<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">QS7gGQ5tPc39gTTrFTSLDzr</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00004</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010000100004</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09400104</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010000100004</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Estudo de muta&#231;&#245;es causadoras de cardiomiopatia hipertr&#243;fica em um grupo de pacientes no Esp&#237;rito Santo, Brasil</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Marsiglia</surname>
            <given-names>J&#250;lia Daher Carneiro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Batitucci</surname>
            <given-names>Maria do Carmo Pimentel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Paula</surname>
            <given-names>Fl&#225;via de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barbirato</surname>
            <given-names>Clara</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Arteaga</surname>
            <given-names>Edmundo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ara&#250;jo</surname>
            <given-names>Aloir Queiroz de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Vit&#243;ria</named-content>
          <named-content content-type="state">Esp&#237;rito Santo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Esp&#237;rito Santo</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>94</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>10</fpage>
      <lpage>17</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>24</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>24</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>11</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A cardiomiopatia hipertr&#243;fica (CH) &#233; a doen&#231;a card&#237;aca heredit&#225;ria mais frequente, causada por muta&#231;&#245;es nos genes codificadores para prote&#237;nas do sarc&#244;mero. Embora mais de 430 muta&#231;&#245;es tenham sido identificadas em v&#225;rios continentes e pa&#237;ses, n&#227;o h&#225; relato de que isso tenha sido estudado no Brasil. OBJETIVO: Conduzir um estudo gen&#233;tico para identificar muta&#231;&#245;es gen&#233;ticas que causam a CH em um grupo de pacientes no estado do Esp&#237;rito Santo, Brasil. M&#201;TODOS: Usando a t&#233;cnica SSCP, 12 exons dos tr&#234;s principais genes envolvidos com a CH foram estudados: exons 15, 20, 21, 22 e 23 do gene da cadeia pesada da &#946;-miosina (MYH7), exons 7, 16, 18, 22 e 24 do gene da prote&#237;na C ligada &#224; miosina (MYBPC3) e exons 8 e 9 do gene da troponina T (TNNT2). RESULTADOS: 16 altera&#231;&#245;es foram encontradas, incluindo duas muta&#231;&#245;es, uma delas possivelmente patog&#234;nica no gene MYBPC3 gene (p. Glu441Lys) e a outra patog&#234;nica j&#225; descrita no gene TNNT2 (p.Arg92Trp); 8 varia&#231;&#245;es de seq&#252;&#234;ncia raras e 6 varia&#231;&#245;es de seq&#252;&#234;ncia com frequ&#234;ncia al&#233;lica maior do que 1% (polimorfismos). CONCLUS&#195;O: Com esses dados, &#233; poss&#237;vel concluir que a genotipagem dos pacientes &#233; fact&#237;vel em nosso meio. &#201; poss&#237;vel que a variante p.Glu441Lys no exon 16 do gene MYBPC3 seja patog&#234;nica, resultando em um fen&#243;tipo mais leve do que o encontrado em associa&#231;&#227;o com outras muta&#231;&#245;es. A variante p.Arg92Trp no exon 9 do gene TNNT2 n&#227;o resulta em um fen&#243;tipo t&#227;o homog&#234;neo como descrito anteriormente e pode levar &#224; hipertrofia grave.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>cardiomiopatia hipertr&#243;fica</kwd>
        <kwd>miosina</kwd>
        <kwd>prote&#237;na C</kwd>
        <kwd>genes</kwd>
        <kwd>Espirito Santo</kwd>
        <kwd>Brasil</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> BIOLOGIA MOLECULAR</p>
    <p>
      <bold>Estudo de muta&#231;&#245;es causadoras de cardiomiopatia hipertr&#243;fica em um grupo de pacientes no Esp&#237;rito Santo, Brasil</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>J&#250;lia Daher Carneiro Marsiglia<sup>I</sup>; Maria do Carmo Pimentel Batitucci<sup>I</sup>; Fl&#225;via de Paula<sup>I</sup>; Clara Barbirato<sup>I</sup>; Edmundo Arteaga<sup>II</sup>; Aloir Queiroz de Ara&#250;jo<sup>I</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Universidade Federal do Esp&#237;rito Santo, Vit&#243;ria, ES - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A cardiomiopatia hipertr&#243;fica (CH) &#233; a doen&#231;a card&#237;aca heredit&#225;ria mais frequente, causada por muta&#231;&#245;es nos genes codificadores para prote&#237;nas do sarc&#244;mero. Embora mais de 430 muta&#231;&#245;es tenham sido identificadas em v&#225;rios continentes e pa&#237;ses, n&#227;o h&#225; relato de que isso tenha sido estudado no Brasil. </p>
    <p> OBJETIVO: Conduzir um estudo gen&#233;tico para identificar muta&#231;&#245;es gen&#233;ticas que causam a CH em um grupo de pacientes no estado do Esp&#237;rito Santo, Brasil. </p>
    <p> M&#201;TODOS: Usando a t&#233;cnica SSCP, 12 exons dos tr&#234;s principais genes envolvidos com a CH foram estudados: exons 15, 20, 21, 22 e 23 do gene da cadeia pesada da &#946;-miosina (MYH7), exons 7, 16, 18, 22 e 24 do gene da prote&#237;na C ligada &#224; miosina (MYBPC3) e exons 8 e 9 do gene da troponina T (TNNT2). </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> 16 altera&#231;&#245;es foram encontradas, incluindo duas muta&#231;&#245;es, uma delas possivelmente patog&#234;nica no gene MYBPC3 gene (p. Glu441Lys) e a outra patog&#234;nica j&#225; descrita no gene TNNT2 (p.Arg92Trp); 8 varia&#231;&#245;es de seq&#252;&#234;ncia raras e 6 varia&#231;&#245;es de seq&#252;&#234;ncia com frequ&#234;ncia al&#233;lica maior do que 1% (polimorfismos). </p>
    <p> CONCLUS&#195;O: Com esses dados, &#233; poss&#237;vel concluir que a genotipagem dos pacientes &#233; fact&#237;vel em nosso meio. &#201; poss&#237;vel que a variante p.Glu441Lys no exon 16 do gene MYBPC3 seja patog&#234;nica, resultando em um fen&#243;tipo mais leve do que o encontrado em associa&#231;&#227;o com outras muta&#231;&#245;es. A variante p.Arg92Trp no exon 9 do gene TNNT2 n&#227;o resulta em um fen&#243;tipo t&#227;o homog&#234;neo como descrito anteriormente e pode levar &#224; hipertrofia grave.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> cardiomiopatia hipertr&#243;fica, miosina, prote&#237;na C, genes, Espirito Santo, Brasil.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A cardiomiopatia hipertr&#243;fica (CH) &#233; uma doen&#231;a card&#237;aca prim&#225;ria, caracterizada por hipertrofia do ventr&#237;culo esquerdo (VE), sem dilata&#231;&#227;o, geralmente assim&#233;trica e principalmente septal, na aus&#234;ncia de qualquer outra doen&#231;a card&#237;aca ou sist&#234;mica que possa levar &#224; hipertrofia mioc&#225;rdica<sup>1,2</sup>. Al&#233;m da hipertrofia das fibras mioc&#225;rdicas, ocorre um desarranjo histol&#243;gico dessas fibras e variados graus de fibrose intersticial e perivascular, contribuindo para o desenvolvimento de insufici&#234;ncia card&#237;aca, isquemia mioc&#225;rdica, arritmia ventricular e morte s&#250;bita<sup>3</sup>.</p>
