<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">P8cWHshsm46wpP8KLRdmZDB</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00006</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000100006</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400106</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000100006</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>A import&#226;ncia de um EGC normal em s&#237;ndromes coronarianas agudas sem supradesnivelamento do segmento ST</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Teixeira</surname>
            <given-names>Rog&#233;rio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Louren&#231;o</surname>
            <given-names>Carolina</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ant&#243;nio</surname>
            <given-names>Nat&#225;lia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Monteiro</surname>
            <given-names>S&#237;lvia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Baptista</surname>
            <given-names>Rui</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Jorge</surname>
            <given-names>Elisabete</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ferreira</surname>
            <given-names>Maria Jo&#227;o</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Monteiro</surname>
            <given-names>Pedro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Freitas</surname>
            <given-names>M&#225;rio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Provid&#234;ncia</surname>
            <given-names>Lu&#237;s A</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Coimbra</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">University Hospitals and Medical School</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Cardiology Department </institution>
        <country country="PT">Portugal</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>25</fpage>
      <lpage>33</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>08</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>07</day>
          <month>02</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>27</day>
          <month>10</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O eletrocardiograma (ECG) de admiss&#227;o tem um grande impacto no diagn&#243;stico e tratamento de s&#237;ndromes coronarianas agudas (SCA) sem supradesnivelamento do segmento ST. OBJETIVO: Avaliar o impacto do ECG de admiss&#227;o no progn&#243;stico da SCA sem supradesnivelamento de ST. Popula&#231;&#227;o: estudo prospectivo, cont&#237;nuo, observacional, de 802 pacientes com SCA sem supradesnivelamento de ST de um &#250;nico centro. M&#201;TODOS: Os pacientes foram divididos em 2 grupos: A (n=538) - ECG Anormal e B (n=264) - ECG Normal. ECG Normal era sin&#244;nimo de ritmo sinusal sem altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas agudas. Um seguimento cl&#237;nico de um ano foi realizado tendo como alvo todas as causas de mortalidade e a taxa de eventos card&#237;acos adversos maiores (MACE). RESULTADOS: Os pacientes do Grupo A eram mais velhos (68,7&#177;11,7 vs. 63,4&#177;12,7 anos, p&lt;0,001), apresentavam classes Killip mais altas e pico mais altos de biomarcadores de necrose mioc&#225;rdica. Al&#233;m disso, apresentavam menor fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) (52,01&#177;10,55 vs. 55,34&#177; 9,51%, p&lt;0,001), taxa de filtra&#231;&#227;o glomerular, hemoglobina inicial, e n&#237;veis de colesterol total. Os pacientes do Grupo B foram mais frequentemente submetidos &#224; estrat&#233;gias invasivas (63,6 vs. 46,5%, p&lt;0,001) e tratados com aspirina, clopidogrel, beta-bloqueadores e estatinas. Eles tamb&#233;m apresentavam mais frequentemente uma anatomia coron&#225;ria normal (26,2 vs. 18,0%, p=0,45). Foi observada uma tend&#234;ncia &#224; maior mortalidade hospitalar no grupo A (4,6 vs. 1,9%, p=0,054). A an&#225;lise de Kaplan-Meyer mostrou que a sobreviv&#234;ncia de 1 m&#234;s e um ano (95,1 vs. 89.5%, p=0.012) era mais alta no grupo B e o resultado manteve-se significante em um modelo de regress&#227;o de Cox (ECG normal HR 0,45 (0,21 - 0,97). N&#227;o houve diferen&#231;as em rela&#231;&#227;o &#224; taxa de MACE. CONCLUS&#195;O: Em nossa popula&#231;&#227;o de pacientes com SCA sem supradesnivelamento de ST, um ECG normal foi um marcador inicial para um bom progn&#243;stico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Eletrocardiografia</kwd>
        <kwd>diagn&#243;stico</kwd>
        <kwd>padr&#245;es de refer&#234;ncia</kwd>
        <kwd>progn&#243;stico</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> CORONARIOPATIA AGUDA</p>
    <p>
      <bold>A import&#226;ncia de um EGC normal em s&#237;ndromes coronarianas agudas sem supradesnivelamento do segmento ST</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Rog&#233;rio Teixeira; Carolina Louren&#231;o; Nat&#225;lia Ant&#243;nio; S&#237;lvia Monteiro; Rui Baptista; Elisabete Jorge; Maria Jo&#227;o Ferreira; Pedro Monteiro; M&#225;rio Freitas; Lu&#237;s A Provid&#234;ncia</bold>
    </p>
    <p>Cardiology Department, Coimbra University Hospitals and Medical School, Coimbra - Portugal</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> O eletrocardiograma (ECG) de admiss&#227;o tem um grande impacto no diagn&#243;stico e tratamento de s&#237;ndromes coronarianas agudas (SCA) sem supradesnivelamento do segmento ST. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold> Avaliar o impacto do ECG de admiss&#227;o no progn&#243;stico da SCA sem supradesnivelamento de ST. Popula&#231;&#227;o: estudo prospectivo, cont&#237;nuo, observacional, de 802 pacientes com SCA sem supradesnivelamento de ST de um &#250;nico centro. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Os pacientes foram divididos em 2 grupos: A (n=538) - ECG Anormal e B (n=264) - ECG Normal. ECG Normal era sin&#244;nimo de ritmo sinusal sem altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas agudas. Um seguimento cl&#237;nico de um ano foi realizado tendo como alvo todas as causas de mortalidade e a taxa de eventos card&#237;acos adversos maiores (MACE). </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> Os pacientes do Grupo A eram mais velhos (68,7&#177;11,7 vs. 63,4&#177;12,7 anos, p&lt;0,001), apresentavam classes Killip mais altas e pico mais altos de biomarcadores de necrose mioc&#225;rdica. Al&#233;m disso, apresentavam menor fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) (52,01&#177;10,55 vs. 55,34&#177; 9,51%, p&lt;0,001), taxa de filtra&#231;&#227;o glomerular, hemoglobina inicial, e n&#237;veis de colesterol total. Os pacientes do Grupo B foram mais frequentemente submetidos &#224; estrat&#233;gias invasivas (63,6 vs. 46,5%, p&lt;0,001) e tratados com aspirina, clopidogrel, beta-bloqueadores e estatinas. Eles tamb&#233;m apresentavam mais frequentemente uma anatomia coron&#225;ria normal (26,2 vs. 18,0%, p=0,45). Foi observada uma tend&#234;ncia &#224; maior mortalidade hospitalar no grupo A (4,6 vs. 1,9%, p=0,054). A an&#225;lise de Kaplan-Meyer mostrou que a sobreviv&#234;ncia de 1 m&#234;s e um ano (95,1 vs. 89.5%, p=0.012) era mais alta no grupo B e o resultado manteve-se significante em um modelo de regress&#227;o de Cox (ECG normal HR 0,45 (0,21 - 0,97). N&#227;o houve diferen&#231;as em rela&#231;&#227;o &#224; taxa de MACE. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> Em nossa popula&#231;&#227;o de pacientes com SCA sem supradesnivelamento de ST, um ECG normal foi um marcador inicial para um bom progn&#243;stico.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Eletrocardiografia, diagn&#243;stico, padr&#245;es de refer&#234;ncia, progn&#243;stico.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O eletrocardiograma (ECG) representa uma das mais importantes ferramentas nas s&#237;ndromes coronarianas agudas (SCA), diferenciando duas entidades cl&#237;nicas, a s&#237;ndrome coronariana aguda (SCA) com supradesnivelamento do segmento ST e a SCA sem o supradesnivelamento do segmento ST, com conseq&#252;entes diferentes estrat&#233;gias de tratamento. No presente, o ECG permanece como um teste prontamente dispon&#237;vel e n&#227;o-invasivo.</p>
    <p>O infradesnivelamento do segmento ST e altera&#231;&#245;es na onda T s&#227;o marcadores el&#233;tricos de doen&#231;a arterial coronariana inst&#225;vel<sup>1,2</sup>.</p>
    <p>De acordo com a an&#225;lise de dois escores de risco para SCA sem supradesnivelamento do ST, as vari&#225;veis do ECG foram uma ferramenta importante. No escore de risco TIMI (<italic>Thrombolysis In Myocardial Infarction</italic>), uma vari&#225;vel bin&#225;ria do ECG, a presen&#231;a ou aus&#234;ncia de infradesnivelamento do ST, foi um fator de risco para um resultado composto de morte ou eventos isqu&#234;micos, por volta de 14 dias ap&#243;s a SCA<sup>3</sup>, e no escore GRACE (<italic>Global Registry of Acute Coronary Events</italic>), o ECG permaneceu aos seis meses um preditor independente de mortalidade geral<sup>4</sup>.</p>
    <p>O n&#250;mero de deriva&#231;&#245;es com o infradesnivelamento do ST e a magnitude do infradesnivelamento do ST no ECG de admiss&#227;o correlacionaram-se com a gravidade da isquemia e foi um marcador de pior desfecho, como relatado por Holmvang e cols.<sup>5</sup> em uma sub-an&#225;lise FRISC II (<italic>Fragmin and Fast Revascularization During Instability in Coronary Artery Disease</italic>)<sup>5</sup>.</p>
    <p>O infradesnivelamento do ST foi um achado frequente em pacientes com SCA, j&#225; que quase 40% de um total de 55.000 no registro Crusade apresentam essa anormalidade no ECG<sup>6</sup>. Embora haja d&#250;vidas em rela&#231;&#227;o ao valor da invers&#227;o da onda T como marcador de isquemia, tem sido reconhecido que a invers&#227;o profunda e sim&#233;trica da onda T era um marcador para doen&#231;a na art&#233;ria descendente anterior esquerda ou territ&#243;rio do tronco principal, como relatado por Zwann e cols.<sup>7</sup>. Holmvang e cols.<sup>5</sup> conclu&#237;ram que al&#233;m do sexo feminino, o infradesnivelamento do ST e a invers&#227;o da onda T em 5 deriva&#231;&#245;es eram fatores preditores de morte ou re-infarto, 30 dias ap&#243;s a randomiza&#231;&#227;o no sub-estudo <italic>TRIM (Thrombin Inhibition In Myocardial Ischemia)</italic><sup>5</sup>.</p>
    <p>As diretrizes Americanas e Europ&#233;ias publicadas em 2007 sobre a SCA sem supradesnivelamento do segmento ST recomendam admitir um paciente para estrat&#233;gia invasiva na presen&#231;a de um presumivelmente novo infradesnivelamento do ST (n&#227;o invers&#227;o da onda T) no ECG de admiss&#227;o<sup>8,9</sup>.</p>
    <p>Por outro lado, um ECG normal n&#227;o exclui uma SCA, como previamente relatado por McCarthy <italic>et al</italic>, considerando que quase 5% dos pacientes que receberam alta do pronto socorro (PS) com ECG normal tiveram um evento isqu&#234;mico agudo<sup>10</sup>.</p>
    <p>Nesse contexto, decidimos analisar, na Unidade Coronariana de um &#250;nico centro, o valor progn&#243;stico de um ECG normal em pacientes com SCA sem supradesnivelamento do segmento ST.</p>
    <p>
      <bold>Popula&#231;&#227;o e m&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Popula&#231;&#227;o do estudo</bold>
    </p>
    <p>Este &#233; um estudo cont&#237;nuo, observacional e prospectivo de 1.459 admiss&#245;es consecutivas de pacientes com SCA, entre Maio de 2004 e Dezembro de 2006, em uma &#250;nica Unidade Coronariana. Exclu&#237;mos 130 registros, pois estes eram readmiss&#245;es. A popula&#231;&#227;o final consistiu em 1.329 pacientes. Desses, selecionamos 802 pacientes com diagn&#243;stico de angina inst&#225;vel ou infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM) sem supradesnivelamento do segmento ST (SST). A popula&#231;&#227;o remanescente foi de 445 pacientes com SCA e supradesnivelamento de ST e 37 com SCA e sem altera&#231;&#227;o do ritmo el&#233;trico. Quarenta e cinco pacientes foram eliminados devido a dados incompletos.</p>
    <p>Infarto agudo do mioc&#225;rdio sem ST foi definido como a presen&#231;a de dor tor&#225;cica isqu&#234;mica com dura&#231;&#227;o maior do que 5 minutos e biomarcadores card&#237;acos positivos (troponina I) com ou sem altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas no ECG (isto &#233;, infradesnivelamento do segmento ST ou invers&#227;o da onda T).</p>
    <p>Angina inst&#225;vel foi definida como angina de in&#237;cio recente (pelo menos classe III CCS), angina progressiva, ou angina de repouso, com ou sem altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas no ECG.</p>
    <p>Analisamos registros padronizados durante a admiss&#227;o que inclu&#237;am dados demogr&#225;ficos, cl&#237;nicos, el&#233;tricos, ecocardiogr&#225;ficos e laboratoriais. Terapia m&#233;dica, dados de cateteriza&#231;&#227;o, curso intra-hospitalar e medica&#231;&#227;o &#224; alta hospitalar tamb&#233;m foram registrados.</p>
