<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">vjNhsRSgg5hZ8xzBhdqbrwv</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000100008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400108</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000100008</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Varfarina e femprocumona: experi&#234;ncia de um ambulat&#243;rio de anticoagula&#231;&#227;o</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Leiria</surname>
            <given-names>Tiago Luiz Luz</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pellanda</surname>
            <given-names>Lucia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Miglioranza</surname>
            <given-names>Marcelo Haertel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sant'Anna</surname>
            <given-names>Roberto Tofani</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Becker</surname>
            <given-names>Lucas S.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Magalh&#227;es</surname>
            <given-names>Eros</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lima</surname>
            <given-names>Gustavo Glotz de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>41</fpage>
      <lpage>45</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>22</day>
          <month>01</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>09</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>13</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Os anticoagulantes orais s&#227;o amplamente utilizados na cardiologia. Contudo, uma avalia&#231;&#227;o sobre o seu uso na pr&#225;tica cl&#237;nica ainda &#233; necess&#225;ria. OBJETIVOS: Descrever as diferen&#231;as na manuten&#231;&#227;o do controle da anticoagula&#231;&#227;o, bem como a incid&#234;ncia de eventos hemorr&#225;gicos e tromboemb&#243;licos entre os usu&#225;rios de varfarina e femprocumona. M&#201;TODOS: Estudo de coorte n&#227;o concorrente de 127 pacientes em uso de anticoagula&#231;&#227;o oral. RESULTADOS: A femprocumona foi o anticoagulante mais utilizado em 60% dos pacientes. A preval&#234;ncia de INR&lt;2 na &#250;ltima consulta era maior entre os usu&#225;rios de varfarina (46% vs. 19,5%; p&lt;0,001). Durante o seguimento, os usu&#225;rios da femprocumona estiveram dentro dos n&#237;veis terap&#234;uticos em 60,7% do per&#237;odo em compara&#231;&#227;o com 45,6% dos usu&#225;rios da Varfarina (OR:1,84;CI95%:1,59-2,13;p&lt;0,001). A incid&#234;ncia de sangramentos foi de 5,3/100 pacientes/ano no grupo da femprocumona contra 18,8/100 pacientes/anos no grupo varfarina (RR:3,5;CI95%:1,87-6,48;p&lt;0,001). CONCLUS&#195;O: Pacientes que faziam uso da varfarina permaneceram em n&#237;veis subterap&#234;uticos por um maior per&#237;odo, contudo tamb&#233;m apresentaram mais eventos hemorr&#225;gicos. Usu&#225;rios da femprocumona eram mais jovens e estavam utilizando a anticoagula&#231;&#227;o oral por um per&#237;odo maior, tendo apresentado menos efeitos adversos dessas medica&#231;&#245;es.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>varfarina</kwd>
        <kwd>femprocumona</kwd>
        <kwd>anticoagulantes</kwd>
        <kwd>hemorragia</kwd>
        <kwd>anticoagulantes</kwd>
        <kwd>anticoagulantes</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> CORONARIOPATIA AGUDA</p>
    <p>
      <bold>Varfarina e femprocumona: experi&#234;ncia de um ambulat&#243;rio de anticoagula&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Tiago Luiz Luz Leiria; Lucia Pellanda; Marcelo Haertel Miglioranza; Roberto Tofani Sant'Anna; Lucas S. Becker; Eros Magalh&#227;es; Gustavo Glotz de Lima</bold>
    </p>
    <p>Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul / FUC, Porto Alegre, RS, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Os anticoagulantes orais s&#227;o amplamente utilizados na cardiologia. Contudo, uma avalia&#231;&#227;o sobre o seu uso na pr&#225;tica cl&#237;nica ainda &#233; necess&#225;ria. </p>
    <p><bold>OBJETIVOS:</bold> Descrever as diferen&#231;as na manuten&#231;&#227;o do controle da anticoagula&#231;&#227;o, bem como a incid&#234;ncia de eventos hemorr&#225;gicos e tromboemb&#243;licos entre os usu&#225;rios de varfarina e femprocumona. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudo de coorte n&#227;o concorrente de 127 pacientes em uso de anticoagula&#231;&#227;o oral. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> A femprocumona foi o anticoagulante mais utilizado em 60% dos pacientes. A preval&#234;ncia de INR&lt;2 na &#250;ltima consulta era maior entre os usu&#225;rios de varfarina (46% vs. 19,5%; p&lt;0,001). Durante o seguimento, os usu&#225;rios da femprocumona estiveram dentro dos n&#237;veis terap&#234;uticos em 60,7% do per&#237;odo em compara&#231;&#227;o com 45,6% dos usu&#225;rios da Varfarina (OR:1,84;CI95%:1,59-2,13;p&lt;0,001). A incid&#234;ncia de sangramentos foi de 5,3/100 pacientes/ano no grupo da femprocumona contra 18,8/100 pacientes/anos no grupo varfarina (RR:3,5;CI95%:1,87-6,48;p&lt;0,001). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> Pacientes que faziam uso da varfarina permaneceram em n&#237;veis subterap&#234;uticos por um maior per&#237;odo, contudo tamb&#233;m apresentaram mais eventos hemorr&#225;gicos. Usu&#225;rios da femprocumona eram mais jovens e estavam utilizando a anticoagula&#231;&#227;o oral por um per&#237;odo maior, tendo apresentado menos efeitos adversos dessas medica&#231;&#245;es.</p>
    <p><bold>Palavras chave: </bold> varfarina, femprocumona, anticoagulantes, hemorragia, anticoagulantes / administra&#231;&#227;o &amp; dosagem.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Em anos recentes, a indica&#231;&#227;o do uso de anticoagulantes orais (ACO) tem sido validada em v&#225;rios estudos cl&#237;nicos e diretrizes diferentes<sup>1-3</sup>. Condi&#231;&#245;es tais como fibrila&#231;&#227;o atrial (FA), trombose venosa profunda (TVP), embolia pulmonar, trombofilias e pr&#243;teses de valva card&#237;aca s&#227;o as principais indica&#231;&#245;es para o uso de ACO<sup>4</sup>.</p>
    <p>Os anticoagulantes orais mais comuns em uso cl&#237;nico s&#227;o os antagonistas da vitamina K varfarina e femprocumona. Ambos t&#234;m sido utilizados na pr&#225;tica m&#233;dica por mais de 50 anos<sup>5</sup>. A varfarina &#233; o &#250;nico ACO aprovado pela FDA para prescri&#231;&#227;o nos Estados Unidos da Am&#233;rica. A femprocumona tem seu uso disseminado em v&#225;rios pa&#237;ses como a Alemanha, Holanda, It&#225;lia e Brasil<sup>6</sup>.</p>
    <p>A principal diferen&#231;a farmacol&#243;gica entre as coumarinas &#233; sua meia-vida, a qual &#233; mais curta para a varfarina, aproximadamente 30 horas, <italic>versus</italic> 216 horas para a femprocumona<sup>7</sup>. Estudos na literatura comparando esses medicamentos s&#227;o escassos. Al&#233;m disso, as principais diferen&#231;as entre usu&#225;rios de varfarina e femprocumona, em rela&#231;&#227;o &#224; taxa alvo do tempo de protrombina (INR) durante o seguimento e a incid&#234;ncia de eventos adversos (emb&#243;licos e hemorr&#225;gicos), ainda n&#227;o foram descritas.</p>
    <p>Em nossa institui&#231;&#227;o, o Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul, no Brasil, aproximadamente 50 pacientes/dia s&#227;o seguidos em um ambulat&#243;rio especializado devido ao uso de ACO. O objetivo desse estudo &#233; descrever uma coorte de pacientes usando ACO, comparando as principais diferen&#231;as em rela&#231;&#227;o &#224; estabilidade de n&#237;veis de protrombina e taxas de eventos entre usu&#225;rios de varfarina e femprocumona.</p>
    <p>
      <bold>Pacientes e M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Pacientes e desenho do estudo</bold>
    </p>
    <p>Em uma coorte n&#227;o concorrente seguida em um ambulat&#243;rio de anticoagula&#231;&#227;o do Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul, 127 pacientes consecutivos tratados no ambulat&#243;rio durante o m&#234;s de abril de 2006 foram selecionados. Os valores de INR, bem como os eventos adversos foram retrospectivamente avaliados nos prontu&#225;rios de cada paciente desde a consulta cl&#237;nica &#237;ndice at&#233; o primeiro dia de uso de ACO registrado. A consulta cl&#237;nica &#237;ndice foi definida como a &#250;ltima consulta ambulatorial para ajuste do INR. Recuperamos um total de 3.485 consultas cl&#237;nicas e valores de INR.</p>
