activada (TTPa) = 82,4 segundos, deshidrogenasa l&#225;ctica (LDH) = 500 mg/dl, bilirrubina directa = 0,68 mg/dl, bilirrubina indirecta = 0,97 mg/dl, Hematocrito (Ht) = 21,4% y hemoglobina (Hb) = 7,3 g/dl.</p>
      <p>El paciente present&#243; la ecocardiograf&#237;a realizada desde hac&#237;a 1 a&#241;o, en la que se constataron atrio izquierdo con 4,3 cm, di&#225;metro diast&#243;lico del ventr&#237;culo izquierdo de 5,3 cm y sist&#243;lico de 3,2 cm, fracci&#243;n de eyecci&#243;n del 69% y v&#225;lvula a&#243;rtica met&#225;lica funcionante con gradiente sist&#243;lico transvalvular promedio igual a 14 mmHg y flujo turbulento.</p>
      <p>Ante estos hallazgos se interrumpi&#243; la warfarina y se administraron la vitamina K endovenosa 10 mg, 1 vez al d&#237;a, y una unidad de plasma fresco (240 ml) de 8/8 horas para correcci&#243;n de la anticoagulaci&#243;n.</p>
      <p>En el segundo d&#237;a de internaci&#243;n, el paciente manten&#237;a la monoparesia crural de grado 3, sin embargo se hallaba en mejor estado general. Ex&#225;menes del d&#237;a evidenciaron Hb de 5,4g/dl, Ht del 16% y TTPa e INR iguales a 82,4 y 3,45 segundos, respectivamente. Ante los hallazgos, se mantuvieron la vitamina K endovenosa y el plasma fresco, y se administraron 2 unidades de concentrado de hemat&#237;es, las que elevaron Hb para 8,4 g/dl y Ht para el 25%.</p>
      <p>Para la investigaci&#243;n de una posible complicaci&#243;n hemorr&#225;gica intraabdominal, se requiri&#243; TC de abdomen con contraste que evidenci&#243; aumento difuso del volumen de los m&#250;sculos il&#237;aco y psoas a la izquierda, con extensi&#243;n hasta su inserci&#243;n en el troc&#225;nter femoral menor izquierdo (<xref ref-type="fig" rid="es_23f01-body2">Figura 1</xref>). En el interior del m&#250;sculo Il&#237;aco izquierdo, hab&#237;a colecci&#243;n de material hiperatenuante compatible con sangre coagulado, sugiriendo presencia de hematoma.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_23f01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-00e1-00023-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Teniendo en cuenta el cuadro cl&#237;nico, con alteraci&#243;n sensitiva y motora de miembro inferior y presencia de hematoma retroperitoneal en sitio de los m&#250;sculos il&#237;aco y psoas ipsilaterales, se postul&#243; el diagn&#243;stico de compresi&#243;n de plexo femoral.</p>
      <p>El paciente evolucion&#243; con alivio completo de la parestesia en regi&#243;n pretibial, mejora parcial del dolor y, al examen, presentaba fuerza de grado 4 en miembro inferior izquierdo. Ante la INR de 1,83, se interrumpi&#243; el uso de vitamina K y del plasma intravenosos.</p>
      <p>En el quinto d&#237;a de internaci&#243;n, el paciente presentaba Hb de 10,3 g/dl, Ht de un 30,5%, INR de 1,95 y fuerza grado de 5 en el miembro inferior izquierdo. Teniendo en cuenta el cuadro, se reinici&#243; el uso de warfarina en una dosis de 2,5 mg/d&#237;a.</p>
      <p>Tras 8 d&#237;as de internaci&#243;n, el paciente se hallaba asintom&#225;tico, con INR de 2,57 y en condiciones de alta hospitalaria. Recibi&#243; orientaci&#243;n de continuidad de uso de 2,5 mg de warfarina, mantenimiento del captopril en la dosis de 25 mg 8/8 horas y se incluy&#243; en la agenda el retorno al ambulatorio de la Cl&#237;nica M&#233;dica para reevaluaci&#243;n de tiempo de protrombina y, si fuera necesario, el reajuste de la dosis de la warfarina.</p>
      <p>En el retorno tras 7 d&#237;as, el paciente negaba quejas y presentaba INR de 2,55. Se le orient&#243; sobre los cuidados con la anticoagulaci&#243;n y acerca de requerir la emergencia del Hospital Universitario de la Ulbra en caso de intercurrencias.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Sangrado y hemorragias son complicaciones potenciales y severas en pacientes en tratamiento anticoagulante, con tasas de hasta el 10%, lo que justifica la necesidad de control riguroso y regular dos niveles de TP e INR. Se consideran como "hemorragias mayores" aquellas que se desarrollan, principalmente, en sitio intracraniano o retroperitoneal y/o con necesidad de transfusiones, internaci&#243;n hospitalaria y procedimientos quir&#250;rgicos para compensaci&#243;n o que llevan a la muerte<sup>3</sup>. Ya est&#225; establecido que pacientes que utilizan warfarina y presentan elevaci&#243;n de los niveles de TP e INR, ancianos y portadores de enfermedad cerebrovascular y/o con v&#225;lvulas cardiacas met&#225;licas est&#225;n bajo mayor riesgo de desarrollo de sangrado. En este &#250;ltimo grupo de pacientes, la prevalencia de hemorragia extracraniana es de aproximadamente un 2,1%/ano, con mayor tendencia en el primer mes de la terapia y descenso gradual en los meses siguientes<sup>2</sup>.</p>