    <p>A popula&#231;&#227;o foi dividida em dois grupos baseados no ECG de admiss&#227;o. O Grupo A incluiu 538 pacientes que apresentavam ECG anormal; o Grupo B incluiu 264 pacientes com ECG normal. Um ECG anormal apresentava pelo menos uma das seguintes altera&#231;&#245;es: fibrila&#231;&#227;o atrial, infradesnivelamento do ST, supradesnivelamento do ST, invers&#227;o da onda T ou bloqueio do ramo esquerdo "de novo".</p>
    <p>Essa investiga&#231;&#227;o est&#225; de acordo com os princ&#237;pios da Declara&#231;&#227;o de Helsinki. O protocolo foi aprovado pelo nosso Comit&#234; de &#201;tica Institucional e todos os pacientes deram seu consentimento informado para participar do estudo.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise do ECG</bold>
    </p>
    <p>O infradesnivelamento do ST tinha de ser de pelo menos 1 mm em duas deriva&#231;&#245;es cont&#237;guas para ser considerado e foi medido 60 ms ap&#243;s o ponto J. O supradesnivelamento do ST tinha de ser de pelo menos 2 mm nas deriva&#231;&#245;es V1-V2 para ser considerado e 1 mm em qualquer outra deriva&#231;&#227;o, com uma dura&#231;&#227;o de pelo menos 0,08 s. O infradesnivelamento do ST n&#227;o foi considerado na presen&#231;a de hipertrofia ventricular esquerda com sinais de sobrecarga, bloqueio do ramo esquerdo, ritmo de marcapasso, ou se estivessem presentes em um ECG anterior; a invers&#227;o da onda T tamb&#233;m precisava se de pelo menos 1 mm e todas as deriva&#231;&#245;es foram consideradas, exceto aVR.</p>
    <p>O ritmo sinusal foi definido pela presen&#231;a de uma onda P positiva em I, II, e aVL e negativa em aVF, com um eixo no plano frontal entre 0&#186; e +90&#186;. A fibrila&#231;&#227;o atrial foi definida como um ritmo ventricular "irregularmente irregular", com ondas <italic>f</italic> associadas (ondula&#231;&#227;o basal irregular com amplitude vari&#225;vel, com uma taxa de 350 - 600/min).</p>
    <p>O bloqueio do ramo esquerdo (BRE) foi identificado pela morfologia QRS t&#237;pica (R em V6, qRS em V1) com uma dura&#231;&#227;o superior a 120 ms, e o bloqueio do ramo direito (BRD) foi definido como um QRS &gt; 120 ms e um padr&#227;o RsR' em V1.</p>
    <p>O ECG considerado para a an&#225;lise foi aquele realizado na admiss&#227;o ao OS ou na Unidade Coronariana (UCO), antes do in&#237;cio do tratamento.</p>
    <p>As caracter&#237;sticas eletrocardiogr&#225;ficas s&#227;o classificadas como sendo "de novo" se n&#227;o estiverem presentes no ECG mais recente antes da apresenta&#231;&#227;o, ou se n&#227;o houver ECG anterior dispon&#237;vel. Um ECG anormal foi considerado na presen&#231;a de pelo menos uma altera&#231;&#227;o isqu&#234;mica, bloqueio de ramo esquerdo ou direito ou fibrila&#231;&#227;o atrial.</p>
    <p>Ritmos de marcapasso n&#227;o foram contemplados nessa an&#225;lise e a presen&#231;a de ondas Q tamb&#233;m n&#227;o foram consideradas devido a dados faltantes no banco de dados.</p>
    <p>
      <bold>Seguimento</bold>
    </p>
    <p>O seguimento cl&#237;nico foi realizado, com uma mediana de 19 meses ap&#243;s a alta hospitalar. A informa&#231;&#227;o foi obtida atrav&#233;s de telefonemas, registros hospitalares ou cl&#237;nicas ambulatoriais. Os endpoints prim&#225;rios foram mortalidade por todas as causas e o resultado combinado de morte cardiovascular, infarto n&#227;o-fatal, re-admiss&#227;o por angina inst&#225;vel e interven&#231;&#227;o coronariana percut&#226;nea n&#227;o-programada - MACE. Tamb&#233;m registramos a ocorr&#234;ncia de infarto agudo do mioc&#225;rdio, re-admiss&#227;o por insufici&#234;ncia card&#237;aca e derrame.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Dados cont&#237;nuos s&#227;o apresentados como m&#233;dia e desvio-padr&#227;o e comparados com o teste <italic>t</italic> de Student. Vari&#225;veis categ&#243;ricas s&#227;o apresentadas como freq&#252;&#234;ncias e porcentagens e o Teste &#967;<sup>2</sup> ou Teste Exato de Fisher foram usados quando apropriado para compar&#225;-las.</p>
    <p>As curvas de sobreviv&#234;ncia cumulativas foram constru&#237;das pelo m&#233;todo de Kaplan-Meier e os grupos foram comparados atrav&#233;s do teste de Log-rank. O per&#237;odo observacional iniciou-se &#224; alta hospitalar e durou um ano.</p>
    <p>Uma an&#225;lise de regress&#227;o de Cox multivariada foi realizada para o endpoint mortalidade por todas as causas ao final do primeiro ano. As vari&#225;veis que eram significantes a n&#237;vel bivariado ou que apresentavam relev&#226;ncia cl&#237;nica foram inclu&#237;das no modelo.</p>
    <p>Todos os testes estat&#237;sticos eram bicaudais e um valor de p &lt; 0,05 foi considerado significante. A an&#225;lise foi feita com o software SPSS 15 (<italic>Statistical Package for Social Sciences</italic>) da SPSS Inc., Chicago, IL.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caracter&#237;sticas basais</bold>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="t01">Tabela 1</xref> apresenta as caracter&#237;sticas basais para ambos os grupos. Notamos que os pacientes com um ECG normal eram mais jovens (63,4&#177;12,7 <italic>vs</italic>. 68,7&#177;11,7 anos, p&lt;0,001), e mais frequentemente admitidos devido &#224; angina inst&#225;vel (33,0 <italic>vs</italic>. 24,9 %, p=0,017). N&#227;o houve diferen&#231;as significantes em rela&#231;&#227;o aos fatores de risco para doen&#231;a cardiovascular, hist&#243;ria cardiovascular e medicamentos pr&#233;vios.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Dados hemodin&#226;micos, el&#233;tricos e laboratoriais</bold>
    </p>
    <p>Esses dados s&#227;o apresentados na <xref ref-type="table" rid="t02">Tabela 2</xref>. Pacientes com ECG normal mais frequentemente apresentavam classes Killip mais baixas &#224; admiss&#227;o, tinham um perfil de risco mais baixo e uma fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) maior (55,3&#177;9,5 <italic>vs</italic>. 52,0&#177;10,6%, p&lt;0,001).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o ao ritmo, 83,7 % dos pacientes do Grupo A apresentavam ritmo sinusal. O achado isqu&#234;mico mais frequente era invers&#227;o da onda T (36,6%), j&#225; que o infradesnivelamento do segmento ST s&#243; estava presente em &#188; dos pacientes. Um bloqueio de ramo esquerdo estava presente em 8,9% dos pacientes.</p>
    <p>Pacientes com ECG anormal tamb&#233;m tinham um valor de pico mais alto de biomarcadores card&#237;acos, taxa de filtra&#231;&#227;o glomerular mais baixa (avaliada pela f&#243;rmula de Cockroft et Gault) e hemoglobina m&#237;nima mais baixa durante a hospitaliza&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Tratamento Intra-hospitalar</bold>
    </p>
    <p>Sessenta e tr&#234;s por cento dos pacientes com ECG normal comparados a 46,5% de pacientes com ECG anormal foram admitidos para uma estrat&#233;gia invasiva durante a admiss&#227;o (p&lt;0,001) - <xref ref-type="table" rid="t03">Tabela 3</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Aspirina, clopidogrel, estatinas e beta-bloqueadores foram mais frequentemente usados em pacientes com ECG normal e aqueles com ECG anormal receberam mais frequentemente diur&#233;ticos e nitratos 24 horas ap&#243;s a admiss&#227;o.</p>
    <p>&#192; alta hospitalar, n&#227;o houve diferen&#231;as entre os grupos com exce&#231;&#227;o dos beta-bloqueadores que foram mais frequentemente usados nos pacientes do grupo B.</p>
    <p>
      <bold>Dados do laborat&#243;rio de cateterismo</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes com ECG normal apresentaram uma maior taxa de angiograma coronariana normal (26,2% <italic>vs</italic>. 18,0%, p=0,045) - <xref ref-type="table" rid="t04">Tabela 4</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt04.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>N&#227;o houve diferen&#231;as em rela&#231;&#227;o &#224;s les&#245;es anat&#244;micas e a taxa de revasculariza&#231;&#227;o percut&#226;nea. Quando uma interven&#231;&#227;o coronariana percut&#226;nea era realizada, os pacientes do Grupo B eram mais frequentemente tratados com stent eluidor de f&#225;rmacos.</p>
    <p>
      <bold>Desfecho</bold>
    </p>
    <p>A taxa de pacientes perdidos no seguimento foi de 4,5%, o que significa que dados estavam dispon&#237;veis para 737 pacientes que receberam alta do hospital.</p>
    <p>Havia uma tend&#234;ncia de mortalidade hospitalar mais alta entre os pacientes com ECG anormal (4,6 <italic>vs</italic>. 1,9%, p=0,054), que se tornou significante 30 dias e 1 ano depois da SCA (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1.1</xref>).</p>
    <p content-type="html"><fig id="f01"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/P8cWHshsm46wpP8KLRdmZDB/6d87f8ccf437e7f391de4738e2ddec124056255d.gif"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gf01.jpg"/></fig>&#13;
</p>
    <p>A taxa de MACE rate ap&#243;s 1 ano n&#227;o apresentou diferen&#231;a significante entre os dois grupos (18,9 <italic>vs</italic>. 14,8%, p=0,16), embora houvesse uma tend&#234;ncia de pior resultado entre pacientes com ECG anormal (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1.2</xref>).</p>
    <p>Por volta do fim do primeiro ano, os pacientes com ECG anormal apresentavam uma taxa mais alta de re-infarto e re-admiss&#227;o devido &#224; insufici&#234;ncia card&#237;aca - <xref ref-type="table" rid="t05">Tabela 5</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t05">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt05.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Se analisarmos somente o grupo de pacientes com IAM sem SST, notaremos que a estratifica&#231;&#227;o proposta para os pacientes com ECG normal permaneceu significante para a sobreviv&#234;ncia global de um ano (87,7 vs. 94,5%, log rank p = 0,019) (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1.3</xref>)</p>
    <p>Se selecionarmos somente os pacientes com infradesnivelamento do ST ou invers&#227;o de onda T comparados aos pacientes com ECG normal, veremos que a curva de sobreviv&#234;ncia para os pacientes com invers&#227;o da onda T &#233; similar &#224;quela dos pacientes com ECG normal, mas os pacientes com infradesnivelamento do ST apresentam um desfecho pior (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1.4</xref>).</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise multivariada</bold>
    </p>
    <p>O resultado para a mortalidade global de um ano foi ajustada de acordo com um modelo de regress&#227;o de Cox que incluiu o ECG normal, idade acima de 65 anos, taxa de filtra&#231;&#227;o glomerular &lt; 60 ml/min, troponina I &gt; 0,20 U/L, diabetes pr&#233;via e classes Killip mais altas &#224; admiss&#227;o (<xref ref-type="table" rid="t6">Tabela 6</xref>). Esse modelo mostrou uma redu&#231;&#227;o de 55% de risco relativo de morte ajustado um ano ap&#243;s a SCA para pacientes com ECG normal.</p>
    <table-wrap id="t6">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt06.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Quando comparamos nossos dados com outros publicados na literatura, observamos uma taxa mais baixa de infradesnivelamento do ST (16,7%), <italic>versus</italic> invers&#227;o da onda T (24,1%) na popula&#231;&#227;o geral. Em rela&#231;&#227;o &#224; sub-an&#225;lise do estudo GUSTO-IIb (<italic>Global Use of Strategies To Open Occluded Arteries in Acute Coronary Syndromes</italic>), de 12.142 pacientes randomizados, 4.263 (35,1%) tinham infradesnivelamento do ST, <italic>versus</italic> 2.723 (22.4%) com invers&#227;o da onda T<sup>1</sup>. Uma taxa ainda mais alta de infradesnivelamento do ST foi observada em um estudo recente, o ICTUS (<italic>Invasive versus Conservative Treatment in Unstable Coronary Syndromes</italic>), onde quase 50% da popula&#231;&#227;o apresentava infradesnivelamento do ST na admiss&#227;o<sup>11</sup>. Essa diferen&#231;a poderia ser explicada, em nossa opini&#227;o, pelo perfil de risco total dos pacientes. A fim de ser eleg&#237;vel para o estudo ICTUS, o paciente tinha de apresentar biomarcadores card&#237;acos positivos e para ser randomizado no estudo GUSTO IIb, toda a popula&#231;&#227;o precisava apresentar um ECG basal com altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas. Ao contr&#225;rio, em rela&#231;&#227;o &#224; progn&#243;stico, nossos dados parecem estar de acordo com os do estudo GUSTO, j&#225; que os pacientes com infradesnivelamento do ST apresentaram um desfecho muito pior em 30 dias quando comparados com aqueles que apresentavam invers&#227;o de onda T.</p>
    <p>Com rela&#231;&#227;o &#224; FA, ela estava presente em 7,7% da popula&#231;&#227;o em geral em nossa s&#233;rie, um valor similar ao observado em dados, como aqueles relatados por Lopes e cols.<sup>12</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Dados basais</bold>
    </p>
    <p>Uma das primeiras observa&#231;&#245;es de nossa an&#225;lise foi que associamos um ECG normal com vari&#225;veis de bom progn&#243;stico durante a admiss&#227;o causada por SCA sem SST, tais como idade mais jovem, sexo masculino, FEVE mais alta, melhor fun&#231;&#227;o renal e conseq&#252;ente escore de risco TIMI mais baixo. &#201; digno de nota o fato de que esses pacientes, embora apresentassem um risco cardiovascular global mais baixo, eram mais frequentemente hospitalizados para estrat&#233;gias invasivas, o que provavelmente reflete a estrat&#233;gia de tratamento paradoxal de pacientes na vida real, como relatado anteriormente por Zia e cols.<sup>13</sup>. Observamos que um teste de esfor&#231;o foi realizado em 29,1% da popula&#231;&#227;o e esse resultado obviamente teve um impacto importante na op&#231;&#227;o de tratamento (dados n&#227;o mostrados).</p>