    <p>O protocolo do estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica da Institui&#231;&#227;o. Todos os pacientes concordaram em participar e assinaram o Termo de Consentimento Livre e Informado antes de sua inclus&#227;o no estudo.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>O tamanho da amostra foi calculado supondo-se que uma anticoagula&#231;&#227;o adequada resultaria em pelo menos 60% das consultas cl&#237;nicas com INR terap&#234;utico (2 a 3 para FA e outras indica&#231;&#245;es menores e 2,5 a 3,5 para pr&#243;tese de valva card&#237;aca) e o pior resultado levaria a apenas 35% das visitas nos limites terap&#234;uticos. Baseado nessas suposi&#231;&#245;es, seria necess&#225;rio ter 98 pacientes para atingir um poder de 80% com erro alfa de 5%. Escolhemos incluir 130 pacientes para compensar dados perdidos. Tr&#234;s pacientes foram exclu&#237;dos do estudo devido &#224; prontu&#225;rios m&#233;dicos incompletos.</p>
    <p>Dados cont&#237;nuos, tais como INR, meses de seguimento, idade, dose total semanal de ACO, tempo gasto no limite terap&#234;utico e diferen&#231;as entre taxas de eventos foram expressos como m&#233;dia &#177; desvio padr&#227;o e analisados atrav&#233;s de Teste <italic>t</italic> de Student ou teste de Wilcoxon-Mann-Whitney para valores n&#227;o-param&#233;tricos. Para vari&#225;veis categ&#243;ricas, expressas como n&#250;meros absolutos e porcentagens, usamos o teste de Qui-quadrado quando apropriado. A frequ&#234;ncia cumulativa de grandes e pequenos eventos hemorr&#225;gicos e emb&#243;licos foi analisada separadamente e conjuntamente pelo m&#233;todo de regress&#227;o proporcional de Cox.</p>
    <p>
      <bold>Defini&#231;&#227;o de desfecho</bold>
    </p>
    <p>Grande sangramento foi definido como aquele que necessita de transfus&#227;o de sangue, hospitaliza&#231;&#227;o, qualquer interven&#231;&#227;o m&#233;dica para parar a hemorragia ou que evoluiu para morte. Todos os outros sangramentos foram classificados como pequenos. Os eventos emb&#243;licos foram definidos como acidente vascular cerebral isqu&#234;mico (AVCisq), ataque isqu&#234;mico transit&#243;rio (TIA) e &#234;mbolos perif&#233;ricos.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Entre os 127 pacientes consecutivos estudados, 55% eram do sexo masculino e a m&#233;dia de idade era 58 &#177; 14 anos. A principal indica&#231;&#227;o para ACO foi a fibrila&#231;&#227;o atrial (FA), sendo que 37% da amostra tinha pr&#243;tese de valva card&#237;aca. A mediana de dura&#231;&#227;o da terapia com ACO foi 36 meses (1-240 meses). As caracter&#237;sticas dos pacientes e as principais diferen&#231;as entre pacientes recebendo femprocumona e aqueles recebendo varfarina s&#227;o mostradas na <xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>.</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0041-00008-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Os pacientes recebendo femprocumona para pr&#243;tese de valva card&#237;aca tinham um INR m&#233;dio mais alto do que aqueles recebendo varfarina (3,11 &#177; 1,47 <italic>versus</italic> 2,54 &#177; 1,33; p= 0,02). Para outras indica&#231;&#245;es de ACO, n&#227;o houve diferen&#231;a significante em rela&#231;&#227;o aos valores de INR entre os grupos.</p>
    <p>Na &#250;ltima consulta de seguimento, mais pacientes recebendo varfarina tinham um valor de INR &lt; 2 (como valor cr&#237;tico para INR), 46% <italic>versus</italic> 19,5% para aqueles usando femprocumona (IC95%= 10-48%; p&lt;0,001). Durante o seguimento, os pacientes recebendo femprocumona apresentavam limites terap&#234;uticos de INR em 60,7% das consultas cl&#237;nicas, comparados com apenas 45,6% daqueles recebendo varfarina (OR: 1,84; IC95%: 1,59-2,13; p=0,001).</p>
    <p>Sangramento ocorreu em 29.1% de todos os pacientes. A incid&#234;ncia total de eventos hemorr&#225;gicos foi de 15.4 eventos/100 pacientes/ano. A principal causa de grande sangramento foi ulcera p&#233;ptica ativa. Dezessete pacientes (5,5%) da coorte apresentaram evento emb&#243;lico, de forma que a incid&#234;ncia foi de 2,57 eventos/100 pacientes/ano. A <xref ref-type="table" rid="t02">Tabela 2</xref> mostra a incid&#234;ncia de eventos adversos e o risco relativo de sua ocorr&#234;ncia em usu&#225;rios de ambas as medica&#231;&#245;es.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0041-00008-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Embora menos pacientes recebendo femprocumona apresentassem eventos hemorr&#225;gicos comparados a usu&#225;rios de varfarina (p&lt;0,001), essa diferen&#231;a foi atribu&#237;da &#224; menor incid&#234;ncia de eventos de pequenos sangramentos entre usu&#225;rios de femprocumona. A incid&#234;ncia de AVCisq foi maior entre aqueles recebendo varfarina (p=0,02), bem como a ocorr&#234;ncia de ataque isqu&#234;mico transit&#243;rio (p=0,04). Outros eventos emb&#243;licos tiveram taxas similares de incid&#234;ncia em ambos os grupos estudados.</p>
    <p>Analisando somente pacientes com FA como indica&#231;&#227;o para anticoagula&#231;&#227;o, nenhuma diferen&#231;a foi encontrada na incid&#234;ncia total de eventos emb&#243;licos quando comparados os escores CHADS2 em ambos os grupos (IC95%= -0,064-1,75; p=0,068).</p>
    <p>Dois pacientes no grupo varfarina estavam tomando aspirina durante o epis&#243;dio de sangramento e um paciente estava usando aspirina e clopidogrel durante o evento hemorr&#225;gico no grupo femprocumona (p=ns). N&#227;o houve relato de uso de drogas antiinflamat&#243;rias n&#227;o-ester&#243;ides (AINEs). Ap&#243;s o ajuste para idade, doen&#231;a card&#237;aca reum&#225;tica, indica&#231;&#227;o e tempo de terapia ACO, ainda havia uma diferen&#231;a significante na incid&#234;ncia de eventos de sangramento entre os usu&#225;rios de femprocumona e varfarina (<xref ref-type="table" rid="t3">Tabela 3</xref>). A <xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1</xref> representa a taxa cumulativa de eventos de sangramento entre as medica&#231;&#245;es estudadas. Nenhum dos casos com evento de sangramento em ulcera p&#233;ptica estava tomando aspirina, clopidogrel ou AINEs.</p>
    <table-wrap id="t3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0041-00008-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0041-00008-gf01.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os antagonistas da vitamina K s&#227;o a principal classe de drogas para anticoagula&#231;&#227;o oral no mundo. Seu mecanismo de a&#231;&#227;o ocorre pela inibi&#231;&#227;o, no f&#237;gado, de sistemas enzim&#225;ticos que levam &#224; forma&#231;&#227;o de fatores de coagula&#231;&#227;o (II, VII, IX e X)<sup>5</sup>. O controle do n&#237;vel de anticoagula&#231;&#227;o &#233; feito atrav&#233;s da mensura&#231;&#227;o do tempo de protrombina (TP)<sup>7</sup>. A Raz&#227;o Normalizada Internacional (INR) &#233; usada para monitorar a terapia com ACO, compensando varia&#231;&#245;es dos diferentes reagentes utilizados na mensura&#231;&#227;o do TP<sup>7</sup>.</p>
    <p>Atualmente, no Brasil, os dois principais tipos de antagonista da vitamina K aprovados para uso cl&#237;nico s&#227;o a varfarina e a femprocumona<sup>8</sup>. O acenocoumarol o ACO de menor meia-vida, n&#227;o est&#225; dispon&#237;vel para uso em nosso pa&#237;s. A varfarina difere da femprocumona principalmente em rela&#231;&#227;o &#224; sua meia-vida de 36 a 42 horas, que &#233; mais curta do que a femprocumona<sup>9</sup>. O efeito anticoagulante de ambas as drogas &#233; influenciado por fatores gen&#233;ticos e ambientais<sup>9</sup>.</p>
    <p>A femprocumona &#233; usada em aproximadamente 75% dos pacientes usando terapia com ACO na Holanda<sup>10</sup>. Essa preval&#234;ncia &#233; similar &#224;quela encontrada em nossa coorte, onde 60% dos pacientes tomavam esse medicamento.</p>
    <p>N&#227;o h&#225; estudos recentes comparando a varfarina e a femprocumona<sup>11-12</sup>. Uma coorte hist&#243;rica<sup>13</sup> de 22,178 pacientes acompanhados em uma cl&#237;nica de anticoagula&#231;&#227;o, comparando acenocoumarol e femprocumona mostrou que 50% dos pacientes tratados com femprocumona, contra 43% usando acenocoumarol, estavam em um intervalo de INR terap&#234;utico (OR 1,32; IC95%: 1,24-1,41). Esse resultado &#233; similar &#224;quele observado em nosso estudo: usu&#225;rios de femprocumona estavam em intervalo de INR terap&#234;utico em 60,7% das consultas cl&#237;nicas, o que &#233; um valor estatisticamente mais alto do que 45,6% naqueles que usavam varfarina.</p>
    <p>Em nossa institui&#231;&#227;o, a femprocumona &#233; frequentemente prescrita e n&#227;o h&#225; um protocolo espec&#237;fico que recomende qualquer indica&#231;&#227;o preferencial para o uso de um tipo de anticoagulante sobre outro. A principal indica&#231;&#227;o para terapia anticoagulante em nosso estudo foi a FA, estando de acordo com outras publica&#231;&#245;es na literatura<sup>13-15</sup>.</p>
    <p>As propriedades farmacocin&#233;ticas da femprocumona, meia-vida mais longa quando comparada &#224; varfarina, gerando n&#237;veis mais est&#225;veis da droga no sangue<sup>10</sup>, poderiam ser um dos mecanismos respons&#225;veis pela manuten&#231;&#227;o da estabilidade terap&#234;utica e menores taxas de eventos adversos (principalmente menos epis&#243;dios de sangramento) entre usu&#225;rios de femprocumona.</p>
