<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">zLZ7Yy4bhp8RDJ3bVhNY8Hh</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000100005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400105</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000100005</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Terapia de resgate com amiodarona em crian&#231;as com grave disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda causada por veneno de escorpi&#227;o</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Santiago</surname>
            <given-names>Justo J.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>D&#225;vila</surname>
            <given-names>Carmen A. Mazzei de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Davila</surname>
            <given-names>Diego F.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Donis</surname>
            <given-names>Jose H.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Villaroel</surname>
            <given-names>Vanesa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">M&#233;rida</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidad de los Andes</institution>
        <country country="VE">Venezuela</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">M&#233;rida</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidad de los Andes</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto de Investigaciones Cardiovasculares </institution>
        <country country="VE">Venezuela</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">M&#233;rida</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Universitario de los Andes</institution>
        <country country="VE">Venezuela</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>18</fpage>
      <lpage>24</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>12</day>
          <month>12</month>
          <year>2006</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>09</day>
          <month>10</month>
          <year>2007</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>16</day>
          <month>07</month>
          <year>2007</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: As crian&#231;as picadas por escorpi&#227;o, pressintam ativa&#231;&#227;o maci&#231;a do sistema nervoso simp&#225;tica com v&#225;rios graus de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular esquerda. OBJETIVO: Testar um protocolo de resgate em crian&#231;as com grave disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda causada por picada de escorpi&#227;o. M&#233;todos: Quatro crian&#231;as ap&#243;s serem picadas por escorpi&#227;o foram submetidas a: Encuba&#231;&#227;o endotraqueal e suporte respirat&#243;rio, eletrocardiograma, radiografia de t&#243;rax, ecocardiograma e determina&#231;&#227;o s&#233;rica da norepinefrina e troponina I. As an&#225;lises foram repetidas ap&#243;s 12, 24 e 48 horas. As seguintes medica&#231;&#245;es intravenosas foram administradas: dobutamina 4-6 &#956;g/kg/min; amiodarona 3 mg/kg durante duas horas, com dose de manuten&#231;&#227;o de 5 mg/kg/dia; e furosemida 0,5 mg/kg. Amiodarona, dobutamina e furosemida foram administradas durante as primeiras 48 horas. Bloqueadores beta-adren&#233;rgicos e inibidores da enzima conversora da angiotensina foram administrados at&#233; 48 ap&#243;s a interna&#231;&#227;o, uma vez que o estado cl&#237;nico havia melhorado e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ventricular esquerda encontrava-se acima de 0,35%. RESULTADOS: Na admiss&#227;o, a dosagem da norepinefrina foi 1.727,50&#177; 794,96 pg/ml, a de troponina I 24,53 &#177; 14,09 ng/ml e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo foi 0,20 &#177; 0,056. Ap&#243;s 12 horas, os n&#237;veis s&#233;ricos de norepinefrina e de troponina I diminu&#237;ram para a metade dos valores iniciais e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o aumentou para 0,32 &#177; 0,059. Durante as 24 e 48 horas subseq&#252;entes, a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o elevou-se para 0,46 &#177; 0,045 (p&lt;0,01) e a norepinefrina e de troponina I diminu&#237;ram para 526,75 &#177; 273,73 (p&lt; 0,02) e 2,20 &#177; 2,36 (p&lt;0,02) respectivamente. CONCLUS&#195;O: &#201; bem prov&#225;vel que a amiodarona, ao agir como neuromodulador, seja respons&#225;vel pela redu&#231;&#227;o r&#225;pida e progressiva dos n&#237;veis s&#233;ricos de norepinefrina.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Venenos de escorpi&#227;o</kwd>
        <kwd>norepinefrina</kwd>
        <kwd>amiodarona</kwd>
        <kwd>betaagonistas</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> CARDIOLOGIA PEDI&#193;TRICA</p>
    <p>
      <bold>Terapia de resgate com amiodarona em crian&#231;as com grave disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda causada por veneno de escorpi&#227;o</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Justo J. Santiago<sup>I, II, III</sup>; Carmen A. Mazzei de D&#225;vila<sup>II, III</sup>; Diego F. Davila<sup>I, II, III</sup>; Jose H. Donis<sup>I, II,III</sup>; Vanesa Villaroel<sup>III</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Instituto de Investigaciones Cardiovasculares de la Universidad de los Andes, M&#233;rida, Venezuela </p>
    <p><sup>II</sup>Hospital Universitario de los Andes, M&#233;rida, Venezuela </p>
    <p><sup>III</sup>Universidad de los Andes, M&#233;rida, Venezuela</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> As crian&#231;as picadas por escorpi&#227;o, pressintam ativa&#231;&#227;o maci&#231;a do sistema nervoso simp&#225;tica com v&#225;rios graus de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular esquerda. </p>
    <p> OBJETIVO: Testar um protocolo de resgate em crian&#231;as com grave disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda causada por picada de escorpi&#227;o. </p>
    <p> M&#233;todos: Quatro crian&#231;as ap&#243;s serem picadas por escorpi&#227;o foram submetidas a: Encuba&#231;&#227;o endotraqueal e suporte respirat&#243;rio, eletrocardiograma, radiografia de t&#243;rax, ecocardiograma e determina&#231;&#227;o s&#233;rica da norepinefrina e troponina I. As an&#225;lises foram repetidas ap&#243;s 12, 24 e 48 horas. As seguintes medica&#231;&#245;es intravenosas foram administradas: dobutamina 4-6 &#956;g/kg/min; amiodarona 3 mg/kg durante duas horas, com dose de manuten&#231;&#227;o de 5 mg/kg/dia; e furosemida 0,5 mg/kg. Amiodarona, dobutamina e furosemida foram administradas durante as primeiras 48 horas. Bloqueadores beta-adren&#233;rgicos e inibidores da enzima conversora da angiotensina foram administrados at&#233; 48 ap&#243;s a interna&#231;&#227;o, uma vez que o estado cl&#237;nico havia melhorado e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ventricular esquerda encontrava-se acima de 0,35%. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Na admiss&#227;o, a dosagem da norepinefrina foi 1.727,50&#177; 794,96 pg/ml, a de troponina I 24,53 &#177; 14,09 ng/ml e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo foi 0,20 &#177; 0,056. Ap&#243;s 12 horas, os n&#237;veis s&#233;ricos de norepinefrina e de troponina I diminu&#237;ram para a metade dos valores iniciais e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o aumentou para 0,32 &#177; 0,059. Durante as 24 e 48 horas subseq&#252;entes, a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o elevou-se para 0,46 &#177; 0,045 (p&lt;0,01) e a norepinefrina e de troponina I diminu&#237;ram para 526,75 &#177; 273,73 (p&lt; 0,02) e 2,20 &#177; 2,36 (p&lt;0,02) respectivamente. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> &#201; bem prov&#225;vel que a amiodarona, ao agir como neuromodulador, seja respons&#225;vel pela redu&#231;&#227;o r&#225;pida e progressiva dos n&#237;veis s&#233;ricos de norepinefrina.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Venenos de escorpi&#227;o, norepinefrina, amiodarona, betaagonistas.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Identificamos, em M&#233;rida, na Venezuela, &#225;reas geogr&#225;ficas distintas em que a picada de escorpi&#227;o &#233; potencialmente letal<sup>1,2</sup>. Nossas descobertas iniciais indicaram que as manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas eram predominantemente cardiovasculares (isto &#233;, edema pulmonar e choque cardiog&#234;nico). Em uma segunda investiga&#231;&#227;o cl&#237;nica, realizamos ecocardiogramas bidimensionais e determinamos os n&#237;veis s&#233;ricos de norepinefrina para avaliar simultaneamente a fun&#231;&#227;o card&#237;aca e a ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica<sup>3</sup>. Nossos resultados revelaram que, nas crian&#231;as picadas por escorpi&#227;o, o edema pulmonar e o choque cardiog&#234;nico eram acompanhados por uma ativa&#231;&#227;o maci&#231;a do sistema nervoso simp&#225;tico e por v&#225;rios graus de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular esquerda revers&#237;vel.</p>
    <p>Os mecanismos pelos quais o veneno do escorpi&#227;o provoca les&#227;o mioc&#225;rdica e disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica ainda s&#227;o objetos de grande controv&#233;rsia<sup>4-9</sup>. Acredita-se que a ativa&#231;&#227;o do sistema nervoso simp&#225;tico<sup>9,10</sup> e os efeitos diretos do veneno sobre o mioc&#225;rdio<sup>11-12</sup> sejam respons&#225;veis pela les&#227;o mioc&#225;rdica e disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica. Os resultados dos exames histopatol&#243;gicos em casos de morte por picada de escorpi&#227;o em seres humanos mostraram evid&#234;ncias inequ&#237;vocas de miocit&#243;lise coagulante<sup>5,7,13</sup>. Essas les&#245;es, conhecidas como faixas de contra&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, s&#227;o consideradas a principal caracter&#237;stica da cardiotoxicidade das catecolaminas<sup>14</sup>. Al&#233;m disso, os n&#237;veis de troponina card&#237;aca, um marcador biol&#243;gico de necrose mioc&#225;rdica, registrados no momento da interna&#231;&#227;o aumentam entre 24 e 36 horas ap&#243;s a picada<sup>15,16</sup>.</p>
    <p>Crian&#231;as com edema pulmonar e choque cardiog&#234;nico causados por picada de escorpi&#227;o geralmente apresentam um quadro cl&#237;nico cr&#237;tico e instabilidade hemodin&#226;mica<sup>4,17</sup>. O objetivo do tratamento m&#233;dico &#233; fornecer assist&#234;ncia cardiorrespirat&#243;ria para aumentar a perfus&#227;o e a oxigena&#231;&#227;o tecidual<sup>18</sup>. O ideal &#233; que a cardioprote&#231;&#227;o contra a cardiotoxicidade da catecolamina se baseie no uso de antagonistas beta-adren&#233;rgicos<sup>19,20</sup>. Entretanto, a presen&#231;a de depress&#227;o aguda da fun&#231;&#227;o sist&#243;lica impede a administra&#231;&#227;o desses medicamentos util&#237;ssimos<sup>3,17,21,22</sup>. Por esse motivo, usamos a a&#231;&#227;o simpatol&#237;tica da amiodarona oral e intravenosa como terapia de resgate para crian&#231;as com grave disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda causada por picada de escorpi&#227;o<sup>23</sup>.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Crian&#231;as encaminhadas ao Setor de Emerg&#234;ncia Pedi&#225;trica do Hospital Universit&#225;rio de Los Andes entre novembro de 2003 e novembro de 2004 com diagn&#243;stico cl&#237;nico de envenenamento por picada de escorpi&#227;o e edema pulmonar ou choque cardiog&#234;nico foram tratadas de acordo com o seguinte protocolo de resgate para grave disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular esquerda.</p>