    <p>Esse menor risco traduziu-se, como esperado, em uma porcentagem mais alta de angiogramas coronarianos normais (quase um quarto da popula&#231;&#227;o total). Esse &#233; um valor alto comparado com os dados de estudos cl&#237;nicos randomizados controlados de risco mais alto, mas foi similar ao valor do estudo RITA 3 (<italic>Randomized Intervention Trial on unstable Angina)</italic>, onde em uma popula&#231;&#227;o de mais baixo risco, 28% dos pacientes alocados para uma estrat&#233;gia invasiva apresentavam angiogramas coron&#225;rios normais<sup>14</sup>.</p>
    <p>Contrario ao que era esperado, nossa estratifica&#231;&#227;o n&#227;o pareceu ter influenciado a taxa de MACE ao final do primeiro ano. O tamanho de nossa amostra era pequeno, com somente 802 pacientes e com poucos eventos no per&#237;odo de seguimento e conseq&#252;ente influ&#234;ncia sobre o progn&#243;stico. Quando os dados foram separados em rela&#231;&#227;o aos endpoints individuais do resultado combinado de MACE, ambas a mortalidade cardiovascular e a taxa de infarto do mioc&#225;rdio permaneceram significantemente mais baixas para o subgrupo de pacientes com ECG normal (<xref ref-type="table" rid="t05">Tabela V</xref>). Ao contr&#225;rio, a taxa de re-admiss&#227;o para angina inst&#225;vel e revasculariza&#231;&#227;o coron&#225;ria n&#227;o-programada foram mais altas em pacientes com ECG normal. A causa dessa diferen&#231;a &#233; dif&#237;cil de explicar, mas pode estar relacionada &#224; taxa mais alta de complica&#231;&#245;es associada com um procedimento invasivo e a revasculariza&#231;&#227;o percut&#226;nea, a qual tamb&#233;m tem sido relatada nos testes cl&#237;nicos controlados randomizados mais recentes sobre as estrat&#233;gias de tratamento na SCA sem SST<sup>11</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Estratifica&#231;&#227;o de risco</bold>
    </p>
    <p>A estratifica&#231;&#227;o de risco &#233; um passo crucial na SCA, com grandes implica&#231;&#245;es no tratamento e progn&#243;stico de pacientes. Muitos escores e fatores de risco t&#234;m sido publicados na literatura durante a ultima d&#233;cada com o objetivo de atingir uma decis&#227;o cl&#237;nica mais precisa. O ECG tem sido uma ferramenta &#250;til h&#225; muito tempo para entender, a n&#237;vel el&#233;trico, uma SCA.</p>
    <p>No PS observamos que, em nossa popula&#231;&#227;o, 22% dos pacientes com ECG normal ir&#227;o apresentar infarto do mioc&#225;rdio sem supradesnivelamento do segmento ST (IAMsST), o que a n&#237;vel pr&#225;tico for&#231;a o m&#233;dico a obter uma caracteriza&#231;&#227;o cl&#237;nica e bioqu&#237;mica precisa, j&#225; que um ECG normal pode n&#227;o ser um achado t&#227;o "inocente" assim. Consideramos que as altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas s&#227;o din&#226;micas e que elas poderiam n&#227;o ter sido detectadas em nossa s&#233;rie de pacientes com ECG normal devido a raz&#245;es log&#237;sticas, e dessa forma, esses 22% de pacientes poderiam estar super-representados.</p>
    <p>A avalia&#231;&#227;o de risco &#233; uma an&#225;lise temporal de m&#250;ltiplas etapas, com decis&#245;es sendo tomadas na admiss&#227;o, durante a hospitaliza&#231;&#227;o, e mesmo no laborat&#243;rio de cateterismo. Um paciente deveria ser racionalmente "entendido" em n&#237;vel global e uma das etapas de decis&#227;o mais cruciais acontece no Pronto Socorro, que influencia n&#227;o somente a avalia&#231;&#227;o diagn&#243;stica, mas tamb&#233;m a terapia m&#233;dica agressiva e a op&#231;&#227;o por estrat&#233;gia invasiva.</p>
    <p>Essa foi a raz&#227;o para incluir vari&#225;veis f&#225;ceis e bem conhecidas em nosso modelo multivariado, a fim de entender o poder relativo de cada uma delas. Conclu&#237;mos que um ECG normal, juntamente com idade e diabetes, foram os &#250;nicos preditores independentes do progn&#243;stico. O ponto de corte utilizado da Troponina I foi 0,2 U/ml, que foi o ponto de corte de nosso laborat&#243;rio local para um resultado positivo. Tamb&#233;m notamos que esse limiar mais baixo n&#227;o apresentou tanto poder quanto os dados derivados da an&#225;lise do ECG. Resultados similares tamb&#233;m foram relatados por Holmvang et al na s&#233;rie do sub-estudo TRIM (<italic>Thrombin Inhibition In Myocardial Ischemia</italic>)<sup>15</sup>.</p>
    <p>De qualquer forma, observamos (dados n&#227;o mostrados) que se ajustarmos o modelo com as vari&#225;veis do tratamento e a anatomia coron&#225;ria, um ECG normal deixa de apresentar signific&#226;ncia estat&#237;stica. Isso significa que o ECG perde import&#226;ncia, em uma an&#225;lise global, para vari&#225;veis cl&#237;nicas e de tratamento, e at&#233; mesmo para os dados sobre a Troponina I com um ponto de corte determinado atrav&#233;s de curva ROC.</p>
    <p>Embora tenhamos constru&#237;do uma vari&#225;vel combinada de ECG em nossa popula&#231;&#227;o, como relatado por outros autores, o infradesnivelamento do segmento ST permaneceu o dado derivado do ECG mais importante em termos de progn&#243;stico.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o havia dados dispon&#237;veis sobre a presen&#231;a de ondas Q no ECG de admiss&#227;o. Nosso seguimento foi cl&#237;nico, e infelizmente n&#227;o obtivemos dados sobre a evolu&#231;&#227;o das vari&#225;veis el&#233;tricas. Al&#233;m disso, n&#227;o havia dados sobre medicamentos na &#233;poca do seguimento, o que logicamente poderia ter influenciado o resultado.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Um ECG normal no espectro da SCA sem SST foi um marcador inicial de bom progn&#243;stico em m&#233;dio prazo e tem permanecido uma vari&#225;vel &#250;til em pacientes com SCA no s&#233;culo 21. No entanto, o ECG, embora importante, n&#227;o foi suficiente para alcan&#231;ar uma caracteriza&#231;&#227;o global do perfil de risco de nossos pacientes.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Rog&#233;rio Teixeira </p>
        <p> Quinta da Portela, Condominio Zen, lote 3, apt. 332 </p>
        <p> 3000-050 - Coimbra, Portugal </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="rogeriopteixeira@gmail.com">rogeriopteixeira@gmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 27/10/08; revisado recebido em 07/02/09; aceito em 08/05/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Savonitto S,    Adrisson D, Granger CB, Morando G, Prando MD, Mafrici A, et al. Prognostic value    of the admission electrocardiogram in acute coronary syndromes. JAMA. 1999;    281: 707-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic value of the admission electrocardiogram in acute coronary syndromes</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>707</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <volume>281</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Savonitto</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adrisson</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Granger</surname>
              <given-names>CB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morando</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prando</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mafrici</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Cannon CP, MacCabe    C, Stone PH, Rogers WJ, Schactman M, Thompson BW, et al. The electrocardiogram    predicts one year outcome of patients with unstable angina and non Q wave myocardial    infarction. J Am Coll Cardiol. 1997; 30: 133-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The electrocardiogram predicts one year outcome of patients with unstable angina and non Q wave myocardial infarction</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>133</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cannon</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>MacCabe</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stone</surname>
              <given-names>PH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogers</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schactman</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thompson</surname>
              <given-names>BW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Antman EM, Cohen    M, Bernick PJ, McCabe CH, Horacek T, Papuchis G, et al. The TIMI risk score    for unstable angina / non ST elevation MI: a method for prognostic and therapeutic    decision making. JAMA. 2000; 284: 835-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The TIMI risk score for unstable angina / non ST elevation MI: a method for prognostic and therapeutic decision making</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>835</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <volume>284</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Antman</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bernick</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCabe</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horacek</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Papuchis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Eagle K, Lim    M, Dabbous OH, Pieper KS, Goldberg RJ, Van de Werf F, et al, for the GRACE investigators.    A validated prediction model for all forms of acute coronary syndrome estimating    the risk of 6-month postdischarge death in an international registry. JAMA.    2004; 291: 2727-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A validated prediction model for all forms of acute coronary syndrome estimating the risk of 6-month postdischarge death in an international registry</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2727</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <volume>291</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Eagle</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lim</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dabbous</surname>
              <given-names>OH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pieper</surname>
              <given-names>KS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldberg</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van de Werf</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Holmvang L,    Clemmensen P, Lindahl B, Lagerqvist B, Venge P, Wagner G, et al. Quantitative    analysis of the admission electrocardiogram identifies patients with unstable    coronary artery disease who benefit the most from early invasive treatment.    J Am Coll Cardiol. 2003; 41 (6): 905-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Quantitative analysis of the admission electrocardiogram identifies patients with unstable coronary artery disease who benefit the most from early invasive treatment</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>905</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Holmvang</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clemmensen</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lindahl</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lagerqvist</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Venge</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wagner</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Ryan J, Peterson    E, Chen A, Roe M, Ohman M, Cannon C, et al. for the Crusade Investigators. Optimal    timing of intervention in non-ST-segment elevation acute coronary syndromes:    insights from the CRUSADE (Can Rapid risk stratification of Unstable angina    patients Suppress ADverse outcomes with Early implementation of the ACC/AHA    guidelines) Registry. Circulation. 2005; 112 (20): 3049-57.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>for the Crusade Investigators: Optimal timing of intervention in non-ST-segment elevation acute coronary syndromes: insights from the CRUSADE (Can Rapid risk stratification of Unstable angina patients Suppress ADverse outcomes with Early implementation of the ACC/AHA guidelines) Registry</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>3049</fpage>
          <lpage>57</lpage>
          <issue>20</issue>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ryan</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peterson</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roe</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ohman</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cannon</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Zwann C, Bar    F, Janssen JH, Cheriex EC, Dassen WR, Brugada P, et al. Angiographic and clinical    characteristics of patients with unstable angina showing an ECG pattern indicating    critical narrowing of the proximal LAD coronary artery. Am Heart J. 1989; 117:    657-65.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Angiographic and clinical characteristics of patients with unstable angina showing an ECG pattern indicating critical narrowing of the proximal LAD coronary artery</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>657</fpage>