    <p>CH &#233; a doen&#231;a card&#237;aca gen&#233;tica mais comum, mas somente no come&#231;o dos anos 90 as muta&#231;&#245;es gen&#233;ticas causadoras da doen&#231;a foram identificadas<sup>4,5</sup>. At&#233; agora, 13 genes codificadores para prote&#237;nas do sarc&#244;mero card&#237;aco foram identificadas, o que leva &#224; defini&#231;&#227;o de CH como sendo uma doen&#231;a do sarc&#244;mero. Entretanto, as muta&#231;&#245;es encontradas nos genes da cadeia beta de miosina pesada (<italic>MYH7</italic>), da prote&#237;na C card&#237;aca ligada a miosina (<italic>MYBPC3</italic>) e da troponina T card&#237;aca (<italic>TNNT2</italic>) s&#227;o respons&#225;veis por 60 a 80% dos casos de CH<sup>2,6</sup>. O &#250;nico estudo gen&#233;tico dispon&#237;vel para a CH no Brasil foi conduzido por Tirone e cols.<sup>7</sup>. Foi um estudo pioneiro e a preval&#234;ncia da CH no Brasil permanece desconhecida; em consequ&#234;ncia, sabe-se ainda menos a respeito da preval&#234;ncia das muta&#231;&#245;es causadoras da doen&#231;a. No estado do Esp&#237;rito Santo, onde a popula&#231;&#227;o estimada pelo Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica (IBGE) em 2008 &#233; de aproximadamente 3.500.000 habitantes<sup>8</sup>, e admitindo que a preval&#234;ncia da CH seja similar &#224; encontrada em outros continentes (1:500), &#233; prov&#225;vel que haja cerca de 7.000 pacientes com CH no estado, o que justifica esfor&#231;os para identific&#225;-los de forma adequada, bem como os carreadores familiares.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Pacientes</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes inclu&#237;dos no estudo foram selecionados a partir da revis&#227;o dos arquivos do Setor de Ecocardiografia do Hospital Universit&#225;rio Cassiano Antonio Moraes - Universidade Federal do Esp&#237;rito Santo (HUCAM - UFES). Pacientes com um diagn&#243;stico ecocardiogr&#225;fico de CH foram contatados e convidados a visitar o hospital, onde receberam informa&#231;&#245;es sobre os objetivos da pesquisa, onde poderiam ser imediatamente inclu&#237;dos, se assim o desejassem.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica</bold>
    </p>
    <p>Cada indiv&#237;duo foi submetido a um exame cl&#237;nico-card&#237;aco, incluindo hist&#243;rico, exame f&#237;sico e ecocardiografia, conduzido por cardiologistas com experi&#234;ncia em CH.</p>
    <p>
      <bold>Ecocardiografia com Doppler</bold>
    </p>
    <p>Os ecocardiogramas foram conduzidos por cardiologistas experientes, usando um equipamento modelo Acuson Sequoia 512 (Mountain View, CA, USA), com transdutor de multifrequ&#234;ncia (2,0 a 3,5 MHz), segunda harm&#244;nica e Doppler tecidual. Os pacientes foram examinados em dec&#250;bito lateral esquerdo e os registros foram gravados em expira&#231;&#227;o n&#227;o-for&#231;ada. As medidas ecocardiogr&#225;ficas em modo unidimensional foram obtidas durante o exame, bem como as medidas da velocidade e fluxo mioc&#225;rdicos (Doppler pulsado, Doppler tecidual e Doppler cont&#237;nuo). O principal crit&#233;rio para o diagn&#243;stico da CH foi o crit&#233;rio ecocardiogr&#225;fico, atrav&#233;s da demonstra&#231;&#227;o inequ&#237;voca de espessura mioc&#225;rdica <underline>&gt;</underline> 15 mm em qualquer segmento do VE na aus&#234;ncia de outra doen&#231;a card&#237;aca ou sist&#234;mica que cause hipertrofia ventricular.</p>
    <p>
      <bold>Extra&#231;&#227;o de DNA</bold>
    </p>
    <p>O DNA total foi extra&#237;do de 2 a 5 ml de sangue perif&#233;rico, de acordo com a metodologia descrita por Miller e cols.<sup>9</sup>. O DNA extra&#237;do foi quantificado em um espectrofot&#244;metro Thermo Scientific NanoDropTM<sup>&#174;</sup> 1000 e dilu&#237;do at&#233; a concentra&#231;&#227;o de uso (10ng/&#956;l) em &#225;gua ultrapurificada.</p>
    <p>
      <bold>Rea&#231;&#227;o em cadeia de Polimerase (PCR)</bold>
    </p>
    <p>Os exons 15, 20, 21, 22 e 23 do gene <italic>MYH7</italic> (cadeia beta de miosina pesada), 7, 16, 18, 22 e 24 do gene <italic>MYBPC3</italic> (prote&#237;na C card&#237;aca ligada a miosina) e 8 e 9 do gene <italic>TNNT2</italic> (troponina T card&#237;aca) foram amplificados atrav&#233;s de PCR em um termociclador Applied Biosystems, modelo Veriti<sup>&#174;</sup>, usando <italic>primers</italic> descritos no banco de dados <italic>CardioGenomics</italic><sup>6</sup>.</p>
    <p>
      <italic>
        <bold>Screening</bold>
      </italic>
      <bold> de muta&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Ap&#243;s a amplifica&#231;&#227;o por PCR, o <italic>screening</italic> de muta&#231;&#245;es foi realizado pela t&#233;cnica de polimorfismo de conforma&#231;&#227;o de filamento &#250;nico ou polimorfismo de conforma&#231;&#227;o de fita simples (SSCP, do ingl&#234;s "Single Strand Conformation Polymorphism"). Aproximadamente 10&#956;l de cada produto da PCR foi misturado com 2&#956;l de tamp&#227;o de carregamento para SSCP. As amostras foram desnaturadas a 94&#176;C por 10 minutos, mantidas no gelo e aplicadas aos g&#233;is. Os g&#233;is foram submetidos &#224; eletroforese a 6W por 12 a 16 horas. Ap&#243;s a corrida, os g&#233;is foram corados com nitrato de prata, de acordo com a metodologia descrita por Bassam e cols.<sup>10</sup>.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise de sequenciamento e altera&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Os fragmentos com migra&#231;&#227;o anormal no gel foram sequenciados na plataforma de sequenciamento de DNA da Embrapa - Laborat&#243;rio Cenargen - em Bras&#237;lia, DF, Brasil. A an&#225;lise das altera&#231;&#245;es foi feita com base na sequ&#234;ncia de refer&#234;ncia (<italic>MYH7</italic>: NG_007884, <italic>MYBPC3</italic>: NG_007667, <italic>TNNT2:</italic> NG_007556) do banco de dados de sequ&#234;ncias g&#234;nicas do <italic>National Center for Biotechnology Information</italic> (NCBI) dispon&#237;vel <italic>online</italic><sup>11</sup>, e comparadas com as altera&#231;&#245;es j&#225; descritas no banco de dados <italic>Cardio Genomics</italic>, dispon&#237;vel online<sup>6</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Grupo controle</bold>
    </p>
    <p>Foram coletadas amostras de sangue de um grupo controle, composto de 64 volunt&#225;rios adultos, n&#227;o-aparentados, com sa&#250;de aparentemente normal, nenhum hist&#243;rico familiar de cardiomiopatias, normotensos, com exame f&#237;sico normal e eletrocardiograma normal, que foram submetidas ao mesmo processo das amostras de pacientes com CH fenotipicamente demonstrada.</p>
    <p>
      <bold>Considera&#231;&#245;es &#233;ticas</bold>
    </p>
    <p>Esse estudo foi aprovado sem restri&#231;&#245;es pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa da Universidade Federal do Esp&#237;rito Santo (Protocolo de Pesquisa N 058/07). Todos os pacientes e volunt&#225;rios do grupo controle receberam informa&#231;&#245;es sobre os procedimentos, riscos e benef&#237;cios do estudo e aqueles que consentiram em participar assinaram o Termo de Consentimento Livre e Informado, tamb&#233;m aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>O grupo de estudo era composto por 20 pacientes, 10 do sexo masculino, com idade m&#233;dia de 45,7 anos. O grupo controle era composto de 64 pacientes (41 mulheres e 23 homens), com idade m&#233;dia 44,3 anos. As medidas ecocardiogr&#225;ficas obtidas dos pacientes s&#227;o apresentadas na <xref ref-type="table" rid="t01">Tabela 1</xref>. Todos os pacientes apresentam hipertrofia septal assim&#233;trica &gt; 15 mm, aumento do &#225;trio esquerdo como resultado da disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica do VE (normal at&#233; 40 mm), di&#226;metros ventriculares internos normais (varia&#231;&#227;o 55 mm), exceto em 2 pacientes com dilata&#231;&#227;o leve e diminui&#231;&#227;o da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o em apenas 1 paciente (<underline>&gt;</underline> 55% normal). Em repouso, somente 25% dos pacientes apresentavam gradientes &gt; 30 mmHg na via de sa&#237;da do VE (CH obstrutiva).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0010-00004-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Os resultados da an&#225;lise por SSCP e o sequenciamento mostraram 14 altera&#231;&#245;es, incluindo duas muta&#231;&#245;es, 6 varia&#231;&#245;es raras de sequ&#234;ncia e 6 polimorfismos. Os exons estudados est&#227;o envolvidos em 139 das 441 muta&#231;&#245;es descritas para todos os genes, pouco acima de 31%.</p>