    <p>Mesmo com n&#237;veis sub-terap&#234;uticos de anticoagula&#231;&#227;o, os pacientes recebendo varfarina tiveram mais eventos hemorr&#225;gicos (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1</xref>), mas n&#227;o houve diferen&#231;a em rela&#231;&#227;o a fen&#244;menos emb&#243;licos perif&#233;ricos. Entretanto, n&#227;o foi surpreendente o fato de que as incid&#234;ncias de derrame e TIA foram mais altas em usu&#225;rios de varfarina. Essa diferen&#231;a foi provavelmente devida &#224; maior oscila&#231;&#227;o nos n&#237;veis de INR nesse grupo de usu&#225;rios desse medicamento. A incid&#234;ncia de eventos neurol&#243;gicos (isqu&#234;micos e hemorr&#225;gicos) foi similar &#224; taxa observada nos pacientes inclu&#237;dos no estudo AFFIRM<sup>16</sup>. Quanto &#224; incid&#234;ncia de eventos adversos, tais como pequenos sangramentos, grandes sangramentos e fen&#244;menos emb&#243;licos foi similar &#224; de outros estudos publicados que compararam a ocorr&#234;ncia de eventos adversos em uma popula&#231;&#227;o n&#227;o-selecionada &#224;quelas inclu&#237;das em estudos cl&#237;nicos de anticoagula&#231;&#227;o<sup>17-19</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Relatamos um aumento no risco de eventos adversos entre usu&#225;rios de varfarina quando comparados &#224;queles recebendo femprocumona. Al&#233;m disso, esse estudo demonstrou que os pacientes recebendo varfarina tinham uma qualidade de controle de anticoagula&#231;&#227;o inferior, quando comparados &#224;queles recebendo femprocumona. Pacientes recebendo femprocumona apresentavam uma anticoagula&#231;&#227;o mais est&#225;vel durante todo o tempo de seguimento e a incid&#234;ncia de eventos adversos pareceu ser consistentemente menor nesse grupo.</p>
    <p>Este &#233; um estudo de coorte e est&#225; sujeito &#224; vieses inerentes &#224; estudos observacionais, mas os resultados da estabilidade no controle da coagula&#231;&#227;o e taxa de eventos adversos mostraram uma situa&#231;&#227;o da vida real em cuidados ambulatoriais. Esses dados enfatizam a necessidade de conduzir ensaios randomizados duplo-cegos comparando a femprocumona e a varfarina para responder &#224; quest&#227;o sobre qual droga &#233; mais eficaz e segura para uso em pacientes que necessitam de anticoagula&#231;&#227;o de longo prazo.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Tiago Luiz Luz Leiria pelo Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul / FUC.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Marcelo Haertel Miglioranza </p>
        <p> Unidade de Pesquisa, Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul </p>
        <p> Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia (IC/FUC) </p>
        <p> Av. Princesa Isabel, 370 </p>
        <p> 90620-001 - Santana - Porto Alegre, RS - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="tiagoleiria@yahoo.com">tiagoleiria@yahoo.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 09/07/08; revisado recebido em 22/01/09; aceito em 13/05/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Stroke Prevention    in Atrial Fibrillation Study: final results. Circulation. 1991; 84: 527-39.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Stroke Prevention in Atrial Fibrillation Study: final results</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>527</fpage>
          <lpage>39</lpage>
          <volume>84</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Gohlke-Barwolf    C, Acar J, Oakley C, Butcgart E, Burckhart D, Bodnar E, et al. Guidelines for    prevention of thromboembolic events in valvular heart disease: Study Group of    the Working Group on Valvular Heart Disease of the European Society of Cardiology.    Eur Heart J. 1995; 16: 1320-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Guidelines for prevention of thromboembolic events in valvular heart disease: Study Group of the Working Group on Valvular Heart Disease of the European Society of Cardiology</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1320</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gohlke-Barwolf</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Acar</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oakley</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Butcgart</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burckhart</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bodnar</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Hurlen M, Abdelnoor    M, Smith P, Erikssen J, Arnesen H. Warfarin, aspirin, or both after myocardial    infarction. N Engl J Med. 2002; 347: 969-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Warfarin, aspirin, or both after myocardial infarction</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>969</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <volume>347</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hurlen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abdelnoor</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Erikssen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arnesen</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Ansell J, Hirsh    J, Poller L, Bussey H, Jacobson A, Hylek E. The pharmacology and management    of the vitamin K antagonists -the Seventh ACCP Conference on Antithrombotic    and Thrombolytic Therapy. Chest. 2004; 126: 204S-233S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The pharmacology and management of the vitamin K antagonists -the Seventh ACCP Conference on Antithrombotic and Thrombolytic Therapy</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>204S</fpage>
          <lpage>233S</lpage>
          <volume>126</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ansell</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hirsh</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poller</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bussey</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacobson</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hylek</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Prandoni A,    Wright I. The anticoagulants: heparin and the Dicoumarin 3,3'-Methylene-Bis-(4-Hydroxycoumarin).    Bull NY Acad Med. 1942; 18: 433-58.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The anticoagulants: heparin and the Dicoumarin 3,3'-Methylene-Bis-(4-Hydroxycoumarin)</article-title>
          <source>Bull NY Acad Med</source>
          <date>
            <year>1942</year>
          </date>
          <fpage>433</fpage>
          <lpage>58</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Prandoni</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wright</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Ufer M. Comparative    pharmacokinetics of vitamin K antagonists: warfarin, phenprocoumon and acenocoumarol.    Clin Pharmacokinet. 2005; 44 (12): 1227-46.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparative pharmacokinetics of vitamin K antagonists: warfarin, phenprocoumon and acenocoumarol</article-title>
          <source>Clin Pharmacokinet</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1227</fpage>
          <lpage>46</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ufer</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Fairweather    RB, Ansell J, van den Besselaar AM, Brandt JT, Bussey HI, Poller L, et al. Laboratory    monitoring of oral anticoagulant therapy: College of American Pathologists Conference    XXXI on laboratory monitoring of anticoagulant therapy. Arch Pathol Lab Med.    1998; 122: 768-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Laboratory monitoring of oral anticoagulant therapy: College of American Pathologists Conference XXXI on laboratory monitoring of anticoagulant therapy</article-title>
          <source>Arch Pathol Lab Med</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>768</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <volume>122</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fairweather</surname>
              <given-names>RB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ansell</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van den Besselaar</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brandt</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bussey</surname>
              <given-names>HI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poller</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Takahashi H,    Echizen H. Pharmacogenetics of warfarin elimination and its clinical implications.    Clin Pharmacokinet. 2001; 40: 587-603.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pharmacogenetics of warfarin elimination and its clinical implications</article-title>
          <source>Clin Pharmacokinet</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>587</fpage>