    <p>Na interna&#231;&#227;o, depois que os pais das crian&#231;as assinaram um termo de consentimento livre e esclarecido, todos os pacientes foram avaliados pelo mesmo m&#233;dico, que constatou instabilidade hemodin&#226;mica. Intuba&#231;&#227;o endotraqueal e suporte respirat&#243;rio foram empregados quando necess&#225;rio. Todos os pacientes foram submetidos aos seguintes exames n&#227;o-invasivos: eletrocardiograma, radiografia de t&#243;rax, ecocardiograma bidimensional e exames de sangue. A coleta de sangue para an&#225;lise incluiu amostras especiais para determina&#231;&#227;o de norepinefrina por cromatografia l&#237;quida de alta press&#227;o<sup>19</sup> e troponina I por imunoensaio enzim&#225;tico (Immulite Automated Analyser, EUA). Nesse m&#233;todo, os valores normais de troponina I s&#227;o inferiores a &lt;1 ng/ml. As amostras de sangue e os ecocardiogramas bidimensionais foram repetidos 12, 24 e 48 horas ap&#243;s a interna&#231;&#227;o, sendo que o pesquisador respons&#225;vel por essa parte do protocolo n&#227;o tinha conhecimento do quadro cl&#237;nico do paciente. Este protocolo foi aprovado pelo Conselho de &#201;tica e Pesquisas em Seres Humanos do Instituto de Investigaciones Cardiovasculares da Universidad de Los Andes.</p>
    <p>Com base nos achados cl&#237;nicos e ecocardiogr&#225;ficos de choque cardiog&#234;nico e grave depress&#227;o da fun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular esquerda (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>: fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o 0,20 &#177; 0,056), o seguinte protocolo foi empregado:</p>
    <p>1) Dobutamina intravenosa: 4 a 6 &#956;g/kg/min.</p>
    <p>2) Amiodarona intravenosa: 3 &#956;g/kg durante duas horas, e dose de manuten&#231;&#227;o de 5 mg/kg/dia<sup>24</sup></p>
    <p>3) Furosemida: 0,5 mg/kg/dose.</p>
    <p>4) Digit&#225;licos: 10 &#956;g/kg/dia.</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Os diur&#233;ticos foram administrados quando a press&#227;o arterial sist&#234;mica estava acima do q&#252;inquag&#233;simo percentil<sup>25</sup>. Amiodarona, dobutamina e furosemida foram administradas durante as primeiras 48 horas. Betabloqueadores (carvedilol 0,04 mg/kg de doze em doze horas) e inibidores da enzima conversora da angiotensina (captopril 0,01 mg/kg de oito em oito horas)<sup>26</sup> foram administrados at&#233; 48 horas da interna&#231;&#227;o, uma vez que os pacientes apresentaram melhora da fun&#231;&#227;o ventricular esquerda (fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o &gt; 0,35) e do quadro cl&#237;nico. As doses de dobutamina, amiodarona e furosemida foram reduzidas progressivamente at&#233; serem suspensas.</p>
    <p>Os resultados s&#227;o apresentados com m&#233;dia &#177; DP. A an&#225;lise estat&#237;stica dos resultados ecocardiogr&#225;ficos, neuro-hormonais e bioqu&#237;micos foi realizada por an&#225;lise de vari&#226;ncia para medidas repetidas, regress&#227;o linear e an&#225;lise de correla&#231;&#227;o. Valores de p &lt; 0,05 foram considerados estatisticamente significantes.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Quatro crian&#231;as picadas por escorpi&#227;o foram encaminhadas ao setor de emerg&#234;ncia do Hospital Universit&#225;rio de Los Andes em M&#233;rida, Venezuela. As crian&#231;as eram procedentes de &#225;reas rurais no sudoeste da Venezuela e foram tratadas com antiveneno no local do acidente (soro antiescorpi&#244;nico, Centro de Biotecnologia da Universidad Central de Caracas, Venezuela).</p>
    <p>
      <bold>Caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, epidemiol&#243;gica, eletrocardiogr&#225;ficas e ecocardiogr&#225;ficas</bold>
    </p>
    <p>Como mostra a <xref ref-type="table" rid="t1">tabela 1</xref>, dois pacientes eram do sexo masculino e dois eram do sexo feminino, com idades entre 3 e 14 anos. O tempo transcorrido entre o acidente e a administra&#231;&#227;o do antiveneno foi de 7,0 &#177; 4,54 horas. As freq&#252;&#234;ncias card&#237;aca e respirat&#243;ria estavam acentuadamente aumentadas, e a press&#227;o arterial estava abaixo do terceiro percentil.</p>
    <p>O eletrocardiograma dos quatro pacientes estava normal (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1</xref>), e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo estava bastante deprimida (0,20 &#177; 0,056).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Altera&#231;&#245;es ecocardiogr&#225;ficas, neuro-hormonais e bioqu&#237;micas durante a administra&#231;&#227;o do protocolo de resgate para disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular esquerda</bold>
    </p>
    <p>Na interna&#231;&#227;o, os n&#237;veis s&#233;ricos de norepinefrina (1.727,50 &#177; 794,96 ng/ml) e troponina I (24,53 &#177; 14,09) estavam consideravelmente elevados, e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo estava gravemente deprimida (0,20 &#177; 0,056) (<xref ref-type="table" rid="t02">Tabela 2</xref>, <xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1A</xref>). Doze horas ap&#243;s a implementa&#231;&#227;o deste protocolo de resgate, os n&#237;veis s&#233;ricos m&#233;dios de norepinefrina (p &lt; 0,02) e troponina I haviam ca&#237;do para a metade dos valores iniciais, e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o havia aumentado de 0,20 &#177; 0,056 para 0,32 &#177; 0,059. Durante as 48 horas subseq&#252;entes, a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o retornou a valores pr&#243;ximos do normal (0,46 &#177; 0,045, p &lt; 0,01) e os marcadores bioqu&#237;micos de ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica (p &lt; 0,02) e necrose mioc&#225;rdica (p &lt; 0,002) tamb&#233;m diminu&#237;ram significativamente (<xref ref-type="table" rid="t02">Tabela 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="fig" rid="f02">figura 2</xref> ilustra a melhora extraordin&#225;ria na motilidade da parede septal e na fun&#231;&#227;o ventricular esquerda. Observou-se uma correla&#231;&#227;o inversa e significante entre os n&#237;veis s&#233;ricos de norepinefrina (r = - 0,76, <italic>p</italic> &lt; 0,004) e troponina I (r = - 0,60, <italic>p</italic> &lt; 0,01) e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o. Em contrapartida, houve uma correla&#231;&#227;o direta e significante entre os n&#237;veis s&#233;ricos de norepinefrina e troponina T (r = 0,60, p &lt; 0,01) (<xref ref-type="fig" rid="f03">Figura 3</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os ecocardiogramas bidimensionais e os par&#226;metros hemodin&#226;micos revelaram sistematicamente a exist&#234;ncia de depress&#227;o aguda da fun&#231;&#227;o ventricular esquerda<sup>17,4</sup>. Embora os resultados dos exames histopatol&#243;gicos e bioqu&#237;micos tenham documentaram a presen&#231;a de cardiotoxicidade por catecolaminas<sup>4,14,6</sup> e necrose mioc&#225;rdica<sup>5,7</sup>, o tratamento cl&#237;nico atual das manifesta&#231;&#245;es cardiovasculares decorrentes de picada de escorpi&#227;o baseia-se principalmente em ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica e suporte inotr&#243;pico positivo<sup>17,18</sup>. Al&#233;m disso, estudos cl&#237;nicos e experimentais indicaram claramente que agonistas beta-adren&#233;rgicos podem aumentar os efeitos delet&#233;rios da ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica maci&#231;a no mioc&#225;rdio<sup>27,28</sup>.</p>
    <p>Crian&#231;as com disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica aguda do ventr&#237;culo esquerdo causada por picada de escorpi&#227;o precisam de suporte inotr&#243;pico positivo por meio de catecolaminas end&#243;genas e agonistas beta-adren&#233;rgicos ex&#243;genos<sup>18</sup>. Em uma tentativa de modular a ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica maci&#231;a provocada pelo veneno do escorpi&#227;o e minimizar a necessidade de suporte inotr&#243;pico positivo com agonistas beta-adren&#233;rgicos, empregamos um protocolo de resgate antiadren&#233;rgico para depress&#227;o aguda da fun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular esquerda. O protocolo de resgate baseia-se nos efeitos favor&#225;veis da amiodarona intravenosa em crian&#231;as gravemente enfermas<sup>23</sup>. A administra&#231;&#227;o intravenosa de amiodarona tem efeitos simpatol&#237;ticos e vagot&#244;nicos<sup>29</sup>. Al&#233;m disso, a amiodarona reduz seletivamente o fluxo eferente simp&#225;tico para o cora&#231;&#227;o e melhora a fun&#231;&#227;o ventricular esquerda<sup>30-33</sup>.</p>
    <p>No momento da interna&#231;&#227;o, nossos pacientes com depress&#227;o aguda da fun&#231;&#227;o ventricular esquerda apresentaram evid&#234;ncias bioqu&#237;micas de ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica maci&#231;a e necrose mioc&#225;rdica. Os n&#237;veis s&#233;ricos de norepinefrina e troponina I estavam acentuadamente elevados. Doze horas ap&#243;s a implementa&#231;&#227;o do protocolo antiadren&#233;rgico de resgate para disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo, ecocardiogramas e dosagens de troponina I e norepinefrina seriados mostraram uma melhora extraordin&#225;ria da fun&#231;&#227;o ventricular esquerda e redu&#231;&#227;o do grau de ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica e necrose mioc&#225;rdica. Durante esse per&#237;odo, nossos pacientes foram tratados com diur&#233;ticos, agonistas beta-adren&#233;rgicos e amiodarona. Sabe-se que os diur&#233;ticos e agonistas beta-adren&#233;rgicos aumentam a ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica e a taxa de mortalidade na presen&#231;a de disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda<sup>34,35</sup>, ao passo que a amiodarona tem efeitos opostos sobre a ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica e a taxa de mortalidade<sup>22,36</sup>. Portanto, os efeitos bastante favor&#225;veis do nosso protocolo antiadren&#233;rgico de resgate provavelmente se devem aos efeitos simpatol&#237;ticos e vagot&#244;nicos da amiodarona<sup>29-31</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Os n&#237;veis s&#233;ricos de norepinefrina est&#227;o diretamente correlacionados com a troponina I e inversamente correlacionados com a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo</bold>
    </p>
    <p>Uma poss&#237;vel explica&#231;&#227;o para esses achados foi oferecida por um recente estudo cl&#237;nico que avaliou simultaneamente a perfus&#227;o mioc&#225;rdica, a fun&#231;&#227;o ventricular esquerda e a motilidade regional da parede ventricular<sup>6</sup>. Os defeitos revers&#237;veis de perfus&#227;o mioc&#225;rdica estavam topograficamente associados com anormalidades na motilidade regional da parede ventricular. Al&#233;m disso, a melhora da fun&#231;&#227;o ventricular esquerda e da motilidade da parede ventricular ocorreu concomitantemente com a normaliza&#231;&#227;o da perfus&#227;o mioc&#225;rdica. Em outras palavras, &#233; bem prov&#225;vel que a norepinefrina, por meio de seus efeitos diretos sobre o mioc&#225;rdio (isto &#233;, necrose) e sobre a microcircula&#231;&#227;o coronariana (isto &#233;, vasoespasmo), seja respons&#225;vel tanto pela necrose mioc&#225;rdica quanto pela disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular esquerda.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Por fim, nossos pacientes tinham recebido antiveneno no local do acidente<sup>37</sup>. Entretanto, o tempo transcorrido entre o acidente e a administra&#231;&#227;o do antiveneno extrapolou o tempo ideal para seus efeitos ben&#233;ficos<sup>1</sup>. Provavelmente isso explica o desenvolvimento de edema pulmonar e choque cardiog&#234;nico<sup>2</sup>. Vale ressaltar que esse foi um estudo aberto e n&#227;o-randomizado baseado em um pequeno n&#250;mero de casos. Nossos achados encorajadores oferecem uma alternativa terap&#234;utica para uma estrat&#233;gia potencialmente danosa baseada em doses elevadas e administra&#231;&#227;o prolongada de agonistas beta-adren&#233;rgicos. &#201; preciso que seja efetuado um protocolo de resgate randomizado sobre os efeitos neuromodulat&#243;rios da amiodarona.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Justo J. Santiago </p>
