<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">Np9cCzNbcbPDY3nqG8d8zCs</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000100015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400115</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000100015</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>A dieta com baixo teor de s&#243;dio &#233; de fato indicada para todos os pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca est&#225;vel?</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nakasato</surname>
            <given-names>Miyoko</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Strunk</surname>
            <given-names>C&#233;lia M. C.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Guimar&#227;es</surname>
            <given-names>Guilherme</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rezende</surname>
            <given-names>Marcos V. C.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bocchi</surname>
            <given-names>Edimar A.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">SP</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicin </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Instituto do Cora&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>92</fpage>
      <lpage>101</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>10</day>
          <month>01</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>12</day>
          <month>06</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>28</day>
          <month>05</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Embora uma dietahiposs&#243;dica seja indicada para a insufici&#234;ncia card&#237;aca IC, n&#227;o h&#225; evid&#234;ncia de que esta restri&#231;&#227;o seja ben&#233;fica para todos os pacientes. OBJETIVO: Estudar prospectivamente os efeitos agudos de uma dieta hiposs&#243;dica em pacientes (pcs) com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC). M&#233;todos: Cinq&#252;enta pacientes ambulatoriais est&#225;veis, com IC leve a moderada, que relataram consumir previamente 6,6 g sal/dia foram estudados. Na Fase 1, todos os pcs foram submetidos a uma dieta com 2 g de sal durante 7 dias, seguido por randomiza&#231;&#227;o em dois subgrupos (fase 2), para receber 6 g de sal/dia (subgrupo 1) ou 2 g de sal/dia, por 7 dias (subgrupo II). RESULTADOS: Fase 1: a dieta com 2 g de sal/dia reduziu o &#237;ndice de massa corporal (IMC), s&#243;dio plasm&#225;tico e s&#243;dio urin&#225;rio, consumo de prote&#237;na, ferro, zinco, sel&#234;nio e vitamina B12; aumentou os n&#237;veis plasm&#225;ticos de norepinefrina, nitrato, aldosterona s&#233;rica, e melhorou a qualidade de vida. Fase 2: para pcs com IMC baixo, o uso de 6 g de sal/dia diminuiu de forma aguda os n&#237;veis de norepinefrina, albumina e colesterol no plasma. Nenhuma diferen&#231;a foi encontrada em pcs com IMC mais alto. CONCLUS&#195;O: A dieta com 2g de sal /dia para pcs com IC aumentou a ativa&#231;&#227;o neuro-hormonal associada &#224; progress&#227;o da IC. O IMC pode influenciar a resposta da ativa&#231;&#227;o neurohormonal em uma dieta hiposs&#243;dica na IC. Futuros estudos para testar a restri&#231;&#227;o &#224; ingest&#227;o de sal por per&#237;odos mais longos s&#227;o recomendados.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Dieta hiposs&#243;dica</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>cloreto de s&#243;dio</kwd>
        <kwd>dieta</kwd>
        <kwd>ativa&#231;&#227;o neurohormonal</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> INSUFICI&#202;NCIA CARD&#205;ACA</p>
    <p>
      <bold>A dieta com baixo teor de s&#243;dio &#233; de fato indicada para todos os pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca est&#225;vel?</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Miyoko Nakasato; C&#233;lia M. C. Strunk; Guilherme Guimar&#227;es; Marcos V. C. Rezende; Edimar A. Bocchi</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Embora uma dietahiposs&#243;dica seja indicada para a insufici&#234;ncia card&#237;aca IC, n&#227;o h&#225; evid&#234;ncia de que esta restri&#231;&#227;o seja ben&#233;fica para todos os pacientes. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Estudar prospectivamente os efeitos agudos de uma dieta hiposs&#243;dica em pacientes (pcs) com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC). </p>
    <p><bold>M&#233;todos: </bold> Cinq&#252;enta pacientes ambulatoriais est&#225;veis, com IC leve a moderada, que relataram consumir previamente 6,6 g sal/dia foram estudados. Na Fase 1, todos os pcs foram submetidos a uma dieta com 2 g de sal durante 7 dias, seguido por randomiza&#231;&#227;o em dois subgrupos (fase 2), para receber 6 g de sal/dia (subgrupo 1) ou 2 g de sal/dia, por 7 dias (subgrupo II). </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> Fase 1: a dieta com 2 g de sal/dia reduziu o &#237;ndice de massa corporal (IMC), s&#243;dio plasm&#225;tico e s&#243;dio urin&#225;rio, consumo de prote&#237;na, ferro, zinco, sel&#234;nio e vitamina B12; aumentou os n&#237;veis plasm&#225;ticos de norepinefrina, nitrato, aldosterona s&#233;rica, e melhorou a qualidade de vida. Fase 2: para pcs com IMC baixo, o uso de 6 g de sal/dia diminuiu de forma aguda os n&#237;veis de norepinefrina, albumina e colesterol no plasma. Nenhuma diferen&#231;a foi encontrada em pcs com IMC mais alto. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> A dieta com 2g de sal /dia para pcs com IC aumentou a ativa&#231;&#227;o neuro-hormonal associada &#224; progress&#227;o da IC. O IMC pode influenciar a resposta da ativa&#231;&#227;o neurohormonal em uma dieta hiposs&#243;dica na IC. Futuros estudos para testar a restri&#231;&#227;o &#224; ingest&#227;o de sal por per&#237;odos mais longos s&#227;o recomendados.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Dieta hiposs&#243;dica, insufici&#234;ncia card&#237;aca, cloreto de s&#243;dio, dieta, ativa&#231;&#227;o neurohormonal.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) permanece como sendo uma das condi&#231;&#245;es m&#233;dicas mais comuns, incapacitantes, dispendiosas e fatais encontradas por uma ampla variedade de m&#233;dicos generalistas e cardiologistas<sup>1</sup>. &#201; amplamente aceito que tratamentos n&#227;o-farmacol&#243;gicos e n&#227;o-cir&#250;rgicos tenham um papel importante na IC. A <italic>American Heart Association</italic> (AHA), em seu site recomenda limitar a ingest&#227;o de s&#243;dio e os m&#233;dicos freq&#252;entemente recomendam aos seus pacientes com IC que mantenham a ingest&#227;o de sal abaixo de 2 g por dia<sup>2</sup>. De fato, as restri&#231;&#245;es de 2 g ou menos de sal na dieta podem ajudar muito os pacientes com IC a manter o balan&#231;o de volume<sup>3</sup>.</p>
    <p>Embora uma dieta com redu&#231;&#227;o da ingest&#227;o de s&#243;dio seja amplamente defendida no manejo da IC, n&#227;o h&#225; evid&#234;ncia de que as restri&#231;&#245;es de s&#243;dio e &#225;gua sejam ben&#233;ficas para todos os pacientes<sup>1</sup>, principalmente nesta moderna era de tratamento de IC est&#225;vel com beta-bloqueadores, inibidores de ECA, bloqueadores de receptor de angiotensina (BRA) e antagonistas de receptor de aldosterona. Al&#233;m disso, a quantidade adequada de sal &#233; dif&#237;cil de ser determinada<sup>4</sup>. Uma conseq&#252;&#234;ncia indesej&#225;vel dessa restri&#231;&#227;o &#233; a desnutri&#231;&#227;o, que pode ocorrer quando pacientes que j&#225; apresentam falta de apetite s&#227;o submetidos a dietas pouco palat&#225;veis. Outrossim, uma restri&#231;&#227;o severa de sal, associada com o uso de diur&#233;ticos pode, teoricamente, resultar na piora da azotemia e s&#237;ndrome cardiorrenal. Adicionalmente, a hipovolemia pode levar &#224; ativa&#231;&#227;o neuro-hormonal com efeitos delet&#233;rios na sa&#250;de dos pacientes com IC. Al&#233;m disso, parece claro que um alvo mais realista para a quantidade de ingest&#227;o de s&#243;dio na dieta deveria ser investigado a fim de beneficiar pacientes com IC e evitar efeitos adversos. Portanto, o objetivo do presente estudo &#233; avaliar a hip&#243;tese de que uma dieta com baixo teor de s&#243;dio, associada a um tratamento padr&#227;o para insufici&#234;ncia card&#237;aca sist&#243;lica, pode n&#227;o ser ben&#233;fica para todos os pacientes com essa condi&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Amostra</bold>
    </p>
    <p>Entre janeiro e julho de 2002, 50 pacientes do Ambulat&#243;rio de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca e Transplante Card&#237;aco de nossa institui&#231;&#227;o, foram selecionados. Todos os pacientes receberam tratamento maximizado atrav&#233;s de terapia convencional estavam em condi&#231;&#227;o cl&#237;nica est&#225;vel. A <xref ref-type="table" rid="t01">Tabela 1</xref> mostra o resumo dos dados cl&#237;nicos dos pacientes.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Crit&#233;rios de Inclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes eram eleg&#237;veis para o estudo se diagnosticados com IC e: 1) estivessem em fase est&#225;vel compensada, com classe funcional I, II ou III da NYHA (<italic>New York Heart Association</italic>), 2) apresentassem fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) <underline>&lt;</underline> 40% medida por ecocardiografia nos &#250;ltimos 6 meses, 3) se sua idade fosse <underline>&gt;</underline> 18 anos, 4) estivessem dispostos a seguir uma dieta com baixo teor de s&#243;dio e 5) pudessem retornar ao hospital.</p>
    <p>
      <bold>Crit&#233;rios de exclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Pacientes foram exclu&#237;dos do estudo se estivessem em alguma das seguintes situa&#231;&#245;es: alcoolismo, infec&#231;&#227;o aguda de 30 dias, concentra&#231;&#227;o de creatinina &gt; 2,5 mg/dl, hipertens&#227;o sist&#234;mica &gt;180/110 mm Hg, &#237;ndice de massa corporal &gt; 40 kg/m<sup>2</sup>, cardiomiopatia hipertr&#243;fica, doen&#231;a card&#237;aca valvar necessitando de corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica, uso de ester&#243;ides ou imunossupress&#227;o por 3 meses, cirurgia nos &#250;ltimos 3 meses, mudan&#231;as na medica&#231;&#227;o nos &#250;ltimos 15 dias ou (em caso de beta-bloqueadores) 90 dias, doen&#231;a restritiva, condi&#231;&#245;es co-m&#243;rbidas significantes, tais como malignidades ou doen&#231;a pulmonar obstrutiva grave.</p>
    <p>
      <bold>Desenho do estudo</bold>
    </p>
    <p>Todos os 50 indiv&#237;duos foram avaliados a n&#237;vel basal, ap&#243;s uma semana e ap&#243;s duas semanas. Sete a quatorze dias antes da avalia&#231;&#227;o basal, cada paciente inclu&#237;do no estudo teve sua ingest&#227;o de s&#243;dio verificada: a m&#233;dia era de 6,6 g/dia. Ap&#243;s a avalia&#231;&#227;o basal, os indiv&#237;duos do estudo foram aleatoriamente divididos em dois subgrupos e receberam instru&#231;&#245;es para utilizar uma dieta de baixo teor de s&#243;dio (2 gramas de sal/dia) durante 7 dias. Posteriormente, o subgrupo I foi orientado a aumentar a ingest&#227;o de s&#243;dio para 6 g de sal/dia por 7 dias e o subgrupo II foi orientado a manter a dieta de 2 g de sal/dia. Cada paciente era seu pr&#243;prio controle e uma compara&#231;&#227;o foi feita antes e ap&#243;s a interven&#231;&#227;o. N&#227;o houve grupo controle. Al&#233;m disso, analisamos os resultados dividindo os pacientes em 2 subgrupos de acordo com o &#205;ndice de Massa Corporal (IMC) e a resposta &#224; dieta.</p>
    <p>Dados sobre a an&#225;lise bioqu&#237;mica do sangue, medidas antropom&#233;tricas, consumo de alimentos e qualidade de vida foram obtidos a n&#237;vel basal, ap&#243;s 7 dias e novamente ap&#243;s 14 dias (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1</xref>). Foram obtidas medidas de excre&#231;&#227;o urin&#225;ria de 24 horas, concentra&#231;&#227;o de plasma e peso corporal para cada indiv&#237;duo antes (basal) e ap&#243;s uma semana da dieta de baixo teor de s&#243;dio. Mudan&#231;as na medica&#231;&#227;o ou na dosagem n&#227;o foram permitidas durante o estudo. Os question&#225;rios de qualidade de vida foram usados para estudar os pacientes ambulatoriais antes (basal)e ap&#243;s 1 semana.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>O Comit&#234; de &#201;tica de nossa institui&#231;&#227;o aprovou o protocolo do estudo e os pacientes concordaram em participar do estudo ap&#243;s a explica&#231;&#227;o de sua natureza e prop&#243;sito.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o da ingest&#227;o diet&#233;tica</bold>
    </p>
    <p>Todos os 50 pacientes de ambos os grupo tiveram encontros semanais com um nutricionista, que forneceu orienta&#231;&#227;o diet&#233;tica sobre como diminuir a ingest&#227;o de cloreto de s&#243;dio para 2 g/dia ou 6 g/dia. Esses pacientes receberam instru&#231;&#245;es do nutricionista e foram aconselhados a evitar alimentos ricos em s&#243;dio, mas a manter os outros h&#225;bitos nutricionais.</p>
    <p>O m&#233;todo de registro diet&#233;tico de Burke foi utilizado para fornecer uma descri&#231;&#227;o das caracter&#237;sticas qualitativas e quantitativas dos alimentos. Essa informa&#231;&#227;o foi utilizada para estimar a ingest&#227;o usual di&#225;ria de alimentos. A equa&#231;&#227;o de Harris-Benedict foi usada para calcular a taxa metab&#243;lica basal; e esse valor foi ent&#227;o multiplicado pelos fatores de atividade (1,30) para determinar a necessidade energ&#233;tica para manuten&#231;&#227;o do peso<sup>5</sup>. Os pacientes foram orientados a manter uma ingest&#227;o de fluidos de aproximadamente 1.000 ml durante todas as fases do estudo.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o antropom&#233;trica</bold>
    </p>