    <p>No gene <italic>MYH7</italic>, identificamos dois polimorfismos no intron 19, ambos substitui&#231;&#245;es A&gt;G. O primeiro foi identificado na posi&#231;&#227;o c.13615-64 e apresentou uma frequ&#234;ncia de 25% nos pacientes e 19,5% nos controles. O segundo polimorfismo foi identificado na posi&#231;&#227;o c.13615-64 e apresentou uma frequ&#234;ncia de 100% nos controles e pacientes estudados. No intron 22, uma varia&#231;&#227;o rara de sequ&#234;ncia foi identificada, uma substitui&#231;&#227;o T&gt; C na posi&#231;&#227;o c.14663 +32. No exon 22, uma varia&#231;&#227;o rara de sequ&#234;ncia tamb&#233;m foi encontrada, uma substitui&#231;&#227;o A&gt; C na posi&#231;&#227;o c.14537, que altera o c&#243;don de TCC para TCA, ambos serina. No exon 23, dois polimorfismos caracterizados por uma substitui&#231;&#227;o T&gt; C foram encontrados: o primeiro foi identificado na posi&#231;&#227;o c.15355 e modifica o c&#243;don GCT para GCC, ambos alanina, e apresentavam uma frequ&#234;ncia de 5% nos pacientes e 1,56% nos controles. O segundo, na posi&#231;&#227;o c.15431, altera o c&#243;don de CTG para TTG, ambos leucina, e foi identificado com uma frequ&#234;ncia e 2,5% em pacientes e 0,78% nos controles.</p>
    <p>No gene <italic>MYBPC3</italic>, a muta&#231;&#227;o G&gt; A do tipo substitui&#231;&#227;o foi identificada em um paciente (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1</xref>). A muta&#231;&#227;o est&#225; localizada na posi&#231;&#227;o c.11642 no exon 16 e altera o c&#243;don de GAG&gt; AAG, dessa forma alterando o amino&#225;cido, de &#225;cido glut&#226;mico para lisina. Al&#233;m disso, uma varia&#231;&#227;o rara de sequ&#234;ncia e um polimorfismo foram encontrados no intron 22. A altera&#231;&#227;o foi identificada na posi&#231;&#227;o c.13999+118 e &#233; uma substitui&#231;&#227;o G&gt; A. O polimorfismo foi caracterizado por uma substitui&#231;&#227;o C&gt; G e foi identificado na posi&#231;&#227;o c.15130+19, com uma frequ&#234;ncia de 5% em pacientes e 3,125% em controles. Uma muta&#231;&#227;o do tipo substitui&#231;&#227;o de C&gt; T foi encontrada no exon 9 de um paciente na posi&#231;&#227;o c.8772 do gene <italic>TNNT2</italic> (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2</xref>). Essa substitui&#231;&#227;o altera o c&#243;don de CGG para TGG, assim mudando o amino&#225;cido de arginina para triptofano. Al&#233;m da muta&#231;&#227;o, duas varia&#231;&#245;es raras de sequ&#234;ncia foram identificadas no intron 8 e um polimorfismo foi identificado no exon 9. A primeira altera&#231;&#227;o era uma substitui&#231;&#227;o G&gt; C na posi&#231;&#227;o c.8459+130 e a segunda era uma substitui&#231;&#227;o C&gt; T na posi&#231;&#227;o c.8762-20. O polimorfismo identificado era uma substitui&#231;&#227;o C&gt; T na posi&#231;&#227;o c.8816, que altera o c&#243;don de ATC&gt; ATT, ambos isoleucina. O polimorfismo apresentava uma frequ&#234;ncia de 69,44% em pacientes e 71,88% nos controles. O resumo dos resultados pode ser visto na <xref ref-type="table" rid="t02">Tabela 2</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0010-00004-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0010-00004-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0010-00004-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Muta&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Gene MYBPC3, exon 16</bold>
    </p>
    <p>A substitui&#231;&#227;o G &#8594; A encontrada no exon 16 do gene <italic>MYBPC3</italic> do paciente P4 altera o c&#243;don de GAG, que codifica acido glut&#226;mico, para AAG, que determina lisina. Essa muta&#231;&#227;o foi inicialmente descrita por Seidman e cols.<sup>12</sup> em heterozigose composta com a muta&#231;&#227;o p.E258K no exon 7 do gene <italic>MYBPC3</italic>. Olivotto e cols.<sup>13</sup> tamb&#233;m descreveram essa muta&#231;&#227;o em heterozigose composta com a muta&#231;&#227;o p.E258K. Embora seja pouco prov&#225;vel que os pacientes dos estudos mencionados acima sejam o mesmo indiv&#237;duo, n&#227;o podemos afirmar que n&#227;o sejam aparentados (comunica&#231;&#227;o pessoal). Assim, a muta&#231;&#227;o p.E441K ainda n&#227;o foi descrita sozinha, ent&#227;o n&#227;o est&#225; claro se ela &#233; capaz de causar a doen&#231;a quando expressa isoladamente.</p>
    <p>Olivotto e cols.<sup>13</sup> relatam em seu estudo que os carreadores da muta&#231;&#227;o dupla apresentavam um fen&#243;tipo mais grave do que aqueles com muta&#231;&#227;o simples. O paciente do grupo de Seidman tinha 29 anos apresentava fen&#243;tipo grave, embora eles n&#227;o tivessem mais informa&#231;&#245;es detalhadas sobre o caso<sup>1</sup>(comunica&#231;&#227;o pessoal). O paciente P4 do presente estudo tem hipertrofia moderada, sem hist&#243;rico familiar de morte s&#250;bita, sem relatos de s&#237;ncope e n&#227;o apresenta taquicardia ventricular n&#227;o-sustentada no ECG din&#226;mico. O paciente se queixava de angina de esfor&#231;o e a angiografia coronariana mostrou art&#233;rias coron&#225;rias sem processos obstrutivos.</p>
    <p>Niimura e cols.<sup>14</sup> observaram em seu estudo que a sobreviv&#234;ncia de pacientes com muta&#231;&#245;es no gene <italic>MYBPC3</italic> era maior do que aquela observada com muta&#231;&#245;es no gene <italic>TNNT2</italic> ou altera&#231;&#245;es malignas no gene <italic>MYH7</italic>. De forma geral, os dados indicam que as muta&#231;&#245;es no gene <italic>MYBPC3</italic> est&#227;o relacionadas com formas mais leves de CH em muitos pacientes com a doen&#231;a. Em outro estudo independente com 22 fam&#237;lias, Richard e cols.<sup>15</sup> relataram que 90% das fam&#237;lias que apresentavam muta&#231;&#245;es no gene <italic>MYBPC3</italic> apresentavam progn&#243;stico benigno ou intermedi&#225;rio. Alem disso, em seu estudo, eles encontraram alguns pacientes com dupla heterozigose ou homozigose para muta&#231;&#245;es e em tais casos, o fen&#243;tipo era descrito como sendo mais grave. Assim, nessas fam&#237;lias, a idade do desenvolvimento da doen&#231;a, o grau de hipertrofia e o progn&#243;stico estavam relacionados ao n&#250;mero de muta&#231;&#245;es. Assim &#233; improv&#225;vel que os pacientes dos grupos de Seidman e cols.<sup>12</sup> e Olivotto e cols.<sup>13</sup> tenham um fen&#243;tipo mais grave devido somente &#224; muta&#231;&#227;o p.E258K. Com base nos dados cl&#237;nicos, sugerimos que a combina&#231;&#227;o das duas muta&#231;&#245;es, a p.E258K e a p.E441K, &#233; respons&#225;vel pelo fen&#243;tipo e ambas, isoladamente, s&#227;o capazes de causar a doen&#231;a, mas na sua forma mais leve, como &#233; t&#237;pico nas muta&#231;&#245;es do gene MYBPC3.</p>
    <p>Al&#233;m das evid&#234;ncias cl&#237;nicas, alguns dados de estudos moleculares ap&#243;iam a hip&#243;tese de que a muta&#231;&#227;o p.E441K &#233; patog&#234;nica. V&#225;rias substitui&#231;&#245;es de acido glut&#226;mico por lisina foram descritas como estando envolvidas na CH e na cardiomiopatia dilatada (CD) no banco de dados do <italic>CardioGenomics</italic>, dispon&#237;vel <italic>online</italic><sup>6</sup>. Somente no gene <italic>MYBPC3</italic>, h&#225; 3 substitui&#231;&#245;es Glu &#8594; Lis envolvidas com a doen&#231;a. No gene <italic>MYH7</italic>, h&#225; 7 dessas substitui&#231;&#245;es envolvidas com CH e uma envolvida com a forma dilatada. H&#225; duas substitui&#231;&#245;es em cada um dos genes <italic>TNNT2</italic> e &#945;-tropomiosina, e h&#225; uma substitui&#231;&#227;o em cada um dos genes da &#945;-actina, da cadeia leve essencial da miosina e da cadeia leve reguladora da miosina.</p>
    <p>Al&#233;m disso, ao comparar a sequ&#234;ncia de amino&#225;cidos da prote&#237;na MYBPC3 dispon&#237;vel no banco de dados NCBI<sup>11</sup> em v&#225;rios animais, &#233; evidente que a regi&#227;o onde a substitui&#231;&#227;o ocorreu &#233; bastante conservada no homem (<italic>Homo sapiens</italic>), camundongo (<italic>Mus musculus</italic>), rato (<italic>Rattus norvegicus</italic>), c&#227;o (<italic>Canis lupus familiaris</italic>), Boi (<italic>Bos taurus</italic>) e chimpanz&#233; (<italic>Pan troglodytes</italic>), o que sugere que esta &#233; uma regi&#227;o importante da prote&#237;na.</p>
    <p>S&#243; &#233; poss&#237;vel assegurar que essa muta&#231;&#227;o, na forma isolada, pode causar a doen&#231;a se a muta&#231;&#227;o em outros exons desse gene e outros genes do sarc&#244;mero forem descartadas atrav&#233;s de estudos familiares. Juntos, os dados cl&#237;nicos e moleculares sugerem que a muta&#231;&#227;o p.E441K &#233; patog&#234;nica.</p>