      <p>La hemorragia retroperitoneal es una complicaci&#243;n rara, con incidencia de un 1,3% a un 6,6% al a&#241;o, pudiendo ser encontrada en casos de hemofilia, trauma o anticoagulaci&#243;n<sup>5-7</sup>. Para la comprensi&#243;n del cuadro cl&#237;nico que sigue estos pacientes, es fundamental la comprensi&#243;n de la anatom&#237;a de esta regi&#243;n. La uni&#243;n de las ra&#237;ces de L2-L4El es responsable de la formaci&#243;n del nervio femoral, son ellas que recurren trayecto junto al tend&#243;n del m&#250;sculo psoas e il&#237;aco y a trav&#233;s del canal femoral, y suministran inervaci&#243;n motora y sensitiva al miembro inferior. Por acci&#243;n compresiva del hematoma, pacientes pueden presentar cuadro cl&#237;nico variable, desde dolor lumbar o inguinal s&#250;bita, en su fase inicial (con diagn&#243;stico diferencial incluyendo abdomen agudo y enfermedades osteomusculares), hasta parestesia o paresia del muslo y pierna, o sangrado masivo y shock<sup>3,6,8</sup>. El diagn&#243;stico est&#225; basado en las manifestaciones cl&#237;nicas y en examen de imagen (tomograf&#237;a computarizada), evidenciando aumento del volumen de la musculatura comprometida<sup>9</sup>.</p>
      <p>Estudios revelan que el riesgo de sangrado crece de forma directamente proporcional a la elevaci&#243;n de la INR, siendo significativamente mayor cuando &#233;sta es superior a 3,0<sup>10</sup>. En este caso cl&#237;nico, el paciente presentaba INR superior a 5,0, lo que representa riesgo muy elevado de complicaciones hemorr&#225;gicas.</p>
      <p>El tratamiento en casos de neuropat&#237;a femoral por hematoma retroperitoneal secundario a esquema de anticoagulaci&#243;n es controvertido. Manejo conservador, con discontinuaci&#243;n de las medicaciones y reversi&#243;n de la coagulopat&#237;a por medio de administraci&#243;n de vitamina K y plasma fresco, puede conllevar la recuperaci&#243;n completa. Cuando el hematoma es extenso o hay sintomatolog&#237;a exuberante, fasciotomia con drenaje del hematoma est&#225; indicada<sup>7</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Reports</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Iliopsoas muscle hematoma during treatment with warfarin</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Warfarin is a widely used drug for the prevention of thromboembolic events. Knowledge of its adverse effects is necessary for patient follow-up. Although the development of blood dyscrasias is a potential complication in these patients, retroperitoneal bleeding is rare. This article reports the case of a patient who developed iliopsoas muscle hematoma during treatment with warfarin after implantation of a metallic prosthetic aortic valve. The clinical manifestations involved important differential diagnoses.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>blood coagulation</kwd>
        <kwd>warfarin</kwd>
        <kwd>hematoma</kwd>
        <kwd>retroperitoneal space</kwd>
        <kwd>psoas muscles</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Iliopsoas muscle hematoma during treatment with warfarin</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Gabriel Zago<sup>I</sup>; Marcelo Campos Appel-da-Silva<sup>I</sup>; Luiz Claudio Danzmann<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Nossa Senhora da Concei&#231;&#227;o, Porto Alegre, RS- Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital S&#227;o Lucas da PUCRS, Porto Alegre, RS - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>Warfarin is a widely used drug for the prevention of thromboembolic events. Knowledge of its adverse effects is necessary for patient follow-up. Although the development of blood dyscrasias is a potential complication in these patients, retroperitoneal bleeding is rare. This article reports the case of a patient who developed iliopsoas muscle hematoma during treatment with warfarin after implantation of a metallic prosthetic aortic valve. The clinical manifestations involved important differential diagnoses.</p>
      <p><bold>Key-Words:</bold> blood coagulation; warfarin; hematoma; retroperitoneal space; psoas muscles.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Continuous oral anticoagulation is indicated in several clinical conditions, and warfarin is the most widely used drug for the prevention and treatment of thromboembolic events and for the reduction of death risk resulting from acute myocardial infarction (AMI) and its complications<sup>1</sup>. In hospitalized patients, drug administration and dose titration by means of laboratory tests allow the control and safety of the therapeutic target to be reached. From the standpoint of outpatient follow-up, the management of these patients is not always regular. When patients are lost to follow-up and the prothrombin time (PT) and international normalized ratio (INR) levels are unknown, there is an increase in the risk of adverse effects, among which intracranial or retroperitoneal hemorrhage are the most important and potentially fatal<sup>2</sup>.</p>