    <p>O mesmo observador mediu a altura, o peso e a circunfer&#234;ncia abdominal. O IMC foi obtido pela divis&#227;o do peso corporal total (em quilogramas) pelo quadrado da altura (em metros). O IMC foi classificado de acordo com os crit&#233;rios da Organiza&#231;&#227;o Mundial da Sa&#250;de (OMS)<sup>6</sup>, isto &#233;, normal: 18,5-24,9 kg/m<sup>2</sup>; pr&#233;-obesidade: 25,0-29,9 kg/m<sup>2</sup>; obesidade classe I: 30,0-34,9 kg/m<sup>2</sup>; obesidade classe II: 35,0-39,9 kg/m<sup>2</sup>; obesidade classe III: <underline>&gt;</underline> 40,0 kg/m<sup>2</sup>.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise bioqu&#237;mica</bold>
    </p>
    <p>Amostras de sangue venoso foram coletadas para medir norepinefrina, epinefrina, aldosterona, atividade de renina, pept&#237;deo natriur&#233;tico tipo B (BNP), IL-6, nitrato plasm&#225;tico, s&#243;dio, pot&#225;ssio, c&#225;lcio, glicose, albumina, colesterol, lipoprote&#237;na de alta densidade (HDL-C), triacilglicerol, ur&#233;ia, creatinina, ferro, lipoprote&#237;na de baixa densidade (LDL-C) e capacidade de liga&#231;&#227;o total do ferro e transferrina. Al&#233;m disso, coletas de urina de 24-horas (para s&#243;dio) foram feitas nos subgrupos com dieta de baixa ingest&#227;o ou moderada ingest&#227;o de s&#243;dio, a n&#237;vel basal e ap&#243;s um per&#237;odo de 7 dias.</p>
    <p>
      <bold>Qualidade de vida</bold>
    </p>
    <p>A qualidade de vida foi medida atrav&#233;s do question&#225;rio <italic>Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire</italic> (LihFE)<sup>7,8</sup>.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Todas as an&#225;lises foram feitas com o <italic>software</italic> dispon&#237;vel comercialmente SPSS 11.5 para Windows (SPSS Inc., Chicago, IL, USA). As vari&#225;veis cont&#237;nuas foram expressas como m&#233;dias &#177; EPM, e as vari&#225;veis categ&#243;ricas foram apresentadas como freq&#252;&#234;ncias relativas e absolutas. O teste <italic>t</italic> de Student foi usado para analisar a compara&#231;&#227;o entre os grupos com distribui&#231;&#227;o normal. O teste de Mann-Whitney foi usado para vari&#225;veis n&#227;o-param&#233;tricas. Adicionalmente, a An&#225;lise de Vari&#226;ncia (ANOVA) foi usada para medidas repetidas. O Coeficiente de Correla&#231;&#227;o de Pearson foi utilizado para avaliar as vari&#225;veis cont&#237;nuas. Um valor de p &lt; 0,05 foi considerado estatisticamente significante.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Dentre os 50 pacientes estudados, 37 (74%) tinham sobrepeso, determinado pelo IMC. Desses 37 pacientes, 21 (42%), 13 (26%) e 3 (6%) eram pr&#233;-obesos, apresentavam obesidade classe I e obesidade classe II, respectivamente. Somente um indiv&#237;duo reclamou de tontura com a dieta de baixo teor de s&#243;dio, mas permaneceu no estudo at&#233; o fim. Apesar da randomiza&#231;&#227;o, os pacientes do subgrupo II tinham IMC mais alta, maior circunfer&#234;ncia do bra&#231;o e uma melhor fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE).</p>
    <p>A etiologia da miocardiopatia nos pacientes do subgrupo II era predominantemente hipertensiva, enquanto que no subgrupo I, era idiop&#225;tica. Os pacientes foram divididos em dois subgrupos baseados no IMC: pacientes com IMC mais baixo (IMC = 26,2&#177;0,7 kg/m<sup>2</sup>) e pacientes com IMC mais alto (IMC = 28&#177;0,6 kg/m<sup>2</sup>). N&#227;o houve diferen&#231;a significante no uso de medicamentos em ambos os grupos ou na vari&#225;vel bioqu&#237;mica relacionada &#224; ingest&#227;o diet&#233;tica.</p>
    <p>
      <bold>Ingest&#227;o diet&#233;tica</bold>
    </p>
    <p>Foi observado que as dietas com restri&#231;&#227;o de ingest&#227;o de s&#243;dio induziram a um menor consumo de prote&#237;nas, f&#243;sforo, ferro, zinco, sel&#234;nio e vitamina B12. O subgrupo I de pacientes teve maior ingest&#227;o por kg de peso de calorias totais, prote&#237;nas, gorduras e sel&#234;nio do que o subgrupo II em ambas as fases. Ap&#243;s uma prescri&#231;&#227;o de dieta com baixo teor de s&#243;dio para pacientes do subgrupo I, uma diminui&#231;&#227;o no consumo de ferro, zinco e s&#243;dio tamb&#233;m foi observada (<xref ref-type="table" rid="t02">Tabela 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o antropom&#233;trica</bold>
    </p>
    <p>Ap&#243;s uma semana, a dieta com baixo teor de s&#243;dio causou redu&#231;&#227;o do peso e, conseq&#252;entemente, uma diminui&#231;&#227;o no IMC. Ap&#243;s duas semanas, o subgrupo II de pacientes continuou a perder peso, enquanto os pacientes do subgrupo I pararam de perd&#234;-lo.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise bioqu&#237;mica</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise de todos os pacientes mostrou que a dieta com baixo teor de s&#243;dio foi respons&#225;vel por um aumento da aldosterona s&#233;rica, norepinefrina plasm&#225;tica, nitrato plasm&#225;tico, ur&#233;ia s&#233;rica, mas tamb&#233;m por uma diminui&#231;&#227;o no HLD-C (<xref ref-type="fig" rid="f02">Figura 2</xref>). No subgrupo I, a dieta com baixo teor de s&#243;dio aumentou os n&#237;veis de norepinefrina plasm&#225;tica, renina, aldosterona s&#233;rica, nitrato, ur&#233;ia s&#233;rica, c&#225;lcio s&#233;rico e d&#233;bito urin&#225;rio (<xref ref-type="fig" rid="f03">Figura 3</xref>). Nenhuma mudan&#231;a foi observada nos n&#237;veis de s&#243;dio na urina de 24 horas. Nos pacientes do subgrupo I, o retorno &#224; ingest&#227;o de 6 g de sal/dia produziu n&#237;veis mais baixos de norepinefrina plasm&#225;tica, c&#225;lcio s&#233;rico e colesterol total. No subgrupo II, os pacientes submetidos &#224; dieta com baixo teor de s&#243;dio apresentaram redu&#231;&#227;o de s&#243;dio na urina, colesterol total s&#233;rico, HDL-C e tamb&#233;m IL-6 plasm&#225;tica. No subgrupo II, a manuten&#231;&#227;o de uma dieta com baixo teor de s&#243;dio causou uma redu&#231;&#227;o adicional no colesterol total s&#233;rico (<xref ref-type="table" rid="t03">Tabela 3</xref>-<xref ref-type="fig" rid="f04">Figura 4</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os principais achados dessa investiga&#231;&#227;o foram que, a orienta&#231;&#227;o de utilizar 2 g de sal/dia por 7 dias, resultou em uma redu&#231;&#227;o da ingest&#227;o de: (a) s&#243;dio s&#233;rico, (b) prote&#237;na, (c) HDL-C, (d) sel&#234;nio, (e) ferro, (f) zinco e (g) vitamina B12, e em um aumento de: (h) norepinefrina plasm&#225;tica, (i) aldosterona s&#233;rica e (j) ur&#233;ia s&#233;rica. Al&#233;m disso, a dieta de baixo teor de s&#243;dio aumentou (k) nitrato plasm&#225;tico, (l) qualidade de vida; e (m) reduziu peso. O IMC parece interferir na resposta por duas raz&#245;es. Nos pacientes com IMC mais baixo (IMC = 26,2&#177;0,7 kg/m<sup>2</sup>) a dieta aguda de 2 g sal reduziu o peso, s&#243;dio s&#233;rico e aumentou a norepinefrina plasm&#225;tica, renina plasm&#225;tica, aldosterona s&#233;rica, ur&#233;ia s&#233;rica, c&#225;lcio s&#233;rico e nitrato plasm&#225;tico. Por outro lado, nos pacientes com IMC mais alto (IMC = 28&#177;0,6 kg/m<sup>2</sup>) a dieta restrita de 2 g de sal reduziu o s&#243;dio urin&#225;rio, IL-6 plasm&#225;tica, colesterol total e HDL-C s&#233;ricos. A redu&#231;&#227;o observada na concentra&#231;&#227;o de s&#243;dio s&#233;rico est&#225; em desacordo com outras publica&#231;&#245;es em rela&#231;&#227;o a hipertens&#227;o essencial<sup>9</sup>. Os mecanismos para explicar a redu&#231;&#227;o do s&#243;dio s&#233;rico poderiam incluir a restri&#231;&#227;o da ingest&#227;o de s&#243;dio, perda de s&#243;dio devido ao uso de diur&#233;ticos e hemodilui&#231;&#227;o<sup>10</sup>.</p>
    <p>Entretanto, a conseq&#252;ente hiponatremia poderia ter efeitos delet&#233;rios potenciais, j&#225; que foi identificada em v&#225;rios estudos como um fator de risco para aumento da morbidade e mortalidade em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC). Pacientes hiponatr&#234;micos com IC t&#234;m um progn&#243;stico pior, taxas significantemente mais altas de complica&#231;&#245;es importantes e mortalidade quando comparados com pacientes normonatr&#234;micos com IC<sup>11</sup>. N&#237;veis mais baixos de s&#243;dio s&#233;rico, na admiss&#227;o, foram preditores de um aumento no n&#250;mero de dias de hospitaliza&#231;&#227;o devido a causas cardiovasculares e aumento da mortalidade (em 60 dias ap&#243;s a alta hospitalar)<sup>12</sup>. A hiponatremia observada nesses estudos pode ter sido influenciada pela restri&#231;&#227;o da ingest&#227;o de s&#243;dio, embora a restri&#231;&#227;o de 2 g de s&#243;dio/dia seja comumente prescrita na IC. Finalmente, nossa hip&#243;tese &#233; que o mesmo esteja acontecendo na pr&#225;tica cl&#237;nica.</p>
    <p>Nossos achados em rela&#231;&#227;o ao incremento na norepinefrina plasm&#225;tica e aldosterona s&#233;rica est&#227;o em acordo com outros estudos<sup>13-15</sup>. Os mecanismos para explicar a ativa&#231;&#227;o neurohormonal ap&#243;s a restri&#231;&#227;o de s&#243;dio e, conseq&#252;entemente, indu&#231;&#227;o &#224; hiponatremia, incluem a diminui&#231;&#227;o da estimula&#231;&#227;o dos mecanorreceptores no ventr&#237;culo esquerdo (VE), seio carot&#237;deo, arco a&#243;rtico e arter&#237;olas renais aferentes, levando ao aumento da descarga simp&#225;tica e neurohormonal. Al&#233;m disso, um c&#237;rculo vicioso pode ser criado, pois o aumento das concentra&#231;&#245;es de angiotensina II e aldosterona na IC levam &#224; diminui&#231;&#227;o da entrega de s&#243;dio e &#225;gua ao duto coletor. Tudo isso, combinado com a resist&#234;ncia &#224; a&#231;&#227;o dos pept&#237;deos natriur&#233;ticos, resulta na defici&#234;ncia de excre&#231;&#227;o de &#225;gua livre e hiponatremia<sup>12</sup>.</p>
    <p>A ativa&#231;&#227;o neurohormonal pode ter efeitos delet&#233;rios em casos de IC, porque o aumento da ativa&#231;&#227;o neurohormonal em pacientes hiponatr&#234;micos pode contribuir para uma maior mortalidade nessa popula&#231;&#227;o<sup>11</sup>. Al&#233;m disso, altas concentra&#231;&#245;es de catecolaminas, renina, angiotensina II, aldosterona e vasopressina poderiam contribuir para a progressiva remodelagem e piora da IC.</p>
    <p>Parece ter sido demonstrado pela primeira vez, que seja de nosso conhecimento, que a restri&#231;&#227;o de s&#243;dio pode determinar uma menor ingest&#227;o de prote&#237;na, zinco, sel&#234;nio, ferro e vitamina B12 em casos de IC. Nosso relato de redu&#231;&#227;o na ingest&#227;o de prote&#237;na est&#225; de acordo com publica&#231;&#245;es para preven&#231;&#227;o de hipertens&#227;o sist&#234;mica<sup>16</sup>. O presente estudo demonstrou que a restri&#231;&#227;o do s&#243;dio resultou em uma menor ingest&#227;o de energia total, c&#225;lcio, carboidrato, prote&#237;na, gordura total, ferro, pot&#225;ssio, f&#243;sforo, zinco, riboflavina e tiamina. N&#243;s quer&#237;amos averiguar se uma dieta de restri&#231;&#227;o de s&#243;dio com ingest&#227;o de 2 g de sal/dia poderia ter levado a uma dieta n&#227;o-palat&#225;vel. Esses pacientes precisam lidar com m&#225; absor&#231;&#227;o, falta de apetite devido a edema e hipomotilidade g&#225;strica e intestinal, al&#233;m de secura de boca e altera&#231;&#245;es no paladar. Um efeito direto do baixo s&#243;dio s&#233;rico no apetite ainda n&#227;o foi demonstrado<sup>17</sup>. A ingest&#227;o reduzida de prote&#237;na e outros nutrientes, o aumento no catabolismo na IC e o estresse no m&#250;sculo respirat&#243;rio<sup>18</sup> poderiam contribuir para o desenvolvimento de caquexia card&#237;aca.</p>
    <p>A caquexia est&#225; associada com um mau progn&#243;stico para pacientes com IC e pode resultar em tratamentos radicais, tais como transplante card&#237;aco<sup>19</sup>. A redu&#231;&#227;o na ingest&#227;o de ferro, folato e vitamina B12 poderia contribuir para o aparecimento de anemia em casos de IC. Essa anemia pode estar associada com outros fatores, tais como: m&#225; absor&#231;&#227;o intestinal, protein&#250;ria, uso cr&#244;nico de aspirina, gastrite ur&#234;mica, redu&#231;&#227;o na capta&#231;&#227;o intestinal de ferro, depress&#227;o medular e altera&#231;&#227;o do metabolismo do ferro de doen&#231;a cr&#244;nica<sup>20,21</sup>. Witte e cols.<sup>22</sup> demonstraram que entre os diferentes grupos de pacientes estudados, 6% tinham defici&#234;ncia de vitamina B12, 13% tinham defici&#234;ncia de ferro, e 8%, defici&#234;ncia de folato. Em outro estudo, 17% dos pacientes estavam an&#234;micos e 21% tinham anemia ferropriva<sup>23</sup>. A anemia tem sido associada com defici&#234;ncia de classe funcional e alta mortalidade em IC<sup>24</sup>.</p>
    <p>A redu&#231;&#227;o na ingest&#227;o de sel&#234;nio pode estar associada a uma piora na capacidade de exerc&#237;cio. O sel&#234;nio &#233; um elemento-tra&#231;o essencial e um de seus pap&#233;is principais &#233; ser um antioxidante na enzima glutationa peroxidase, al&#233;m de ser o principal antioxidante intracelular. A baixa concentra&#231;&#227;o de zinco correlaciona-se com a ingest&#227;o da medica&#231;&#227;o cardiovascular e tamb&#233;m com a redu&#231;&#227;o da prote&#237;na nutricional. Tamb&#233;m est&#225; associada com concentra&#231;&#245;es mais altas de peroxidase lip&#237;dica, um marcador de estresse oxidativo, sugerindo que o zinco age como um antioxidante<sup>25</sup>.</p>
    <p>Nossa observa&#231;&#227;o do aumento nos n&#237;veis de nitrato, ap&#243;s a dieta de 2 g de s&#243;dio, poderia sugerir que esse seja um mecanismo compensat&#243;rio. Ele serviria para compensar o aumento na vasoconstri&#231;&#227;o resultante de ativa&#231;&#227;o neurohormonal - demonstrado pelas altas concentra&#231;&#245;es de catecolaminas e aldosterona. Entretanto, n&#227;o &#233; conhecido se um aumento na concentra&#231;&#227;o de &#243;xido n&#237;trico pode ser ben&#233;fico ou agravar os casos de IC<sup>26</sup>. A redu&#231;&#227;o na produ&#231;&#227;o de &#243;xido n&#237;trico &#233; apenas uma manifesta&#231;&#227;o de disfun&#231;&#227;o endotelial no caso de hipertens&#227;o pulmonar. O &#243;xido n&#237;trico pode agir via uma s&#233;rie de mecanismos adicionais, tais como morte celular programada, efeitos citot&#243;xicos ou modula&#231;&#227;o do consumo de oxig&#234;nio do mi&#243;cito, todos os quais podem resultar em disfun&#231;&#227;o card&#237;aca e mau progn&#243;stico em pacientes com IC<sup>27</sup>.</p>