    <p>
      <bold>Gene <italic>TNNT2</italic>, exon 9</bold>
    </p>
    <p>A substitui&#231;&#227;o C &#8594; T encontrada no exon 9 do paciente P5 gera uma altera&#231;&#227;o de c&#243;don de CGG para TGG, alterando o amino&#225;cido de arginina para triptofano. Essa muta&#231;&#227;o, a p.Arg92Trp ou a p.R92W, foi primeiro descrita por Moolman e cols.<sup>16</sup>, com alta frequ&#234;ncia entre os pacientes estudados, sugerindo um efeito fundador. Os dados cl&#237;nicos de seus pacientes mostraram pequena hipertrofia, frequentemente indetect&#225;vel, a espessura m&#233;dia m&#225;xima da parede dos pacientes estava dentro da varia&#231;&#227;o normal, e isso se refletia na baixa penetr&#226;ncia da doen&#231;a. Entretanto, o progn&#243;stico associado com a doen&#231;a era extremamente ruim, particularmente para jovens adolescentes do sexo masculino e jovens adultos. Al&#233;m disso, dados desse estudo sugerem que as muta&#231;&#245;es no gene <italic>TNNT2</italic> gene levam &#224; insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva, a uma frequ&#234;ncia mais baixa do que as muta&#231;&#245;es no gene <italic>MYH7</italic>.</p>
    <p>Em um estudo posterior, Moolman-Smook e cols.<sup>17</sup> investigaram 40 pacientes n&#227;o-aparentados e novamente a muta&#231;&#227;o p.Arg92Trp apresentou alta frequ&#234;ncia e os dados cl&#237;nicos eram similares aos do estudo anterior. De acordo com os autores, a redu&#231;&#227;o na expectativa de vida associada com essa muta&#231;&#227;o e o hapl&#243;tipo bem preservado em muitas fam&#237;lias sugere um evento mutacional recente.</p>
    <p>Em 2001, Varnava e cols.<sup>18</sup> tamb&#233;m publicaram um estudo realizado em Londres, no qual os pacientes com muta&#231;&#245;es no gene <italic>TNNT2</italic> apresentavam maior desarranjo mioc&#225;rdico, menor fibrose e peso do cora&#231;&#227;o reduzido em compara&#231;&#227;o com pacientes que tinham muta&#231;&#245;es em outros genes. O estudo, portanto, sugere que o risco de morte s&#250;bita em pacientes com muta&#231;&#245;es nesse gene deve estar relacionado ao aumento do desarranjo mioc&#225;rdico, independente do grau de hipertrofia. Entretanto, de acordo com Ackerman e cols.<sup>19</sup>, h&#225; exce&#231;&#245;es para todas as associa&#231;&#245;es gen&#243;tipo-fen&#243;tipo e esse &#233; o maior impedimento para utilizar a genotipagem isoladamente como ferramenta cl&#237;nica e progn&#243;stica para pacientes individuais. Em seu estudo, um paciente com a muta&#231;&#227;o p.Arg92Trp apresentava hipertrofia extrema e sua m&#227;e, afetada de forma similar, n&#227;o apresentava hipertrofia, e n&#227;o havia relatos de morte s&#250;bita na fam&#237;lia. Os autores mencionam que h&#225; ainda muitos fatores que podem confundir o fen&#243;tipo, tais como a express&#227;o e a variabilidade fenot&#237;picas dentro de fam&#237;lias, o pequeno tamanho das fam&#237;lias estudadas, genes modificadores, o papel dos polimorfismos e outros fatores n&#227;o-gen&#233;ticos. Esses fatores combinados podem enfraquecer a premissa de que o risco de morte s&#250;bita est&#225; associado com uma muta&#231;&#227;o em particular. Eles acreditam que ainda n&#227;o h&#225; conhecimento suficiente para determinar quais muta&#231;&#245;es causadoras de CH, combina&#231;&#227;o de muta&#231;&#245;es e fatores ambientais podem influenciar o desfecho cl&#237;nico. Em 2003, Van Driest e cols.<sup>20</sup> apresentaram um estudo com muta&#231;&#245;es no gene <italic>TNNT2,</italic> no qual os pacientes n&#227;o apresentavam hipertrofia significante menor do que pacientes com muta&#231;&#245;es em outros genes e nenhum deles tinha hist&#243;rico familiar de morte s&#250;bita.</p>
    <p>Em nosso paciente P5, a muta&#231;&#227;o p.Arg92Trp levou &#224; um fen&#243;tipo que pode ser considerado grave, pois o paciente &#233; bastante sintom&#225;tico, apresentando hipertrofia moderada a grave e relatos de recorr&#234;ncia de s&#237;ncope. Al&#233;m disso, tivemos acesso ao ecocardiograma de seu filho de 18 anos, que apresenta hipertrofia maci&#231;a (33 mm), corroborando os relatos de Ackerman e cols.<sup>19</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Variantes al&#233;licas com frequ&#234;ncias &lt; 1%</bold>
    </p>
    <p>Cada uma das altera&#231;&#245;es classificadas como variantes al&#233;licas com frequ&#234;ncia menor que 1% foram identificadas em apenas 1 indiv&#237;duo (paciente ou controle), dentre os 84 indiv&#237;duos analisados. Encontramos 5 altera&#231;&#245;es, 4 intr&#244;nicas e uma ex&#244;nica do tipo silencioso, que n&#227;o altera o amino&#225;cido sintetizado.</p>
    <p>Altera&#231;&#245;es nos introns podem ou n&#227;o afetar a prote&#237;na. A fim de corretamente identificar e ligar as sequ&#234;ncias de RNA que codificam as prote&#237;nas, os exons devem se diferenciar dos introns. H&#225; v&#225;rios motivos preservados em sequ&#234;ncias de nucleot&#237;deos perto dos limites exon-intron que agem como sinais essenciais de <italic>splicing</italic>. Esses sinais est&#227;o envolvidos com a excis&#227;o de introns de RNA pr&#233;-mensageiros e a jun&#231;&#227;o de exons. Elementos adicionais conhecidos como promotores e silenciadores s&#227;o necess&#225;rios para permitir um <italic>splicing</italic> normal das sequ&#234;ncias ex&#244;nicas. Esses elementos regulat&#243;rios podem estar pr&#243;ximos (at&#233; 50-100 pb) ou distantes (milhares de PB) dos s&#237;tios de <italic>splicing</italic><sup>21</sup>.</p>
    <p>Entre as mudan&#231;as encontradas, duas estavam em regi&#245;es pr&#243;ximas ao limite do exon (+32 a -20) e duas estavam em regi&#245;es mais distantes (+118 e +130). Somente com as t&#233;cnicas utilizadas nesse estudo, n&#227;o h&#225; evid&#234;ncia que essas altera&#231;&#245;es afetem a prote&#237;na. Variantes gen&#244;micas que afetam o splicing (SpaGVs) podem ocorrer em elementos regulat&#243;rios ex&#244;nicos ou intr&#244;nicos e s&#227;o dif&#237;ceis de serem definidas somente pela sequ&#234;ncia de nucleot&#237;deos. Entretanto, essas altera&#231;&#245;es podem levar &#224; anormalidades de <italic>splicing</italic> catastr&#243;ficas. Em particular, SpaGVs podem induzir a exclus&#227;o de exons, ativa&#231;&#227;o de s&#237;tios alternativos de <italic>splicing</italic>, ou podem alterar o equil&#237;brio de formas alternativa de <italic>splicing</italic> (isoformas) produzidas e assim, resultar em fen&#243;tipos da doen&#231;a. A import&#226;ncia das variantes gen&#244;micas (VG) funcionais que est&#227;o localizadas longe dos s&#237;tios de <italic>splicing</italic> &#233; ainda mais dif&#237;cil de ser identificada do que a das adjacentes. Embora n&#227;o estejam perto de quaisquer sequ&#234;ncias regulat&#243;rias &#243;bvias, tais variantes podem, por exemplo, causar a ativa&#231;&#227;o de um novo s&#237;tio de <italic>splicing</italic>, que define os limites do exon<sup>21</sup>.</p>
    <p>As outras varia&#231;&#245;es raras de sequ&#234;ncia encontradas eram do tipo silencioso. Tais altera&#231;&#245;es s&#227;o geralmente desconsideradas por que n&#227;o afetam a prote&#237;na sintetizada, mas estudos t&#234;m mostrado que elas podem ser importantes.</p>
    <p>Muta&#231;&#245;es silenciosas s&#227;o normalmente classificadas como polimorfismos al&#233;licos e s&#227;o consideradas neutras. Essas defini&#231;&#245;es podem estar corretas em alguns casos, mas quando n&#227;o s&#227;o baseadas na caracteriza&#231;&#227;o do n&#237;vel do mRNA, elas podem levar a erros, por que muta&#231;&#245;es que afetam a sequ&#234;ncia s&#227;o importantes para a modula&#231;&#227;o do <italic>splicing</italic> e podem levar &#224; efeitos profundos na tradu&#231;&#227;o do produto. Muitos estudos t&#234;m correlacionado muta&#231;&#245;es de ponto espec&#237;ficas em regi&#245;es codificadoras com a exclus&#227;o do exon que cont&#233;m a muta&#231;&#227;o. O fato de que as muta&#231;&#245;es silenciosas teoricamente causam a exclus&#227;o de um exon &#233; particularmente significante, por que essas muta&#231;&#245;es precisam agir a n&#237;vel do RNA. Essas muta&#231;&#245;es provavelmente alteram os elementos regulat&#243;rios que s&#227;o importantes para o <italic>splicing</italic> correto. Ainda assim, &#233; prov&#225;vel que essas muta&#231;&#245;es sejam sub-relatadas, por que elas podem ser incorretamente percebidas como polimorfismos neutros que n&#227;o merecem maior caracteriza&#231;&#227;o<sup>22</sup>.</p>