          <lpage>603</lpage>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Takahashi</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Echizen</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Ufer M. Comparative    pharmacokinetics of vitamin K antagonists: warfarin, phenprocoumon and acenocoumarol.    Clin Pharmacokinet. 2005; 44 (12): 1227-46.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparative pharmacokinetics of vitamin K antagonists: warfarin, phenprocoumon and acenocoumarol</article-title>
          <source>Clin Pharmacokinet</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1227</fpage>
          <lpage>46</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ufer</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Gadisseur PA,    van der Meer FJ, Adriaansen HJ, Fihn SD, Rosendaal FR. Therapeutic quality control    of oral anticoagulant therapy comparing the short-acting acenocoumarol and the    long-acting phenprocoumon. Br J Haematol. 2002; 117: 940-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Therapeutic quality control of oral anticoagulant therapy comparing the short-acting acenocoumarol and the long-acting phenprocoumon</article-title>
          <source>Br J Haematol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>940</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gadisseur</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van der Meer</surname>
              <given-names>FJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adriaansen</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fihn</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosendaal</surname>
              <given-names>FR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Breed WP, Hooff    JP, Haanen C. A comparative study concerning the stability of the anticoagulant    effect of acenocoumarol and phenprocoumon. Acta Med Scand. 1969; 186: 283-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A comparative study concerning the stability of the anticoagulant effect of acenocoumarol and phenprocoumon</article-title>
          <source>Acta Med Scand</source>
          <date>
            <year>1969</year>
          </date>
          <fpage>283</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>186</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Breed</surname>
              <given-names>WP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hooff</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haanen</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Fekkes N, Jonge    HD, Veltkamp JJ, Biege R, Loeliger EA. Comparative study of the clinical effect    of acenocoumarol (Sintrom) and phenprocoumon (Marcoumar) in myocardial infarction    and angina pectoris. Acta Med Scand. 1971; 190: 535-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparative study of the clinical effect of acenocoumarol (Sintrom) and phenprocoumon (Marcoumar) in myocardial infarction and angina pectoris</article-title>
          <source>Acta Med Scand</source>
          <date>
            <year>1971</year>
          </date>
          <fpage>535</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>190</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fekkes</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jonge</surname>
              <given-names>HD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Veltkamp</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Biege</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Loeliger</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Fihn SD, Gadisseur    AA, Pasterkamp E, Van Der Meer FJM, Breukink-Engbers WG, Geven-Boere LM, et    al. Comparison of control and stability of oral anticoagulant therapy using    acenocoumarol versus phenprocoumon.. Thromb Haemost. 2003; 90 (2): 260-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of control and stability of oral anticoagulant therapy using acenocoumarol versus phenprocoumon</article-title>
          <source>Thromb Haemost</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>260</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fihn</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gadisseur</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pasterkamp</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Der Meer</surname>
              <given-names>FJM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Breukink-Engbers</surname>
              <given-names>WG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Geven-Boere</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Munschauer    FE, Priore RL, Hens M, Castilone A. Thromboembolism prophylaxis in chronic atrial    fibrillation: practice patterns in community and tertiary-care hospitals. Stroke.    1997; 28 (1): 72-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Thromboembolism prophylaxis in chronic atrial fibrillation: practice patterns in community and tertiary-care hospitals</article-title>
          <source>Stroke</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>72</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Munschauer</surname>
              <given-names>FE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Priore</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hens</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castilone</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Salem DN, Stein    PD, Al-Ahmad A, Bussey HI, Horstkotte D, Miller N, et al. Antithrombotic therapy    in valvular heart disease - native and prosthetic: the Seventh ACCP Conference    on Antithrombotic and Thrombolytic Therapy. Chest. 2004; 126: (3 Suppl.): 457S-482S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antithrombotic therapy in valvular heart disease - native and prosthetic: the Seventh ACCP Conference on Antithrombotic and Thrombolytic Therapy</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>457S</fpage>
          <lpage>482S</lpage>
          <volume>126</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Salem</surname>
              <given-names>DN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stein</surname>
              <given-names>PD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Al-Ahmad</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bussey</surname>
              <given-names>HI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horstkotte</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Sherman DG,    Kim SG, Boop BS, Corley SD, DiMarco JP. National Heart, Lung, and Blood Institute    AFFIRM Investigators. Occurrence and characteristics of stroke events in the    atrial fibrillation follow-up investigation of sinus rhythm management (AFFIRM)    Study. Arch Intern Med. 2005; 165: 1185-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>National Heart, Lung, and Blood Institute AFFIRM Investigators: Occurrence and characteristics of stroke events in the atrial fibrillation follow-up investigation of sinus rhythm management (AFFIRM) Study</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1185</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <volume>165</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sherman</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boop</surname>
              <given-names>BS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Corley</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>DiMarco</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Evans A, Kalra    L. Are results of randomized controlled trials on anticoagulation in patients    with atrial fibrillation generalizable in clinical practice? Arch Intern Med.    2001; 161 (11): 1443-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Are results of randomized controlled trials on anticoagulation in patients with atrial fibrillation generalizable in clinical practice?</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1443</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>161</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Evans</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kalra</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Connolly SJ,    Laupacis A, Gent M, Roberts RS, Cairns JA, Joyner C. Canadian Atrial Fibrillation    Anticoagulation (CAFA) Study. J Am Coll Cardiol. 