    <p>O aumento nos n&#237;veis de ur&#233;ia poderia ser devido ao catabolismo aumentado, defici&#234;ncia da fun&#231;&#227;o renal ou ambos<sup>9</sup>. A ingest&#227;o reduzida de s&#243;dio ou a vasoconstri&#231;&#227;o causada por uma ativa&#231;&#227;o neurohormonal poderia provocar a hipovolemia. O desenvolvimento de s&#237;ndrome cardiorrenal pode ser importante, porque essa s&#237;ndrome est&#225; relacionada a uma piora no progn&#243;stico da IC, seguido de hiponatremia, como observado em nossa popula&#231;&#227;o<sup>4</sup>.</p>
    <p>A melhora aguda observada na qualidade de vida pode ser explicada por uma redu&#231;&#227;o na congest&#227;o pulmonar e pelo seguimento do protocolo, que mostra que a monitoriza&#231;&#227;o pode ter um impacto na percep&#231;&#227;o da qualidade de vida na IC. Entretanto, nossos resultados est&#227;o em desacordo com os dados publicados, mostrando aus&#234;ncia de correla&#231;&#227;o entre o s&#243;dio s&#233;rico e a resposta da qualidade de vida<sup>12</sup>.</p>
    <p>Estudos epidemiol&#243;gicos t&#234;m mostrado uma forte correla&#231;&#227;o entre obesidade e aumento de risco de doen&#231;a cardiovascular e mortalidade na popula&#231;&#227;o em geral. O IMC aumentado est&#225; associado com um aumento de risco de IC. Entretanto, em contraste com o que &#233; observado na popula&#231;&#227;o em geral, Curtis e cols.<sup>27</sup> descobriu que pacientes com IC e sobrepeso t&#234;m um menor risco de morte, quando comparados com pacientes com peso saud&#225;vel. Esses achados confirmam a exist&#234;ncia de um "paradoxo da obesidade" em pacientes com IC conhecida<sup>27</sup>. Entretanto, se a obesidade &#233; protetora, ent&#227;o as tentativas de perda de peso poderiam estar associadas com aumento do risco de mortalidade<sup>26</sup>. Nossos resultados sugerem que os pacientes com IC obesos e n&#227;o-obesos podem ter respostas diferentes &#224;s interven&#231;&#245;es e, uma hip&#243;tese atraente, &#233; de que isso poderia influenciar o progn&#243;stico da IC. Como evid&#234;ncia, em nosso estudo, a restri&#231;&#227;o da ingest&#227;o de s&#243;dio levou &#224; ativa&#231;&#227;o neurohormonal apenas em pacientes com baixo IMC.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es do estudo</bold>
    </p>
    <p>Muito embora o seguimento de curto prazo seja limitado, ele &#233; necess&#225;rio para o desenvolvimento de um estudo de seguran&#231;a de longo prazo, que incluiria um procedimento n&#227;o-usual em IC. Dessa forma, nossos resultados justificam um estudo randomizado de longo prazo que testaria uma dieta com ingest&#227;o normal de s&#243;dio no tratamento da IC. Embora a curta dura&#231;&#227;o seja uma limita&#231;&#227;o nesse estudo, ela &#233; suficiente para demonstrar as mudan&#231;as nos dados antropom&#233;tricos, bioqu&#237;micos e diet&#233;ticos. Al&#233;m da randomiza&#231;&#227;o, as outras limita&#231;&#245;es foram as diferen&#231;as relacionadas a algumas caracter&#237;sticas, tais como IMC, FEVE e etiologia da cardiomiopatia dilatada entre os dois subgrupos do estudo. Pacientes ambulatoriais assintom&#225;ticos ou com sintomas leves, conquanto estivessem clinicamente est&#225;veis, foram inclu&#237;dos nesse estudo. Os pacientes selecionados representam uma amostra t&#237;pica de pacientes est&#225;veis submetidos a seguimento ambulatorial.</p>
    <p>O auto-relato de consumo de alimentos poderia ser interpretado como uma limita&#231;&#227;o. Entretanto, esse m&#233;todo parece ser o mais adequado, j&#225; que ele representa a rotina dos pacientes ambulatoriais.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Esse estudo prospectivo mostra que, a despeito da melhora aguda na qualidade de vida, a dieta de restri&#231;&#227;o de 2 g de sal/dia para pacientes com IC: 1) aumentou a ativa&#231;&#227;o neurohumoral associada com a progress&#227;o da IC, tais como norepinefrina plasm&#225;tica e aldosterona s&#233;rica; 2) reduziu o consumo de alimentos; 3) n&#227;o alterou o BNP.</p>
    <p>Em conclus&#227;o, dietas com baixo teor de s&#243;dio podem estar associadas com a ativa&#231;&#227;o neurohormonal e redu&#231;&#227;o da ingest&#227;o de prote&#237;na. Entretanto, respostas diferentes podem depender do IMC. A ingest&#227;o de sal para pacientes com IC deve ser individualizada, j&#225; que a resposta &#224; ingest&#227;o de sal diet&#233;tico pode variar entre indiv&#237;duos diferentes. Dessa forma, outros estudos s&#227;o necess&#225;rios para testar a restri&#231;&#227;o da ingest&#227;o de sal por per&#237;odos prolongados.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela FAPESP.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de mestrado de Miyoko Nakasato pela HC FMUSP.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Miyoko Nakasato </p>
        <p> Rua Assungui, 50, Bl. 3 Apt. 32 - Ed. Jequitib&#225; </p>
        <p> Vila Gumercindo, 04.131-000 </p>
        <p> S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="miyoko@cardiol.br">miyoko@cardiol.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 10/01/08; revisado recebido em 28/05/08; aceito em 12/06/08</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. McMurray JJV,    Pfeffer MA Heart failure. Lancet. 2005; 65: 1877-89.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pfeffer MA Heart failure</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1877</fpage>
          <lpage>89</lpage>
          <volume>65</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McMurray</surname>
              <given-names>JJV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <label>2</label>
        <mixed-citation>2. American Heart Association [Homepage on the Internet]. Learn and live: cutting down on salt. [Acessed 21 November 2005]. Available from: <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://americanheart.org/presenter.jhtml?indentifier=336">http://americanheart.org/presenter.jhtml?indentifier=336</ext-link></mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Learn and live: cutting down on salt</source>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. ACC/AHA 2005    guideline update for the diagnosis and management of chronic heart failure in    the adult: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association    Task Force on Practice Guidelines for the Evaluation and Management of Heart    Failure). Hunt SA. J Am Coll Cardiol. 2005; 46 (6): e1-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ACC/AHA 2005 guideline update for the diagnosis and management of chronic heart failure in the adult: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines for the Evaluation and Management of Heart Failure). Hunt SA</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>e1</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>46</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Swedberg K,    Cleland J, Dargie H, Drexler H, Follath F, Komajda M, et al. Guidelines for    the diagnosis and treatment of chronic heart failure. The task force for the    diagnosis and treatment of CHF of the European Society of Cardiology. Eur Heart    J. 2005; 26: 1115-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Guidelines for the diagnosis and treatment of chronic heart failure: The task force for the diagnosis and treatment of CHF of the European Society of Cardiology</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1115</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Swedberg</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cleland</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dargie</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drexler</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Follath</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Komajda</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Harris JA, Benedict    FG. A biometric study of basal metabolism in man. Washington: Carnegie Institute    of Washington; 1919.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>A biometric study of basal metabolism in man</source>
          <date>
            <year>1919</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Harris</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benedict</surname>
              <given-names>FG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <label>6</label>
        <mixed-citation>6. Obesity: preventing and managing the global epidemic: report of a WHO Consultation on Obesity. Geneva: World Health Organization; 1997. p. 1-276.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Obesity: preventing and managing the global epidemic: report of a WHO Consultation on Obesity</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>276</lpage>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Rector TS, Kubo    SH, Cohn JN. Patient self-assessment of their congestive heart failure part    2: content, reliability and validity of a new measure the Minnesota Living with    Heart Failure Questionnaire. Heart Fail. 1987; 3: 198-209.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Patient self-assessment of their congestive heart failure part 2: content, reliability and validity of a new measure the Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire</article-title>
          <source>Heart Fail</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>198</fpage>
          <lpage>209</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rector</surname>
              <given-names>TS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kubo</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohn</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Rector TS, Cohn    JN. Assessment of patient outcome with the Minnesota Living with Heart Failure    questionnaire: reliability and validity during a randomized, double blind, placebo    controlled trial of pimobendan. Am Heart J. 1992; 124: 1017-25.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assessment of patient outcome with the Minnesota Living with Heart Failure questionnaire: reliability and validity during a randomized, double blind, placebo controlled trial of pimobendan</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1017</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <volume>124</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rector</surname>
              <given-names>TS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohn</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Grassi G, Dell'Oro    R, Seravalle G, Foglia G, Trevano FQ, Mancia G. Short- and long-term neuroadrenergic    effects of moderate dietary sodium restriction in essential hypertension. Circulation.    2002; 106: 1957-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Short- and long-term neuroadrenergic effects of moderate dietary sodium restriction in essential hypertension</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1957</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grassi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dell'Oro</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seravalle</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Foglia</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trevano</surname>
              <given-names>FQ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mancia</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Issa VS, Bacal    F, Mangini S, Carneiro RMD, Azevedo CHNF, Chizzola PR, et al. Solu&#231;&#227;o    salina hipert&#244;nica para preven&#231;&#227;o de insufici&#234;ncia    renal em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada e hiponatremia.    Arq Bras Cardiol. 2007; 89 (4): 251-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Solu&#231;&#227;o salina hipert&#244;nica para preven&#231;&#227;o de insufici&#234;ncia renal em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada e hiponatremia</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>251</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Issa</surname>
              <given-names>VS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bacal</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mangini</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carneiro</surname>
              <given-names>RMD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Azevedo</surname>
              <given-names>CHNF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chizzola</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Oren RM. Hyponatremia    in congestive heart failure. Am J Cardiol. 2005; 95 (Suppl): 2-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hyponatremia in congestive heart failure</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>95</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oren</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Klein L, O'Connor    CM, Leimberger JD, Gattis-Stough W, Pina IL, Felker GM, et al. OPTIME-CHF Investigators.    Lower serum sodium is associated with increased short-term mortality in hospitalized    patients with worsening heart failure: results from the outcomes of a prospective    Trial of Intravenous Milrinone for Exacerbations of Chronic Heart Failure (OPTIME-CHF)    study. Circulation. 2005; 111 (19): 2454-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>OPTIME-CHF Investigators: Lower serum sodium is associated with increased short-term mortality in hospitalized patients with worsening heart failure: results from the outcomes of a prospective Trial of Intravenous Milrinone for Exacerbations of Chronic Heart Failure (OPTIME-CHF) study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2454</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <issue>19</issue>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Connor</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leimberger</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gattis-Stough</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pina</surname>