          <lpage>65</lpage>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zwann</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bar</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Janssen</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cheriex</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dassen</surname>
              <given-names>WR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brugada</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Anderson JL,    Adams CD, Antman EM, Bridges CR, Califf RM, Casey DE Jr, et al. ACC/AHA 2007    Guidelines for the Management of Patients With Unstable Angina/Non-ST-Elevation    Myocardial Infarction: A Report of the American College of Cardiology/American    Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Writing Committee to Revise    the 2002 Guidelines for the Management of Patients With Unstable Angina/Non-ST-Elevation    Myocardial Infarction): Developed in Collaboration with the American College    of Emergency Physicians, the Society for Cardiovascular Angiography and Interventions,    and the Society of Thoracic Surgeons: Endorsed by the American Association of    Cardiovascular and Pulmonary Rehabilitation and the Society for Academic Emergency    Medicine. Circulation. 2007; 116 (7): e148-304.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ACC/AHA 2007 Guidelines for the Management of Patients With Unstable Angina/Non-ST-Elevation Myocardial Infarction: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Writing Committee to Revise the 2002 Guidelines for the Management of Patients With Unstable Angina/Non-ST-Elevation Myocardial Infarction): Developed in Collaboration with the American College of Emergency Physicians, the Society for Cardiovascular Angiography and Interventions, and the Society of Thoracic Surgeons: Endorsed by the American Association of Cardiovascular and Pulmonary Rehabilitation and the Society for Academic Emergency Medicine</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e148</fpage>
          <lpage>304</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>116</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adams</surname>
              <given-names>CD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Antman</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bridges</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Califf</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Casey DE</surname>
              <given-names>Jr</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Bassand JP,    Hamm C, Ardissino D, Boersma E, Budaj A, Fernandez-Aviles F, et al. Task Force    for the diagnosis and treatment of non-ST Elevation Acute Coronary Syndromes    of the European Society Cardiology; Guidelines for the diagnosis and treatment    of non-ST-segment elevation acute coronary syndromes: The Task Force for the    Diagnosis and Treatment of Non-ST-Segment Elevation Acute Coronary Syndromes    of the European Society of Cardiology. Eur Heart J. 2007; 28 (13): 1598-660.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Task Force for the diagnosis and treatment of non-ST Elevation Acute Coronary Syndromes of the European Society Cardiology; Guidelines for the diagnosis and treatment of non-ST-segment elevation acute coronary syndromes: The Task Force for the Diagnosis and Treatment of Non-ST-Segment Elevation Acute Coronary Syndromes of the European Society of Cardiology</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1598</fpage>
          <lpage>660</lpage>
          <issue>13</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bassand</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamm</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ardissino</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boersma</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Budaj</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernandez-Aviles</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. McCarthy BD,    Wong JB, Selker H. Detecting acute ischemia in the emergency department: a review    of the literature. J Gen Intern Med. 1990; 5: 365-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Detecting acute ischemia in the emergency department: a review of the literature</article-title>
          <source>J Gen Intern Med</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>365</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McCarthy</surname>
              <given-names>BD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wong</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Selker</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Winter R, Windhausen    F, Cornel J, Dunselman P, Janus C, Bendermacher P, et al. for the invasive versus    conservative treatment in unstable coronary syndromes (ICTUS) investigators.    Early invasive versus selectively invasive management for acute coronary syndromes.    N Engl J Med. 2005; 353: 1095-104.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>for the invasive versus conservative treatment in unstable coronary syndromes (ICTUS) investigators: Early invasive versus selectively invasive management for acute coronary syndromes</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1095</fpage>
          <lpage>104</lpage>
          <volume>353</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Winter</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Windhausen</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cornel</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dunselman</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Janus</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bendermacher</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Lopes R, Pieper    S, Horton R, Al-Khatib M, Newby K, Mehta H, et al. Short- and long-term outcomes    following atrial fibrillation in patients with acute coronary syndromes with    or without ST-segment elevation. Heart. 2008; 94 (7): 867-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Short- and long-term outcomes following atrial fibrillation in patients with acute coronary syndromes with or without ST-segment elevation</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>867</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pieper</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horton</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Al-Khatib</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Newby</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehta</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Zia M, Peterson    ED, Mulgund J, Chen AY, Langer A, Tan M, et al. Paradoxical use of invasive    cardiac procedures for patients with non-ST segment elevation myocardial infarction:    an international perspective from the CRUSADE Initiative and the Canadian ACS    Registries I and II. Can J Cardiol. 2007; 23: 1073-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Paradoxical use of invasive cardiac procedures for patients with non-ST segment elevation myocardial infarction: an international perspective from the CRUSADE Initiative and the Canadian ACS Registries I and II</article-title>
          <source>Can J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1073</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zia</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peterson</surname>
              <given-names>ED</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mulgund</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>AY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Langer</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tan</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Fox KA, Poole    Wilson P, Clayton TC, Henderson RA, Shaw TR, Weatley DJ, et al. Five year outcome    of an interventional strategy in non-ST-elevation acute coronary syndrome: the    British Heart Foundation RITA 3 randomised trial. Lancet. 2005; 366: 914-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Five year outcome of an interventional strategy in non-ST-elevation acute coronary syndrome: the British Heart Foundation RITA 3 randomised trial</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>914</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <volume>366</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fox</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poole Wilson</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clayton</surname>
              <given-names>TC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Henderson</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shaw</surname>
              <given-names>TR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weatley</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Holmvang L,    Luscher M, Clemmensen P, Thygesen K, Grande P, and the TRIM study group. Very    early risk stratification using combined ECG and biochemical assessment in patients    with unstable coronary artery disease (A thrombin inhibition in myocardial ischemia    - TRIM substudy). Circulation. 1998; 98: 2004-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Very early risk stratification using combined ECG and biochemical assessment in patients with unstable coronary artery disease (A thrombin inhibition in myocardial ischemia - TRIM substudy)</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>2004</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Holmvang</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luscher</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clemmensen</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thygesen</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grande</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">The importance of a normal ECG in non-ST elevation acute coronary syndromes</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Admission ECG has a major impact on the diagnosis and management of non-ST elevation acute coronary syndromes (ACS). OBJECTIVE: To assess the impact of the admission ECG on prognosis over non-ST ACS. Population: prospective, continuous, observational study of 802 non-ST ACS patients from a single center. METHODS: Patients were divided in 2 groups: A (n=538) - Abnormal ECG and B (n=264) - Normal ECG. Normal ECG was synonymous of sinus rhythm and no acute ischemic changes. A one-year clinical follow up was performed targeting all causes of mortality and the MACE rate. RESULTS: Group A patients were older (68.7&#177;11.7 vs. 63.4&#177;12.7Y, p&lt;0.001), had higher Killip classes and peak myocardial necrosis biomarkers. Furthermore, they had lower left ventricular ejection fraction (LVEF) (52.01&#177;10.55 vs. 55.34&#177; 9.51%, p&lt;0.001), glomerular filtration rate, initial hemoglobin, and total cholesterol levels. Group B patients were more frequently submitted to invasive strategy (63.6 vs. 46.5%, p&lt;0.001) and treated with aspirin, clopidogrel, beta blockers and statins. They also more often presented normal coronary anatomy (26.2 vs. 18.0%, p=0.45). There was a trend to higher in-hospital mortality in group A (4.6 vs. 1.9%, p=0.054). Kaplan-Meyer analysis showed that at one month and one year (95.1 vs. 89.5%, p=0.012) survival was higher in group B and the result remained significant on a Cox regression model (normal ECG HR 0.45 (0.21 - 0.97). There were no differences regarding the MACE rate. CONCLUSION: In our non-ST elevation ACS population, a normal ECG was an early marker for good prognosis.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Electrocardiography</kwd>
        <kwd>diagnostic</kwd>
        <kwd>reference standards</kwd>
        <kwd>prognosis</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="top-body2"/>The importance of a normal ECG in non-ST elevation acute coronary syndromes</p>
      <p>
        <bold>Rog&#233;rio Teixeira; Carolina Louren&#231;o; Nat&#225;lia Ant&#243;nio; S&#237;lvia Monteiro; Rui Baptista; Elisabete Jorge; Maria Jo&#227;o Ferreira; Pedro Monteiro; M&#225;rio Freitas; Lu&#237;s A Provid&#234;ncia</bold>
      </p>
      <p>Cardiology Department, Coimbra University Hospitals and Medical School, Coimbra, Portugal</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Admission ECG has a major impact on the diagnosis and management of non-ST elevation acute coronary syndromes (ACS).</p>
      <p><bold>PURPOSE:</bold> To assess the impact of the admission ECG on prognosis over non-ST ACS.</p>