1991; 18: 349-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Canadian Atrial Fibrillation Anticoagulation (CAFA) Study</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>349</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Connolly</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laupacis</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gent</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roberts</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cairns</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Joyner</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. The Boston    Area Anticoagulation Trial for Atrial Fibrillation Investigators. The effect    of low-dose warfarin on the risk of stroke in patients with nonrheumatic atrial    fibrillation. N Engl J Med. 1990; 323: 1505-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of low-dose warfarin on the risk of stroke in patients with nonrheumatic atrial fibrillation</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>1505</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <volume>323</volume>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Warfarin and phenprocoumon: experience of an outpatient anticoagulation clinic</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Oral anticoagulants are broadly used in cardiology. However, it is still necessary to evaluate their use in clinical practice. OBJECTIVES: To describe the differences in the maintenance of anticoagulation control, as well as the incidence of hemorrhagic and thromboembolic events among users of warfarin and phenprocoumon. METHODS: Non-concurrent cohort study of 127 patients using oral anticoagulation. RESULTS: Phenprocoumon was the most frequently used anticoagulant in 60% of the patients. The prevalence of RNI&lt;2 at the last medical appointment was higher among warfarin users (46% vs. 19.5%; p&lt;0.001). During the follow-up, Phenprocoumon users were within the therapeutic range during 60.7% of the period, in comparison with 45.6% of warfarin users (OR:1.84; 95%CI:1.59-2.13; P&lt;0.001). The incidence of bleeding was 5.3/100 patients/year in the phenprocoumon group versus 18.8/100 patients/year in the warfarin group (RR: 3.5; 95%CI: 1.87-6.48; P&lt;0.001). CONCLUSION: Patients that used Warfarin remained at subtherapeutic levels for a longer period; however, they also presented more hemorrhagic events. Phenprocoumon users were younger and had been using oral anticoagulation for longer periods, presenting fewer drug-related adverse events.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>warfarin</kwd>
        <kwd>phenprocumon</kwd>
        <kwd>anticoagulants</kwd>
        <kwd>hemorrhage</kwd>
        <kwd>anticoagulants</kwd>
        <kwd>anticoagulants</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Warfarin and phenprocoumon: experience of an outpatient anticoagulation clinic</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Tiago Luiz Luz Leiria; Lucia Pellanda; Marcelo Haertel Miglioranza; Roberto Tofani Sant'Anna; Lucas S. Becker; Eros Magalh&#227;es; Gustavo Glotz de Lima</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul / FUC, Porto Alegre, RS, Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Oral anticoagulants are broadly used in cardiology. However, it is still necessary to evaluate their use in clinical practice.</p>
      <p><bold>OBJECTIVES: </bold> To describe the differences in the maintenance of anticoagulation control, as well as the incidence of hemorrhagic and thromboembolic events among users of warfarin and phenprocoumon.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> Non-concurrent cohort study of 127 patients using oral anticoagulation.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> Phenprocoumon was the most frequently used anticoagulant in 60% of the patients. The prevalence of RNI&lt;2 at the last medical appointment was higher among warfarin users (46% <italic>vs</italic>. 19.5%; p&lt;0.001). During the follow-up, phenprocoumon users were within the therapeutic range during 60.7% of the period, in comparison with 45.6% of Warfarin users (OR:1.84; 95%CI:1.59-2.13; p&lt;0.001). The incidence of bleeding was 5.3/100 patients/year in the phenprocoumon group <italic>versus</italic> 18.8/100 patients/year in the warfarin group (RR: 3.5; 95%CI: 1.87-6.48; p&lt;0.001).</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> Patients that used warfarin remained at subtherapeutic levels for a longer period; however, they also presented more hemorrhagic events. Phenprocoumon users were younger and had been using oral anticoagulation for longer periods, presenting fewer drug-related adverse events.</p>
      <p><bold>Key Words:</bold> warfarin; phenprocumon; anticoagulants; hemorrhage; anticoagulants/administration &amp; dosage.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>In recent years, oral anticoagulant (OAC) use has had its indication validated in several different clinical studies and guidelines<sup>1-3</sup>. Conditions such as atrial fibrillation, deep vein thrombosis, pulmonary embolism, thrombophilias, and prosthetic heart valves are the main indications for the use of OAC<sup>4</sup>.</p>
      <p>The commonest OAC in clinical use are the vitamin K antagonists warfarin and phenprocoumon. Both have been used in medical practice for more than fifty years<sup>5</sup>. Warfarin is the only OAC drug that is FDA-approved for prescription in the United States of America. Phenprocoumon has been broadly used in several countries such as Germany, Holland, Italy and Brazil<sup>6</sup>.</p>
      <p>The main pharmacological difference between coumarins is their half-lives, which is shorter for warfarin, approximately 30 hours, versus 216 hours for phenprocoumon<sup>7</sup>. Literature on studies comparing these medications is scarce. Moreover, the main differences between users of warfarin and phenprocoumon regarding the rate of target prothrombin time (INR) during follow-up and incidence of adverse events (both embolic and hemorrhagic) have not been described yet.</p>
      <p>In our institution, the <italic>Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul</italic>, in Brazil, approximately 50 patients/day are followed up for OAC use at a specialized outpatient clinic. The aim of this study is to describe a cohort of patients using OAC, comparing the main differences in steadiness of prothrombin levels and event rates among warfarin and phenprocoumon users.</p>
      <p>
        <bold>Patients and Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Patients and study design</bold>
      </p>
      <p>In a non-concurrent cohort of patients followed in the outpatient anticoagulation clinic of the Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul, 127 consecutive patients attending the clinic during April 2006 were selected. Values of INR, as well as adverse events were retrospectively assessed in each patient's hospital charts from the index clinical visit until the first day of recorded OAC use. The index clinical visit was defined as the last outpatient visit for INR adjustments. We recovered a total of 3485 clinic visits and INR values.</p>
      <p>The study protocol was approved by the Institution Ethics Committee. All patients agreed to participate and a written informed consent was obtained prior to their inclusion.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Sample size was calculated assuming that an adequate anticoagulation would result in at least 60% of the clinical visits with a therapeutic INR (2-3 for atrial fibrillation and other minor indications, and 2.5-3.5 for prosthetic heart valve) and the worst result would lead to only 35% of the visits within the therapeutic range. Based on this, it would be necessary to have 98 patients to achieve a power of 80% with an alpha error of 5%. We chose to include 130 patients to compensate for any lost data. Three patients were excluded from the study for having incomplete hospital records.</p>
      <p>Continuous data, such as INR, months of follow-up, age, total weekly dose of OAC, time spent within the therapeutic range and differences between event rates, were expressed as mean &#177; standard deviation and analyzed with Student's t-test or Wilcoxon-Mann-Whitney test for non-parametric values. For categorical variables, expressed as absolute numbers and percentages, we used Chi-square tests as appropriate. Cumulative frequency of major and minor bleeding and embolic events were analyzed separately and altogether with Cox proportional hazard regression.</p>
      <p>
        <bold>Outcome definitions</bold>
      </p>
      <p>Major bleeding was defined as one needing blood transfusion, hospital admission, any medical intervention to stop the hemorrhage, or death. All other bleedings were classified as minor. Embolic events were defined as stroke, transient ischemic attack (TIA) and peripheral emboli.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Among the 127 consecutive patients studied, 55% were male and mean age was 58 &#177; 14 years. The most common indication for OAC was atrial fibrillation. Thirty seven percent had a prosthetic heart valve. Median duration of OAC therapy was 36 months (1 to 240 months). Patients' characteristics and main differences between patients taking phenprocoumon and those taking warfarin are shown in <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0041-00008-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Patients who were taking phenprocoumon for prosthetic heart valve had a higher mean INR than those on warfarin (3.11 &#177; 1.47 <italic>versus</italic> 2.54 &#177; 1.33; p= 0.02). For other OAC indications, there was no significant difference of mean INR values between groups.</p>