              <given-names>IL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Felker</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Watson RDS,    Esler MD, Leonard P, Korner PI. Influence of variation in dietary sodium intake    on biochemical indices of sympathetic activity in normal man. Clin Exp Pharmacol    Physiol. 1984; 11: 163-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Influence of variation in dietary sodium intake on biochemical indices of sympathetic activity in normal man</article-title>
          <source>Clin Exp Pharmacol Physiol</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>163</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Watson</surname>
              <given-names>RDS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Esler</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leonard</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Korner</surname>
              <given-names>PI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Alvelos M,    Ferreira A, Bettencourt P, Serr&#227;o P, Pestana M, Cerqueira-Gomes M, et    al. The effect of dietary sodium restriction on neurohumoral activity and renal    dopaminergic response in patients with heart failure. Eur J Heart Fail. 2004;    6: 593-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of dietary sodium restriction on neurohumoral activity and renal dopaminergic response in patients with heart failure</article-title>
          <source>Eur J Heart Fail</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>593</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Alvelos</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bettencourt</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Serr&#227;o</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pestana</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cerqueira-Gomes</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Fujiwara N,    Osanai T, Kamada T, Katoh T, Takahashi K, Okumura K. Study on the relationship    between plasma nitrite and nitrate levels and salt sensitivity in human hypertension:    modulation of nitric oxide synthesis by salt intake. Circulation. 2000; 101    (8): 856-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Study on the relationship between plasma nitrite and nitrate levels and salt sensitivity in human hypertension: modulation of nitric oxide synthesis by salt intake</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>856</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>101</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fujiwara</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Osanai</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kamada</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katoh</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takahashi</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okumura</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Morris CD.    Effect of dietary sodium restriction on overall nutrient intake. Am J Clin Nutr.    1997; 65 (Suppl): 687S-91S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of dietary sodium restriction on overall nutrient intake</article-title>
          <source>Am J Clin Nutr</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>687S</fpage>
          <lpage>91S</lpage>
          <volume>65</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Morris</surname>
              <given-names>CD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Jacobsson A,    Pihl-Lindgren E, Fridlund B. Malnutrition in patients suffering from chronic    heart failure; the nurse's care. Eur J Heart Fail. 2001; 3: 449-56.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Malnutrition in patients suffering from chronic heart failure; the nurse's care</article-title>
          <source>Eur J Heart Fail</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>449</fpage>
          <lpage>56</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jacobsson</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pihl-Lindgren</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fridlund</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Nicol SM, Carroll    DL, Homeyer CM, Zamagni CM. The identification of malnutrition in heart failure    patients. Eur J Cardiovasc Nurs. 2001; 1: 139-49.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The identification of malnutrition in heart failure patients</article-title>
          <source>Eur J Cardiovasc Nurs</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>139</fpage>
          <lpage>49</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nicol</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carroll</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Homeyer</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zamagni</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Berger MM,    Mustafa I. Metabolic and nutritional support in acute cardiac failure. Curr    Opin Clin Nutr Metab Care. 2003; 6: 195-201.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Metabolic and nutritional support in acute cardiac failure</article-title>
          <source>Curr Opin Clin Nutr Metab Care</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>195</fpage>
          <lpage>201</lpage>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Berger</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mustafa</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Okonko DO,    Anker SD. Anemia in chronic heart failure: pathogenetic mechanisms. J Cardiac    Fail. 2004; 10 (Suppl 1): S5-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia in chronic heart failure: pathogenetic mechanisms</article-title>
          <source>J Cardiac Fail</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>S5</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Okonko</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anker</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Klutstein MW,    Tzivoni D. Anaemia and heart failure: aetiology and treatment. Nephrol Dial    Transplant. 2005; 20 (Suppl 7): vii7-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anaemia and heart failure: aetiology and treatment</article-title>
          <source>Nephrol Dial Transplant</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>vii7</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Klutstein</surname>
              <given-names>MW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tzivoni</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Witte KKA,    Clark AL, Cleland JGF. Chronic heart failure and micronutrients. J Am Coll Cardiol.    2001; 37: 1765-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chronic heart failure and micronutrients</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1765</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Witte</surname>
              <given-names>KKA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clark</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cleland</surname>
              <given-names>JGF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Felker GM,    Adams KF, Gattis WA, O&#180;Connor CM. Anemia as a risk factor and therapeutic    target in heart failure. J Am Coll Cardiol. 2004; 44: 959-66.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia as a risk factor and therapeutic target in heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>959</fpage>
          <lpage>66</lpage>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Felker</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adams</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gattis</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O&#180;Connor</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Sales ALF,    Villacorta H, Reis L, Mesquita ET. Anemia como fator progn&#243;stico em uma    popula&#231;&#227;o hospitalizada por insufici&#234;ncia card&#237;aca    descompensada. Arq Bras Cardiol. 2005; 84 (3): 237-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia como fator progn&#243;stico em uma popula&#231;&#227;o hospitalizada por insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>237</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sales</surname>
              <given-names>ALF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villacorta</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reis</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mesquita</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Node K, Kitakaze    M, Yoshihara F, Sasaki T, Kuzuya T, Hori M. Increased cardiac levels of nitric    oxide in patients with chronic heart failure. Am J Cardiol. 2000; 86: 474-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Increased cardiac levels of nitric oxide in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>474</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Node</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kitakaze</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yoshihara</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sasaki</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuzuya</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hori</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Drexler H,    K&#228;stner S, Strobel A, Studer R, Brodde OE, Hasenfub G. Expression, activity    and functional significance of inducible nitric oxide synthase in the failing    human heart. J Am Coll Cardiol. 1998; 32: 955-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Expression, activity and functional significance of inducible nitric oxide synthase in the failing human heart</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>955</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Drexler</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>K&#228;stner</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Strobel</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Studer</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brodde</surname>
              <given-names>OE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hasenfub</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Curtis JP,    Selter JG, Wang Y, Rathore SS, Jovin IS, Jadbabaie F, et al. The obesity paradox.    Arch Intern Med. 2005; 165: 55-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The obesity paradox</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>55</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <volume>165</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Curtis</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Selter</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rathore</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jovin</surname>
              <given-names>IS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jadbabaie</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">&#191;La dieta con bajo nivel de sodio es de hecho una recomendaci&#243;n que sirve a todos los pacientes con insuficiencia card&#237;aca estable?</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Aunque se indica una dieta hipos&#243;dica para la IC, no hay evidencia de que esta restricci&#243;n es beneficiosa para todos los pacientes. OBJETIVO: Estudiar prospectivamente los efectos agudos de una dieta hipos&#243;dica en pacientes (pcs) con insuficiencia card&#237;aca (IC). M&#201;TODOS: Fueron estudiados cincuenta pacientes ambulatorios estables con IC leve a moderada, que relataron consumir previamente 6,6 g sal/d&#237;a. En la fase I, todos los pcs fueron sometidos a una dieta con 2g de sal durante 7 d&#237;as, seguido por aleatorizaci&#243;n en dos subgrupos (fase 2), para recibir 6g de sal (subgrupo I) o 2g de sal/d&#237;a por 7 d&#237;as (subgrupo II). RESULTADOS: Fase 1: la dieta con 2g de sal redujo el &#237;ndice de masa corporal (IMC), sodio plasm&#225;tico y sodio urinario, consumo de prote&#237;na, hierro, zinc, selenio y vitamina B12; aument&#243; los niveles plasm&#225;ticos de norepinefrina, nitrato, aldosterona s&#233;rica, y mejor&#243; la calidad de vida. Fase 2: para pcs con IMC bajo, el uso de 6g de sal/d&#237;a disminuy&#243; de forma aguda los niveles de norepinefrina, alb&#250;mina y colesterol en el plasma. No se encontr&#243; ninguna diferencia en pcs con IMC m&#225;s alto. CONCLUSI&#211;N: La dieta con 2g de sal/d&#237;a para pcs con IC aument&#243; la activaci&#243;n neurohormonal asociada a la progresi&#243;n de la IC. El IMC puede tener influencia en la respuesta de la activaci&#243;n neurohormonal en una hipos&#243;dica en la IC. Se recomiendan futuros estudios para probar la restricci&#243;n a la ingesta de sal por per&#237;odos m&#225;s largos.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Dieta hipos&#243;dica</kwd>
        <kwd>insuficiencia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>cloruro de sodio</kwd>
        <kwd>dieta</kwd>