      <p><bold>POPULATION: </bold> Prospective, continuous, observational study of 802 non-ST ACS patients from a single center. Patients were divided in 2 groups: A (n=538) - Abnormal ECG and B (n=264) - Normal ECG. Normal ECG was synonymous of sinus rhythm and no acute ischemic changes. A one-year clinical follow up was performed targeting all causes of mortality and the MACE rate.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> Group A patients were older (68.7&#177;11.7 vs. 63.4&#177;12.7Y, p&lt;0.001), had higher Killip classes and peak myocardial necrosis biomarkers. Furthermore, they had lower left ventricular ejection fraction (LVEF) (52.01&#177;10.55 vs. 55.34&#177; 9.51%, p&lt;0.001), glomerular filtration rate, initial hemoglobin, and total cholesterol levels. Group B patients were more frequently submitted to invasive strategy (63.6 vs. 46.5%, p&lt;0.001) and treated with aspirin, clopidogrel, beta blockers and statins. They also more often presented normal coronary anatomy (26.2 vs. 18.0%, p=0.45). There was a trend to higher in-hospital mortality in group A (4.6 vs. 1.9%, p=0.054). Kaplan-Meyer analysis showed that at one month and one year (95.1 vs. 89.5%, p=0.012) survival was higher in group B and the result remained significant on a Cox regression model (normal ECG HR 0.45 (0.21 - 0.97). There were no differences regarding the MACE rate.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> In our non-ST elevation ACS population, a normal ECG was an early marker for good prognosis.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Electrocardiography; Diagnostic; Reference Standards; Prognosis.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The ECG represents one of the most important tools in acute coronary syndromes (ACS), differentiating two clinical entities, the ST-elevation and the non-ST elevation ACS, with consequent different management strategies. It remains at the present time an inexpensive, readily available and non-invasive test.</p>
      <p>ST-segment depression and T wave changes are electrical markers of unstable coronary artery disease<sup>1,2</sup>.</p>
      <p>According to two risk score analysis for non-ST elevation ACS, ECG variables were an important tool. In TIMI (<italic>Thrombolysis In Myocardial Infarction</italic>) risk score, an ECG binary variable, the presence or absence of ST depression, was a risk factor for a composite result of death or ischemic events, around 14 days after the ACS<sup>3</sup>, and in the GRACE (Global Registry of Acute Coronary Events) score, ECG remained at six months an independent predictor for overall mortality<sup>4</sup>.</p>
      <p>The number of leads with ST depression and the magnitude of ST depression on the admission ECG correlated with the severity of ischemia, and was a marker for a worse outcome, as reported by Holmvang et al<sup>5</sup> in the FRISC II (Fragmin and Fast Revascularization During Instability in Coronary Artery Disease) sub-analysis<sup>5</sup>.</p>
      <p>ST depression was a relatively frequent finding in ACS patients, as almost 40% of a total of 55.000 patients in the Crusade registry presented this ECG abnormality<sup>6</sup>. Although there are doubts regarding the value of T wave inversion as a marker of ischemia, it has been acknowledged that anterior deep symmetrical T wave inversion was a marker for disease on the left anterior descending artery or main stem territory, as reported by Zwann et al<sup>7</sup>. Holmvang et al<sup>5</sup> concluded that in addition to the female gender, ST depression and T wave inversion in five leads were independent predictors of death or re-infarction, 30 days after randomization, in the TRIM (Thrombin Inhibition In Myocardial Ischemia) sub-study<sup>5</sup>.</p>
      <p>Both American and European guidelines published in 2007 over non-ST elevation ACS recommend admitting a patient for an invasive strategy in the presence of presumably new ST depression (not T wave inversion) on the admission ECG<sup>8,9</sup>.</p>
      <p>On the other hand, a normal ECG does not exclude an ACS, as previously reported by McCarthy <italic>et al</italic>, as almost 5% of patients discharged from the emergence room with a normal ECG had an acute ischemic event<sup>10</sup>.</p>
      <p>In this context, we decided to analyze, in a single center coronary care unit, the prognostic value of a normal ECG in non-ST elevation ACS patients.</p>
      <p>
        <bold>Population and methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Study population</bold>
      </p>
      <p>The present study was a continuous, observational, and prospective analysis of 1459 consecutive admissions for ACS, between May 2004 and December 2006, on a single coronary care unit. We excluded 130 records as they were readmissions. The final population consisted of 1329 patients. Of these, we selected 802 patients with a diagnosis of unstable angina or non-ST elevation acute myocardial infarction. The remaining population consisted of 445 patients with ST-elevation ACS, and 37 with a paced electrical rhythm ACS. Forty five patients were eliminated due to incomplete data.</p>
      <p>Non-ST elevation acute myocardial infarction was defined by the presence of ischemic chest pain lasting more than five minutes, and positive cardiac biomarkers (troponin I) with or without ECG ischemic changes (namely ST depression or T wave inversion).</p>
      <p>Unstable angina was defined either by new onset angina (at least class III CCS), progressive angina, or angina at rest, with or without ECG ischemic changes.</p>
      <p>We analyzed standardized records during admission that included demographic, clinical, electrical, echocardiographic and laboratorial data. Medical therapy, catheterization data, in-hospital course and discharge medication were also recorded.</p>
      <p>The population was divided in two groups, based on the admission ECG. Group A included 538 patients that presented an abnormal ECG; group B included 264 patients that presented a normal ECG. An abnormal ECG had at least one of the following changes: atrial fibrillation, ST depression, ST elevation, T wave inversion, or "de novo" bundle branch block.</p>
      <p>This investigation conforms to the principles outlined in the Declaration of Helsinki. The protocol was approved by our institutional ethics committee, and all patients gave written informed consent to participate in the study.</p>
      <p>
        <bold>ECG analysis</bold>
      </p>
      <p>ST depression had to be at least 1 mm in two contiguous leads to be considered and it was measured 60 ms after the J point. ST elevation had to be at least 2 mm in lead V1-V2 to be considered and 1 mm in any other lead, with the duration of at least 0.08 s. ST depression was not considered in the presence of left ventricular hypertrophy with strain, bundle branch block, paced rhythms, or if they were present on a previous ECG; T wave inversion had to be also at least 1 mm, and all leads were considered except aVR.</p>
      <p>Sinus rhythm was defined by the presence of a positive P wave in I, II, and aVL and negative in aVF, with an axis in the frontal plane between 0&#186; and +90&#186;. Atrial fibrillation was defined by an "irregularly irregular" ventricular rhythm, with associated <italic>f</italic> waves (irregular baseline undulation with variable amplitude, with a rate of 350 - 600/min).</p>
      <p>Left bundle branch block (LBBB) was identified by a typical QRS morphology (R in V6, qRS in V1) with a duration superior to 120 ms, and right bundle branch block was defined by a QRS greater than 120 ms and a RsR' pattern in V1.</p>
      <p>The ECG considered for the analysis was the one performed at the admission in the emergency room, or in the coronary care unit, previous to the start of the treatment.</p>
      <p>Electrocardiographic characteristics were classified as "de novo" if they were not present in the most recent electrocardiogram before presentation, or if there was no prior electrocardiogram available. An abnormal ECG was considered in the presence of at least one ischemic change, bundle branch block or atrial fibrillation.</p>
      <p>Pace rhythm was not contemplated in this analysis and the presence of Q waves were not considered either, due to missing data in the database.</p>
      <p>
        <bold>Follow up</bold>
      </p>
      <p>We performed a median clinical follow up of 19 months after hospital discharge. The information was collected by phone call, from hospital records or at the outpatient clinic. The primary endpoints were all-cause mortality and the combined result of cardiovascular death, non-fatal myocardial infarction, re-admission for unstable angina, and unscheduled percutaneous coronary intervention - MACE. We also recorded the occurrence of acute myocardial infarction, re-admission for heart failure and stroke.</p>
      <p>
        <bold>Statistical Analysis</bold>
      </p>
      <p>Continuous data are presented as mean and standard deviation and compared with the Student t-test. Categorical variables are reported as frequencies and percentages, and the &#967;<sup>2</sup> or the exact Fisher tests were used when appropriate to compare them.</p>
      <p>The cumulative survival curves were constructed with the use of the Kaplan-Meier method and groups were compared with the Log rank test. The observational period started at hospital discharge and lasted for one year.</p>
      <p>A multivariate Cox regression analysis was performed for the all-cause mortality endpoint at the end of the first year. Variables that were significant at the bivariate level or that had a clinical relevance were included in the model.</p>
      <p>All statistical tests were two-tailed and a p value less than 0.05 was deemed significant. The analysis was performed with the SPSS 15 (<italic>Statistical Package for Social Sciences</italic>) from SPSS Inc, Chicago, IL.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Baseline characteristics</bold>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_06t01-body2">Table 1</xref> presents baseline characteristics for both groups. We observed that patients with a normal ECG were younger (63.4&#177;12.7 vs. 68.7&#177;11.7 years, p&lt;0.001), and more often admitted due to unstable angina (33.0 vs. 24.9 %, p=0.017). There were no significant differences with respect to risk factors for cardiovascular disease, cardiovascular history and previous medication.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_06t01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Hemodynamic, electrical and laboratory data</bold>
      </p>
      <p>This data is presented in <xref ref-type="table" rid="en_06t02-body2">Table 2</xref>. Normal ECG patients were more often at lower Killip Kimball classes at admission, had a lower risk profile, and had a higher left ventricular ejection fraction (LVEF) (55.3&#177;9.5 vs. 52.0&#177;10.6%, p&lt;0.001).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_06t02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Regarding rhythm, 83.7 % of group A patients were in sinus rhythm. The most frequent ischemic finding was T wave inversion (36.6%), as ST depression was only present in a &#188; of patients. An admission left bundle branch block was present in 8.9% of them.</p>
      <p>Abnormal ECG patients also had a higher peak value of cardiac biomarkers, lower glomerular filtration rate (assessed by the Cockroft <italic>et</italic> Gault formula), and lower minimum hemoglobin during hospital stay.</p>
      <p>
        <bold>In-Hospital Management</bold>
      </p>
      <p>Sixty-three percent of normal ECG patients compared to 46.5% of abnormal ones were submitted to an invasive strategy during admission (p&lt;0.001) - <xref ref-type="table" rid="en_06t03-body2">Table 3</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_06t03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Aspirin, clopidogrel, statins and beta-blockers were more frequently used in normal ECG patients, whereas abnormal ECG patients were more frequently prescribed diuretics and nitrates 24 hours after admission.</p>
      <p>At discharge there were no differences between groups with the exception of beta-blockers, which were more often used in group B patients.</p>
      <p>
        <bold>Cath Lab Data</bold>
      </p>
      <p>Normal ECG patients had a higher rate of a normal coronary angiogram (26.2% vs. 18.0%, p=0.045) - <xref ref-type="table" rid="en_06t04-body2">Table 4</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_06t04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>There were no differences with respect to the anatomic lesions and the rate of percutaneous revascularization. When a percutaneous coronary intervention was performed, group B patients were more often treated with a drug-eluting stent.</p>
      <p>
        <bold>Outcome</bold>
      </p>
      <p>The lost to follow up rate was 4.5%, which means that data were available for 737 patients discharged from the hospital.</p>
      <p>There was a trend for a higher in-hospital mortality among abnormal ECG patients (4.6 vs. 1.9%, p=0.054), which became significant at 30 days and at one year after the ACS (<xref ref-type="fig" rid="en_06f01-body2">Figure 1.1</xref>).</p>
      <p content-type="html"><fig id="en_06f01-body2"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/P8cWHshsm46wpP8KLRdmZDB/ff4f9b40c77b7777463c88fde9c196a5cc88f692.gif"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gf01-en.jpg"/></fig>&#13;
</p>