        <p> Av. Fernandes Pe&#241;a con Monse&#241;or Chacon, residencias el Tepuy Apto 4-a </p>
        <p> Ejido - 5111, M&#233;rida, Venezuela </p>
        <p> E-mail: : </p>
        <p>
          <email xlink:href="justos@ula.ve">justos@ula.ve</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 12/12/06; revisado recebido em 16/07/07; aceito em 09/10/07.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Mazzei C, Fuenmayor    A, Salgar N, Gonzales Z, D&#225;vila D. Scorpion envenomation in M&#233;rida,    Venezuela. Toxicon. 1997; 35: 1459-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Scorpion envenomation in M&#233;rida, Venezuela</article-title>
          <source>Toxicon</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1459</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mazzei</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fuenmayor</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salgar</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gonzales</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D&#225;vila</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Mazzei C, D&#225;vila    D, Gonzales M, D&#225;vila D, Pamoni P. Identificaci&#243;n de especies    de escorpiones en el Estado M&#233;rida. [Tesis]. Venezuela: Colegio    San Luis de M&#233;rida, Venezuela: 1999.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="thesis">
          <source>Identificaci&#243;n de especies de escorpiones en el Estado M&#233;rida</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mazzei</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D&#225;vila</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gonzales</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D&#225;vila</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pamoni</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Mazzei de D'Avila    CA, D'Avila DF, Donis JH, Bellabarba GA, Villarreal V, Barboza JS. Sympathetic    nervous system activation, antivenin administration and cardiovascular manifestations    of scorpion envenomation. Toxicon. 2002; 40: 1339-46.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sympathetic nervous system activation, antivenin administration and cardiovascular manifestations of scorpion envenomation</article-title>
          <source>Toxicon</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1339</fpage>
          <lpage>46</lpage>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mazzei de D'Avila</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D'Avila</surname>
              <given-names>DF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Donis</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bellabarba</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villarreal</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barboza</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Bahloul M, Kallel    H, Rekik N, Ben Hamida C, Chelly H, Bouaziz M. Cardiovascular dysfunction following    scorpion envenomation: mechanisms and pathophysiology. Press Med. 2005; 34 (2pt1):    115-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular dysfunction following scorpion envenomation: mechanisms and pathophysiology</article-title>
          <source>Press Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>115</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>2pt1</issue>
          <volume>34</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bahloul</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kallel</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rekik</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ben Hamida</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chelly</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bouaziz</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Cupo P, Jurca    M, Acedo M, Oliveira J, Hering S. Severe scorpion envenomation in Brazil. Clinical    laboratory and anatomopathological aspects. Rev Inst Med Trop Sao Paulo. 1994;    36: 67-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Severe scorpion envenomation in Brazil: Clinical laboratory and anatomopathological aspects</article-title>
          <source>Rev Inst Med Trop Sao Paulo</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>67</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cupo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jurca</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Acedo</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hering</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Cupo P, Figuereido    AB, Filho AP, Pintya A,Tavares Jr. G, Caligaris F, et al. Acute lef ventricular    dysfunction of severe scorpion envenomation is related to myocardial perfusion    disturbance. Int J Cardiol. 2007; 116 (1): 98-106.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>G, Caligaris F, et al: Acute lef ventricular dysfunction of severe scorpion envenomation is related to myocardial perfusion disturbance</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>98</fpage>
          <lpage>106</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>116</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cupo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Figuereido</surname>
              <given-names>AB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Filho</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pintya</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tavares</surname>
              <given-names>Jr.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Daisley H, Alexander    D, Pitt P. Acute myocarditis following Tityus trinitatus envenoming: morphological    and pathophysiological characteristics. Toxicon. 1999; 37: 159-65.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute myocarditis following Tityus trinitatus envenoming: morphological and pathophysiological characteristics</article-title>
          <source>Toxicon</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>159</fpage>
          <lpage>65</lpage>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Daisley</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alexander</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pitt</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Gueron M, Ilia    R, Margulis G. Athropods poisons and the cardiovascular system. Am J Emerg Med.    2000; 18: 708-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Athropods poisons and the cardiovascular system</article-title>
          <source>Am J Emerg Med</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>708</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gueron</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ilia</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Margulis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Ismail M. The    scorpion envenomin syndrome. Toxicon. 1995; 33: 825-58.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The scorpion envenomin syndrome</article-title>
          <source>Toxicon</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>825</fpage>
          <lpage>58</lpage>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ismail</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Nouira S, Elatrous    S, Besbes S, Boukef F, Devaux C, Aubrey N, et al. Neurohormonal activation in    severe scorpion envenomation: correlation with hemodynamics and circulating    toxin. Toxicol Appl Pharmacol. 2005; 208: 111-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Neurohormonal activation in severe scorpion envenomation: correlation with hemodynamics and circulating toxin</article-title>
          <source>Toxicol Appl Pharmacol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>111</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>208</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nouira</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elatrous</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Besbes</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boukef</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Devaux</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aubrey</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Ouanes-Besbes    L, El Atrous S, Nouira S, Aubrey N, Carayon A, El Ayeb M, et al. Direct vs.    mediated effects of scorpion venom: an experimental study of the effects of    a second challenge with scorpion venom. Intensive Care Med. 2005; 31: 441-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Direct vs: mediated effects of scorpion venom: an experimental study of the effects of a second challenge with scorpion venom</article-title>
          <source>Intensive Care Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>441</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ouanes-Besbes</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>El Atrous</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nouira</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aubrey</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carayon</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>El Ayeb</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Texeira A,    Fontoura B, Freire L, Machado C, Camargo E, Texeira M. Evidence for a direct    action of Tityus serrulatus scorpion on the cardiac muscle. Toxicon. 2001; 39:    703-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evidence for a direct action of Tityus serrulatus scorpion on the cardiac muscle</article-title>
          <source>Toxicon</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>703</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Texeira</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fontoura</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freire</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Machado</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Camargo</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Texeira</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Benvenuti L,    Douetts K, Cardoso J. Myocardial necrosis after envenomation by the scorpion    Tityus serrulatus. Trans R Soc Trop Med Hyg. 2002; 96: 275-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial necrosis after envenomation by the scorpion Tityus serrulatus</article-title>