    <p>N&#227;o &#233; poss&#237;vel afirmar que as varia&#231;&#245;es encontradas aqui s&#227;o patog&#234;nicas, j&#225; que estudos de RNA seriam necess&#225;rios para isso. Entretanto, mesmo com t&#233;cnicas sens&#237;veis como as de sequenciamento direto e o estudo completo de todos os 13 exons dos genes envolvidos na CH, a detec&#231;&#227;o de muta&#231;&#245;es em pacientes &#233; bem sucedida em apenas 70% dos casos<sup>2,15</sup>. Assim, &#233; poss&#237;vel que algumas muta&#231;&#245;es de <italic>splicing</italic> em intron ou exon sejam subestimadas e &#233; por isso que acreditamos ser importante estudar essas altera&#231;&#245;es e publicar os resultados.</p>
    <p>
      <bold>Variantes com frequ&#234;ncia al&#233;lica &gt; 1% (polimorfismos)</bold>
    </p>
    <p>Nesse estudo encontramos 6 polimorfismos, 3 na regi&#227;o intr&#244;nica e 3 dentro do exon. Recentemente, tem sido sugerido que as causas gen&#233;ticas da suscetibilidade &#224; doen&#231;as complexas podem estar al&#233;m de muta&#231;&#245;es <italic>missense</italic> e <italic>nonsense</italic>, as quais s&#227;o comumente estudadas em dist&#250;rbios gen&#233;ticos simples. Dentro desse espectro, suspeita-se que polimorfismos que alteram a express&#227;o g&#234;nica tenham um papel importante<sup>23</sup>.</p>
    <p>Um estudo avaliou um polimorfismo frequente (mais de 50%), caracterizado por uma dele&#231;&#227;o de 5pb no intron 3 do gene <italic>TNNT2</italic> gene em hipertrofia card&#237;aca e descobriu que a frequ&#234;ncia do alelo era significantemente mais alta em pessoas com hipertrofia ventricular esquerda do que na popula&#231;&#227;o normal<sup>24</sup>. O estudo tamb&#233;m sugere que o gen&#243;tipo em homozigose para a dele&#231;&#227;o pode estar associado com maior espessura de parede e aumento da massa ventricular do VE na popula&#231;&#227;o com hipertrofia. Entretanto, somente a presen&#231;a do alelo n&#227;o parece suficiente para causar a acentuada hipertrofia card&#237;aca. Os resultados sugerem, portanto, que o gen&#243;tipo predisp&#245;e os indiv&#237;duos &#224; hipertrofia card&#237;aca.</p>
    <p>V&#225;rios estudos t&#234;m mostrado que os polimorfismos em regi&#245;es distantes do s&#237;tio de <italic>splicing</italic> podem estar relacionados a doen&#231;as, afetando elementos regulat&#243;rios. Hoogendoorn e cols.<sup>23</sup> estudaram in vitro o efeito dos polimorfismos em promotores de <italic>splicing</italic> e descobriram que uma propor&#231;&#227;o surpreendentemente alta de polimorfismos, aproximadamente 1/3 em seu estudo, podiam alterar a express&#227;o do gene em 50% dos casos ou mais. A frequ&#234;ncia al&#233;lica dos polimorfismos identificados nesse estudo entre pacientes e controles n&#227;o foi estatisticamente significativa. Isso sugere que os polimorfismos n&#227;o afetam o fen&#243;tipo. Al&#233;m disso, os dados cl&#237;nicos dos pacientes que tinham ou n&#227;o tinham polimorfismos eram similares.</p>
    <p>Nosso conhecimento dos elementos regulat&#243;rios do genoma humano ainda &#233; limitado e os polimorfismos funcionais desses elementos n&#227;o podem ser distinguidos de forma clara daqueles que n&#227;o apresentam efeito, somente considerando sua sequ&#234;ncia<sup>24</sup>. Dessa forma, consideramos relevante o estudo e a publica&#231;&#227;o dos polimorfismos, mesmo que estes estejam em regi&#245;es distantes dos s&#237;tios de splicing.</p>
    <p>
      <bold>Sensibilidade do m&#233;todo</bold>
    </p>
    <p>Nesse estudo, muta&#231;&#245;es foram identificadas em 2 de 20 pacientes, 10% da amostra, portanto. Uma propor&#231;&#227;o mais alta seria esperada, j&#225; que os exons estudados s&#227;o respons&#225;veis por aproximadamente 31% das muta&#231;&#245;es j&#225; descritas. V&#225;rias possibilidades podem ser sugeridas para explicar a sensibilidade abaixo do esperado e entre elas, tr&#234;s merecem aten&#231;&#227;o.</p>
    <p>Primeiramente, o m&#233;todo em si n&#227;o tem uma sensibilidade de 100% e esta diminui muito com o aumento do tamanho do fragmento<sup>25</sup>. Estudos sugerem que para fragmentos menores que 200 pares de bases, mais de 90% das varia&#231;&#245;es de sequ&#234;ncia ser&#227;o detectados. Quando o fragmento aumenta para 300 a 350 nucleot&#237;deos, mais de 80% das muta&#231;&#245;es ser&#227;o detectadas. Em nosso estudo, apenas dois fragmentos tinham menos de 350 pb. A t&#233;cnica de SSCP foi capaz de detectar v&#225;rias substitui&#231;&#245;es, incluindo os fragmentos maiores, mas a sensibilidade do teste pode ser melhorada ao utilizarem-se fragmentos menores ou variando-se outras condi&#231;&#245;es tais como a concentra&#231;&#227;o de bisacrilamida, glicerol etc.</p>
    <p>Segundo, deve-se considerar o tamanho da amostra. No caso de um projeto piloto, com o uso de um m&#233;todo trabalhoso de screening gen&#233;tico, envolvendo v&#225;rias etapas laboratoriais, o tamanho da amostra foi inicialmente considerado suficiente, dada a log&#237;stica dispon&#237;vel, mas ele gera um impacto quando a sensibilidade do m&#233;todo &#233; avaliada.</p>
    <p>Uma terceira possibilidade &#233; o perfil da popula&#231;&#227;o local. A maioria dos estudos de genotipagem em pacientes com CH s&#227;o do hemisf&#233;rio norte e as frequ&#234;ncias das muta&#231;&#245;es que causam a doen&#231;a em pa&#237;ses da Am&#233;rica do Sul, como o Brasil, s&#227;o ainda desconhecidas e pouco se sabe sobre sua frequ&#234;ncia em pa&#237;ses em desenvolvimento. Dada a miscigena&#231;&#227;o da popula&#231;&#227;o brasileira, &#233; esperada alguma similaridade com outras popula&#231;&#245;es mundiais, mas isso &#233; especula&#231;&#227;o e &#233; poss&#237;vel que a preval&#234;ncia de genes afetados seja diferente do descrito para outras popula&#231;&#245;es. Em 1999, um estudo na &#193;frica do Sul mostrou que as muta&#231;&#245;es descritas como predominantes no mundo eram aparentemente raras no pa&#237;s<sup>17</sup>. Um estudo de pacientes espanh&#243;is mostrou que, em compara&#231;&#227;o &#224; outras popula&#231;&#245;es, as muta&#231;&#245;es nos genes <italic>MYH7</italic> e <italic>TNNT2</italic> eram raras entre os pacientes estudados<sup>26</sup> e uma taxa muito baixa de muta&#231;&#245;es foi encontrada em um estudo com pacientes na Finl&#226;ndia<sup>27</sup>. Esses dados sugerem que cada regi&#227;o pode ter um perfil de muta&#231;&#227;o &#250;nico e isso pode ter efeitos importantes na implementa&#231;&#227;o do <italic>screening</italic> populacional.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Considerando os objetivos do estudo, conclu&#237;mos que a genotipagem dos pacientes com CH &#233; fact&#237;vel em nosso pa&#237;s. Em rela&#231;&#227;o &#224;s muta&#231;&#245;es, conclu&#237;mos que &#233; poss&#237;vel que a muta&#231;&#227;o p.E441K (p.Glu441Lys) no exon 16 do gene <italic>MYBPC3</italic> seja patog&#234;nica em sua forma isolada, promovendo um fen&#243;tipo menos grave do que quando associada &#224; outra muta&#231;&#227;o e que a muta&#231;&#227;o p.R92W (Arg92Trp) no exon 9 do gene <italic>TNNT2</italic> tem um fen&#243;tipo que n&#227;o &#233; t&#227;o homog&#234;neo como descrito anteriormente e que pode levar &#224; hipertrofia grave.</p>
    <p>At&#233; onde sabemos, esta &#233; a primeira vez que uma muta&#231;&#227;o causadora de CH &#233; descrita no Brasil. Dependendo da an&#225;lise adicional, um dos pacientes nessa amostra populacional pode estar carregando uma nova muta&#231;&#227;o, quando comparada aos bancos de dados dispon&#237;veis.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>&#192; Funda&#231;&#227;o de Apoio &#224; Pesquisa do Esp&#237;rito Santo (FAPES) e &#224; Secretaria de Estado da Sa&#250;de do Espirito Santo.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi parcialmente financiado pela Secretaria de Sa&#250;de do Esp&#237;rito Santo e Funda&#231;&#227;o de Apoio &#224; Pesquisa do Esp&#237;rito Santo (FAPES).</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de J&#250;lia Daher Carneiro Marsiglia pela Universidade Federal do Esp&#237;rito Santo.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> J&#250;lia Daher Carneiro Marsiglia </p>