      <p>The MACE rate at one year was not significantly different for both groups (18.9 vs. 14.8%, p=0.16), although there were also a trend for a worse outcome for abnormal ECG patients (<xref ref-type="fig" rid="en_06f01-body2">Figure 1.2</xref>).</p>
      <p>By the end of the first year, abnormal ECG patients had a higher re-infarction and re-admission for heart failure rate - <xref ref-type="table" rid="en_06t05-body2">Table 5</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_06t05-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>If we analyzed solely the group of patients with a non-ST elevation acute myocardial infarction, we observed that the stratification proposed for the normal ECG patients remained significant for the overall survival at one year (87.7 vs. 94.5%, log rank p = 0.019) (<xref ref-type="fig" rid="en_06f01-body2">Figure 1.3</xref>)</p>
      <p>If we selected only the patients with ST depression or T wave inversion and compared them to the normal ECG ones, we observed that the survival curve for the T wave inversion patients was similar to the normal ECG patients, but the ST depression patients had a worse outcome (<xref ref-type="fig" rid="en_06f01-body2">Figure 1.4</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Multivariate Analysis</bold>
      </p>
      <p>The outcome for overall mortality at one year was adjusted according to a Cox regression model that included normal ECG, age over 65 years, glomerular filtration rate under 60 ml/min, troponin I over 0.20 U/L, previous diabetes and higher Killip class at admission (<xref ref-type="table" rid="t6-body2">Table 6</xref>). This model showed an adjusted 55% relative risk reduction of death one year after the ACS for the patients with a normal ECG.</p>
      <table-wrap id="t6-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt06-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>When our data were compared to others published in the literature we observed a lower rate of ST-depression (16.7%), versus T-wave inversion (24.1%) for the global population. With respect to a sub-analysis from the GUSTO-IIb (Global Use of Strategies To Open Occluded Arteries in Acute Coronary Syndromes) study, of 12,142 randomized patients, 4263 (35.1%) had ST-depression, <italic>versus</italic> 2723 (22.4%) with T-wave inversion<sup>1</sup>. An even higher rate of ST depression was observed in a recent trial, the ICTUS (Invasive versus Conservative Treatment in Unstable Coronary Syndromes) study, in which almost 50% of the population had ST-depression at admission<sup>11</sup>. This difference could be explained, in our opinion, by the overall risk profile of the patients. To be eligible for the ICTUS trial, patients had to present positive cardiac biomarkers, and to be randomized to the GUSTO IIb trial, all the population needed to present a baseline ECG with ischemic changes. On the contrary, with respect to prognosis, our data seemed to be in agreement with those from the GUSTO trial, as ST-depression patients had a far worse outcome at 30 days, when compared to those with T-wave inversion.</p>
      <p>With respect to atrial fibrillation, in our series, it was present in 7.7% of the overall population, which was a similar value when compared to recent data, such as the one reported by Lopes et al<sup>12</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Baseline Data</bold>
      </p>
      <p>One of the first observations of our analysis was that we associated a normal ECG with good prognostic variables during an admission for a non-ST elevation ACS, such as younger age, male gender, higher left ventricular ejection fraction, better renal function and consequent lower TIMI risk scores. It was noteworthy in fact that these patients, although presenting a lower global cardiovascular risk, were more often admitted for an invasive strategy, which probably reflected the paradoxical management strategy for real-world patients, as previously reported by Zia et al<sup>13</sup>. We observed that a stress test was performed in 29.1% of the population, and this result had an obviously important impact on the treatment option (data not shown).</p>
      <p>This lower risk translated, as expected, into a higher percentage of normal coronary angiograms (nearly a quarter of the total population). This is a high value when compared to data from higher-risk randomized controlled trials, but it was a similar value to that observed in the RITA 3 (<italic>Randomized Intervention Trial on unstable Angina)</italic> trial, where in a lower risk population, 28% of patients allocated for an invasive strategy had a normal coronary angiogram<sup>14</sup>.</p>
      <p>Contrary to what was expected, our stratification does not seem to have influenced the MACE rate at the end of the first year. The present study had a small sample size of only 802 patients, with few events in the follow up, and consequent influence on prognosis. When data were separated with respect to the individual endpoints of the combined MACE result, both the cardiovascular mortality and the myocardial infarction rates remained significantly lower in the subgroup of patients with a normal ECG (<xref ref-type="table" rid="en_06t05-body2">Table V</xref>). Contrarily, the re-admission rates for unstable angina and the non-programmed coronary revascularization were higher among the normal ECG patients. The cause of this difference is difficult to explain, but it could be related to the higher rate of complications associated with an invasive procedure and the percutaneous revascularization, which have also been reported in the most recent randomized controlled trials over management strategy in non-ST elevation ACS<sup>11</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Risk Stratification</bold>
      </p>
      <p>Risk stratification is a crucial step in ACS, with major implications on patient management and prognosis. Many risk scores and factors have been published in the literature during the last decade, to help attain a more precise clinical decision. ECG has been a longtime useful tool for understanding, at the electrical level, an ACS.</p>
      <p>At the emergency department, we observed that in our population, 22 % of patients with a normal ECG will have a NSTEMI, which on a practical level forces the clinician to achieve a precise clinical and biochemistry characterization, considering that a normal ECG may not be such an innocent finding, after all. We consider that ischemic changes are dynamic and that they could have missed detection in our series of normal ECG patients due to logistic reasons, and so the 22% of patients may be over-represented.</p>
      <p>Risk assessment is a temporal multi-step analysis, with decisions being taken at admission, during hospital stay, and even at the cath lab. A patient should be rationally "understood" at a global level, and one of the most crucial decision steps is taken at the Emergence Department, which influences not only the diagnostic assessment, but also aggressive medical therapy and the option for an invasive strategy.</p>
      <p>That was the reason to include easy well-known variables into our multivariate model, in an attempt to understand the relative power of each. We concluded that a normal ECG, along with age and diabetes, were the only early independent predictors of prognosis. The troponin I cut-off used was 0.2 U/ml, which is our local laboratory cutoff for a positive result. We also observed that this lower threshold was not as powerful as data derived from ECG analysis. Similar results have been also reported by Holmvang <italic>et al</italic> in the series from the TRIM (Thrombin Inhibition In Myocardial Ischemia) sub-study<sup>15</sup>.</p>
      <p>Nevertheless, we observed (data not shown) that if we adjusted the model to include treatment variables and coronary anatomy, a normal ECG no longer had statistical significance. This meant that ECG loses importance on a global analysis, for clinical and treatment-derived variables, and even for troponin I data, with a cut-off determined from a ROC curve.</p>
      <p>Although we have constructed a combined ECG variable, in our population, as also reported by previous authors, ST depression remained the most important ECG-derived information regarding prognosis.</p>
      <p>
        <bold>Limitations</bold>
      </p>
      <p>We did not have available data on the presence of Q waves at the admission ECG. Our follow up was a clinical one and unfortunately, we did not have data on the evolution of the electrical variables. Moreover, there were no data on the medication at the time of follow up, which could clearly have influenced outcome.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>A normal ECG in the spectrum of non ST elevation ACS is an early marker for mid-term good prognosis and remains an important variable in the 21<sup>st</sup> century for ACS patients. Nevertheless, the ECG, although important, was not enough to attain a global characterization of our patients' risk profile.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">La importancia de un ECG normal en s&#237;ndromes coronarios agudos sin supradesnivel del segmento ST</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El electrocardiograma (ECG) de ingreso tiene un gran impacto en el diagn&#243;stico y tratamiento de s&#237;ndromes coronarios agudos (SCA) sin supradesnivel del segmento ST. OBJETIVO: Evaluar el impacto del ECG de ingreso en el pron&#243;stico del SCA sin supradesnivel de ST. M&#201;TODOS: Poblaci&#243;n: estudio prospectivo, continuo, observacional, de 802 pacientes con SCA sin supradesnivel de ST de un &#250;nico centro. Los pacientes se dividieron en 2 grupos: A (n=538) - ECG Anormal y B (n=264) - ECG Normal. ECG Normal era sin&#243;nimo de ritmo sinusal sin alteraciones isqu&#233;micas agudas. Se realiz&#243; un seguimiento cl&#237;nico de un a&#241;o teniendo como objetivo todas las causas de mortalidad y la tasa de eventos card&#237;acos adversos mayores (MACE). RESULTADOS: Los pacientes del Grupo A eran m&#225;s viejos (68,7&#177;11,7 vs 63,4&#177;12,7 a&#241;os, p&lt;0,001), presentaban clases Killip m&#225;s altas y picos m&#225;s altos de biomarcadores de necrosis mioc&#225;rdica. Adem&#225;s de ello, presentaban menor fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) (52,01&#177;10,55 vs 55,34&#177; 9,51%, p&lt;0,001), tasa de filtrado glomerular, hemoglobina inicial, y niveles de colesterol total. Los pacientes del Grupo B fueron sometidos m&#225;s frecuentemente a estrategias invasivas (63,6 vs 46,5%, p&lt;0,001) y tratados con aspirina, clopidogrel, betabloqueantes y estatinas. &#201;stos tambi&#233;n presentaban m&#225;s frecuentemente una anatom&#237;a coronaria normal (26,2 vs 18,0%, p=0,45). Se observ&#243; una tendencia a la mayor mortalidad hospitalaria en el grupo A (4,6 vs 1,9%, p=0,054). El an&#225;lisis de Kaplan-Meyer mostr&#243; que la sobrevida de 1 mes y un a&#241;o (95,1 vs 89. 5%, p=0.012) era m&#225;s alta en el grupo B y el resultado se mantuvo significativo en un modelo de regresi&#243;n de Cox (ECG normal HR 0,45 (0,21 - 0,97). No hubo diferencias con relaci&#243;n a la tasa de MACE. CONCLUSI&#211;N: En nuestra poblaci&#243;n de pacientes son SCA sin supradesnivel de ST, un ECG normal fue un marcador inicial para un buen pron&#243;stico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Electrocardiograf&#237;a</kwd>
        <kwd>diagn&#243;stico</kwd>
        <kwd>patrones de referencia</kwd>
        <kwd>pron&#243;stico</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>La importancia de un ECG normal en s&#237;ndromes coronarios agudos sin supradesnivel del segmento ST</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Rog&#233;rio Teixeira; Carolina Louren&#231;o; Nat&#225;lia Ant&#243;nio; S&#237;lvia Monteiro; Rui Baptista; Elisabete Jorge; Maria Jo&#227;o Ferreira; Pedro Monteiro; M&#225;rio Freitas; Lu&#237;s A Provid&#234;ncia</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Cardiology Department, Coimbra University Hospitals and Medical School, Coimbra - Portugal</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> El electrocardiograma (ECG) de ingreso tiene un gran impacto en el diagn&#243;stico y tratamiento de s&#237;ndromes coronarios agudos (SCA) sin supradesnivel del segmento ST.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar el impacto del ECG de ingreso en el pron&#243;stico del SCA sin supradesnivel de ST.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Poblaci&#243;n: estudio prospectivo, continuo, observacional, de 802 pacientes con SCA sin supradesnivel de ST de un &#250;nico centro. Los pacientes se dividieron en 2 grupos: A (n=538) - ECG Anormal y B (n=264) - ECG Normal. ECG Normal era sin&#243;nimo de ritmo sinusal sin alteraciones isqu&#233;micas agudas. Se realiz&#243; un seguimiento cl&#237;nico de un a&#241;o teniendo como objetivo todas las causas de mortalidad y la tasa de eventos card&#237;acos adversos mayores (MACE).</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> Los pacientes del Grupo A eran m&#225;s viejos (68,7&#177;11,7 vs 63,4&#177;12,7 a&#241;os, p&lt;0,001), presentaban clases Killip m&#225;s altas y picos m&#225;s altos de biomarcadores de necrosis mioc&#225;rdica. Adem&#225;s de ello, presentaban menor fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) (52,01&#177;10,55 vs 55,34&#177; 9,51%, p&lt;0,001), tasa de filtrado glomerular, hemoglobina inicial, y niveles de colesterol total. Los pacientes del Grupo B fueron sometidos m&#225;s frecuentemente a estrategias invasivas (63,6 vs 46,5%, p&lt;0,001) y tratados con aspirina, clopidogrel, betabloqueantes y estatinas. &#201;stos tambi&#233;n presentaban m&#225;s frecuentemente una anatom&#237;a coronaria normal (26,2 vs 18,0%, p=0,45). Se observ&#243; una tendencia a la mayor mortalidad hospitalaria en el grupo A (4,6 vs 1,9%, p=0,054). El an&#225;lisis de Kaplan-Meyer mostr&#243; que la sobrevida de 1 mes y un a&#241;o (95,1 vs 89. 5%, p=0.012) era m&#225;s alta en el grupo B y el resultado se mantuvo significativo en un modelo de regresi&#243;n de Cox (ECG normal HR 0,45 (0,21 - 0,97). No hubo diferencias con relaci&#243;n a la tasa de MACE.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> En nuestra poblaci&#243;n de pacientes son SCA sin supradesnivel de ST, un ECG normal fue un marcador inicial para un buen pron&#243;stico. </p>