          <source>Trans R Soc Trop Med Hyg</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>275</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Benvenuti</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Douetts</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cardoso</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Baroldi G,    Mittleman R, Parolini M, Silver M, Fineschi V. Myocardial contraction bands:    definitions, quantification and significance in forensic pathology. Int J Legal    Med. 2001; 115: 142-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial contraction bands: definitions, quantification and significance in forensic pathology</article-title>
          <source>Int J Legal Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>142</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Baroldi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mittleman</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parolini</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silver</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fineschi</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Cupo P, Hering    S. Cardiac troponin I release after severe scorpion envenoming by Tityus serrrulatus.    Toxicon. 2002; 40: 823-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac troponin I release after severe scorpion envenoming by Tityus serrrulatus</article-title>
          <source>Toxicon</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>823</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cupo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hering</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Meki A, Mohamed    Z, Mohey H. Significance of assessment of serum cardiac troponin I and interleukin-8    in scorpion envenomed children. Toxicon. 2003; 41: 129-37.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Significance of assessment of serum cardiac troponin I and interleukin-8 in scorpion envenomed children</article-title>
          <source>Toxicon</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>129</fpage>
          <lpage>37</lpage>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Meki</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mohamed</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mohey</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Abroug F, Boujdaria    R, Belghlith M, Nouira S, Bouchoucha S. Cardiac dysfunction and pulmonary edema    following scorpion envenomation. Chest. 1991; 100: 1057-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac dysfunction and pulmonary edema following scorpion envenomation</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>1057</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Abroug</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boujdaria</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Belghlith</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nouira</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bouchoucha</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Elatrous S,    Nouira S, Besbes L, Boussarsar M. Boukef R, Marghli, et al. Dobutamine in severe    scorpion envenomation: effects on standard hemodynamics, right ventricular performance,    and tissue oxygenation. Chest. 1999; 116: 748-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Boukef R, Marghli, et al: Dobutamine in severe scorpion envenomation: effects on standard hemodynamics, right ventricular performance, and tissue oxygenation</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>748</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <volume>116</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Elatrous</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nouira</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Besbes</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boussarsar</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Mann D, Kent    R, Parsons B, Cooper G. Adrenergic effects on the biology of the human cardiac    myocyte. Circulation. 1992; 85: 790-804.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Adrenergic effects on the biology of the human cardiac myocyte</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>790</fpage>
          <lpage>804</lpage>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mann</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kent</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parsons</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cooper</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Mann D. Basic    mechanisms of disease progression in the failing heart: the role of excessive    adrenergic drive. Prog Cardiovasc Dis. 1998; 41 (1Suppl 1): 1-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Basic mechanisms of disease progression in the failing heart: the role of excessive adrenergic drive</article-title>
          <source>Prog Cardiovasc Dis</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mann</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Simoes M, Maciel    B, Marin J. Reversible segmental left ventricular dysfunction caused by accidental    administration of sympathomimetic drug in human. Int J Cardiol. 1997; 61: 93-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reversible segmental left ventricular dysfunction caused by accidental administration of sympathomimetic drug in human</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>93</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Simoes</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maciel</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Choo D, Huiskes    B, Jones J, Fabbri S, Hawkins L, Chatterjee, et al. Amiodarone rescue therapy    for severe descompensated heart failure initially unsuitable for beta-blockers.    J Cardiovasc Pharmacol Ther. 2003; 8: 187-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Amiodarone rescue therapy for severe descompensated heart failure initially unsuitable for beta-blockers</article-title>
          <source>J Cardiovasc Pharmacol Ther</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>187</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Choo</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huiskes</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jones</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fabbri</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hawkins</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chatterjee</surname>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Perry JC, Fenrich    AL, Hulse JE, Triedman JK, Friedman RA, Lamberti JJ. Pediatric use of intravenous    amiodarone: efficacy and safety in critically ill patients from a multicenter    protocol. J Am Coll Cardiol. 1996; 27: 1246-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pediatric use of intravenous amiodarone: efficacy and safety in critically ill patients from a multicenter protocol</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1246</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Perry</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fenrich</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hulse</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Triedman</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Friedman</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lamberti</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Vogel M. Echocardiographic    analysis of regional left ventricular wall motion in normal children and neonates.    J Am Coll Cardiol. 1990; 15: 1409-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Echocardiographic analysis of regional left ventricular wall motion in normal children and neonates</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>1409</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vogel</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Karnard D,    Deo A, Apte N, Lohe A, Thatte S, Tilve JH. Captopril for correcting diuretic    induced hypotension in pulmonary edema after scorpion sting. Br Med J. 1985;    298: 1430-1.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Captopril for correcting diuretic induced hypotension in pulmonary edema after scorpion sting</article-title>
          <source>Br Med J</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>1430</fpage>
          <lpage>1</lpage>
          <volume>298</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Karnard</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Deo</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Apte</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lohe</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thatte</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tilve</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. D&#225;vila    D, Bellabarba G, Hernandez L, Calmon G, Torres A, Barboza J, et al. Plasma norepinephrine,    myocardial damage and left ventricular systolic function in Chagas&#180; heart    disease. Int J Cardiol. 1995; 52: 145-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Plasma norepinephrine, myocardial damage and left ventricular systolic function in Chagas&#180; heart disease</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>145</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>D&#225;vila</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bellabarba</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hernandez</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Calmon</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Torres</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barboza</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Mendez-Castellano    H, Macias-Tome C. Fundacredesa: Fundaci&#243;n para el Estudio de crecimiento    y desarrollo del venezolano. Proyecto Venezuela, Caracas; 1993.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Fundacredesa: Fundaci&#243;n para el Estudio de crecimiento y desarrollo del venezolano</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mendez-Castellano</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macias-Tome</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Movahed A,    Reeves WC, Mehta PM, Gilliland MG, Mozingo SL, Jolly SR. Norepinephrine-induced    left ventricular dysfunction in anesthetized and conscious, sedated dogs. Int    J Cardiol. 1994; 45: 23-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Norepinephrine-induced left ventricular dysfunction in anesthetized and conscious, sedated dogs</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>23</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <volume>45</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Movahed</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reeves</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehta</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gilliland</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mozingo</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jolly</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Dias V, Ginecchi    T, Lavelli B, Bellina V, Manzella D, Porta A, et al. Opposite effects of iv    amiodarone on cardiovascular vagal and sympathetic efferent activities in rats.    Am J Physiol Regul Integr Comp. 2002; 283: R543-R548.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Opposite effects of iv amiodarone on cardiovascular vagal and sympathetic efferent activities in rats</article-title>
          <source>Am J Physiol Regul Integr Comp</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>R543</fpage>
          <lpage>R548</lpage>