      <p>The occurrence of iliopsoas muscle hematoma during anticoagulation therapy is rare. It usually manifests unilaterally, with symptoms related to compression of the nerve plexus of the lower limb, and its differential diagnosis encompasses several medical areas<sup>3</sup>.</p>
      <p>The objective of the present article is to report the case of a patient with mechanical prosthetic aortic valve who developed a quite uncommon - and difficult to diagnose - complication associated with the use of oral anticoagulation for the prevention of thromboembolic events.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>A 68-year-old Caucasian male patient who worked as a farmer and lived in the city of Canoas, State of Rio Grande do Sul, Brazil, sought medical care in the emergency department of the University Hospital of Ulbra (Canoas, RS) with complaint of pain, pretibial paresthesia and paresis of left leg for three days. On admission, the patient was in good general state of health, lucid, with mucous membranes moist and pink, and did not have a fever. Blood pressure was 130/80 mmHg, heart rate of 110 bpm. On inspection, hematomas were observed on his thighs and abdomen. Cardiac auscultation revealed normal rate and rhythm and a late systolic murmur heard all over the precordial area. Abdominal examination was unremarkable. Neurological examination revealed right crural monoparesis with strength grade 3, symmetric reflexes and normal plantar response in both legs.</p>
      <p>His past medical history revealed a diagnosis of hypertension for 15 years, and the patient was using captopril 25 mg every eight hours; he also reported a surgical procedure for aortic valve replacement for a St. Jude prosthesis two years earlier. Since hospital discharge, the patient had been receiving warfarin sodium 5mg/day. Fourteen days earlier, his cardiologist had recommended a dose increase to 7.5 mg/day. In the past week, he suffered a fall which resulted in mild lower back trauma that neither interfered in his activities nor caused pain.</p>
      <p>After an initial evaluation in the emergency department of the University Hospital of Ulbra, the following tests were performed for investigation: plain computed tomography (CT) of the head, resting electrocardiogram, complete blood count, coagulation tests, renal functions tests, electrolytes, LDH and bilirubins</p>
      <p>Head CT showed no signs of acute hemorrhagic or ischemic lesions. ECG showed changes consistent with left ventricular hypertrophy. Laboratory tests also showed normal renal function and electrolyte levels, white blood cell count not suggestive of infection, platelet count of 231,000, prothrombin time of less than 10%, INR higher than 5, activated partial thromboplastin time (APTT) of 82.4 seconds, lactate dehydrogenase (LDH) of 500 mg/dl, direct bilirubin of 0.68 mg/dl, indirect bilirubin of 0.97 mg/dl, hematocrit (Ht) of 21.4% and hemoglobin (Hb) of 7.3 g/dl.</p>
      <p>Echocardiography performed one year earlier showed left atrium with 4.3 cm, left ventricular diastolic and systolic diameters of 5.3 cm and 3.2 cm, respectively; ejection fraction of 69% and a functioning metallic aortic valve with mean transaortic gradient of 14 mmHg.</p>
      <p>In light of these findings, warfarin was discontinued and intravenous vitamin K 10 mg once a day, as well as one unit of fresh plasma (240 ml) 8/8 hours were administered for correction of anticoagulation.</p>
      <p>On the second day of hospitalization, there was persistence of the grade-3 crural monoparesis, in spite of which the patient's general state of health had improved. Tests performed that day revealed Hb of 5.4g/dl, Ht of 16% and APTT and INR of 82.4 and 3.45 seconds, respectively. In light of these findings, intravenous vitamin K and fresh plasma were continued, and 2 units of red blood cell concentrate were also administered, which increased Hb values to 8.4 g/dl and Ht to 25%.</p>