      <p>In the last follow-up visit, more patients on warfarin had an INR value &lt; 2 (as a critical value for INR), 46% <italic>versus</italic> 19.5% of those using phenprocoumon (95%CI= 10-48%; p&lt;0.001). During follow-up, patients taking phenprocoumon were within the therapeutic INR range in 60.7% of clinic visits compared to only 45.6% of clinic visits among those on warfarin (OR:1.84; 95%CI: 1.59-2.13; p=0.001).</p>
      <p>Bleeding occurred in 29.1% of all patients. The total incidence of hemorrhagic events was 15.4 events/100 patients/year. The main cause of major bleeding was active peptic ulcer. Seventeen patients (5.5%) of the cohort presented an embolic event, so the incidence was 2.57 events/100 patients/year. <xref ref-type="table" rid="en_08t02-body2">Table 2</xref> demonstrates the incidence of adverse events and the relative risk for their occurrence in both groups of medication users. Although fewer patients on phenprocoumon had hemorrhagic events when compared to warfarin (p&lt;0.001), this difference was attributed to a lower incidence of minor bleeding events among phenprocoumon users. The incidence of stroke was higher among those taking warfarin (p=0.02), as was the occurrence of transient ischemic attack (p=0.04). Other embolic events had similar incidence rates in both studied groups.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_08t02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0041-00008-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Analyzing only patients in whom Atrial Fibrillation was the anticoagulation indication, no difference was found in the total incidence of embolic events when comparing CHADS 2 score in both groups (95%CI= -0,064-1,75; p=0,068).</p>
      <p>Two patients in the warfarin group were taking aspirin during the bleeding episode and one patient from the phenprocoumon group was using aspirin and clopidogrel during the hemorrhagic event (P=ns). There was no reported use of non-steroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDS).</p>
      <p>After adjusting for age, rheumatic heart disease, indication and time on OAC therapy, there was still a significant difference in the incidence of bleeding events between phenprocoumon and warfarin groups (<xref ref-type="table" rid="t3-body2">Table 3</xref>). <xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figure 1</xref> represents the cumulative event rate for bleeding between the studied medications. None of the cases with bleeding peptic ulcers were taking aspirin, clopidogrel or NSAIDS.</p>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0041-00008-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0041-00008-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Vitamin K antagonists are the main class of oral anticoagulation drugs used throughout the world. Their mechanism of action occurs by the inhibition, in the liver, of enzymatic systems that lead to the formation of coagulation factors (II, VII, IX and X)<sup>5</sup>. The anticoagulation level control is achieved by measuring the prothrombin time (PT)<sup>7</sup>. The international normalized ratio (INR) is used to monitor OAC therapy, compensating for different reagents used to measure the PT<sup>7</sup>.</p>
      <p>Currently, in Brazil, the two main types of vitamin K antagonists approved for clinical use are warfarin and phenprocoumon<sup>8</sup>. Acenocoumarol, the OAC that has the shortest half-life, is not available for use in our country. Warfarin differs from phenprocoumon mainly in its half-life of 36 to 42 hours, which is shorter than that of phenprocoumon<sup>9</sup>. The anticoagulant effect of both drugs is influenced by genetic and environmental factors<sup>9</sup>.</p>
      <p>Phenprocoumon is used in approximately 75% of the patients using OAC therapy in Holland<sup>10</sup>. This prevalence is similar to that found in our study cohort, where 60% of the patients were taking this drug.</p>
      <p>There are no recent studies comparing warfarin and phenprocoumon<sup>11-12</sup>. A historical cohort<sup>13</sup> of 22.178 patients followed in an anticoagulation clinic, comparing acenocoumarol and phenprocoumon showed that 50% of the patients treated with phenprocoumon, <italic>versus</italic> 43% those using acenocoumarol, were within a therapeutic INR interval (OR 1.32; CI95%: 1.24-1.41). This result is similar to that observed in our study: users of phenprocoumon were within therapeutic INR values in 60.7% of the clinic visits, which was statistically higher than 45.6% of those using warfarin. In our Institution, phenprocoumon is frequently prescribed, and there is no specific protocol that recommends any preferential indication for the use of one type of anticoagulant over the other. The main indication for anticoagulant use in our study was atrial fibrillation, and that is in accordance with other publications<sup>13-15</sup>.</p>
      <p>The pharmacokinetic properties of phenprocoumon, longer half-live when compared to warfarin, generating more steady levels of the drug in blood<sup>10</sup>, could be one of the possible mechanisms responsible for the maintenance of therapeutic stability and fewer adverse events (mainly fewer bleeding episodes) among phenprocoumon users.</p>
      <p>Even though they were receiving sub-therapeutic levels of anticoagulation, patients using warfarin had more hemorrhagic events (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figure 1</xref>), although there was no difference in peripheral embolic phenomena. However, not surprisingly, the incidence of stroke and TIA was higher among warfarin users. This difference was probably due to a greater oscillation in INR levels in the latter group. The incidence of (both ischemic and hemorrhagic) neurological events was similar to the rates observed in patients enrolled in the AFFIRM trial<sup>16</sup>. The incidence of adverse events such as minor bleeding, major bleeding and embolic phenomena was similar to other studies published in the literature, which compared the occurrence of adverse events in a non-selected population to those included in clinical trials of anticoagulation<sup>17-19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>We reported an increased risk of adverse events among warfarin users when compared to phenprocoumon users. Furthermore, this study demonstrated that patients taking warfarin had an inferior quality of anticoagulation control as compared to those on phenprocoumon. Patients who used phenprocoumon presented a more steady anticoagulation state throughout follow-up and the incidence of adverse events seemed to be consistently lower in this group. This is a cohort study and it is subject to inherent observational study bias, but the results of coagulation control stability and adverse event rates depict a real life scenario in outpatient care. These data emphasize the need for double-blind randomized trials comparing phenprocoumon and warfarin to answer the question of which drug is more effective and safer for use in patients who require long-term anticoagulation therapy.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Tiago Luiz Luz Leiria, from Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul / FUC.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Warfarina y femprocumona: experiencia de una unidad de anticoagulaci&#243;n</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Los anticoagulantes orales son ampliamente utilizados en la cardiolog&#237;a. Con todo, una evaluaci&#243;n acerca de su utilizaci&#243;n en la pr&#225;ctica cl&#237;nica es necesaria todav&#237;a. OBJETIVO: Describir las diferencias en el mantenimiento del control de la anticoagulaci&#243;n, as&#237; como la incidencia de eventos hemorr&#225;gicos y tromboemb&#243;licos entre sus usuarios de warfarina y femprocumona. M&#201;TODOS: Estudio de cohorte no concurrente de 127 pacientes en tratamiento con anticoagulaci&#243;n oral. RESULTADOS: La femprocumona fue el anticoagulante m&#225;s utilizado en el 60% de los pacientes. La prevalencia de INR&lt;2 en la &#250;ltima consulta era mayor entre los usuarios de warfarina (46% vs 19,5%; P&lt;0,001). Durante el seguimiento, los usuarios de la femprocumona estuvieron dentro de los niveles terap&#233;uticos en el 60,7% del per&#237;odo en comparaci&#243;n con el 45,6% de los usuarios de la warfarina (OR:1,84;CI95%:1,59-2,13;P&lt;0,001). La incidencia de sangrados fue de 5,3/100 pacientes/a&#241;o en el grupo de la femprocumona contra 18,8/100 pacientes/a&#241;os en el grupo warfarina (RR:3,5;CI95%:1,87-6,48;P&lt;0,001). CONCLUSI&#211;N: Pacientes que hac&#237;an uso de la warfarina permanecieron en niveles subterap&#233;uticos por un mayor per&#237;odo, sin embargo presentaron tambi&#233;n m&#225;s eventos hemorr&#225;gicos. Los usuarios de la femprocumona eran m&#225;s j&#243;venes y estaban utilizando la anticoagulaci&#243;n oral por un per&#237;odo mayor, habiendo presentado menos efectos adversos de estas medicaciones.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Warfarina</kwd>