          <volume>283</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dias</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ginecchi</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lavelli</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bellina</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manzella</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Porta</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Davila DF,    Donis JH, Bellabarba G, Torres A, Casado J, Mazzei de Davila C. Cardiac afferents    and neurohormonal activation in congestive heart failure. Med Hypotheses. 2000;    54: 242-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac afferents and neurohormonal activation in congestive heart failure</article-title>
          <source>Med Hypotheses</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>242</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <volume>54</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Davila</surname>
              <given-names>DF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Donis</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bellabarba</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Torres</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Casado</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mazzei de Davila</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Davila DF,    Nu&#241;ez T, Odreman R, Mazzei de Davila C. Mechanisms of neurohormonal activation    in chronic congestive heart failure: pathophysiology and therapeutic implications.    Int J Cardiol. 2005; 101: 343-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mechanisms of neurohormonal activation in chronic congestive heart failure: pathophysiology and therapeutic implications</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>343</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>101</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Davila</surname>
              <given-names>DF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nu&#241;ez</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Odreman</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mazzei de Davila</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Du XJ, Esler    M, Dart A. Sympatholytic actions of intravenous amiodarone in the rat heart.    Circulation. 1995; 91: 462-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sympatholytic actions of intravenous amiodarone in the rat heart</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>462</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Du</surname>
              <given-names>XJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Esler</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dart</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Kaye D, Darta    A, Jennings D, Esler M. Antiadrenergic effects of chronic amiodarone therapy    in human heart failure. J Am Coll Cardiol. 1990; 15: 1409-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antiadrenergic effects of chronic amiodarone therapy in human heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>1409</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kaye</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Darta</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jennings</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Esler</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Abrahm W, Adams    K, Fonarow G, Contanzo M, Berowitz R, Lejemtel T, et al. ADHERE Scientific Advisory    Committee and Investiators; ADHERE Sstudy Group. In-hospital mortality in patients    with acute decompensated heart failure requiring intravenous vasoactive medications:    an analysis from the Acute Decompensated Heart Failure National Registry (ADHERE).    J Am Coll Cardiol. 2005; 46: 57-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ADHERE Scientific Advisory Committee and Investiators; ADHERE Sstudy Group: In-hospital mortality in patients with acute decompensated heart failure requiring intravenous vasoactive medications: an analysis from the Acute Decompensated Heart Failure National Registry (ADHERE)</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>57</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Abrahm</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adams</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonarow</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Contanzo</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berowitz</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lejemtel</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Francis G,    Siegel R, Goldsmith S, Olivari M, Levine T, Cohn J. Acute vasoconstrictor response    to intravenous furosemide in patients with chronic congestive heart failure:    activation of the neurohumoral axis. Ann Intern Med. 1985; 103: 1-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute vasoconstrictor response to intravenous furosemide in patients with chronic congestive heart failure: activation of the neurohumoral axis</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Francis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siegel</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldsmith</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olivari</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levine</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohn</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Dorian P, Cass    D, Schwartz B, Cooper R, Gelasnikas R. Barr A. Amiodarone as compared with lidocaine    for shock-resistant ventricular fibrillation. N Eng J Med. 2002; 346: 884-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Barr A: Amiodarone as compared with lidocaine for shock-resistant ventricular fibrillation</article-title>
          <source>N Eng J Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>884</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <volume>346</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dorian</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cass</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwartz</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cooper</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gelasnikas</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Ismail, M.    The scorpion envenoming syndrome: the saudi experience with serotherapy. Toxicon.    1994; 32:1019-26.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The scorpion envenoming syndrome: the saudi experience with serotherapy</article-title>
          <source>Toxicon</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>1019</fpage>
          <lpage>26</lpage>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ismail</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Terapia de rescate con amiodarona en ni&#241;os con severa disfunci&#243;n ventricular izquierda ocasionada por veneno de escorpi&#243;n</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Los ni&#241;os con picaduras de escorpi&#243;n sufren activaci&#243;n masiva del sistema nervioso simp&#225;tico con varios grados de disfunci&#243;n sist&#243;lica ventricular izquierda. OBJETIVO: Probar un protocolo de rescate en ni&#241;os con disfunci&#243;n ventricular severa izquierda ocasionada por picadura de escorpi&#243;n. M&#201;TODOS: Cuatro ni&#241;os tras un escorpi&#243;n picarlas se sometieron a: incubaci&#243;n endotraqueal y soporte respiratorio, electrocardiograma, radiograf&#237;a de t&#243;rax, ecocardiograma y determinaci&#243;n s&#233;rica de la norepinefrina y troponina I. Los an&#225;lisis se repitieron tras 12, 24 y 48 horas. Las siguientes medicaciones intravenosas se administraron: dobutamina 4-6 mcg/kg/min; amiodarona 3 mg/kg durante dos horas, con dosis de mantenimiento de 5 mg/kg/d&#237;a; y furosemida 0.5 mg/kg. Amiodarona, dobutamina y furosemida se administraron durante las primeras 48 horas. Bloqueante betaadrenergicos e inhibidores de la enzima convertidora de la angiotensina se administraron hasta 48 tras la internaci&#243;n, una vez que el estado cl&#237;nico hab&#237;a mejorado y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n ventricular izquierda se hallaba superior a un 0,35%. RESULTADOS: Al ingreso, la dosificaci&#243;n de la norepinefrina fue 1727,50&#177; 794,96 pg/ml, la de troponina I 24,53 &#177; 14,09 ng/ml y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo fue 0,20 &#177; 0,056. Tras 12 horas, los niveles s&#233;ricos de norepinefrina y de troponina I disminuyeron para la mitad de los valores iniciales y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n aument&#243; para 0,32 &#177; 0,059. Durante las 24 y 48 horas subsiguientes, la fracci&#243;n de eyecci&#243;n se elev&#243; para 0,46 &#177; 0,045 (p&lt;0,01) y la norepinefrina y de troponina I se redujeron para 526,75 &#177; 273,73 (p&lt; 0,02) y 2,20 &#177; 2,36 (p&lt;0,02) respectivamente. CONCLUSI&#211;N: Es bien probable que la amiodarona, al actuar como neuromodulador, sea responsable de la reducci&#243;n r&#225;pida y progresiva de los niveles s&#233;ricos de norepinefrina.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Venenos de escorpi&#243;n</kwd>
        <kwd>norepinefrina</kwd>
        <kwd>amiodarona</kwd>
        <kwd>betaagonistas</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Terapia de rescate con amiodarona en ni&#241;os con severa disfunci&#243;n ventricular izquierda ocasionada por veneno de escorpi&#243;n</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Justo J. Santiago<sup>I, II, III</sup>; Carmen A. Mazzei de D&#225;vila<sup>II, III</sup>; Diego F. Davila<sup>I, II, III</sup>; Jose H. Donis<sup>I, II, III</sup>; Vanesa Villaroel<sup>III</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto de Investigaciones Cardiovasculares de la Universidad de los Andes, M&#233;rida, Venezuela</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Universitario de los Andes, M&#233;rida, Venezuela</p>