        <kwd>activaci&#243;n neurohormonal</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>&#191;La dieta con bajo nivel de sodio es de hecho una recomendaci&#243;n que sirve a todos los pacientes con insuficiencia card&#237;aca estable?</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Miyoko Nakasato; C&#233;lia M. C. Strunk; Guilherme Guimar&#227;es; Marcos V. C. Rezende; Edimar A. Bocchi</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Aunque se indica una dieta hipos&#243;dica para la IC, no hay evidencia de que esta restricci&#243;n es beneficiosa para todos los pacientes.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Estudiar prospectivamente los efectos agudos de una dieta hipos&#243;dica en pacientes (pcs) con insuficiencia card&#237;aca (IC).</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Fueron estudiados cincuenta pacientes ambulatorios estables con IC leve a moderada, que relataron consumir previamente 6,6 g sal/d&#237;a. En la fase I, todos los pcs fueron sometidos a una dieta con 2g de sal durante 7 d&#237;as, seguido por aleatorizaci&#243;n en dos subgrupos (fase 2), para recibir 6g de sal (subgrupo I) o 2g de sal/d&#237;a por 7 d&#237;as (subgrupo II).</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> Fase 1: la dieta con 2g de sal redujo el &#237;ndice de masa corporal (IMC), sodio plasm&#225;tico y sodio urinario, consumo de prote&#237;na, hierro, zinc, selenio y vitamina B12; aument&#243; los niveles plasm&#225;ticos de norepinefrina, nitrato, aldosterona s&#233;rica, y mejor&#243; la calidad de vida. Fase 2: para pcs con IMC bajo, el uso de 6g de sal/d&#237;a disminuy&#243; de forma aguda los niveles de norepinefrina, alb&#250;mina y colesterol en el plasma. No se encontr&#243; ninguna diferencia en pcs con IMC m&#225;s alto.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> La dieta con 2g de sal/d&#237;a para pcs con IC aument&#243; la activaci&#243;n neurohormonal asociada a la progresi&#243;n de la IC. El IMC puede tener influencia en la respuesta de la activaci&#243;n neurohormonal en una hipos&#243;dica en la IC. Se recomiendan futuros estudios para probar la restricci&#243;n a la ingesta de sal por per&#237;odos m&#225;s largos. (Arq Bras Cardiol 2010; 94(1) : 87-95)</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Dieta hipos&#243;dica, insuficiencia card&#237;aca, cloruro de sodio, dieta, activaci&#243;n neurohormonal.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La insuficiencia card&#237;aca (IC) permanece como siendo unas de las condiciones m&#233;dicas m&#225;s comunes, incapacitantes, costos y fatales encontradas por una amplia variedad de cl&#237;nicos generales y cardi&#243;logos<sup>1</sup>. Es de amplia aceptaci&#243;n que tratamientos no farmacol&#243;gicos y no quir&#250;rgicos tengan un papel importante en la IC. La American Heart Association (AHA), en su p&#225;gina web recomienda limitar la ingesta de sodio y los m&#233;dicos frecuentemente recomiendan a sus pacientes con IC que mantengan la ingesta de sal por debajo de los 2 g por d&#237;a<sup>2</sup>. De hecho, las restricciones de 2 g o menos de sal en la dieta pueden ayudar mucho a los pacientes con IC a mantener el balance de volumen<sup>3</sup>.</p>
      <p>Aunque una dieta con reducci&#243;n de la ingesta de sodio sea ampliamente defendida en el manejo de la IC, no hay evidencia de que las restricciones de sodio y agua sean beneficiosas para todos los pacientes<sup>1</sup>, principalmente en esta moderna era de tratamiento de IC inestable con betabloqueantes, inhibidores de ECA, bloqueadores de receptor de angiotensina (BRA), y antagonistas del receptor de aldosterona. Adem&#225;s de ello, la cantidad adecuada de sal es dif&#237;cil de determinar<sup>4</sup>. Una consecuencia indeseable de esta restricci&#243;n es la desnutrici&#243;n, que puede ocurrir cuando pacientes que ya presentan falta de apetito se someten a dietas poco palatables. Por otro lado, una restricci&#243;n severa de sal, asociada al uso de diur&#233;ticos puede, te&#243;ricamente, resultar en un empeoramiento de la azotemia y s&#237;ndrome cardiorrenal. Tambi&#233;n, la hipovolemia puede llevar a la activaci&#243;n neurohormonal con efectos nocivos en la salud de los pacientes con IC. Adem&#225;s de ello, parece claro que un objetivo m&#225;s realista para la cantidad de ingesta de sodio en la dieta deber&#237;a ser investigado a fin de beneficiar pacientes con IC y evitar efectos adversos. Por lo tanto, el objetivo del presente estudio es evaluar la hip&#243;tesis de que una dieta con bajo nivel de sodio, asociada a un tratamiento est&#225;ndar para insuficiencia card&#237;aca sist&#243;lica, puede no ser beneficiosa para todos los pacientes con esa condici&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Muestra</bold>
      </p>
      <p>Entre enero y julio de 2002, se seleccionaron 50 pacientes del Ambulatorio de Insuficiencia Card&#237;aca y Trasplante Card&#237;aco de nuestra instituci&#243;n. Todos los pacientes que recibieron tratamiento maximizado a trav&#233;s de terapia convencional estaban en condici&#243;n cl&#237;nica estable. La <xref ref-type="table" rid="es_15t01-body2">Tabla 1</xref> muestra el resumen de los datos cl&#237;nicos de los pacientes.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_15t01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Criterios de inclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los pacientes eran candidatos para el estudio si ten&#237;an diagn&#243;stico de IC y: 1) estaban en fase estable compensada, con clase funcional I, II o III de la NYHA (<italic>New York Heart Association</italic>), 2) presentaban fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) <underline>&lt;</underline> 40% medida por ecocardiograf&#237;a en los &#250;ltimos 6 meses, 3) si su edad era <underline>&gt;</underline> 18 a&#241;os, 4) estaban dispuestos a seguir una dieta con bajo nivel de sodio y 5) pod&#237;an regresar al hospital.</p>
      <p>
        <bold>Criterios de exclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Se excluyeron del estudio a pacientes que estuvieran en alguna de las siguientes situaciones: alcoholismo, infecci&#243;n aguda de 30 d&#237;as, concentraci&#243;n de creatinina &gt; 2,5 mg/dl, hipertensi&#243;n sist&#233;mica &gt;180/110 mmHg, &#237;ndice de masa corporal &gt; 40 kg/m<sup>2</sup>, cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica, enfermedad card&#237;aca valvular necesitando correcci&#243;n quir&#250;rgica, uso de esteroides o inmunosupresi&#243;n por 3 meses, cirug&#237;a en los &#250;ltimos 3 meses, cambios en la medicaci&#243;n en los &#250;ltimos 15 d&#237;as o (en caso de betabloqueantes) 90 d&#237;as, enfermedad restrictiva, condiciones de comorbilidad significativas, tales como enfermedades malignas o enfermedad pulmonar obstructiva grave.</p>
      <p>
        <bold>Dise&#241;o del estudio</bold>
      </p>
      <p>Los 50 individuos se evaluaron a nivel basal, despu&#233;s de una semana y despu&#233;s de dos semanas. De 7 a 14 d&#237;as antes de la evaluaci&#243;n basal, se verific&#243; la ingesta de sodio de cada paciente incluido en el estudio: el promedio era de 6,6 g/d&#237;a. Despu&#233;s de la evaluaci&#243;n basal, los individuos del estudio se dividieron aleatoriamente en dos subgrupos y recibieron instrucciones para utilizar una dieta de bajo nivel de sodio (2 gramos de sal/d&#237;a) durante 7 d&#237;as. Posteriormente, el subgrupo I fue orientado a aumentar la ingesta de sodio para 6 g de sal/d&#237;a por 7 d&#237;as, y el subgrupo II fue orientado a mantener la dieta de 2g de sal/d&#237;a. Cada paciente era su propio control y se realiz&#243; una comparaci&#243;n antes y despu&#233;s de la intervenci&#243;n. No hubo grupo control. Adem&#225;s de ello, analizamos los resultados dividiendo a los pacientes en 2 subgrupos de acuerdo con el &#205;ndice de Masa Corporal (IMC) y la respuesta a la dieta.</p>
      <p>Se obtuvieron a nivel basal datos sobre el an&#225;lisis bioqu&#237;mico de la sangre, medidas antropom&#233;tricas, consumo de alimentos y calidad de vida, despu&#233;s de 7 d&#237;as y nuevamente despu&#233;s de 14 d&#237;as (<xref ref-type="fig" rid="es_15f01-body2">Figura 1</xref>). Se obtuvieron medidas de excreci&#243;n urinaria de 24 horas, concentraci&#243;n de plasma y peso corporal para cada individuo a nivel basal y despu&#233;s de una semana de la dieta de bajo nivel de sodio. No se permitieron cambios en la medicaci&#243;n o en la dosis durante el estudio. Los cuestionarios de calidad de vida se usaron para estudiar a los pacientes ambulatorios a nivel basa y despu&#233;s de 1 semana.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_15f01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>El Comit&#233; de &#201;tica de nuestra instituci&#243;n aprob&#243; el protocolo del estudio y los pacientes concordaron con participar en el estudio despu&#233;s de la explicaci&#243;n de su naturaleza y prop&#243;sito.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n de la ingesta diet&#233;tica</bold>
      </p>
      <p>Los 50 pacientes de ambos grupos tuvieron encuentros semanales con un nutricionista, que proporcion&#243; orientaciones diet&#233;ticas sobre como disminuir la ingesta de cloruro de sodio para 2 g/d&#237;a o 6 g/d&#237;a. Estos pacientes recibieron instrucciones del nutricionista y se les aconsej&#243; evitar alimentos ricos en sodio, pero mantener los otros h&#225;bitos nutricionales.</p>
      <p>Se utiliz&#243; el m&#233;todo de registro diet&#233;tico de Burke para dar una descripci&#243;n de las caracter&#237;sticas cualitativas y cuantitativas de los alimentos. Esta informaci&#243;n se utiliz&#243; para estimar la ingesta usual diaria de alimentos. Se us&#243; la ecuaci&#243;n de Harris-Benefict para calcular la tasa metab&#243;lica basal; y ese valor se multiplic&#243; entonces por los factores de actividad (1,30) para determinar la necesidad energ&#233;tica para el mantenimiento del peso<sup>5</sup>. Los pacientes se orientaron a mantener una ingesta de fluidos de aproximadamente 1.000 ml durante todas las fases del estudio.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n antropom&#233;trica</bold>
      </p>
      <p>El mismo observador midi&#243; la altura, el peso y la circunferencia abdominal. El IMC se obtuvo por la divisi&#243;n del peso corporal total (en kilogramos) entre el cuadrado de la altura (en metros). El IMC se clasific&#243; de acuerdo con los criterios de la Organizaci&#243;n Mundial de la Salud (OMS)<sup>6</sup>, es decir, normal: 18,5-24,9 kg/m<sup>2</sup>; preobesidad: 25,0-29,9 kg/m<sup>2</sup>; obesidad clase I: 30,0-34,9 kg/m<sup>2</sup>; obesidad clase II: 35,0-39,9 kg/m<sup>2</sup>; obesidad clase III: <underline>&gt;</underline> 40,0 kg/m<sup>2</sup>.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis bioqu&#237;mico</bold>
      </p>
      <p>Se recolectaron muestras de sangre venoso para medir norepinefrina, epinefrina, aldosterona, actividad de renina, p&#233;ptido natriur&#233;tico tipo B (BNP), IL-6, nitrato plasm&#225;tico, sodio, potasio, calcio, glucosa, alb&#250;mina, colesterol, lipoprote&#237;na de alta densidad (HDL-C), triacilglicerol, urea, creatinina, hierro, lipoprote&#237;na de baja densidad (LDL-c) y capacidad de enlace total de hierro y transferrina. Adem&#225;s de ello, se realizaron recolecciones de orina de 24-horas (para sodio) en los subgrupos con dieta de ingesta baja o moderada de sodio, a nivel basal y despu&#233;s de un per&#237;odo de 7 d&#237;as.</p>
      <p>
        <bold>Calidad de vida</bold>
      </p>
      <p>La calidad de vida se midi&#243; a trav&#233;s del cuestionario <italic>Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire</italic> (LihFE)<sup>7,8</sup>.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Todos los an&#225;lisis se realizaron con el <italic>software</italic> disponible comercialmente SPSS 11.5 para Windows (SPSS Inc., Chicago, IL, USA). Las variables continuas se expresaron como promedios &#177; SEM, y las variables categ&#243;ricas se expresaron como frecuencias relativas y absolutas. Se utiliz&#243; el test <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> para analizar la comparaci&#243;n entre los grupos con distribuci&#243;n normal. El test de Mann-Whitney se us&#243; para variables no param&#233;tricas. Adicionalmente, se us&#243; el An&#225;lisis de Varianza (ANOVA) para medidas repetidas. El Coeficiente de Correlaci&#243;n de Pearson se utiliz&#243; para evaluar las variables continuas. Un valor de p &lt; 0,05 se consider&#243; estad&#237;sticamente significativo.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Entre los 50 pacientes estudiados, 37 (74%) ten&#237;an sobrepeso, determinado por el IMC. De esos 37 pacientes, 21 (42%), 13 (26%) y 3 (6%) eran preobesos, presentaban obesidad clase I y obesidad clase II, respectivamente. S&#243;lo un individuo present&#243; queja de mareo con la dieta de bajo nivel de sodio, pero permaneci&#243; en el estudio hasta el final. A pesar de la aleatorizaci&#243;n, los pacientes del subgrupo II ten&#237;an un IMC m&#225;s alto, mayor circunferencia del brazo y una mejor fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI).</p>
      <p>La etiolog&#237;a de la miocardiopat&#237;a en los pacientes del subgrupo II era predominantemente hipertensiva, mientras que en el subgrupo I, era idiop&#225;tica. Los pacientes se dividieron en dos subgrupos basados en el IMC: pacientes con IMC m&#225;s bajo (IMC = 26,2&#177;0,7 kg/m<sup>2</sup>) y pacientes con IMC m&#225;s alto (IMC = 28&#177;0,6 kg/m<sup>2</sup>). No hubo diferencia significativa en el uso de medicamentos en ambos grupos o en la variable bioqu&#237;mica relacionada con la ingesta diet&#233;tica.</p>
      <p>
        <bold>Ingesta diet&#233;tica</bold>
      </p>
      <p>Se observ&#243; que las dietas con restricci&#243;n de ingesta de sodio indujeron un menor consumo de prote&#237;nas, f&#243;sforo, hierro, zinc, selenio y vitamina B12. El subgrupo I de pacientes tuvo una mayor ingesta por kg de peso de calor&#237;as totales, prote&#237;nas, grasas y selenio que el subgrupo II en ambas fases. Despu&#233;s de una prescripci&#243;n de dieta con bajo nivel de sodio para pacientes del subgrupo I, se observ&#243; tambi&#233;n una disminuci&#243;n en el consumo de hierro, zinc y sodio (<xref ref-type="table" rid="es_15t02-body2">Tabla 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_15t02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n antropom&#233;trica</bold>
      </p>