      <p><bold>Palabras-clave: </bold> Electrocardiograf&#237;a, diagn&#243;stico, patrones de referencia, pron&#243;stico.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El electrocardiograma (ECG) representa una de las m&#225;s importantes herramientas en los s&#237;ndromes coronarios agudos (SCA), diferenciando dos entidades cl&#237;nicas, el s&#237;ndrome coronario agudo (SCA) con supradesnivel del segmento ST y el SCA sin el supradesnivel del segmento ST, con las consiguientes diferentes estrategias de tratamiento. En el presente, el ECG contin&#250;a siendo un test r&#225;pidamente disponible y no invasivo.</p>
      <p>El infradesnivel del segmento ST y alteraciones en la onda T son marcadores el&#233;ctricos de enfermedad arterial coronaria inestable<sup>1,2</sup>.</p>
      <p>De acuerdo con el an&#225;lisis de dos escores de riesgo para SCA sin supradesnivel del ST, las variables del ECG fueron una herramienta importante. En el score de riesgo TIMI (<italic>Thrombolysis In Myocardial Infarction</italic>), una variable binaria del ECG, la presencia o ausencia de infradesnivel del ST, fue un factor de riesgo para un resultado compuesto por muerte o eventos isqu&#233;micos, alrededor de 14 d&#237;as despu&#233;s de la SCA<sup>3</sup>, y en el escore GRACE (<italic>Global Registry of Acute Coronary Events</italic>), el ECG continu&#243; siendo a los seis meses un predictor independiente de mortalidad general<sup>4</sup>.</p>
      <p>El n&#250;mero de derivaciones con el infradesnivel del ST y la magnitud del infradesnivel del ST en el ECG de ingreso se correlacionaron con la gravedad de la isquemia y fue un marcador de peor desenlace, como lo relata Holmvang et al<sup>5</sup> en un suban&#225;lisis FRISC II (<italic>Fragmin and Fast Revascularization During Instability in Coronary Artery Disease</italic>)<sup>5</sup>.</p>
      <p>El infradesnivel del ST fue un hallazgo frecuente en pacientes con SCA, ya que casi un 40% de un total de 55.000 en el registro Crusade presentan esta anormalidad en el ECG<sup>6</sup>. Aunque haya dudas con relaci&#243;n al valor de la inversi&#243;n de la onda T como marcador de isquemia, se reconoce que la inversi&#243;n profunda y sim&#233;trica de la onda T era un marcador para enfermedad en la Arteria descendente anterior izquierda o territorio del tronco principal, como lo relata Zwann et al<sup>7</sup>. Holmvang et al<sup>5</sup> concluyeron que adem&#225;s del sexo femenino, el infradesnivel del ST y la inversi&#243;n de la onda T en 5 derivaciones eran factores predictores de muerte o reinfarto, 30 d&#237;as despu&#233;s de aleatorizaci&#243;n en el subestudio <italic>TRIM (Thrombin Inhibition In Myocardial Ischemia)</italic><sup>5</sup>.</p>
      <p>Las directrices Americanas y Europeas publicadas en 2007 sobre la SCA sin supradesnivel del segmento ST recomiendan ingresar a un paciente para estrategia invasiva en presencia de un presunto nuevo infradesnivel del ST (no inversi&#243;n de la onda T) en el ECG de ingreso<sup>8,9</sup>.</p>
      <p>Por otro lado, un ECG normal no excluye una SCA, como fuera previamente relatado por McCarthy et al, considerando que casi el 5% de los pacientes que recibieron alta de servicio de emergencia (SE) con ECG normal tuvieron un evento isqu&#233;mico agudo<sup>10</sup>.</p>
      <p>En este contexto, decidimos analizar, en la Unidad Coronaria de un &#250;nico centro, el valor pron&#243;stico de un ECG normal en pacientes con SCA sin supradesnivel del segmento ST.</p>
      <p>
        <bold>Poblaci&#243;n y m&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Poblaci&#243;n del estudio</bold>
      </p>
      <p>Este es un estudio continuo, observacional y prospectivo de 1.459 ingresos consecutivos de pacientes con SCA, entre Mayo de 2004 y Diciembre de 2006, en una &#250;nica Unidad Coronaria. Excluimos 130 registros, pues &#233;stos eran reingresos. La poblaci&#243;n final consisti&#243; en 1.329 pacientes. De &#233;stos, seleccionamos 802 pacientes con diagn&#243;stico de angina inestable o infarto agudo de miocardio (IAM) sin supradesnivel del segmento ST (SST). La poblaci&#243;n remanente fue de 445 pacientes con SCA y supradesnivel de ST y 37 con SCA y sin alteraci&#243;n del ritmo el&#233;ctrico. Cuarenta y cinco pacientes se eliminaron debido a datos incompletos.</p>
      <p>El infarto agudo de miocardio sin ST fue definido como la presencia de dolor tor&#225;cico isqu&#233;mico con duraci&#243;n mayor a 5 minutos y biomarcadores card&#237;acos positivos (troponina I) con o sin alteraciones isqu&#233;micas en el ECG (es decir, infradesnivel del segmento ST o inversi&#243;n de la onda T).</p>
      <p>La angina inestable fue definida como angina de inicio reciente (por lo menos clase III CCS), angina progresiva, o angina de reposo, con o sin alteraciones isqu&#233;micas en el ECG.</p>
      <p>Analizamos registros normalizados durante el ingreso que inclu&#237;an datos demogr&#225;ficos, cl&#237;nicos, el&#233;ctricos, ecocardiogr&#225;ficos y de laboratorio. Tambi&#233;n se registraron, terapia m&#233;dica, datos de cateterizaci&#243;n, curso intrahospitalario y medicaci&#243;n al momento del alta.</p>
      <p>La poblaci&#243;n fue dividida en dos grupos basados en el ECG de ingreso. El Grupo A incluy&#243; 538 pacientes que presentaban ECG anormal; el Grupo B incluy&#243; 264 pacientes con ECG normal. Un ECG anormal presentaba por lo menos una de las siguientes alteraciones: fibrilaci&#243;n atrial, infradesnivel del ST, supradesnivel del ST, inversi&#243;n de la onda T o bloque de la rama izquierda "de nuevo".</p>
      <p>Esta investigaci&#243;n est&#225; de acuerdo con los principios de la Declaraci&#243;n de Helsinki. El protocolo fue aprobado por nuestro Comit&#233; de &#201;tica Institucional y todos los pacientes dieron su consentimiento informado para participar en el estudio.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis del ECG</bold>
      </p>
      <p>El infradesnivel del ST ten&#237;a que se de por lo menos 1 mm en dos derivaciones contiguas para ser considerada y fue medido 60 ms despu&#233;s del punto J. El supradesnivel del ST ten&#237;a que ser de por lo menos 2 mm en las derivaciones V1-V2 para ser considerado, y 1 mm en cualquier otra derivaci&#243;n, con una duraci&#243;n de por lo menos 0,08 s. El infradesnivel del ST no fue considerado en la presencia de hipertrofia ventricular izquierda con se&#241;ales de sobrecarga, bloqueo de la rama izquierda, ritmo de marcapasos, o si estaban presentes en un ECG anterior; la inversi&#243;n de la onda T tambi&#233;n precisaba por lo menos 1 mm y todas las derivaciones fueron consideradas, con excepci&#243;n de aVR.</p>
      <p>El ritmo sinusal fue definido por la presencia de una onda P positiva en I, II, y aVL y negativa en aVF, con un eje en el plano frontal entre 0&#186; y +90&#186;. La fibrilaci&#243;n atrial fue definida como un ritmo ventricular "irregularmente irregular", con ondas <italic>f</italic> asociadas (ondulaci&#243;n basal irregular con amplitud variable, con una tasa de 350 - 600/min).</p>
      <p>El bloqueo de la rama izquierda (BRI) fue identificado por la morfolog&#237;a QRS t&#237;pica (R en V6, qRS en V1) con una duraci&#243;n superior a 120 ms, y el bloqueo de rama derecha (BRD) se defini&#243; como una QRS &gt; 120 ms y un patr&#243;n RsR' en V1.</p>
      <p>El ECG considerado para el an&#225;lisis fue aquel realizado en el ingreso al SE o en la Unidad Coronaria (UCO), antes del inicio del tratamiento.</p>
      <p>Las caracter&#237;sticas electrocardiogr&#225;ficas son clasificadas como siendo "de nuevo" si no est&#225;n presentes en el ECG m&#225;s recientes antes de la presentaci&#243;n, o si no hay ECG anterior disponible. Se consider&#243; un ECG anormal en la presencia de por lo menos una alteraciones isqu&#233;micas, bloqueos de rama izquierda o derecha, o fibrilaci&#243;n atrial.</p>
      <p>Ritmos de marcapasos no fueron contemplados en este an&#225;lisis y la presencia de ondas Q tampoco fueron considerados debido a datos faltantes en el banco de datos.</p>
      <p>
        <bold>Seguimiento</bold>
      </p>
      <p>El seguimiento cl&#237;nico se realiz&#243; con una mediana de 19 meses despu&#233;s del alta hospitalaria. La informaci&#243;n se obtuvo mediante llamadas telef&#243;nicas, registros hospitalarios o cl&#237;nicas ambulatorias. Los endpoints primarios fueron mortalidad por todas las causas y el resultado combinado de muerte cardiovascular, infarto no fatal, reingreso por angina inestable e intervenci&#243;n coronaria percut&#225;nea no programada - MACE. Tambi&#233;n registramos la ocurrencia de infarto agudo de miocardio, reingreso por insuficiencia card&#237;aca y derrame.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Los datos continuos se presentan como promedio y desviaci&#243;n est&#225;ndar, y se comparan con el test <italic>t</italic> de <italic>Student</italic>. Las variables categ&#243;ricas se presentan como frecuencias y porcentajes, y se utilizaron el Test &#967;<sup>2</sup> o Test Exacto de Fisher cuando era apropiado para compararlas.</p>
      <p>Las curvas de sobrevida acumulativas se construyeron por el m&#233;todo de Kaplan-Meier y los grupos se compararon con el test de Log-rank. El per&#237;odo observacional se inici&#243; al momento del alta hospitalaria y dur&#243; un a&#241;o.</p>
      <p>Se realiz&#243; un an&#225;lisis de regresi&#243;n de Cox multivariado para el endpoint mortalidad por todas las causas al final del primer a&#241;o. Las variables que eran significantes a nivel bivariado o que presentaban relevancia cl&#237;nica fueron incluidas en el modelo.</p>
      <p>Todos los tests estad&#237;sticos eran a dos colas y un valor de p &lt; 0,05 fue considerado significante. El an&#225;lisis se realiz&#243; con el <italic>software</italic> SPSS 15 (<italic>Statistical Package for Social Sciences</italic>) de SPSS Inc., Chicago, IL.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Caracter&#237;sticas basales</bold>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="es_06t01-body3">Tabla 1</xref> presenta las caracter&#237;sticas basales para ambos grupos. Observamos que los pacientes con un ECG normal eran m&#225;s j&#243;venes (63,4&#177;12,7 <italic>vs</italic> 68,7&#177;11,7 a&#241;os, p&lt;0,001), e ingresados m&#225;s frecuentemente debido a angina inestable (33,0 <italic>vs</italic> 24,9%, p=0,017). No hubo diferencias significativas con relaci&#243;n a los factores de riesgo para enfermedad cardiovascular, historia cardiovascular y medicamentos previos.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_06t01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Datos hemodin&#225;micos, el&#233;ctricos y de laboratorio</bold>
      </p>
      <p>Estos datos se presentan en la <xref ref-type="table" rid="es_06t02-body3">Tabla 2</xref>. Pacientes con ECG normal presentaban con mayor frecuencia clases Killip m&#225;s bajas al ingreso, ten&#237;an un perfil de riesgo m&#225;s bajo y una fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) mayor (55,3&#177;9,5 <italic>vs</italic> 52,0&#177;10,6%, p&lt;0,001).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_06t02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Con relaci&#243;n al ritmo, el 83,7% de los pacientes del Grupo A presentaban ritmo sinusal. El hallazgo isqu&#233;mico m&#225;s frecuente era inversi&#243;n de la onda T (36,6%), ya que el infradesnivel del segmento ST s&#243;lo estaba presente en &#188; de los pacientes. Un bloque de rama izquierda estaba presente en el 8,9% de los pacientes.</p>
      <p>Pacientes con ECG anormal tambi&#233;n ten&#237;an un valor de pico m&#225;s alto de biomarcadores card&#237;acos, tasa de filtrado glomerular m&#225;s baja (evaluada por la f&#243;rmula de Cockroft et Gault) y hemoglobina m&#237;nima m&#225;s baja durante la hospitalizaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Tratamiento intrahospitalario</bold>