      <p><sup>III</sup>Universidad de los Andes, M&#233;rida, Venezuela</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Los ni&#241;os con picaduras de escorpi&#243;n sufren activaci&#243;n masiva del sistema nervioso simp&#225;tico con varios grados de disfunci&#243;n sist&#243;lica ventricular izquierda.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> Probar un protocolo de rescate en ni&#241;os con disfunci&#243;n ventricular severa izquierda ocasionada por picadura de escorpi&#243;n.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Cuatro ni&#241;os tras un escorpi&#243;n picarlas se sometieron a: incubaci&#243;n endotraqueal y soporte respiratorio, electrocardiograma, radiograf&#237;a de t&#243;rax, ecocardiograma y determinaci&#243;n s&#233;rica de la norepinefrina y troponina I. Los an&#225;lisis se repitieron tras 12, 24 y 48 horas. Las siguientes medicaciones intravenosas se administraron: dobutamina 4-6 mcg/kg/min; amiodarona 3 mg/kg durante dos horas, con dosis de mantenimiento de 5 mg/kg/d&#237;a; y furosemida 0.5 mg/kg. Amiodarona, dobutamina y furosemida se administraron durante las primeras 48 horas. Bloqueante betaadrenergicos e inhibidores de la enzima convertidora de la angiotensina se administraron hasta 48 tras la internaci&#243;n, una vez que el estado cl&#237;nico hab&#237;a mejorado y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n ventricular izquierda se hallaba superior a un 0,35%.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> Al ingreso, la dosificaci&#243;n de la norepinefrina fue 1727,50&#177; 794,96 pg/ml, la de troponina I 24,53 &#177; 14,09 ng/ml y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo fue 0,20 &#177; 0,056. Tras 12 horas, los niveles s&#233;ricos de norepinefrina y de troponina I disminuyeron para la mitad de los valores iniciales y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n aument&#243; para 0,32 &#177; 0,059. Durante las 24 y 48 horas subsiguientes, la fracci&#243;n de eyecci&#243;n se elev&#243; para 0,46 &#177; 0,045 (p&lt;0,01) y la norepinefrina y de troponina I se redujeron para 526,75 &#177; 273,73 (p&lt; 0,02) y 2,20 &#177; 2,36 (p&lt;0,02) respectivamente.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> Es bien probable que la amiodarona, al actuar como neuromodulador, sea responsable de la reducci&#243;n r&#225;pida y progresiva de los niveles s&#233;ricos de norepinefrina. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Venenos de escorpi&#243;n, norepinefrina, amiodarona, betaagonistas.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Identificamos, en M&#233;rida, en Venezuela, &#225;reas geogr&#225;ficas distintas en que la picadura de escorpi&#243;n es potencialmente letal<sup>1,2</sup>. Nuestras descubiertas indicaron que las manifestaciones cl&#237;nicas eran predominantemente cardiovasculares (es decir, edema pulmonar y shock cardiog&#233;nico). En una segunda investigaci&#243;n cl&#237;nica, realizamos ecocardiogramas bidimensionales y determinamos los niveles s&#233;ricos de norepinefrina para evaluar simult&#225;neamente la funci&#243;n cardiaca y la activaci&#243;n simp&#225;tica<sup>3</sup>. Nuestros resultados revelaron que, en los ni&#241;os con picadura de escorpi&#243;n, el edema pulmonar y el shock cardiog&#233;nico ven&#237;an acompa&#241;ados de una activaci&#243;n masiva del sistema nervioso simp&#225;tico y por diversos grados de disfunci&#243;n sist&#243;lica ventricular izquierda reversible.</p>
      <p>Los mecanismos por los que el veneno del escorpi&#243;n provoca lesi&#243;n mioc&#225;rdica y disfunci&#243;n sist&#243;lica son todav&#237;a tema de gran controv&#233;rsia<sup>4-9</sup>. Se cree que la activaci&#243;n del sistema nervioso simp&#225;tico<sup>9,10</sup> y los efectos directos del veneno sobre el mioc&#225;rdio<sup>11-12</sup> sean responsables de la lesi&#243;n mioc&#225;rdica y la disfunci&#243;n sist&#243;lica. Los resultados de los ex&#225;menes histopatol&#243;gicos en casos de muerte por picadura de escorpi&#243;n en seres humanos revelaron evidencias inequ&#237;vocas de miocitolisis coagulante<sup>5,7,13</sup>. Estas lesiones, conocidas como fajas de contracci&#243;n mioc&#225;rdica, se consideran como la principal caracter&#237;stica de la cardiotoxicidad de las catecolaminas<sup>14</sup>. Adem&#225;s de eso, los niveles de troponina cardiaca, un marcador biol&#243;gico de necrosis mioc&#225;rdica, registrados en el momento de la internaci&#243;n aumentan entre 24 y 36 horas tras la picadura<sup>15,16</sup>.</p>
      <p>Ni&#241;os con edema pulmonar y shock cardiog&#233;nico causados por picadura de escorpi&#243;n presentan generalmente un cuadro cl&#237;nico cr&#237;tico e inestabilidad hemodin&#225;mica<sup>4,17</sup>. El objetivo del tratamiento m&#233;dico es suministrar asistencia cardiorrespiratoria para aumentar la perfusi&#243;n y la oxigenaci&#243;n tisular<sup>18</sup>. El ideal es que la cardioprotecci&#243;n contra la cardiotoxicidad de la catecolamina se base en el uso de antagonistas betaadrenergicos<sup>,20</sup>. Sin embargo, la presencia de depresi&#243;n aguda de la funci&#243;n sist&#243;lica impide la administraci&#243;n de esos medicamentos util&#237;simos<sup>3,17,21,22</sup>. Por ese motivo, usamos la acci&#243;n simpaticolitica de la amiodarona oral e intravenosa como terapia de rescate para ni&#241;os con severa disfunci&#243;n ventricular izquierda ocasionada por picadura de escorpi&#243;n<sup>23</sup>.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Ni&#241;os remitidos al Sector de Emergencia Pedi&#225;trica del Universitario de Los Andes entre noviembre de 2003 y noviembre de 2004 con diagn&#243;stico cl&#237;nico de envenenamiento por picadura de escorpi&#243;n y edema pulmonar o shock cardiog&#233;nico se trataron de acuerdo con el siguiente protocolo de rescate para severa disfunci&#243;n sist&#243;lica ventricular izquierda.</p>
      <p>En la internaci&#243;n, despu&#233;s que los padres de los ni&#241;os firmaron un formulario de consentimiento informado, todos los pacientes se evaluaron por el mismo m&#233;dico, que constat&#243; inestabilidad hemodin&#225;mica. Intubaci&#243;n endotraqueal y soporte respiratorio se emplearon cuando necesario. Todos los pacientes se sometieron a los siguientes ex&#225;menes no-invasivos: electrocardiograma, radiograf&#237;a de t&#243;rax, ecocardiograma bidimensional y ex&#225;menes de sangre. La recolecci&#243;n de sangre para an&#225;lisis incluy&#243; muestras especiales para determinaci&#243;n de norepinefrina por cromatograf&#237;a l&#237;quida de alta presi&#243;n<sup>19</sup> y troponina I por inmunoensayo enzim&#225;tico (Immulite Automated Analyser, EUA). En este m&#233;todo, los valores normales de troponina I son inferiores a &lt;1 ng/ml. Las muestras de sangre y los ecocardiogramas bidimensionales se repitieron 12, 24 y 48 horas tras la internaci&#243;n, sin que el investigador responsable de esta parte del protocolo supiera del cuadro cl&#237;nico del paciente. El Consejo de &#201;tica e Investigaciones en Seres Humanos del Instituto de Investigaciones Cardiovasculares de la Universidad de Los Andes aprob&#243; este protocolo.</p>
      <p>Tomando como base los hallazgos cl&#237;nicos y ecocardiogr&#225;ficos de shock cardiog&#233;nico y el severo descenso de la funci&#243;n sist&#243;lica ventricular izquierda (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref>: fracci&#243;n de eyecci&#243;n 0,20 &#177; 0,056), el siguiente protocolo se emple&#243;:</p>
      <p>1) Dobutamina intravenosa: 4 a 6 mcg/kg/min.</p>
      <p>2) Amiodarona intravenosa: 3 mcg/kg durante dos horas, y dosis de mantenimiento de 5 mg/kg/d&#237;a<sup>24</sup></p>
      <p>3) Furosemida: 0.5 mg/kg/dosis.</p>
      <p>4) Digit&#225;licos: 10 mcg/kg/d&#237;a.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Los diur&#233;ticos se administraron cuando la presi&#243;n arterial sist&#233;mica estaba arriba del quincuag&#233;simo percentil<sup>25</sup>. Amiodarona, dobutamina y furosemida se administraron durante las primeras 48 horas. Los Betabloqueantes (carvedilol 0,04 mg/kg de 12 en 12 horas) e inhibidores de la enzima convertidora de la angiotensina (captopril 0,01 mg/kg de 8 en 8 horas)<sup>26</sup> se administraron hasta 48 horas da internaci&#243;n, una vez que los pacientes presentaron mejora de la funci&#243;n ventricular izquierda (fracci&#243;n de eyecci&#243;n &gt; 0,35) y del cuadro cl&#237;nico. Las dosis de dobutamina, amiodarona y furosemida se redujeron progresivamente hasta su interrupci&#243;n.</p>
      <p>Los resultados se presentan con promedio &#177; DE. El an&#225;lisis estad&#237;stico de los resultados ecocardiogr&#225;ficos, neurohormonales y bioqu&#237;micos se llev&#243; a cabo por an&#225;lisis de varianza para mediciones repetidas, regresi&#243;n lineal y an&#225;lisis de correlaci&#243;n. Valores de p &lt; 0,05 se consideraron como estad&#237;sticamente significativos.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Cuatro ni&#241;os con picaduras de escorpi&#243;n se remitieron al sector de emergencia del Hospital Universitario de Los Andes en M&#233;rida, Venezuela. Los ni&#241;os proced&#237;an de &#225;reas rurales en el suroeste de Venezuela y se trataron con antiveneno en el local del accidente (suero antiescorpi&#243;nico, Centro de Biotecnolog&#237;a de la Universidad Central de Caracas, Venezuela).</p>
      <p>
        <bold>Caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, epidemiol&#243;gica, electrocardiogr&#225;ficas y ecocardiogr&#225;ficas</bold>
      </p>
      <p>Como muestra la <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref>, dos pacientes eran del sexo masculino y dos eran del sexo femenino, con edad entre 3 y 14 a&#241;os. El tiempo trascurrido entre el accidente y la administraci&#243;n del antiveneno fue de 7,0 &#177; 4,54 horas. Las frecuencias cardiaca y respiratoria estaban acentuadamente aumentadas, y la presi&#243;n arterial estaba abajo del tercero percentil.</p>
      <p>El electrocardiograma de los cuatro pacientes estaba normal (<xref ref-type="fig" rid="es_05f01-body2">Figura 1</xref>), y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo estaba mucho deprimida (0,20 &#177; 0,056).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_05f01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Alteraciones ecocardiogr&#225;ficas, neurohormonales y bioqu&#237;micas durante la administraci&#243;n del protocolo de rescate para disfunci&#243;n sist&#243;lica ventricular izquierda</bold>
      </p>
      <p>En la internaci&#243;n, los niveles s&#233;ricos de norepinefrina (1727,50 &#177; 794,96 ng/ml) y troponina I (24,53 &#177; 14,09) estaban considerablemente elevados, y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo estaba severamente deprimida (0,20 &#177; 0,056) (<xref ref-type="table" rid="es_05t02-body2">Tabla 2</xref>, <xref ref-type="fig" rid="es_05f01-body2">Figura 1A</xref>). Doce horas despu&#233;s de la implementaci&#243;n de este protocolo de rescate, los niveles s&#233;ricos promedios de norepinefrina (p &lt; 0,02) y troponina I hab&#237;an ca&#237;do para la mitad de los valores iniciales, y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n hab&#237;a aumentado de 0,20 &#177; 0,056 para 0,32 &#177; 0,059. Durante las 48 horas subsiguientes, la fracci&#243;n de eyecci&#243;n retorn&#243; a valores pr&#243;ximos del normal (0,46 &#177; 0,045, p &lt; 0,01) y los marcadores bioqu&#237;micos de activaci&#243;n simp&#225;tica (p &lt; 0,02) y necrosis mioc&#225;rdica (p &lt; 0,002) tambi&#233;n disminuyeron significativamente (<xref ref-type="table" rid="es_05t02-body2">Tabla 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_05t02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="fig" rid="es_05f02-body2">figura 2</xref> ilustra la mejora extraordinaria en la motilidad de la pared septal y en la funci&#243;n ventricular izquierda. Se observ&#243; una correlaci&#243;n inversa y significante entre los niveles s&#233;ricos de norepinefrina (r = - 0,76, p &lt; 0,004) y troponina I (r = - 0,60, p &lt; 0,01) y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n. En contrapartida, hubo una correlaci&#243;n directa y significante entre los niveles s&#233;ricos de norepinefrina y troponina T (r = 0,60, p &lt; 0,01) (<xref ref-type="fig" rid="es_05f03-body2">Figura 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_05f02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_05f03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los ecocardiogramas bidimensionales y los par&#225;metros hemodin&#225;micos revelaron sistem&#225;ticamente la existencia de depresi&#243;n aguda de la funci&#243;n ventricular izquierda<sup>17,4</sup>. Aunque los resultados de los ex&#225;menes histopatol&#243;gicos y bioqu&#237;micos documenten la presencia de cardiotoxicidad por catecolaminas<sup>4,14,6</sup> y necrosis mioc&#225;rdica<sup>5,7</sup>, el tratamiento cl&#237;nico actual de las manifestaciones cardiovasculares resultantes de picadura de escorpi&#243;n se basa principalmente en ventilaci&#243;n mec&#225;nica y soporte inotr&#243;pico positivo<sup>17,18</sup>. Adem&#225;s de ello, estudios cl&#237;nicos y experimentales indicaron claramente que agonistas betaadrenergicos pueden aumentar los efectos delet&#233;reos de la activaci&#243;n simp&#225;tica masiva en el miocardio<sup>27,28</sup>.</p>