        <p> Rua da Consola&#231;&#227;o, 3075 / 1218 </p>
        <p> Cerqueira C&#233;sar - 01416-001 - S&#227;o Paulo, SP, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="marsigliajdc@yahoo.com.br">marsigliajdc@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 11/05/09; revisado recebido em 24/06/09; aceito em 24/06/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Maron BJ. Hypertrophic    cardiomyopathy. The Lancet. 1997; 350: 127-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>The Lancet</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>127</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <volume>350</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Pascale R, Villard    E, Charron P, Isnard R. The genetic bases of cardiomyopathies. J Am Coll Cardiol.    2006; 48 (9): A79-A89.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The genetic bases of cardiomyopathies</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>A79</fpage>
          <lpage>A89</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pascale</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villard</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Charron</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Isnard</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Maron BJ. Hypertrophic    cardiomyopathy: a systematic review. JAMA. 2002; 287: 1308-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertrophic cardiomyopathy: a systematic review</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1308</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <volume>287</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maron</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Jarcho JA, McKenna    W, Pare JA, Solomon SD, Holcombe RF, Dickie S, et al. Mapping a gene for familial    hypertrophic cardiomyopathy to chromosome 14q1. N Engl J Med. 1989; 321: 372-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mapping a gene for familial hypertrophic cardiomyopathy to chromosome 14q1</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>372</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>321</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jarcho</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pare</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Solomon</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holcombe</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dickie</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Geisterfer-Lowrance    A, Kass S, Tanigawa G, Vosberg HP, McKenna W, Siedman CE, et al. A molecular    basis of familial hypertrophic cardiomyopathy: a &#946;-cardiac    myosin heavy chain gene missense mutation. Cell. 1990; 62: 999-1006.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A molecular basis of familial hypertrophic cardiomyopathy: a &#946;-cardiac myosin heavy chain gene missense mutation</article-title>
          <source>Cell</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>999</fpage>
          <lpage>1006</lpage>
          <volume>62</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Geisterfer-Lowrance</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kass</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanigawa</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vosberg</surname>
              <given-names>HP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siedman</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Cardiogenomics.    Sarcomere protein gene mutation database. [Acesso em 2007 abr. 7]. Dispon&#237;vel    em: &lt;<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://genetics.med.harvard.edu/~seidman/cg3/index.html">http://genetics.med.harvard.edu/~seidman/cg3/index.html</ext-link>.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Sarcomere protein gene mutation database</source>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Tirone AP, Arteaga    E, Pereira AC, Krieger JE, Buck PC, Ianni BM, et al. Research of markers for    the genes of the heavy chain of cardiac &#226;-myosin and myosin binding protein    c in relatives of patients with hypertrophic cardiomyopathy. Arq Bras Cardiol.    2005; 84 (6): 467-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Research of markers for the genes of the heavy chain of cardiac &#226;-myosin and myosin binding protein c in relatives of patients with hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>467</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tirone</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arteaga</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krieger</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buck</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ianni</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Instituto Brasileiro    de Geografia e Estat&#237;stica (IBGE). Estimativas populacionais para os    munic&#237;pios brasileiros em 01/07/2008. [Acesso em 2008 dez 28].    Dispon&#237;vel em: <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/estimativa2008">http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/estimativa2008</ext-link></mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Estimativas populacionais para os munic&#237;pios brasileiros em 01/07/2008</source>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica</surname>
              <given-names>(IBGE)</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Miller SA, Dykes    DD, Polesky HF. A simple salting out procedure for extracting DNA from human    nucleated cells. Nucleic Acids Research. 1988; 16 (3): 1215.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A simple salting out procedure for extracting DNA from human nucleated cells</article-title>
          <source>Nucleic Acids Research</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>1215</fpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dykes</surname>
              <given-names>DD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Polesky</surname>
              <given-names>HF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Bassam BJ,    Caetano-Anolles G, Gresshoff PM. Fast and sensitive silver staining of DNA in    polyacrilamide gels. Anal Biochem. 1991; 196: 80-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fast and sensitive silver staining of DNA in polyacrilamide gels</article-title>
          <source>Anal Biochem</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>80</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <volume>196</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bassam</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caetano-Anolles</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gresshoff</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <label>11</label>