        <kwd>femprocumona</kwd>
        <kwd>anticoagulantes</kwd>
        <kwd>hemorragia</kwd>
        <kwd>anticoagulantes</kwd>
        <kwd>anticoagulantes</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Warfarina y femprocumona: experiencia de una unidad de anticoagulaci&#243;n</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Tiago Luiz Luz Leiria; Lucia Pellanda; Marcelo Haertel Miglioranza; Roberto Tofani Sant'Anna; Lucas S. Becker; Eros Magalh&#227;es; Gustavo Glotz de Lima</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul/FUC, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Los anticoagulantes orales son ampliamente utilizados en la cardiolog&#237;a. Con todo, una evaluaci&#243;n acerca de su utilizaci&#243;n en la pr&#225;ctica cl&#237;nica es necesaria todav&#237;a.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> Describir las diferencias en el mantenimiento del control de la anticoagulaci&#243;n, as&#237; como la incidencia de eventos hemorr&#225;gicos y tromboemb&#243;licos entre sus usuarios de warfarina y femprocumona.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Estudio de cohorte no concurrente de 127 pacientes en tratamiento con anticoagulaci&#243;n oral.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> La femprocumona fue el anticoagulante m&#225;s utilizado en el 60% de los pacientes. La prevalencia de INR&lt;2 en la &#250;ltima consulta era mayor entre los usuarios de warfarina (46% <italic>vs</italic> 19,5%; P&lt;0,001). Durante el seguimiento, los usuarios de la femprocumona estuvieron dentro de los niveles terap&#233;uticos en el 60,7% del per&#237;odo en comparaci&#243;n con el 45,6% de los usuarios de la warfarina (OR:1,84;CI95%:1,59-2,13;P&lt;0,001). La incidencia de sangrados fue de 5,3/100 pacientes/a&#241;o en el grupo de la femprocumona contra 18,8/100 pacientes/a&#241;os en el grupo warfarina (RR:3,5;CI95%:1,87-6,48;P&lt;0,001).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> Pacientes que hac&#237;an uso de la warfarina permanecieron en niveles subterap&#233;uticos por un mayor per&#237;odo, sin embargo presentaron tambi&#233;n m&#225;s eventos hemorr&#225;gicos. Los usuarios de la femprocumona eran m&#225;s j&#243;venes y estaban utilizando la anticoagulaci&#243;n oral por un per&#237;odo mayor, habiendo presentado menos efectos adversos de estas medicaciones. (Arq Bras Cardiol 2010; 94(1) : 39-43)</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Warfarina, femprocumona, anticoagulantes, hemorragia, anticoagulantes/administraci&#243;n &amp; dosificaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En a&#241;os recientes, la indicaci&#243;n de la utilizaci&#243;n de anticoagulantes orales (ACO) ha sido validada en varios estudios cl&#237;nicos y directrices distintas<sup>1-3</sup>. Condiciones tales como fibrilaci&#243;n atrial (FA), trombosis venosa profunda (TVP), embolia pulmonar, trombofilias y pr&#243;tesis de v&#225;lvula cardiaca son las principales indicaciones para el uso de ACO<sup>4</sup>.</p>
      <p>Los anticoagulantes orales m&#225;s comunes en uso cl&#237;nico son los antagonistas de la vitamina K warfarina y femprocumona. Ambos vienen siendo utilizados en la pr&#225;ctica m&#233;dica por m&#225;s de 50 a&#241;os<sup>5</sup>. La warfarina as el &#250;nico ACO aprobado por la FDA para prescripci&#243;n en los Estados Unidos de Am&#233;rica. La femprocumona tiene su uso diseminado en varios pa&#237;ses como Alemania, Holanda, Italia y Brasil<sup>6</sup>.</p>
      <p>La principal diferencia farmacol&#243;gica entre las coumarinas es su vida media, la que es m&#225;s corta para la warfarina, aproximadamente 30 horas, <italic>versus</italic> 216 horas para la femprocumona<sup>7</sup>. Estudios en la literatura comparando estos medicamentos son escasos. Adem&#225;s de ello, todav&#237;a no se describieron las principales diferencias entre usuarios de warfarina y femprocumona, con relaci&#243;n a la tasa blanco del tiempo de protrombina (INR) durante el seguimiento y la incidencia de eventos adversos (emb&#243;licos y hemorr&#225;gicos).</p>
      <p>En nuestra instituci&#243;n, el Instituto de Cardiolog&#237;a del R&#237;o Grande do Sul, en Brasil, se sigue a cerca de 50 pacientes/d&#237;a en una unidad especializada, debido al uso de ACO. Este estudio tiene por objeto describir una cohorte de pacientes usando ACO, comparando las principales diferencias respecto a la estabilidad de niveles de protrombina y tasas de eventos entre usuarios de warfarina y femprocumona.</p>
      <p>
        <bold>Pacientes y m&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Pacientes y dibujo del estudio</bold>
      </p>
      <p>En una cohorte no concurrente seguida en una Unidad de Anticoagulaci&#243;n del Instituto de Cardiolog&#237;a del R&#237;o Grande do Sul, se seleccionaron a 127 pacientes consecutivos tratados en la unidad durante el mes de abril de 2006. Los valores de INR, as&#237; como los eventos adversos se evaluaron de modo retrospectivo en los prontuarios de cada paciente, desde a consulta cl&#237;nica &#237;ndice, hasta el primer d&#237;a de uso de ACO registrado. La consulta cl&#237;nica &#237;ndice se defini&#243; como la &#250;ltima consulta ambulatoria para ajuste del INR. Recuperamos un total de 3.485 consultas cl&#237;nicas y valores de INR.</p>
      <p>El protocolo del estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica de la Instituci&#243;n. Todos los pacientes acordaron con participar en el estudio y firmaron el Formulario de Consentimiento Informado antes de su inclusi&#243;n en el estudio.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stica</bold>
      </p>
      <p>El tama&#241;o calculado de la muestra se calcul&#243; suponi&#233;ndose que una anticoagulaci&#243;n resultar&#237;a en por lo menos el 60% de las consultas cl&#237;nicas con INR terap&#233;utico (2-3 para FA y otras indicaciones menores y 2,5-3,5 para pr&#243;tesis de v&#225;lvula cardiaca) y el peor resultado conllevar&#237;a solamente el 35% de las visitas en los l&#237;mites terap&#233;uticos. Basado en estas suposiciones, ser&#237;a necesario tener 98 pacientes para alcanzar un poder del 80% con error alfa del 5%. Elegimos incluir a 130 pacientes para la compensaci&#243;n de los datos perdidos. Se excluyeron a 3 pacientes del estudio debido a prontuarios m&#233;dicos incompletos.</p>
      <p>Datos continuos, tales como INR, meses de seguimiento, edad, dosis total semanal de ACO, tiempo gasto en el l&#237;mite terap&#233;utico y diferencias entre tasas de eventos fueron expresos como promedio &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar y analizados a trav&#233;s de Prueba <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> o test de Wilcoxon-Mann-Whitney para valores no-param&#233;tricos. Para variables categ&#243;ricas, expresadas como n&#250;meros absolutos y porcentajes, usamos la prueba de Chi-cuadrado cuando apropiado. La frecuencia acumulativa de grandes y peque&#241;os eventos hemorr&#225;gicos y emb&#243;licos se analiz&#243; separadamente y conjuntamente por el m&#233;todo de regresi&#243;n proporcional de Cox.</p>
      <p>
        <bold>Definici&#243;n de desenlace</bold>
      </p>
      <p>Un gran sangrado se defini&#243; como aquel que necesitara transfusi&#243;n de sangre, hospitalizaci&#243;n, cualquier intervenci&#243;n m&#233;dica que necesitara detener la hemorragia o que evolucionara hacia la muerte. Todos los otros sangrados se clasificaron como peque&#241;os. Los eventos emb&#243;licos se definieron como accidente cerebrovascular isqu&#233;mico (AVCisq), ataque isqu&#233;mico transitorio (TIA) y &#233;mbolos perif&#233;ricos.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Entre los 127 pacientes consecutivos estudiados, el 55% eran del sexo masculino y el promedio de edad era 58 &#177; 14 a&#241;os. La principal indicaci&#243;n para ACO fue la fibrilaci&#243;n atrial (FA), siendo que el 37% de la muestra ten&#237;a pr&#243;tesis de v&#225;lvula cardiaca. La mediana de duraci&#243;n de la terapia con ACO fue 36 meses (1-240 meses). Las caracter&#237;sticas de los pacientes y las principales diferencias entre pacientes que reciben femprocumona y aquellos que reciben warfarina est&#225;n detalladas en la <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0041-00008-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Los pacientes que recib&#237;an femprocumona para pr&#243;tesis de v&#225;lvula cardiaca ten&#237;an un INR promedio m&#225;s alto que aquellos que recib&#237;an warfarina (3,11 &#177; 1,47 <italic>versus</italic> 2,54 &#177; 1,33; P= 0,02). Para otras indicaciones de ACO, no hubo diferencia significante con relaci&#243;n a los valores de INR entre los grupos.</p>