      <p>Ni&#241;os con disfunci&#243;n sist&#243;lica aguda del ventr&#237;culo izquierdo ocasionada por picadura de escorpi&#243;n necesitan soporte inotr&#243;pico positivo por medio de catecolaminas end&#243;genas y agonistas betaadrenergicos ex&#243;genos<sup>18</sup>. En una tentativa de modular la activaci&#243;n simp&#225;tica masiva provocada por el veneno del escorpi&#243;n y minimizar la necesidad de soporte inotr&#243;pico positivo con agonistas betaadrenergicos, empleamos un protocolo de rescate antiadren&#233;rgico para depresi&#243;n aguda de la funci&#243;n sist&#243;lica ventricular izquierda. El protocolo de rescate est&#225; basado en los efectos favorables de la amiodarona intravenosa en ni&#241;os severamente enfermos<sup>23</sup>. La administraci&#243;n intravenosa de amiodarona tiene efectos simpaticol&#237;ticos y vagot&#243;nicos<sup>29</sup>. Adem&#225;s de ello, la amiodarona reduce selectivamente el flujo eferente simp&#225;tico para el coraz&#243;n y mejora de la funci&#243;n ventricular izquierda.</p>
      <p>En el momento de la internaci&#243;n, nuestros pacientes con depresi&#243;n aguda de la funci&#243;n ventricular izquierda presentaron evidencias bioqu&#237;micas de activaci&#243;n simp&#225;tica masiva y necrosis mioc&#225;rdica. Los niveles s&#233;ricos de norepinefrina y troponina I estaban acentuadamente elevados. Doce horas tras la implementaci&#243;n del protocolo antiadren&#233;rgico de rescate para disfunci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo, ecocardiogramas y dosificaciones de troponina I y norepinefrina seriados muestran una mejora extraordinaria de la funci&#243;n ventricular izquierda y reducci&#243;n del grado de activaci&#243;n simp&#225;tica y necrosis mioc&#225;rdica. Durante este per&#237;odo, nuestros pacientes se trataron con diur&#233;ticos, agonistas betaadrenergicos y amiodarona. Se sabe que los diur&#233;ticos y agonistas betaadrenergicos aumentan la activaci&#243;n simp&#225;tica y la tasa de mortalidad en la presencia de disfunci&#243;n ventricular izquierda<sup>34,35</sup>, al paso que la amiodarona tiene efectos opuestos sobre la activaci&#243;n simp&#225;tica y la tasa de mortalidad<sup>22,36</sup>. Por lo tanto, los efectos muy favorables de nuestro protocolo antiadren&#233;rgico de rescate probablemente se deben a los efectos simpaticol&#237;tico y vagot&#243;nicos de la amiodarona<sup>29-31</sup>.</p>
      <p>Los niveles s&#233;ricos de norepinefrina est&#225;n directamente correlacionados con la troponina I e inversamente correlacionados con la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo</p>
      <p>Una posible explicaci&#243;n para esos hallazgos se ofreci&#243; por un reciente estudio cl&#237;nico que evalu&#243; simult&#225;neamente la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica, la funci&#243;n ventricular izquierda y la motilidad regional de la pared ventricular<sup>6</sup>. Los defectos reversibles de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica estaban topogr&#225;ficamente asociados con anormalidades en la motilidad regional de la pared ventricular. Adem&#225;s de eso, la mejora de la funci&#243;n ventricular izquierda y de la motilidad de la pared ventricular ocurri&#243; concomitantemente con la normalizaci&#243;n de la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica. En otras palabras, es bien probable que la norepinefrina, por medio de sus efectos directos sobre el miocardio (es decir, necrosis) y sobre la microcirculaci&#243;n coronaria (es decir, vasoespasmo), sea responsable tanto de la necrosis mioc&#225;rdica como por la disfunci&#243;n sist&#243;lica ventricular izquierda.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Por fin, nuestros pacientes ten&#237;an recibido antiveneno en el local del accidente<sup>37</sup>. Sin embargo, el tiempo transcurrido entre el accidente y la administraci&#243;n del antiveneno sobrepas&#243; el tiempo ideal para sus efectos ben&#233;ficos<sup>1</sup>. Probablemente eso explica el desarrollo de edema pulmonar y shock cardiog&#233;nico. Vale resaltar que este fue un estudio abierto y no randomizado basado en un peque&#241;o n&#250;mero de casos. Nuestros hallazgos son estimulantes y ofrecen una alternativa terap&#233;utica para una estrategia potencialmente da&#241;osa basada en dosis elevadas y administraci&#243;n prolongada de agonistas betaadrenergicos. Es necesario que se efect&#250;e un protocolo de rescate randomizado sobre los efectos neuromodulat&#243;rios de la amiodarona. </p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Antiadrenergic rescue therapy with amiodarone in children with severe left ventricular dysfunction secondary to scorpion envenomation</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Children with scorpion envenomation have massive sympathetic activation and variable degrees of left ventricular systolic dysfunction. OBJECTIVE: To evaluate a rescue protocol for children with severe left ventricular dysfunction secondary to scorpion envenomation. METHODS: Four children, after scorpion envenomation, were subjected to a rescue protocol for acute left ventricular dysfunction: Endotracheal intubation and respiratory assistance, electrocardiograms, chest x-Ray, echocardiograms and blood samples for norepinephrine and troponin I serum levels. Samples and echocardiograms were repeated at 12, 24 and 48 hours. Intravenous medications: Dobutamine: 4-6 &#956;g/kg/min. Amiodarone: 3 mg/kg during a 2 hour period. Maintenance: 5 mg/kg/day. Furosemide: 0.5 mg/kg/dose. Diuretics were given when the systemic blood pressure was above percentile fifty. Amiodarone, Dobutamine and Furosemide were administered during the first 48 hours. Beta-adrenergic blockers and angiotensin converting enzyme were given, at 48 hours after admission, once the left ventricular Ejection fraction &gt; 0.35 and the clinical status had improved. RESULTS: On admission, norepinephrine was 1,727.50 &#177;794.96 pg/ml, troponin I 24.53 &#177; 14.09 ng/ml and left ventricular ejection fraction 0.20 &#177; 0.056. At twelve hours, norepinephrine and troponin I serum levels were down to half of the initial values and the ejection fraction increased to 0.32 &#177; 0.059. During the next 24 and 48 hours, the ejection fraction rose to 0.46 &#177; 0.045, (p&lt;0.01) and norepinephrine and troponin diminished to 526.75 &#177; 273.73 (p &lt; 0.02) and 2.20 &#177; 2.36 (p&lt;0.02) respectively. CONCLUSION: Amiodarone, by acting as a neuromodulator, is very likely responsible for the early and progressive decrease of serum norepinephrine.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Scorpion venoms</kwd>
        <kwd>norepinephrine</kwd>
        <kwd>amiodarone</kwd>
        <kwd>adrenergic beta-agonists</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Antiadrenergic rescue therapy with amiodarone in children with severe left ventricular dysfunction secondary to scorpion envenomation</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Justo J. Santiago<sup>I, II, III</sup>; Carmen A. Mazzei de D&#225;vila<sup>II, III</sup>; Diego F. Davila<sup>I, II, III</sup>; Jose H. Donis<sup>I, II, III</sup>; Vanesa Villaroel<sup>III</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto de Investigaciones Cardiovasculares de la Universidad de los Andes</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Universitario de los Andes</p>
      <p><sup>III</sup>Universidad de los Andes, M&#233;rida - Venezuela</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Children with scorpion envenomation have massive sympathetic activation and variable degrees of left ventricular systolic dysfunction.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> To evaluate a rescue protocol for children with severe left ventricular dysfunction secondary to scorpion envenomation.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> Four children, after scorpion envenomation, were subjected to a rescue protocol for acute left ventricular dysfunction: Endotracheal intubation and respiratory assistance, electrocardiograms, chest x-Ray, echocardiograms and blood samples for norepinephrine and troponin I serum levels. Samples and echocardiograms were repeated at 12, 24 and 48 hours. Intravenous medications: Dobutamine: 4-6 mcg/kg/min. Amiodarone: 3 mg/kg during a 2 hour period. Maintenance: 5 mg/kg/day. Furosemide: 0.5 mg/kg/dose. Diuretics were given when the systemic blood pressure was above percentile fifty. Amiodarone, Dobutamine and Furosemide were administered during the first 48 hours. Beta-adrenergic blockers and angiotensin converting enzyme were given, at 48 hours after admission, once the left ventricular Ejection fraction &gt; 0.35 and the clinical status had improved.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> On admission, norepinephrine was 1727.50 &#177; 794.96 pg/ml, troponin I 24.53 &#177; 14.09 ng/ml and left ventricular ejection fraction 0.20 &#177; 0,056. At twelve hours, norepinephrine and troponin I serum levels were down to half of the initial values and the ejection fraction increased to 0.32 &#177; 0.059. During the next 24 and 48 hours, the ejection fraction rose to 0.46 &#177; 0.045, (p&lt;0.01) and norepinephrine and troponin diminished to 526.75 &#177; 273.73 (p &lt; 0.02) and 2.20 &lt; 2.36 (p&lt;0.02) respectively.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> : Amiodarone, by acting as a neuromodulator, is very likely responsible for the early and progressive decrease of serum norepinephrine.</p>
      <p><bold>Key Words:</bold> Scorpion venoms; norepinephrine; amiodarone; adrenergic beta-agonists.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>In M&#233;rida-Venezuela, we have identified distinct geographical areas in which scorpion envenomation is potentially lethal<sup>1,2</sup>. Our initial findings indicated that the clinical manifestations were predominantly cardiovascular (i.e. pulmonary edema and cardiogenic shock). In a second clinical investigation, we performed two-dimensional echocardiograms and measured norepinephrine serum levels, to simultaneously assess cardiac function and sympathetic activation<sup>3</sup>. Our results demonstrated that, in children with scorpion envenomation, pulmonary edema and cardiogenic shock were accompanied by massive sympathetic activation and variable degrees of reversible left ventricular systolic dysfunction.</p>
      <p>The mechanisms by which scorpion envenomation causes myocardial damage and systolic dysfunction are still the subject of intense controversy<sup>4-9</sup>. Sympathetic nervous system activation<sup>9,10</sup> and direct effects of the venom on the myocardium<sup>11-12</sup> are thought to be responsible for myocardial damage and systolic dysfunction. Histopathological findings in fatal human scorpion envenomation have shown unequivocal evidence of coagulative myocytolysis<sup>5,7,13</sup>. These lesions, known as myocardial contraction bands, are considered the hallmark of catecholamine cardiotoxicity<sup>14</sup>. Moreover, cardiac troponin, a biological marker of myocardial necrosis, increases from admission to 24-36 hours after the sting<sup>15,16</sup>.</p>