        <mixed-citation>11. National Center For Biotechnology Information. [Acesso em 2007 Feb. 10]. Dispon&#237;vel em: &lt;<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.ncbi.nlm.nih.gov">http://www.ncbi.nlm.nih.gov</ext-link>&gt;</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>National Center For Biotechnology Information</source>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Cardiogenomics.    Sarcomere protein gene mutation database. [Acesso em 2008 Feb. 20].    Dispon&#237;vel em: &lt;<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://genetics.med.harvard.edu/%7Eseidman/cg3/muts/MYBPC3_Glu441Lys.html">http://genetics.med.harvard.edu/~seidman/cg3/muts/MYBPC3_    Glu441Lys.html</ext-link>&gt;</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Sarcomere protein gene mutation database</source>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Olivotto I,    Girolami F, Ackerman MJ, Stefano N, Martijn BJ; Elisabetta Z, et al. Myofilament    protein gene mutation screening and outcome of patients with hypertrophic cardiomyopathy.    Mayo Clin Proc. 2008; 83 (6): 630-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myofilament protein gene mutation screening and outcome of patients with hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Mayo Clin Proc</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>630</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Olivotto</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Girolami</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ackerman</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stefano</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martijn BJ; Elisabetta</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Niimura H,    Bachinski LL, Sangwatanaroj S, Watkins H, Chudley AE, McKenna W, et al. Mutations    in the gene for cardiac myosin-binding protein C and late-onset familial hypertrophic    cardiomyopathy. N Engl J Med. 1998; 338 (18): 1248-57.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mutations in the gene for cardiac myosin-binding protein C and late-onset familial hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1248</fpage>
          <lpage>57</lpage>
          <issue>18</issue>
          <volume>338</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Niimura</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bachinski</surname>
              <given-names>LL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sangwatanaroj</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Watkins</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chudley</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Richard P,    Charron P, Carrier L, Ledeuil C, Cheav T, Pichereau C, et al. Hypertrophic cardiomyopathy:    distribution of disease genes, spectrum of mutations, and implications for a    molecular diagnosis strategy. Circulation. 2003; 107 (17): 2227-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertrophic cardiomyopathy: distribution of disease genes, spectrum of mutations, and implications for a molecular diagnosis strategy</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2227</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>17</issue>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Richard</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Charron</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carrier</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ledeuil</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cheav</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pichereau</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Moolman JC,    Corfield VA, Posen B, Ngumbela K, Seidman C, Brink PA, et al. Sudden death due    to troponin T mutations. J Am Coll Cardiol. 1997; 29 (3): 549-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sudden death due to troponin T mutations</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>549</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moolman</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Corfield</surname>
              <given-names>VA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Posen</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ngumbela</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seidman</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brink</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Moolman-Smook    JC, De Lange WJ, Bruwer EC, Brink PA, Corfield VA. The origins of hypertrophic    cardiomyopathy-causing mutations in two South African subpopulations: a unique    profile of both independent and founder events. Am J Hum Genet. 1999; 65 (5):    1308-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The origins of hypertrophic cardiomyopathy-causing mutations in two South African subpopulations: a unique profile of both independent and founder events</article-title>
          <source>Am J Hum Genet</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1308</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>65</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moolman-Smook</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Lange</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bruwer</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brink</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Corfield</surname>
              <given-names>VA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Varnava AM,    Elliott PM, Baboonian C, Davison F, Davies MJ, Mckenna WJ. Hypertrophic cardiomyopathy:    histopathological features of sudden death in cardiac troponin T disease. Circulation.    2001; 104 (12): 1380-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertrophic cardiomyopathy: histopathological features of sudden death in cardiac troponin T disease</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1380</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>104</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Varnava</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elliott</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baboonian</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davison</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davies</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mckenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Ackerman MJ,    Van Driest SL, Ommen SR, Will ML, Nishimura RA, Tajik AJ, et al. Prevalence    and age-dependence of malignant mutations in the beta-myosin heavy chain and    troponin T genes in hypertrophic cardiomyopathy: a comprehensive outpatient    perspective. J Am Coll Cardiol. 2002; 39 (12): 2042-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence and age-dependence of malignant mutations in the beta-myosin heavy chain and troponin T genes in hypertrophic cardiomyopathy: a comprehensive outpatient perspective</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2042</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ackerman</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Driest</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ommen</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Will</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nishimura</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tajik</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Van Driest    SL, Ellsworth EG, Ommen SR, Tajik AJ, Gersh BJ, Ackerman MJ. Prevalence and    spectrum of thin filament mutations in an outpatient referral population with    hypertrophic cardiomyopathy. Circulation. 2003; 108 (4): 445-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence and spectrum of thin filament mutations in an outpatient referral population with hypertrophic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>445</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Van Driest</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ellsworth</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ommen</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tajik</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gersh</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ackerman</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Wang GS, Cooper    TA. Splicing in disease: disruption of the splicing code and the decoding machinery.    Nat Rev Genet. 2007; 8: 749-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Splicing in disease: disruption of the splicing code and the decoding machinery</article-title>
          <source>Nat Rev Genet</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>749</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cooper</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Cartegni L,    Chew SL, Krainer AR. Listening to silence and understanding nonsense: exonic    mutations that affect splicing. Nat Rev Genet. 2002; 3: 285-98.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Listening to silence and understanding nonsense: exonic mutations that affect splicing</article-title>