      <p>En la &#250;ltima consulta de seguimiento, m&#225;s pacientes que recib&#237;an warfarina ten&#237;an un valor de INR &lt; 2 (como valor cr&#237;tico para INR), el 46% <italic>versus</italic> el 19,5% para aquellos que usaban femprocumona (IC95%= 10-48%; P&lt;0,001). Durante el seguimiento, los pacientes que recib&#237;an femprocumona presentaban l&#237;mites terap&#233;uticos de INR en el 60,7% de las consultas cl&#237;nicas, comparados con solamente el 45,6% de aquellos que recib&#237;an warfarina (OR: 1,84; IC95%: 1,59-2,13; p=0,001).</p>
      <p>El 29,1% de todos los pacientes present&#243; sangrado. La incidencia total de eventos hemorr&#225;gicos fue de 15.4 eventos/100 pacientes/a&#241;o. La principal causa de gran sangrado fue ulcera p&#233;ptica activa. Un total de 17 pacientes (5,5%) de la cohorte present&#243; evento emb&#243;lico, de forma que la incidencia fue de 2,57 eventos/100 pacientes/a&#241;o. La <xref ref-type="table" rid="es_08t02-body3">Tabla 2</xref> muestra la incidencia de eventos adversos y el riesgo relativo de su ocurrencia en usuarios de ambas medicaciones.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_08t02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0041-00008-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Aunque menos pacientes que reciben femprocumona presenten eventos hemorr&#225;gicos comparados a usuarios de warfarina (P&lt;0,001), esta diferencia se atribuy&#243; a la menor incidencia de eventos de peque&#241;os sangrados entre usuarios de femprocumona. La incidencia de AVCisq fue mayor entre aquellos que reciben warfarina (P=0,02), as&#237; como la ocurrencia de ataque isqu&#233;mico transitorio (P=0,04). Otros eventos emb&#243;licos tuvieron tasas similares de incidencia en ambos grupos estudiados.</p>
      <p>Al analizar solamente a pacientes con FA como indicaci&#243;n para anticoagulaci&#243;n, no se encontr&#243; ninguna diferencia en la incidencia total de eventos emb&#243;licos cuando comparados los escores CHADS2 en ambos grupos (IC95%= -0,064-1,75; P=0,068).</p>
      <p>Dos pacientes en el grupo warfarina estaban tomando aspirina durante el episodio de sangrado y un paciente estaba usando aspirina y clopidogrel durante el evento hemorr&#225;gico en el grupo femprocumona (p=ns). No hubo relato de uso de drogas antiinflamatorias no-esteroides (AINEs). Tras el ajuste para edad, enfermedad cardiaca reum&#225;tica, indicaci&#243;n y tiempo de terapia ACO, hab&#237;a a&#250;n una diferencia significativa en la incidencia de eventos de sangrado entre los usuarios de femprocumona y warfarina (<xref ref-type="table" rid="t3-body3">Tabla 3</xref>). La <xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref> representa la tasa acumulativa de eventos de sangrado entre las medicaciones estudiadas. Ning&#250;n de los casos con evento de sangrado en &#250;lcera p&#233;ptica estaba tomando aspirina, clopidogrel o AINEs.</p>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0041-00008-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0041-00008-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los antagonistas de la vitamina K son la principal clase de drogas para la anticoagulaci&#243;n oral en el mundo. Su mecanismo de acci&#243;n ocurre por la inhibici&#243;n, en el h&#237;gado, de sistemas enzim&#225;ticos que conllevan la formaci&#243;n de factores de coagulaci&#243;n (II, VII, IX y X)<sup>5</sup>. El control del nivel de anticoagulaci&#243;n se lleva a cabo mediante la medici&#243;n del tiempo de protrombina (TP)<sup>7</sup>. La Raz&#243;n Normalizada Internacional (INR) se emplea para monitorear la terapia con ACO, compensando variaciones de los diferentes reactivos utilizados en la medici&#243;n del TP<sup>7</sup>.</p>
      <p>Actualmente, en Brasil, los dos principales tipos de antagonista de la vitamina K aprobados para uso cl&#237;nico son la warfarina y la femprocumona<sup>8</sup>. El acenocoumarol el ACO de menor vida media, no est&#225; disponible para uso en nuestro pa&#237;s. La warfarina se difiere de la femprocumona principalmente respecto a su vida media de 36 a 42 horas, que es m&#225;s corta que la femprocumona<sup>9</sup>. El efecto anticoagulante de ambas drogas es influenciado por factores gen&#233;ticos y ambientales<sup>9</sup>.</p>
      <p>La femprocumona se utiliza en aproximadamente el 75% de los pacientes usando terapia con ACO en Holanda<sup>10</sup>. Esta prevalencia se asemeja a aquella encontrada en nuestra cohorte, donde el 60% de los pacientes tomaban este medicamento.</p>
      <p>No hay estudios recientes que comparan la warfarina y la femprocumona<sup>11-12</sup>. Una cohorte hist&#243;rica<sup>13</sup> de 22,178 pacientes acompa&#241;ados en una cl&#237;nica de anticoagulaci&#243;n, comparando acenocoumarol y femprocumona, revel&#243; que el 50% de los pacientes tratados con femprocumona, contra el 43% usando acenocoumarol, estaban en un intervalo de INR terap&#233;utico (OR 1,32; IC95%: 1,24-1,41). Este resultado es similar a aquello observado en nuestro estudio: usuarios de femprocumona estaban en intervalo de INR terap&#233;utico en el 60,7% de las consultas cl&#237;nicas, lo que es un valor estad&#237;sticamente m&#225;s alto que el 45,6% en aquellos que usaban warfarina.</p>
      <p>En nuestra instituci&#243;n, la femprocumona es frecuentemente prescrita y no hay un protocolo espec&#237;fico que recomiende cualquier indicaci&#243;n preferencial para la utilizaci&#243;n de un tipo de anticoagulante sobre otro. La principal indicaci&#243;n para terapia anticoagulante en nuestro estudio fue la FA, estando de acuerdo con otras publicaciones en la literatura<sup>13-15</sup>.</p>
      <p>Las propiedades farmacocin&#233;ticas de la femprocumona, vida media m&#225;s larga cuando comparada a la warfarina, generando niveles m&#225;s estables de la droga en la sangre<sup>10</sup>, podr&#237;an ser uno de los mecanismos responsables del mantenimiento de la estabilidad terap&#233;utica y menores tasas de eventos adversos (principalmente menos episodios de sangrado) entre usuarios de femprocumona.</p>
      <p>Aun con niveles subterap&#233;uticos de anticoagulaci&#243;n, los pacientes que reciben warfarina tuvieron m&#225;s eventos hemorr&#225;gicos (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref>), pero no hubo diferencia con relaci&#243;n a fen&#243;menos emb&#243;licos perif&#233;ricos. Sin embargo, no fue sorprendente el hecho de que las incidencias de derramen y TIA fueron m&#225;s altas en usuarios de warfarina. Esta diferencia se debi&#243; probablemente a la mayor oscilaci&#243;n en los niveles de INR en este grupo de usuarios de este medicamento. La incidencia de eventos neurol&#243;gicos (isqu&#233;micos y hemorr&#225;gicos) fue similar a la tasa observada en los pacientes incluidos en el estudio AFFIRM<sup>16</sup>. En cuanto a la incidencia de eventos adversos, tales como peque&#241;os sangrados, grandes sangrados y fen&#243;menos emb&#243;licos fue similar a la de otros estudios publicados que compararon la ocurrencia de eventos adversos en una poblaci&#243;n no-seleccionada a aquellas incluidas en estudios cl&#237;nicos de anticoagulaci&#243;n<sup>17-19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Relatamos un aumento en el riesgo de eventos adversos entre usuarios de warfarina cuando comparados a aquellos que recib&#237;an femprocumona. Adem&#225;s de ello, este estudio demostr&#243; que los pacientes que recib&#237;an warfarina presentaban una calidad de control de anticoagulaci&#243;n inferior, cuando comparados a aquellos que recib&#237;an femprocumona. Pacientes que recib&#237;an femprocumona presentaban una anticoagulaci&#243;n m&#225;s estable durante todo el tiempo de seguimiento y la incidencia de eventos adversos pareci&#243; ser consistentemente menor en este grupo.</p>
      <p>Este es un estudio de cohorte y est&#225; sujeto a sesgos inherentes a estudios observacionales, pero los resultados de la estabilidad en el control de la coagulaci&#243;n y tasa de eventos adversos evidenciaron una situaci&#243;n de la vida real en cuidados ambulatorios. Estos datos enfatizan la necesidad de conducir ensayos randomizados doble-ciegos comparando la femprocumona y la warfarina para responder la cuesti&#243;n sobre cual f&#225;rmaco es m&#225;s eficaz y segura para el uso en pacientes que necesitan anticoagulaci&#243;n de largo plazo.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Maestr&#237;a de Tiago Luiz Luz Leiria por el Instituto de Cardiolog&#237;a del R&#237;o Grande do Sul/FUC.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