      <p>Despu&#233;s de una semana, la dieta con bajo nivel de sodio caus&#243; una reducci&#243;n del peso y, por consiguiente, una disminuci&#243;n en el IMC. Despu&#233;s de dos semanas, el subgrupo II de pacientes continu&#243; perdiendo peso, mientras que los pacientes del subgrupo I pararon de perderlo.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis bioqu&#237;mico</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis de todos los pacientes mostr&#243; que la dieta con bajo nivel de sodio fue la responsable por un aumento de la aldosterona s&#233;rica, norepinefrina plasm&#225;tica, nitrato plasm&#225;tico, urea s&#233;rica, pero tambi&#233;n por una disminuci&#243;n en el HLDL-C (<xref ref-type="fig" rid="es_15f02-body2">Figura 2</xref>). En el subgrupo I, la dieta con bajo nivel de sodio aument&#243; los niveles de norepinefrina plasm&#225;tica, renina, aldosterona s&#233;rica, nitrato, urea s&#233;rica, calcio s&#233;rico y d&#233;bito urinario (<xref ref-type="fig" rid="es_15f03-body2">Figura 3</xref>). No se observ&#243; ning&#250;n cambio en los niveles de sodio en la orina de 24 horas. En los pacientes del subgrupo I, el retorno a la ingesta de 6 g de sal/d&#237;a produjo niveles m&#225;s bajos de norepinefrina plasm&#225;tica, calcio s&#233;rico y colesterol total. En el subgrupo II, los pacientes sometidos a la dieta con bajo nivel de sodio presentaron reducci&#243;n de sodio en la orina, colesterol total s&#233;rico, HDL-C y tambi&#233;n IL-6 plasm&#225;tica. En el subgrupo II, el mantenimiento de una dieta con bajo nivel de sodio caus&#243; una reducci&#243;n adicional en el colesterol total s&#233;rico (<xref ref-type="table" rid="es_15t03-body2">Tabla 3</xref> - <xref ref-type="fig" rid="es_15f04-body2">Figura 4</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_15f02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_15f03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_15t03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_15f04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Calidad de vida</bold>
      </p>
      <p>Las prescripci&#243;n de una dieta con bajo nivel de sodio mejor&#243; la calidad de vida en todos los pacientes (14,78&#177;2,09 para 11,28&#177;1,97; p &lt;0,05) y tambi&#233;n en el an&#225;lisis de subgrupos (subgrupo I: 14,04&#177;3,07 para 12,92&#177;2,93; p &lt;0,05; subgrupo II: 14,64&#177;2,90 para 9,64&#177;2,64, p &lt;0,05).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los principales hallazgos de esta investigaci&#243;n fueron que, la orientaci&#243;n de utilizar 2 g de sal/d&#237;a por 7 d&#237;as, result&#243; en una reducci&#243;n de la ingesta de: a) sodio s&#233;rico, b) prote&#237;na, c) HDL-C, d) selenio, e) hierro, f) zinc y g) vitamina B12, y en un aumento de: h) norepinefrina plasm&#225;tica, i) aldosterona s&#233;rica y j) urea s&#233;rica. Adem&#225;s de ello, la dieta de bajo nivel de sodio aument&#243; k) nitrato plasm&#225;tico, l) calida de vida; y m) redujo el peso. El IMC parece interferir en la respuesta por dos razones. En los pacientes con IMC m&#225;s bajo (IMC = 26,2&#177;0,7 kg/m<sup>2</sup>) la dieta aguda de 2 g sal redujo el peso, sodio s&#233;rico y aument&#243; la norepinefrina plasm&#225;tica, renina plasm&#225;tica, aldosterona s&#233;rica, urea s&#233;rica, calcio s&#233;rico y nitrato plasm&#225;tico. Por otro lado, en los pacientes con IMC m&#225;s alto (IMC = 28&#177;0,6 kg/m<sup>2</sup>) la dieta restricta de 2 g de sal redujo el sodio urinario, IL-6 plasm&#225;tica, colesterol total y HDL-C s&#233;ricos. La reducci&#243;n observada en la concentraci&#243;n de sodio s&#233;rico est&#225; en desacuerdo con otras publicaciones con relaci&#243;n a la hipertensi&#243;n esencial<sup>9</sup>. Los mecanismos para explicar la reducci&#243;n del sodio s&#233;rico podr&#237;an incluir la restricci&#243;n de la ingesta de sodio, p&#233;rdida de sodio debido al uso de diur&#233;ticos y hemodiluci&#243;n<sup>10</sup>.</p>
      <p>Con todo, la consiguiente hiponatremia podr&#237;a tener efectos nocivos potenciales, ya que fue identificada en varios estudios como un factor de riesgo para el aumento de la morbilidad y mortalidad en pacientes con insuficiencia card&#237;aca (IC). Pacientes hiponatr&#233;micos con IC tiene un peor pron&#243;stico, tasas significativamente m&#225;s altas de complicaciones importantes y mortalidad cuando se los compara con pacientes normonatr&#233;micos con IC<sup>11</sup>. Niveles m&#225;s bajos de sodio s&#233;rico, en el ingreso, fueron predictores de un aumento en el n&#250;mero de d&#237;as de hospitalizaci&#243;n debido a causas cardiovasculares y aumento de la mortalidad (en 60 d&#237;as despu&#233;s del alta hospitalaria)<sup>12</sup>. La hiponatremia observada en estos estudios puede haberse visto influida por la restricci&#243;n de la ingesta de sodio, aunque la restricci&#243;n de 2 g de sodio/d&#237;a sea com&#250;nmente prescripta en la IC. Finalmente, nuestra hip&#243;tesis es que lo mismo est&#233; sucediendo en la pr&#225;ctica cl&#237;nica.</p>
      <p>Nuestros hallazgos con relaci&#243;n al incremento en la norepinefrina plasm&#225;tica y aldosterona s&#233;rica est&#225;n de acuerdo con otros estudios<sup>13-15</sup>. Los mecanismos para explicar la activaci&#243;n neurohormonal despu&#233;s de la restricci&#243;n de sodio y, por consiguiente, inducci&#243;n a la hiponatremia, incluyen la disminuci&#243;n de la estimulaci&#243;n de los mecanorreceptores en el ventr&#237;culo izquierdo (VI), seno carot&#237;deo, arco a&#243;rtico y arteriolas renales aferentes, llevando al aumento de la descarga simp&#225;tica y neurohormonal. Adem&#225;s de ello, se puede crear un c&#237;rculo vicioso, pues el aumento de las concentraciones de angiotensina II y aldosterona en la IC conlleva la disminuci&#243;n de la entrega de sodio y agua al ducto colector. Todo eso, combinado con la resistencia a la acci&#243;n de los p&#233;ptido natriur&#233;tico, resulta en la deficiencia de excreci&#243;n de agua libre e hiponatremia<sup>12</sup>.</p>
      <p>La activaci&#243;n neurohormonal puede tener efectos nocivos en casos de IC, porque el aumento de la activaci&#243;n neurohormonal en pacientes hiponatr&#233;micos puede contribuir para una mayor mortalidad en esa poblaci&#243;n<sup>11</sup>. Adem&#225;s de ellos, altas concentraciones de catecolaminas, renina, angiotensina II, aldosterona y vasopresina podr&#237;an contribuir para el progresivo remodelado y empeoramiento de la IC.</p>
      <p>Parece haber sido demostrado por primera vez, que sea de nuestro conocimiento, que la restricci&#243;n de sodio puede determinar una menor ingesta de prote&#237;na, zinc, selenio, hierro y vitamina B12 en caso de IC. Nuestro relato de reducci&#243;n en la ingesta de prote&#237;na est&#225; de acuerdo con publicaciones para prevenci&#243;n de hipertensi&#243;n sist&#233;mica<sup>16</sup>. El presente estudio demostr&#243; que la restricci&#243;n de sodio result&#243; en una menor ingesta de energ&#237;a total, calcio, carbohidrato, prote&#237;na, grasa total, hierro, potasio, f&#243;sforo, zinc, riboflavina y tiamina. Nosotros quer&#237;amos averiguar si una dieta de restricci&#243;n de sodio con ingesta de 2 g de sal/d&#237;a podr&#237;a haber conducido a una dieta no palatable. Estos pacientes tienen que enfrentar la mala absorci&#243;n, falta de apetito debido a edema e hipomotilidad g&#225;strica e intestinal, adem&#225;s de sequedad de boca y alteraciones en el paladar. Un efecto directo del bajo sodio s&#233;rico en el apetito todav&#237;a no ha sido demostrado<sup>17</sup>. La ingesta reducida de prote&#237;nas y otros nutrientes, el aumento en el catabolismo en la IC y el estr&#233;s en el m&#250;sculo respiratorio<sup>18</sup> podr&#237;an contribuir para el desarrollo de caquexia card&#237;aca.</p>
      <p>La caquexia est&#225; asociada con un mal pron&#243;stico para pacientes con IC y puede resultar en tratamientos radicales, tales como trasplante card&#237;aco<sup>19</sup>. La reducci&#243;n en la ingesta de hierro, folato y vitamina B12 podr&#237;a contribuir para la aparici&#243;n de anemia en casos de IC. Esta anemia puede estar asociada con otros factores, tales como: mala absorci&#243;n intestinal, proteinuria, uso cr&#243;nico de aspirina, gastritis ur&#233;mica, reducci&#243;n en la captaci&#243;n intestinal de hierro, depresi&#243;n medular y alteraci&#243;n del metabolismo del hierro de enfermedad cr&#243;nica<sup>20,21</sup>. Witte et al<sup>22</sup> demostraron que entre los diferentes grupos de pacientes estudiados, el 6% presentaban deficiencia de vitamina B12, el 13% ten&#237;an deficiencia de hierro, y el 8%, deficiencia de folato. En otro estudio, el 17% de los pacientes estaban an&#233;micos y el 21% ten&#237;an anemia ferropriva<sup>23</sup>. La anemia se ha asociado con deficiencia de clase funcional y alta mortalidad en IC<sup>24</sup>.</p>
      <p>La reducci&#243;n en la ingesta de selenio puede estar asociada a un deterioro en la capacidad de ejercicio. El selenio es un elemento traza esencial y uno de sus papeles principales es ser un antioxidante en la enzima glutationa peroxidasa, adem&#225;s de ser el principal antioxidante intracelular. La baja concentraci&#243;n de zinc se correlaciona con la ingesta de la medicaci&#243;n cardiovascular y tambi&#233;n con la reducci&#243;n de la prote&#237;na nutricional. Tambi&#233;n est&#225; asociada a concentraciones m&#225;s altas de peroxidasa lip&#237;dica, un marcador de estr&#233;s oxidativo, sugiriendo que el zinc act&#250;a como un antioxidante<sup>25</sup>.</p>
      <p>Nuestra observaci&#243;n del aumento en los niveles de nitrato, despu&#233;s de la dieta de 2g de sodio, podr&#237;a sugerir que &#233;ste sea un mecanismo compensatorio. &#201;ste servir&#237;a para compensar el aumento en la vasoconstricci&#243;n resultante de activaci&#243;n neurohormonal - demostrado por las altas concentraciones de catecolaminas y aldosterona. No obstante, no se conoce si un aumento en la concentraci&#243;n de &#243;xido n&#237;trico puede ser beneficioso o agravar los casos de IC<sup>26</sup>. La reducci&#243;n en la producci&#243;n de &#243;xido n&#237;trico es s&#243;lo una manifestaci&#243;n de disfunci&#243;n endotelial en el caso de hipertensi&#243;n pulmonar. El &#243;xido n&#237;trico puede actuar mediante una serie de mecanismos adicionales, tales como muerte celular programada, efectos citot&#243;xicos o modulaci&#243;n del consumo de ox&#237;geno del miocito, los cuales pueden resultan en disfunci&#243;n card&#237;aca o mal pron&#243;stico en pacientes con IC<sup>27</sup>.</p>
      <p>El aumento en los niveles de urea podr&#237;a ser debido al catabolismo aumentado, deficiencia de la funci&#243;n renal o ambos<sup>9</sup>. La ingesta reducida de sodio o la vasoconstricci&#243;n causada por una activaci&#243;n neurohormonal podr&#237;a provocar la hipovolemia. El desarrollo del s&#237;ndrome cardiorrenal puede ser importante, porque este s&#237;ndrome est&#225; relacionado con un deterioro en el pron&#243;stico de la IC, seguido de hiponatremia, como se observara en nuestra poblaci&#243;n<sup>4</sup>.</p>
      <p>La mejora aguda observada en la calidad de vida puede explicarse por una reducci&#243;n en la congesti&#243;n pulmonar y por el seguimiento del protocolo, que muestra que el monitoreo puede tener una impacto en la percepci&#243;n de la calidad de vida en la IC. Con todo, nuestros resultados est&#225;n en desacuerdo con los datos publicados, mostrando ausencia de correlaci&#243;n entre el sodio s&#233;rico y la respuesta de calidad de vida<sup>12</sup>.</p>
      <p>Estudios epidemiol&#243;gicos han mostrado una fuerte correlaci&#243;n entre obesidad y aumento de riesgo de enfermedad cardiovascular y mortalidad en la poblaci&#243;n en general. El IMC aumentado est&#225; asociado con un aumento de riesgo de IC. No obstante, en contraste con lo que se observa en la poblaci&#243;n en general, Curtis et al.<sup>27</sup> descubri&#243; que pacientes con IC y sobrepeso tienen un menor riesgo de muerte, cuando se lo compara con pacientes con peso saludable. Estos hallazgos confirman la existencia de una "paradoja de la obesidad" en pacientes con IC conocida<sup>27</sup>. Sin embargo, si la obesidad es protectora, entonces las tentativas de p&#233;rdida de peso podr&#237;an estar asociadas con aumento del riesgo de mortalidad<sup>26</sup>. Nuestros resultados sugieren que los pacientes con IC obesos y no obesos pueden tener respuestas diferentes a las intervenciones y, una hip&#243;tesis atractiva, es que ello podr&#237;a influir en el pron&#243;stico de la IC. Como evidencia, en nuestro estudio, la restricci&#243;n de la ingesta de sodio llev&#243; a la activaci&#243;n neurohormonal s&#243;lo en pacientes con bajo IMC.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones del estudio</bold>
      </p>
      <p>Aunque el seguimiento de corto plazo sea limitado, &#233;ste es necesario para el desarrollo de un estudio de seguridad de largo plazo, que incluir&#237;a un procedimiento no usual en IC. De esta forma, nuestros resultados justifican un estudio aleatorio de largo plazo que probar&#237;a una dieta con ingesta normal de sodio en el tratamiento de la IC. Aunque la corta duraci&#243;n sea una limitaci&#243;n en este estudio, &#233;sta es suficiente para demostrar los cambios en los datos antropom&#233;tricos, bioqu&#237;micos y diet&#233;ticos. Adem&#225;s de la aleatorizaci&#243;n, las otras limitaciones fueron las diferencias relacionadas con algunas caracter&#237;sticas, tales como IMC, FEVI y etiolog&#237;a de la miocardiopat&#237;a dilatada entre los dos subgrupos del estudio. En este estudio se incluyeron pacientes ambulatorios asintom&#225;ticos o con s&#237;ntomas leves, siempre que estuvieran cl&#237;nicamente estables. Los pacientes seleccionados representan una muestra t&#237;pica de pacientes estables sometidos a seguimiento ambulatorio.</p>
      <p>El autorelato de consumo de alimentos se podr&#237;a interpretar como una limitaci&#243;n. Con todo, este m&#233;todo parece ser el m&#225;s adecuado, ya que &#233;ste representa la rutina de los pacientes ambulatorios.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este estudio prospectivo muestra que, a pesar de la mejora aguda en la calidad de vida, la dieta de restricci&#243;n de 2 g de sal/d&#237;a para pacientes con IC: 1) aument&#243; la activaci&#243;n neurohumoral asociada con la progresi&#243;n de la IC, tales como norepinefrina plasm&#225;tica y aldosterona s&#233;rica; 2) redujo el consumo de alimentos; 3) no alter&#243; el BNP.</p>