      </p>
      <p>Sesenta y tres por ciento de los pacientes con ECG normal comparados al 46,5% de pacientes con ECG anormal fueron ingresados para una estrategia invasiva durante el ingreso (p&lt;0,001) - <xref ref-type="table" rid="es_06t03-body3">Tabla 3</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_06t03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Aspirina, clopidogrel, estatinas y betabloqueantes se usaron con m&#225;s frecuencia en pacientes con ECG normal y aquellos con ECG anormal recibieron m&#225;s frecuentemente diur&#233;ticos y nitrados 24 horas despu&#233;s del ingreso.</p>
      <p>Al momento del alta hospitalaria, no hubo diferencias entre los grupos con excepci&#243;n de los betabloqueantes que fueron m&#225;s frecuentemente utilizados en los pacientes del grupo B.</p>
      <p>
        <bold>Datos de laboratorio de cateterismo</bold>
      </p>
      <p>Los pacientes con ECG normal presentaron una mayor tasa de angiograma coronario normal (26,2% <italic>vs</italic> 18,0%, p=0,045) - <xref ref-type="table" rid="es_06t04-body3">Tabla 4</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_06t04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>No hubo diferencias con relaci&#243;n a las lesiones anat&#243;micas y la tasa de revascularizaci&#243;n percut&#225;nea. Cuando se realizaba una intervenci&#243;n coronaria percut&#225;nea, los pacientes del Grupo B eran m&#225;s frecuentemente tratados con stent eluidor de f&#225;rmacos.</p>
      <p>
        <bold>Desenlace</bold>
      </p>
      <p>La tasa de pacientes perdidos en el seguimiento fue del 4,5%, lo que significa que hab&#237;a datos disponibles para 737 pacientes que recibieron alta del hospital.</p>
      <p>Hab&#237;a una tendencia de mortalidad hospitalaria m&#225;s alta entre los pacientes con ECG anormal (4,6 <italic>vs</italic> 1,9%, p=0,054), que se volvi&#243; significante 30 d&#237;as y 1 a&#241;o despu&#233;s de la SCA (<xref ref-type="fig" rid="es_06f01-body3">Figura 1.1</xref>).</p>
      <p content-type="html"><fig id="es_06f01-body3"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/P8cWHshsm46wpP8KLRdmZDB/362e0f408db00acb6139c0ea7633a3412fd236e0.gif"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gf01-es.jpg"/></fig>&#13;
</p>
      <p>La MACE rate despu&#233;s de 1 a&#241;o no present&#243; diferencia significante entre los dos grupos (18,9 <italic>vs</italic> 14,8%, p=0,16), aunque hubiera una tendencia de peor resultado entre pacientes con ECG anormal (<xref ref-type="fig" rid="es_06f01-body3">Figura 1. 2</xref>).</p>
      <p>Alrededor del final del primer a&#241;o, los pacientes con ECG anormal presentaban una tasa m&#225;s alta de reinfarto y reingreso debido a la insuficiencia card&#237;aca - <xref ref-type="table" rid="es_06t05-body3">Tabla 5</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_06t05-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt05-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Si analizamos s&#243;lo el grupo de pacientes con IAM sin SST, notaremos que la estratificaci&#243;n propuesta para los pacientes con ECG normal permaneci&#243; significante para la supervivencia global de un a&#241;o (87,7 <italic>vs</italic> 94,5%, log rank p = 0,019) (<xref ref-type="fig" rid="es_06f01-body3">Figura 1. 3</xref>)</p>
      <p>Si seleccionamos s&#243;lo los pacientes con infradesnivel del ST o inversi&#243;n de onda T comparados a los pacientes con ECG normal, veremos que la curva de supervivencia para los pacientes con inversi&#243;n de la onda T es similar a aquella de los pacientes con ECG normal, pero los pacientes con infradesnivel del ST presentan un peor desenlace (<xref ref-type="fig" rid="es_06f01-body3">Figura 1.4</xref>).</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis multivariado</bold>
      </p>
      <p>El resultado para la mortalidad global de un a&#241;o fue ajustada de acuerdo con un modelo de regresi&#243;n de Cox que incluy&#243; el ECG normal, edad superior a 65 a&#241;os, tasa de filtrado glomerular &lt; 60 ml/min, troponina I &gt; 0,20 U/L, diabetes previa y clases Killip m&#225;s altas al ingreso (<xref ref-type="table" rid="t6-body3">Tabla 6</xref>). Este modelo mostr&#243; una reducci&#243;n del 55% de riesgo relativo de muerte ajustado un a&#241;o despu&#233;s de la SCA para pacientes con ECG normal.</p>
      <table-wrap id="t6-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0025-00006-gt06-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Cuando comparamos nuestros datos con otros publicados en la bibliograf&#237;a, observamos una tasa m&#225;s faja de infradesnivel del ST (16,7%), <italic>versus</italic> inversi&#243;n de la onda T (24,1%) en la poblaci&#243;n general. Con relaci&#243;n al suban&#225;lisis del estudio GUSTO-IIb (<italic>Global Use of Strategies To Open Occluded Arteries in Acute Coronary Syndromes</italic>), de 12.142 pacientes aleatorizadas, 4.263 (35,1%) ten&#237;an infradesnivel del ST, <italic>versus</italic> 2.723 (22.4%) con inversi&#243;n de la onda T<sup>1</sup>. Una tasa todav&#237;a m&#225;s alta de infradesnivel del ST fue observada en un estudio reciente, el ICTUS (<italic>Invasive versus Conservative Treatment in Unstable Coronary Syndromes</italic>), en el que casi el 50% de la poblaci&#243;n presentaba infradesnivel del ST al ingreso<sup>11</sup>. Esta diferencia podr&#237;a ser explicada, en nuestra opini&#243;n, por el perfil de riesgo total de los pacientes. Al fin de ser elegible para el estudio ICTUS, el paciente ten&#237;a que presentar biomarcadores card&#237;acos positivos y para ser aleatorizado en el estudio GUSTO IIb, toda la poblaci&#243;n ten&#237;a que presentar un ECG basal con alteraciones isqu&#233;micas. Al contrario, con relaci&#243;n al pron&#243;stico, nuestros datos parecen estar de acuerdo con los del estudio GUSTO, ya que los pacientes con infradesnivel del ST presentaron un desenlace mucho peor en 30 d&#237;as cuando se los compara con aquellos que presentaban inversi&#243;n de onda T.</p>
      <p>Con relaci&#243;n a la FA, &#233;sta estaba presente en el 7,7% de la poblaci&#243;n en general en nuestra serie, un valor similar al observado en datos, como aquellos relatados por Lopes et al<sup>12</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Datos basales</bold>
      </p>
      <p>Una de las primeras observaciones de nuestro an&#225;lisis fue que asociamos un ECG normal con variables de buen pron&#243;stico durante el ingreso causado por SCA sin SST, tales como edad m&#225;s joven, sexo masculino, FEVI m&#225;s alta, mejor funci&#243;n renal y consiguiente score de riesgo TIMI m&#225;s bajo. Es digno de nota el hecho de que estos pacientes, aunque presentaban un riesgo cardiovascular global m&#225;s bajo, eran hospitalizados con m&#225;s frecuencia para estrategias invasivas, lo que probablemente refleja la estrategia de tratamiento parad&#243;jico de pacientes en la vida real, como lo relatara anteriormente Zia et al<sup>13</sup>. Observamos que una prueba de esfuerzo se realiz&#243; en el 29,1% de la poblaci&#243;n y este resultado obviamente tuvo un impacto importante en la opci&#243;n de tratamiento (datos no mostrados).</p>
      <p>Ese menor riesgo se tradujo, como era de esperar, en un porcentaje m&#225;s alto de angiogramas coronarios normales (casi un cuarto de la poblaci&#243;n total). &#201;ste es un valor alto comparado con los datos de estudios cl&#237;nicos aleatorizados controlados de riesgo m&#225;s alto, pero fue similar al valor del estudio RITA 3 (<italic>Randomized Intervention Trial on unstable Angina)</italic>, en el cual en una poblaci&#243;n de m&#225;s bajo riesgo, el 28% de los pacientes asignados para una estrategia invasiva presentaban angiogramas coronarios normales<sup>14</sup>.</p>
      <p>Al contrario de lo que se esperaba, nuestra estratificaci&#243;n no pareci&#243; tener influencia en la tasa de MACE al final del primer a&#241;o. El tama&#241;o de nuestra muestra era peque&#241;o, con s&#243;lo 802 pacientes y con pocos eventos en el per&#237;odo de seguimiento y consiguiente influencia sobre el pron&#243;stico. Cuando los datos se separaron con relaci&#243;n a los endpoints individuales del resultado combinado de MACE, tanto la mortalidad cardiovascular como la tasa de infarto de miocardio permanecieron significativamente m&#225;s bajas para el subgrupo de pacientes con ECG normal (Tabla V). Al contrario, la tasa de reingreso para angina inestable y revascularizaci&#243;n coronaria no programada fueron m&#225;s altas en pacientes con ECG normal. La causa de esta diferencia es dif&#237;cil de explicar, pero puede estar relacionada con la tasa m&#225;s alta de complicaciones asociada con un procedimiento invasivo y la revascularizaci&#243;n percut&#225;nea, la cual tambi&#233;n ha sido relatada en pruebas cl&#237;nicas controladas aleatorizadas m&#225;s recientes sobre las estrategias de tratamiento en el SCA sin SST<sup>11</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Estratificaci&#243;n de riesgo</bold>
      </p>
      <p>La estratificaci&#243;n de riesgo es un paso crucial en el SCA, con grandes implicaciones en el tratamiento y pron&#243;stico de pacientes. Muchos escores y factores de riesgo se han publicado en la bibliograf&#237;a durante la &#250;ltima d&#233;cada con el objetivo de llegar a una decisi&#243;n cl&#237;nica m&#225;s precisa. El ECG tambi&#233;n ha sido una herramienta &#250;til desde hace mucho tiempo para entender, a nivel el&#233;ctrico, un SCA.</p>
      <p>En el SE observamos que, en nuestra poblaci&#243;n, el 22% de los pacientes con ECG normal presentar&#225;n infarto de miocardio sin supradesnivel del segmento ST (IAMSEST), lo que a nivel pr&#225;ctico fuerza al m&#233;dico a obtener una caracterizaci&#243;n cl&#237;nica y bioqu&#237;mica precisa, ya que un ECG normal puede no ser una hallazgo tan "inocente" como parece. Considerando que las alteraciones isqu&#233;micas son din&#225;micas y que &#233;stas podr&#237;an no haber sido detectadas en nuestra serie de pacientes con ECG normal debido a razones log&#237;sticas, y de esta forma, este 22% de pacientes podr&#237;a estar super-representado.</p>
      <p>La evaluaci&#243;n de riesgo es un an&#225;lisis temporal de m&#250;ltiples etapas, con decisiones tomadas al ingreso, durante la hospitalizaci&#243;n, e inclusive en el laboratorio de cateterismo. Un paciente deber&#237;a ser racionalmente "entendido" a nivel global y una de las etapas de decisi&#243;n m&#225;s cruciales tiene lugar en el Servicio de Emergencia, que influye no s&#243;lo la evaluaci&#243;n diagn&#243;stica sino tambi&#233;n la terapia m&#233;dica agresiva y la opci&#243;n por estrategia invasiva.</p>
      <p>Esta fue la raz&#243;n para incluir variables f&#225;ciles y bien conocidas en nuestro modelo multivariado, a fin de entender el poder relativo de cada una de ellas. Concluimos que un ECG normal, conjuntamente con edad y diabetes, fueron los &#250;nicos predictores independientes del pron&#243;stico. El punto de corte utilizado de la Troponina I fue 0,2 U/ml, que fue el punto de corte de nuestro laboratorio local para un resultado positivo. Tambi&#233;n notamos que este umbral m&#225;s bajo no present&#243; tanto poder como los datos derivados del an&#225;lisis del ECG. Resultados similares tambi&#233;n fueron relatados por Holmvang et al en la serie del subestudio TRIM (<italic>Thrombin Inhibition In Myocardial Ischemia</italic>)<sup>15</sup>.</p>
      <p>De cualquier manera, observamos (datos no mostrados) que si ajustamos el modelo con las variables del tratamiento y la anatom&#237;a coronaria, un ECG normal deja de presentar significancia estad&#237;stica. Ello significa que el ECG pierde importancia, en un an&#225;lisis global, para variables cl&#237;nicas y de tratamiento, e incluso para los datos sobre la troponina I como un punto de corte determinado a trav&#233;s de curva ROC.</p>
      <p>Aunque hayamos construido una variable combinada de ECG en nuestra poblaci&#243;n, como fuera relatado por otros autores, el infradesnivel del segmento ST continu&#243; siendo el dato derivado del ECG m&#225;s importante en t&#233;rminos de pron&#243;stico.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones</bold>
      </p>
      <p>No hab&#237;a datos disponibles sobre la presencia de ondas Q en el ECG de ingreso. Nuestro seguimiento fue cl&#237;nico, e infelizmente no obtuvimos datos sobre la evoluci&#243;n de las variables el&#233;ctricas. Adem&#225;s de ello, no hab&#237;a datos sobre medicamentos en la &#233;poca del seguimiento, lo que l&#243;gicamente podr&#237;a haber influido en el resultado.</p>
      <p>
        <bold>Conclusiones</bold>
      </p>
      <p>Un ECG normal en el espectro del SCA sin SST fue un marcador inicial de buen pron&#243;stico en el medio plazo y continua siendo una variable &#250;til en pacientes con SCA en el siglo 21. Con todo, el ECG aunque es importante, no fue suficiente para alcanzar una caracterizaci&#243;n global del perfil de riesgo de nuestros pacientes.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