      <p>In order to investigate a possible intra-abdominal hemorrhagic complication, contrast-enhanced CT scan of the abdomen was performed, which revealed diffuse enlargement of the left iliac and psoas muscles, extending to their insertion in the left lesser femoral trochanter (<xref ref-type="fig" rid="en_23f01-body3">Figure 1</xref>). A collection of hyperattenuating material consistent with clotted blood could be observed within the left iliac muscle, suggesting the presence of a hematoma.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_23f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-00e1-00023-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>In view of the clinical manifestations of sensory and motor abnormalities of the lower limb and presence of retroperitoneal hematoma in the ipsilateral iliac and psoas muscles area, the diagnosis of femoral plexus compression was postulated.</p>
      <p>There was complete relief of the paresthesia in pretibial region, partial improvement of pain; on physical examination, the patient presented strength grade 4 in the left lower limb. In light of the INR of 1.83, vitamin K and intravenous plasma were discontinued.</p>
      <p>On the fifth day of hospitalization, the patient presented with Hb of 10.3 g/dl, Ht of 30.5%, INR of 1.95, and strength grade 5 in the left lower limb. Warfarin was then restarted at the dose of 2.5 mg/day.</p>
      <p>After eight days of hospitalization, the patient was asymptomatic, with INR of 2.57 and ready to be discharged. He was advised to keep on using warfarin 2.5 mg, and captopril at the dose of 25 mg 8/8 hours; a follow-up visit in the Internal Medicine outpatient service was scheduled for reassessment of prothrombin time and, if necessary, adjustment of the warfarin dose.</p>
      <p>In the follow-up visit seven days later, the patient had no complaints and his INR was 2.55. He was given instructions on how to handle anticoagulation and to seek the emergency department of the University Hospital of Ulbra should any event occur.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Bleeding and hemorrhage are potential and severe complications in patients receiving anticoagulation treatment, with an incidence of up to 10%, and this justifies the need for a strict and regular control of PT and INR levels. "Major hemorrhages" are those occurring especially in intracranial or retroperitoneal sites and/or those requiring transfusion, hospitalization and surgical procedures for compensation, and also those leading to death<sup>3</sup>. It has already been well established that patients receiving warfarin and with increased levels of PT and INR, elderly individuals and those with cerebrovascular and/or metallic prosthetic heart valves are at a higher risk of developing bleeding<sup>4</sup>. In this latter group of patients, the prevalence of extracranial hemorrhage is of approximately 2.1%/year, with a higher tendency in the first month of treatment, and a gradual decrease in the months that follow<sup>2</sup>.</p>
      <p>Retroperitoneal hemorrhage is a rare complication, with an incidence of 1.3% to 6.6% per year, and can occur in cases of hemophilia, trauma or anticoagulation<sup>5-7</sup>. To understand the clinical manifestations of these patients, knowledge of the anatomy of this region is fundamental. The femoral nerve is formed by the union of the L2-L4 roots, which run along the tendon of the psoas and iliac muscles through the femoral canal, thus providing motor and sensitive innervation to the lower limb. Due to compression by the hematoma, the patients may develop variable symptoms, ranging from sudden low back or inguinal pain in its initial phase (with differential diagnosis including acute abdomen and musculoskeletal disorders) to paresthesia or paresis of the thigh and leg, or massive bleeding and shock<sup>3,6,8</sup>. The diagnosis is based on the clinical manifestations and on imaging studies (computed tomography), which show enlargement of the muscle affected<sup>9</sup>.</p>
      <p>Studies show that the risk of bleeding increases in direct proportion to INR levels, and is significantly higher when INR is greater than 3.0<sup>10</sup>. In the case here reported, the patient had INR higher than 5.0, which represents a quite high risk of hemorrhagic complications.</p>
      <p>The treatment of cases of femoral neuropathy due to retroperitoneal hematoma secondary to anticoagulation therapy is controversial. Conservative management with drug discontinuation and reversion of the coagulation disorder by means of the administration of vitamin K and fresh plasma may lead to full recovery. When the hematoma is extensive or the symptoms are very intense, fasciotomy with evacuation of the hematoma is indicated<sup>7</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