      <p>En conclusi&#243;n, dietas con bajo nivel de sodio pueden estar asociadas con la activaci&#243;n neurohormonal y reducci&#243;n de la ingesta de prote&#237;na. Con todo, respuestas diferentes pueden depender el IMC. La ingesta de sal para pacientes con IC debe ser individualizada, ya que la respuesta a la ingesta de sal diet&#233;tico puede variar entre individuos diferentes. De esta forma, son necesarios otros estudios para probar la restricci&#243;n de la ingesta de sal por per&#237;odos prolongados.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La FAPESP financi&#243; el presente estudio.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de la tesis de maestr&#237;a de Miyoko Nakasato de la HC FMUSP.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Is the low-sodium diet actually indicated for all patients with stable heart failure?</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Although a low-sodium diet is indicated for heart failure HF, there is no evidence this dietary restriction is beneficial to all patients. OBJECTIVE: To prospectively study the acute effectsof a low-sodium diet in patients (pts) with heart failure (HF). METHODS: Fifty stable outpatients with mild to moderate HF who reported previously consuming 6.6 g table salt/day were studied. In Phase 1, all pts were submitted to a diet with 2 g of salt during 7 days, followed by randomization in 2 subgroups (Phase 2): one to receive 6 g of salt (subgroup 1) and the other, 2 g of salt/day for 7 days (subgroup II). RESULTS: Phase 1: the diet with 2 g of salt reduced the BMI, plasma and urinary sodium, protein consumption, iron, zinc, selenium and vitamin B12; it increased plasma levels of norepinephrine, nitrate, serum aldosterone and improved quality of life. Phase 2: for pts with low BMI, the use of 6 g salt/day acutely decreased the levels of norepinephrine, albumin and cholesterol in plasma. No difference was observed in pts with higher BMI. CONCLUSION: The diet with 2 g salt/day for pts with HF increased the neurohormonal activation associated to HF progression. The BMI can influence the response to the neurohormonal activation in a low-sodium diet in pts with HF. Further studies to test salt restriction for longer periods are recommended.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Diet, sodium-restricted</kwd>
        <kwd>heart failure</kwd>
        <kwd>sodium chloride</kwd>
        <kwd>dietary</kwd>
        <kwd>neurohormonal activation</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Is the low-sodium diet actually indicated for all patients with stable heart failure?</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Miyoko Nakasato; C&#233;lia M. C. Strunk; Guilherme Guimar&#227;es; Marcos V. C. Rezende; Edimar A. Bocchi</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Although a low-sodium diet is indicated for Heart Failure (HF), there is no evidence this dietary restriction is beneficial to all patients.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To prospectively study the acute effectsof a low-sodium diet in patients (pts) with heart failure (HF).</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Fifty stable outpatients with mild to moderate HF who reported previously consuming 6.6 g table salt/day were studied. In Phase 1, all pts were submitted to a diet with 2 g of salt during 7 days, followed by randomization in 2 subgroups (Phase 2): one to receive 6 g of salt (subgroup 1) and the other, 2 g of salt/day for 7 days (subgroup II).</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Phase 1: the diet with 2 g of salt reduced the BMI, plasma and urinary sodium, protein consumption, iron, zinc, selenium and vitamin B12; it increased plasma levels of norepinephrine, nitrate, serum aldosterone and improved quality of life. Phase 2: for pts with low BMI, the use of 6 g salt/day acutely decreased the levels of norepinephrine, albumin and cholesterol in plasma. No difference was observed in pts with higher BMI</p>
      <p><bold>CONCLUSIONS</bold>: The diet with 2 g salt/day for pts with HF increased the neurohormonal activation associated to HF progression. The BMI can influence the response to the neurohormonal activation in a low-sodium diet in pts with HF. Further studies to test salt restriction for longer periods are recommended.</p>
      <p><bold>Key-Words:</bold> Diet, sodium-restricted; heart failure; sodium chloride, dietary, neurohormonal activation.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Heart failure remains one of the most common, disabling, expensive and fatal medical conditions encountered by a wide range of generalist physicians and cardiologists<sup>1</sup>. It is widely accepted that non-pharmacological, non-device, and non-surgical treatments have an important role in the treatment of heart failure. The American Heart Association, in its public education site, advises limiting sodium intake; physicians often recommend to their heart failure patients to keep salt intake below 2g per day<sup>2</sup>. In fact, the restriction of dietary sodium to 2g daily or less can greatly assist heart failure patients in the maintenance of volume balance<sup>3</sup>.</p>
      <p>Although a reduced-sodium diet is widely advocated in the management of heart failure, there is no evidence that sodium and water restrictions are beneficial to all patients<sup>1</sup>, mainly in this modern era of stable heart failure treatment with &#223;-blockers, ACE-inhibitors, angiotensin receptor blockers (ARBs), and aldosterone receptor antagonists. Moreover, the adequate amount is difficult to be established<sup>4</sup> An undesirable consequence of this restriction is malnutrition, which may happen when patients who already have poor appetites are subjected to unpalatable diets. Furthermore, an exaggerated restriction associated with the use of diuretics can, theoretically, result in the worsening of azotemia and cardiorenal syndrome. In addition, hypovolemia can lead to neurohormonal activation, with deleterious effects to the health of heart failure patients. Furthermore, it seems clear that a more realistic target for sodium intake should be investigated to benefit heart failure patients and avoid adverse effects.</p>
      <p>Therefore, the proposition of the present study is to evaluate the hypothesis that a low-sodium diet, associated with the standard treatment for systolic heart failure, may not be beneficial to all patients with this condition.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Study subjects</bold>
      </p>
      <p>Between January and July 2002, 50 outpatients with heart failure (HF) from our Heart Failure and Heart Transplantation Ambulatory Institution were selected. All patients receiving maximized treatment through conventional therapy were in stable clinical condition. <xref ref-type="table" rid="en_15t01-body3">Table 1</xref> shows a summary of the demographic, clinical, functional, and medical characteristics of the patients.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_15t01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Inclusion criteria</bold>
      </p>
      <p>Patients were eligible for inclusion in the study if they had been diagnosed with heart failure and: 1) were in a stable compensated phase (New York Heart Association [NYHA] functional class I, II or III), 2) had left ventricular ejection fraction <underline>&lt;</underline> 40% measured by echocardiography in the last 6 months, 3) were aged <underline>&gt;</underline> 18 years, 4) were willing to adhere to the low salt diet, and 5) were likely to return to the hospital.</p>
      <p>
        <bold>Exclusion criteria</bold>
      </p>
      <p>Patients were excluded from the study if they met the following criteria: alcoholism, acute 30-day infection, creatinine concentration &gt; 2.5 mg/dl, systemic arterial hypertension &gt;180/110 mmHg, body mass index &gt; 40 kg/m<sup>2</sup>, hypertrophic cardiomyopathy, valvular heart disease requiring surgical correction, steroid or immunosuppression for 3 months, surgery in the last 3 months, medications changes in the last 15 days or (in the case of beta-blockers) 90 days, restrictive disease, significant co-morbid conditions, such as malignancies or severe obstructive lung disease.</p>
      <p>
        <bold>Study design</bold>
      </p>
      <p>All 50 subjects were investigated at baseline, after one week and after two weeks. Seven to 14 days before baseline, each patient included in the protocol had their salt intake checked; the average was 6.6g/day. After the baseline investigation, the study subjects were randomly divided in two subgroups and received instructions to undertake a low salt diet (2 g of salt/day) during 7 days. Afterwards, subgroup I was advised to increase intake to 6 g salt/day for 7 days and subgroup II was advised to maintain the intake of 2 g salt/day. Each patient was his/her own control and a comparison was made before and after the intervention. There was no control group. In addition, we analyzed the results by dividing patients in two subgroups according to BMI and response to diet.</p>
      <p>Data on plasma biochemistry, anthropometric measures, food consumption, and quality of life were obtained at baseline, after 7 days and again after 14 days (<xref ref-type="fig" rid="en_15f01-body3">Figure 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_15f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>For each individual, 24-hour urinary excretion, plasma concentration and body weight were measured at baseline and after 1 week undergoing the low-salt diet. Changes in medications or dosage were not permitted during the study. Quality-of-life questionnaires were used to study outpatients at baseline and after 1 week.</p>
      <p>The Ethics Committee of our Institution approved the protocol of the study, and the patients agreed to participate after the explanation of its nature and purpose.</p>
      <p>
        <bold>Assessment of dietary intake</bold>
      </p>
      <p>All 50 patients from both groups had weekly meetings with a dietitian, who provided dietary counseling on how to decrease the intake of sodium chloride to 2 g/d or 6 g/d. These patients received instructions from the dietitian and were advised to avoid sodium-rich foods, but to otherwise keep their dietary habits.</p>
      <p>The Burke-type dietary history method was used to provide a description of both qualitative and quantitative characteristics of the food. This information was used to estimate the usual daily food intake. To estimate energy expenditure, the Harris-Benedict equation was used to calculate basal metabolic rate; this value was then multiplied by activity factors (1.30) to determine the energy requirement for weight maintenance<sup>5</sup>. The patients were advised to maintain a fluid intake of approximately 1,000 ml during all the study phases.</p>
      <p><bold>Anthropometric assessmen</bold>t</p>
      <p>The same observer measured the height, weight and the waist circumference. Body mass index was obtained by dividing total body weight (in kilograms) by squared height (in meters). The body mass index was classified using the World's Health Organization criteria<sup>6</sup>, that is, normal range: 18.5-24.9 kg/m<sup>2</sup>;<underline>&gt;</underline> pre-obesity: 25.0-29.9 kg/m<sup>2</sup>; obesity class I: 30.0-34.9 kg/m<sup>2</sup>; obesity class II: 35.0-39.9 kg/m<sup>2</sup>; obesity class III: <underline>&gt;</underline> 40.0 kg/m<sup>2</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Biochemical analysis</bold>
      </p>
      <p>Venous blood samples were collected for norepinephrine, epinephrine, aldosterone, renin activity, B-type natriuretic peptide (BNP), IL-6, plasma nitrate, sodium, potassium, calcium, glucose, albumin, cholesterol, high-density lipoprotein cholesterol-HDL-C, triacylglycerol, urea, creatinine, iron, low-density lipoprotein cholesterol-LDL-C, and total iron-binding capacity, and transferrin measurements. Furthermore, 24-h urine collections (for sodium) were carried out in the low-salt and moderate sodium diet subgroups, at baseline and after a 7-day period.</p>
      <p>
        <bold>Quality of life</bold>
      </p>
      <p>Quality of life was measured by means of the Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire (LihFE)<sup>7,8</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Statistical Analysis</bold>
      </p>
      <p>All analyses were performed with the commercially available software SPSS 11.5 for Windows (SPSS Inc., Chicago, IL, USA). Continuous variables were expressed as means &#177; SEM, and categorical variables were presented as absolute and relative frequencies. The Student's <italic>t</italic> test was used to analyze the comparison between groups with normal distribution. The Mann-Whitney test was used for non-parametric variables. Additionally, the analysis of variance (ANOVA) was used for repeated measures. Pearson's Correlation Coefficients were used to assess continuous variables. A p-value less than 0.05 was considered statistically significant.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Among the 50 patients studied, 37 (74%) were overweight, as determined by body mass index (BMI). Of these 37 patients, 21 (42%), 13 (26%) and 3 (6%) were pre-obese, obesity class I and obesity class II, respectively. Only one subject complained about dizziness and weakness during the low salt diet, but remained until the end of the study.</p>
      <p>Despite randomization, the patients from subgroup II had a higher body mass index, a bigger arm circumference and a better left-ventricular ejection fraction. The etiology of the myocardiopathy in the patients from subgroup II was predominantly hypertensive, whereas in subgroup I, it was idiopathic. Patients were divided in two subgroups based on BMI: lower BMI patients (BMI = 26.2&#177;0.7 kg/m<sup>2</sup>) and higher BMI patients (BMI = 28&#177;0.6 kg/m<sup>2</sup>).</p>