      <p>Children with pulmonary edema and cardiogenic shock secondary to scorpion envenomation are usually in critical conditions and hemodynamically unstable<sup>4,17</sup>. Medical management is aimed at providing cardiorespiratory assistance to improve tissue perfusion and oxygenation<sup>18</sup>. Ideally, cardioprotection from catecholamine cardiotoxicity should be based on beta-adrenergic antagonists<sup>19,20</sup>. However, the presence of acutely depressed left ventricular systolic function precludes the administration of these extremely useful drugs<sup>3,17,21,22</sup>. Therefore, we have used the sympatholytic actions of intravenous and oral amiodarone as a rescue therapy for children with severe left ventricular dysfunction secondary to scorpion envenomation<sup>23</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>Children referred to the Pediatric Emergency of the Hospital Universitario de Los Andes, between November 2003 and November 2004, with clinical diagnosis of scorpion envenomation and who were in pulmonary edema or cardiogenic shock were managed according to the following rescue protocol for severe left ventricular systolic dysfunction. On admission and after informed consent was obtained from the child&#180;s parent, all patients were assessed by the same physicians and found to be hemodynamically unstable. Endotracheal intubation and respiratory support were instituted when necessary. They all were subjected to the following noninvasive tests: electrocardiograms, chest x-Ray, two-dimensional echocardiograms and blood tests. The latter included special samples for norepinephrine determination by high-pressure liquid chromatography<sup>19</sup> and troponin I by enzyme immunoassay (Immulite Automated Analyser, USA). Normal values for troponin I with this method are &lt;1 ng/ml. Blood samples and two-dimensional echocardiograms were repeated at 12, 24 and 48 hours after admission and analyzed in a blind manner. The investigator responsible for this part of the protocol had no knowledge of the clinical status of the patient. This protocol was approved by the Human Research Committee of the Instituto de Investigaciones Cardiovasculares de la Universidad de Los Andes.</p>
      <p>Based on the clinical and echocardiographic findings of shock and severely depressed left ventricular systolic function (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Table 1</xref>: Ejection fraction 0.20 &#177; 0.056), the following rescue protocol was performed:</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>1) Intravenous Dobutamine: 4-6 mcg/kg/min.</p>
      <p>2) Intravenous Amiodarone: 3 mg/kg to be administered in a 2 hour period. Maintenance. 5 mg/Kg/day<sup>24</sup></p>
      <p>3) Furosemide: 0.5 mg/kg/dose.</p>
      <p>4) Digitalis: 10 mcg/kg/day</p>
      <p>Diuretics were given when systemic blood pressure was above the 50<sup>th</sup> percentile<sup>25</sup>. Amiodarone, dobutamine and furosemide were administered during the first 48 hours. Beta-adrenergic blockers (carvedilol: 0.04 mg/kg/dose, at a 12-hour interval) and angiotensin converting enzyme (captopril: 0.01 mg/kg/dose at an 8-hour interval)<sup>26</sup> were given up to 48 hours after admission, since left ventricular function (ejection fraction &gt; 0.35) and clinical status had improved. Simultaneously, dobutamine, amiodarone and furosemide were progressively down titrated and discontinued.</p>
      <p>Results are expressed as mean &#177; SD. Statistical analyses of echocardiographic, neurohormonal and biochemical findings were performed by repeated-measures analysis of variance, linear regression, and correlation analysis. Statistical significance was set at <italic>p</italic> &lt; 0.05.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Four children with scorpion envenomation were referred to the emergency department of the Hospital Universitario de Los Andes in M&#233;rida, Venezuela. They came from rural areas of southwestern Venezuela and had received antivenin at the site of the accident (Antiscorpion serum, Centro de Biotecnolog&#237;a, Universidad Central, Caracas, Venezuela).</p>
      <p>
        <bold>Clinical, epidemiologic, electrocardiographic and echocardiographic characteristics</bold>
      </p>
      <p>As can be seen in <xref ref-type="table" rid="t1-body3">table 1</xref>, two patients were male and two female. Ages ranged from 3 to 14 years. The time interval between the accident and antivenin administration was 7.0 &#177; 4.54 hours. Heart and respiratory rates were markedly increased, and systemic blood pressure was below the third percentile. The electrocardiogram was abnormal in all four patients (<xref ref-type="fig" rid="en_05f01-body3">Figure 1</xref>), and the ejection fraction was severely depressed (0.20 &#177; 0.056).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_05f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Echocardiographic, neurohormonal and biochemical changes during the administration of the rescue protocol for left ventricular systolic dysfunction</bold>
      </p>
      <p>On admission, serum norepinephrine (1727.50 &#177; 794.96 ng/ml) and troponin I (24.53 &#177; 14.09) were markedly elevated and left ventricular ejection fraction was severely depressed (0.20 &#177; 0.056) (<xref ref-type="table" rid="en_05t02-body3">Table 2</xref>, <xref ref-type="fig" rid="en_05f01-body3">Figure 1A</xref>). Twelve hours after initiation of the rescue protocol, mean norepinephrine (<italic>p</italic> &lt; 0.02) and troponin I serum levels were down to half of baseline values and the ejection fraction had increased from 0.20 &#177; 0.056 to 0,32 &#177; 0,059. During the next 48 hours, the ejection fraction returned to values close to normal (0.46 &#177; 0.045, <italic>p &lt;</italic> 0.01) and biochemical markers of sympathetic activation (<italic>p</italic> &lt; 0.02) and myocardial necrosis (<italic>p &lt;</italic> 0.002) were also significantly diminished (<xref ref-type="table" rid="en_05t02-body3">Table 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_05t02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p><xref ref-type="fig" rid="en_05f02-body3">Figure 2</xref> illustrates the dramatic improvement in septal wall motion and left ventricular function. Norepinephrine (r = - 0.76, <italic>p</italic> &lt; 0.004) and troponin I ( r = - 0.60, p &lt; 0.01) serum levels correlated inversely and significantly with ejection fraction. On the contrary, norepinephrine and troponin T correlated directly and significantly with one another (r = 0.60, p&lt; 0.01) (<xref ref-type="fig" rid="en_05f03-body3">Figure 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_05f02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_05f03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0018-00005-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Acutely depressed left ventricular function has been consistently demonstrated by two-dimensional echocardiograms and hemodynamic measurements in children with scorpion envonomation<sup>17,4</sup>. Although histopathological and biochemical studies have documented the presence of cathecolamine cardiotoxicity<sup>4,14,6</sup> and myocardial necrosis<sup>5,7</sup>, current clinical management of the cardiovascular manifestations of scorpion envenomation is mainly based on mechanical ventilation and positive inotropic support<sup>17,18</sup>. Moreover, clinical and experimental studies clearly indicated that beta-adrenergic agonists drugs might enhance the deleterious effects of massive sympathetic activation on the myocardium<sup>27,28</sup>.</p>
      <p>Children with acute left ventricular systolic dysfunction secondary to scorpion envenomation clearly need the positive inotropic support provided by endogenous catecholamines and exogenous beta-adrenergic agonists<sup>18</sup>. In an attempt to modulate the massive sympathetic activation caused by scorpion envenomation and minimize the need for positive inotropic support with beta-adrenergic agonists, we have followed an antiadrenergic rescue protocol for acutely depressed left ventricular systolic function. This rescue protocol is based on the favorable effects of intravenous amiodarone on critically ill children<sup>23</sup>. Intravenus administration of amiodarone has acute sympatholytic and vagotonic actions<sup>29</sup>. Furthermore, amiodarone selectively decreases sympathetic efferent traffic to the heart and improves left ventricular function<sup>30-33</sup>.</p>
      <p>Upon admission, our patients with acutely depressed left ventricular function had biochemical evidence of massive sympathetic activation and of myocardial necrosis. Norepinephrine and troponin I serum levels were markedly elevated. Serial echocardiograms and determinations of troponin I and of norepinephrine showed a dramatic improvement in left ventricular function and a decrease in the extent of sympathetic activation and of myocardial necrosis, within twelve hours of having initiated the antiadrenergic rescue protocol for left ventricular systolic dysfunction. During this period, patients received diuretics, beta-adrenergic agonists and amiodarone. The former two drugs are known to increase sympathetic activation and mortality in the presence of left ventricular dysfunction<sup>34,35</sup>, whereas amiodarone has opposite effects on sympathetic activation and mortality<sup>22,36</sup>. Therefore, the very favorable effects of our antiadrenergic rescue protocol are very likely secondary to the sympatholytic and vagotonic actions of amiodarone<sup>29-31</sup>.</p>
      <p>
        <bold>
          <italic>Norepinephrine serum levels directly correlated with troponin I and inversely with the left ventricular ejection fraction</italic>
        </bold>
      </p>
      <p>A possible explanation for these findings is provided by a recent clinical study, which simultaneously assessed myocardial perfusion, left ventricular function and regional wall motion<sup>6</sup>. Reversible myocardial perfusion defects were topographically associated with regional wall motion abnormalities (RWMA). Furthermore, improvement in left ventricular function and RWMA paralleled normalization of myocardial perfusion. In other words, norepinephrine, through its direct effects on the myocardium (i.e. necrosis) and on coronary microcirculation (i.e. vasospasm) is very likely responsible for both myocardial necrosis and left ventricular systolic dysfunction.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>Although patients had received antivenin at the site of the accident<sup>37</sup>, the time interval between the accident and antivenin administration was outside the optimal time window for its beneficial effects<sup>1</sup>. This probably explains the progression of the envenomation to the stage of pulmonary edema and shock<sup>2</sup>. We should emphasize that our report is an open and non-randomized study based on a small number of cases. Our encouraging findings provide a therapeutic alternative to a potentially harmful strategy based on high doses and long-term administration of beta-adrenergic agonists. A prospective and randomized rescue protocol, based on the neuromodulatory effects of amiodarone, should be performed.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