      <p>There was no significant difference regarding the use of medication in either subgroup or in the biochemical variable concerning dietary intake.</p>
      <p>
        <bold>Dietary intake</bold>
      </p>
      <p>It was observed that salt-restriction diets induced a lower consumption of protein, phosphorus, iron, zinc, selenium, and vitamin B12.</p>
      <p>Subgroup I patients had more intake per kg of weight of total calories, protein, fat, and selenium than those in subgroup II in both phases.</p>
      <p>After the prescription of the low-salt diet to the patients from subgroup I, a decrease in the intake of iron, zinc and sodium was also observed (<xref ref-type="table" rid="en_15t02-body3">Table 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_15t02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Anthropometric assessment</bold>
      </p>
      <p>After 1 week, the low-salt diet caused weight reduction and, consequently, a decrease in the body mass index. After two weeks, patients from subgroup II continued to lose weight, while the patients from subgroup I stopped losing it.</p>
      <p>
        <bold>Biochemical analysis</bold>
      </p>
      <p>The analysis of all patients showed that the low-salt diet was responsible for an increase in serum aldosterone, plasma norepinephrine, plasma nitrate, serum urea, but also for a decrease in HDL-C (<xref ref-type="fig" rid="en_15f02-body3">Figure 2</xref>). In subgroup I, the low-salt diet increased the levels of plasma norepinephrine, renin, serum aldosterone, nitrate, serum urea, serum calcium, and urine output (<xref ref-type="fig" rid="en_15f03-body3">Figure 3</xref>). No changes were observed in 24-hour urinary sodium levels. In the patients from subgroup I, the return to the 6g-salt/day intake resulted in lower levels of plasma norepinephrine, serum calcium and total cholesterol. In subgroup II, patients receiving the low-salt diet had reduced urinary sodium, total serum cholesterol, HDL-C, and also plasma IL-6. In subgroup II, the maintenance of a low-salt diet caused an additional reduction in total serum cholesterol (<xref ref-type="table" rid="en_15t03-body3">Table 3</xref>-<xref ref-type="fig" rid="en_15f04-body3">Figure 4</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_15f02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_15f03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_15t03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_15f04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0092-00015-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Quality of life</bold>
      </p>
      <p>The prescription of the low-salt diet improved the quality of life in all patients (14.78&#177;2.09 to 11.28&#177;1.97; p&lt;0.05) and also in the subgroup analysis (subgroup I: 14.04 &#177;3.07 to 12.92&#177;2.93; p&lt;0.05; subgroup II: 14.64&#177;2.90 to 9.64&#177;2.64, p&lt;0.05).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The main findings of this investigation were that the recommendation to use 2g salt/day for 7 days resulted in a decrease in the intake of: a) serum sodium, b) protein , c) HDL-C, d) selenium , e) iron , f) zinc , g) and vitamin B12, as well as an increase in: h) plasma norepinephrine, i) serum aldosterone and j) serum urea.</p>
      <p>Furthermore, it increased k) plasma nitrate, l) quality of life: and m) reduced weight (2). BMI seems to interfere in the response for two reasons. In patients with lower BMI (BMI = 26.2&#177;0.7 kg/m<sup>2</sup>), the acute 2g-salt diet reduced the weight, serum sodium and increased plasma norepinephrine, plasma renin, serum aldosterone, serum urea, serum calcium and plasma nitrate, whereas in patients with higher BMI (BMI = 28&#177;0.6 kg/m<sup>2</sup>), the strict 2g-salt diet reduced urinary sodium, plasma IL-6, serum total cholesterol and HDL-C.</p>
      <p>The observed reduction in serum sodium concentration is in disagreement with other publication on essential hypertension<sup>9</sup>. Mechanisms to explain the reduction in serum sodium could include restriction of sodium intake, loss of sodium due to the use of diuretics, and hemodilution<sup>10</sup>. However, the consequent hyponatremia could have potential deleterious effects, as it has been identified in several studies as a risk factor for increased morbidity and mortality in patients with heart failure. Hyponatremic patients with heart failure have poorer prognosis, significantly higher rates of major complications and mortality when compared to normonatremic patients with heart failure<sup>11</sup>. Lower concentrations of serum sodium at admission were a predictor of an increased number of hospitalization days due to cardiovascular causes and increased mortality (within 60 days of hospital release)<sup>12</sup>. The hyponatremia observed in these studies might have been influenced by the sodium intake restriction, although a restriction of 2g of sodium per day is commonly prescribed in heart failure. Finally, our hypothesis is that the same might be happening in clinical practice.</p>
      <p>Our findings concerning the increase in plasma norepinephrine and serum aldosterone are in accordance with other studies<sup>13-15</sup>. Mechanisms to explain the neurohormonal activation after sodium restriction and, consequently, hyponatremia induction, include decreased stimulation of mechanoreceptors in the left ventricle, carotid sinus, aortic arch, and renal afferent arterioles, leading to increased sympathetic and neurohormonal discharge. Moreover, a vicious cycle can be created, as increased angiotensin II and aldosterone concentrations in heart failure lead to decreased sodium and water delivery to the collecting duct. All this, combined with resistance to the natriuretic peptide action, results in the impairment of free-water excretion and hyponatremia<sup>12</sup>.</p>
      <p>The neurohormonal activation can have deleterious effect in cases of heart failure, as the increased neurohormonal activation in hyponatremic patients may contribute to the higher mortality in this population<sup>11</sup>. Additionally, high concentrations of catecholamines, renin, angiotensin II, aldosterone, and vasopressin could contribute to the progressive remodeling and worsening of heart failure.</p>
      <p>It seems that it has been demonstrated for the first time, as far as we know, that sodium restriction may determine a lowered intake of protein, zinc, selenium, iron, and vitamin B12 in heart failure cases. Our reported reduction in protein intake is in accordance with a publication on the prevention of systemic hypertension<sup>16</sup>. In this study, it was demonstrated that the sodium restriction determined a lower intake of total energy, calcium, carbohydrate, protein, total fat, iron, potassium, phosphorus, zinc, riboflavin, and thiamine. We would speculate that a 2g sodium restriction could have led to an unpalatable diet. These patients have to deal with malabsorption, lack of appetite due to edema and hypomotility of the stomach and intestines, in addition to suffering from dry mouth and taste abnormalities. A direct effect of low serum sodium on appetite has not been demonstrated yet<sup>17</sup>. The reduced intake of protein and other nutrients, the increased catabolism in heart failure and the stress on the respiratory muscle<sup>18</sup> could contribute to the development of cardiac cachexia.</p>
      <p>Cachexia is associated with a poor outcome for patients with heart failure and may result in radical treatments, such as heart transplantation<sup>19</sup>. The reduction in the intake of iron, folate and vitamin B12 could contribute to the onset of anemia in cases of heart failure. This anemia may be associated with other factors such as: gastrointestinal malabsorption, proteinuria, chronic aspirin use, uremic gastritis, reduced intestinal iron uptake, bone marrow depression, and altered iron metabolism of chronic disease<sup>20,21</sup>. Witte et al<sup>22</sup> demonstrated that among different groups of studied patients, 6% had vitamin B12 deficiency, 13% had iron deficiency and 8% had folate deficiency. In another study, 17% of the patients were found to be anemic and 21% had anemia caused by iron deficiency<sup>23</sup>. Anemia has been associated with functional class impairment and high mortality in heart failure<sup>24</sup>.</p>
      <p>The reduction in selenium intake can be associated with worsening of exercise capacity. Selenium is an essential trace element and one of its main roles is to be an antioxidant in the glutathione peroxidase enzyme, in addition to being the major intracellular antioxidant. Low zinc concentrations correlate with cardiovascular medication and also with reduced nutritional protein intake. It is also associated with higher concentrations of lipid peroxidase, a marker of oxidative stress, suggesting that zinc acts as an antioxidant<sup>25</sup>.</p>
      <p>Our observation of the increment in nitrate levels after a 2g-sodium diet could suggest that it might be a compensatory mechanism. It would serve to counteract the increase in vasoconstriction resulting from neurohormonal activation - demonstrated by high concentrations of catecholamines and aldosterone. However, it is not known whether an increase in nitric oxide concentrations may be beneficial or aggravating to heart failure cases<sup>26</sup>. A decreased nitric oxide production is only one manifestation of endothelial dysfunction in the case of pulmonary hypertension. Nitric oxide can act via a number of additional mechanisms, such as programmed cell death, cytotoxic effects or modulation of myocyte oxygen consumption, all of which may result in impaired cardiac function and prognosis in patients with heart failure<sup>27</sup>.</p>
      <p>The increase in urea levels could be due to an accelerated catabolism, impairment of renal function, or both<sup>9</sup>. The reduced sodium intake or the vasoconstriction caused by a neurohormonal activation would cause this hypovolemia. The development of cardiorenal syndrome may be important, as this syndrome is related to a worsened prognosis in heart failure, followed by hyponatremia, as observed in our population<sup>4</sup>.</p>
      <p>The observed acute improvement in quality of life could be explained by a reduction in pulmonary congestion and by protocol follow-up, which shows that monitoring can have an impact on the perception of quality of life in heart failure. However, our results are in disagreement with published data showing absence of correlation between serum sodium and quality of life response<sup>12</sup>.</p>
      <p>Epidemiological studies have shown a strong association between obesity and increased risk of cardiovascular disease and mortality in the general population. Increased BMI is associated with an increased risk of heart failure. However, in contrast to what is observed in the general population, Curtis et al<sup>27</sup> found out that overweight patients with heart failure have a lower risk of death, when compared to patients who have a healthy weight. These findings confirm the existence of an "obesity paradox" among patients with established heart failure<sup>27</sup>. However, if obesity is protective, then loss of weight attempts could be associated with increased mortality risk<sup>26</sup>. Our results suggest that the obese and the non-obese patients with heart failure may have different responses to interventions and, one attractive hypothesis is that it could influence the prognosis of heart failure. As evidence, in our study, the sodium restriction led to neurohormonal activation only in individuals with low body mass index.</p>
      <p>
        <bold>Study limitations</bold>
      </p>
      <p>Even though the short-term follow-up is limited, it is necessary for the development of a long-term safety study that would include a non-usual procedure in HF. Hence, our results justify a long-term randomized study that would test a diet with normal salt-intake in the treatment of heart failure. Despite the fact that the short duration is a limitation of this study, it is sufficient to demonstrate the change in anthropometric, biochemical and dietary data. In addition to randomization, the other limitations were the differences regarding some characteristics, such as body mass index, left ventricular ejection fraction and etiology of dilated cardiomyopathy between the two study subgroups. Outpatients without symptoms or with mild symptoms, as long as they were clinically stable, were included in this study. The selected patients represent a typical sample of stable outpatients undergoing ambulatory follow-up.</p>
      <p>Self-reporting of food consumption could be interpreted as a limitation. Nevertheless, this method seems to be the most suitable, as it represents the outpatients' routine.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>This prospective study shows that, despite the acute improvement in quality of life, the 2g-salt/day restriction diet for patients with HF:</p>
      <p>1) increased neurohumoral activation associated with progression of HF, such as plasma norepinephrine and serum aldosterone,</p>
      <p>2) reduced food consumption,</p>
      <p>3) did not change the BNP.</p>
      <p>In conclusion, low-salt diets can be associated with neurohormonal activation and reduction in protein intake. However, different responses may depend on the body mass index. The salt intake for patients with heart failure should be individualized, as the response to dietary salt can be distinct between different subjects. Therefore, further studies testing dietary salt restriction for longer periods are recommended.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPESP.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Miyoko Nakasato, from FMUSP.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