          <source>Nat Rev Genet</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>285</fpage>
          <lpage>98</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cartegni</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chew</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krainer</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Hoogendoorn    B, Coleman SL, Guy CA, Smith K, Bowen T, Buckland PR, et al. Functional analysis    of human promoter polymorphisms. Hum Mol Genet. 2003; 12 (18): 2249-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Functional analysis of human promoter polymorphisms</article-title>
          <source>Hum Mol Genet</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2249</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <issue>18</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hoogendoorn</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coleman</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guy</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bowen</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buckland</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Komamura K,    Iwai N, Kokame K, Kim J, Yamagishi M, Morisaki T, et al. The role of a common    TNNT2 polymorphism in cardiac hypertrophy. J Hum Genet. 2004; 49: 129-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The role of a common TNNT2 polymorphism in cardiac hypertrophy</article-title>
          <source>J Hum Genet</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>129</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Komamura</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iwai</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kokame</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yamagishi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morisaki</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Sheffield VC,    Beck JS, Kwitek AE, Sandstrom DW, Stone EM. The sensitivity of single-strand    conformation polymorphism analysis for the detection of single base substitutions.    Genomics. 1993; 16: 325-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The sensitivity of single-strand conformation polymorphism analysis for the detection of single base substitutions</article-title>
          <source>Genomics</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>325</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sheffield</surname>
              <given-names>VC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beck</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kwitek</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sandstrom</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stone</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Garc&#237;a-Castro    M, Reguero JR, Batalla A, Diaz-Molina B, Gonzalez P, Alvarez V, et al. Hypertrophic    cardiomyopathy: low frequency of mutations in the &#946;-myosin    heavy chain (MYH7) and cardiac troponin t (TNNT2) genes among spanish patients.    Clin Chem. 2003; 49 (8): 1279-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertrophic cardiomyopathy: low frequency of mutations in the &#946;-myosin heavy chain (MYH7) and cardiac troponin t (TNNT2) genes among spanish patients</article-title>
          <source>Clin Chem</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1279</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Garc&#237;a-Castro</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reguero</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Batalla</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Diaz-Molina</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gonzalez</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alvarez</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Jaaskelainen    P, Soranta M, Miettinen R, Saarinen L, Pihlajam&#228;ki J, Silvennoinen K, et    al. The cardiac &#946;-myosin    heavy chain gene is not the predominant gene for hypertrophic cardiomyopathy    in the Finnish population - mutations in the lipoprotein lipase and apolipoprotein    C-II genes. J Am Coll Cardiol. 1998; 32 (6): 1709-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The cardiac &#946;-myosin heavy chain gene is not the predominant gene for hypertrophic cardiomyopathy in the Finnish population - mutations in the lipoprotein lipase and apolipoprotein C-II genes</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1709</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jaaskelainen</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soranta</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miettinen</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saarinen</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pihlajam&#228;ki</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silvennoinen</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Study of mutations causing hypertrophic cardiomyopathy in a group of patients from Espirito Santo, Brazil</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Hypertrophic cardiomyopathy (HC) is the most frequent cardiac hereditary disease, caused by mutations in sarcomere protein coding genes. Although more than 430 mutations have been identified in several continents and countries, there have been no reports of mutations in Brazil. OBJECTIVE: To carry out a genetic study to identify genetic mutations that cause HC in a group of patients in Espirito Santo, Brazil. METHODS: Using the SSCP technique, 12 exons from the three main genes involved in HC were studied: exons 15, 20, 21, 22 and 23 of the &#946;-myosin heavy chain gene (MYH7), exons 7, 16, 18, 22 and 24 of the myosin binding protein C gene (MYBPC3) and exons 8 and 9 of troponin T gene (TNNT2). RESULTS: 16 alterations were found, including two mutations, one of them possibly pathogenic in the MYBPC3 gene (p. Glu441Lys) and another pathogenic one, previously described in the TNNT2 gene (p.Arg92Trp), 8 rare sequence variations and 6 sequence variations with allelic frequency higher than 1% (polymorphisms). CONCLUSION: These data allow the conclusion that the genotyping of patients is feasible in our country. It is possible that the isolated p.Glu441Lys variant identified in exon 16 of the MYBPC3 gene is pathogenic, promoting a milder phenotype than that found when in association with other mutations. The p.Arg92Trp variant in the exon 9 of TNNT2 gene does not promote such a homogeneous phenotype as previously described and it can lead to severe hypertrophy.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>cardiomyopathy, hypertrophic</kwd>
        <kwd>myosin</kwd>
        <kwd>protein C</kwd>
        <kwd>genes</kwd>
        <kwd>Espirito Santo</kwd>
        <kwd>Brazil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Study of mutations causing hypertrophic cardiomyopathy in a group of patients from Espirito Santo, Brazil</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>J&#250;lia Daher Carneiro Marsiglia<sup>I</sup>; Maria do Carmo Pimentel Batitucci<sup>I</sup>; Fl&#225;via de Paula<sup>I</sup>; Clara Barbirato<sup>I</sup>; Edmundo Arteaga<sup>II</sup>; Aloir Queiroz de Ara&#250;jo<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Federal do Esp&#237;rito Santo, Vit&#243;ria, ES</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Hypertrophic cardiomyopathy (HC) is the most frequent cardiac hereditary disease, caused by mutations in sarcomere protein coding genes. Although more than 430 mutations have been identified in several continents and countries, there have been no reports of mutations in Brazil.</p>
      <p><bold>OBJECTIVES: :</bold> To carry out a genetic study to identify genetic mutations that cause HC in a group of patients in Espirito Santo, Brazil.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> Using the SSCP technique, 12 exons from the three main genes involved in HC were studied: exons 15, 20, 21, 22 and 23 of the &#946;-myosin heavy chain gene (MYH7), exons 7, 16, 18, 22 and 24 of the myosin binding protein C gene (MYBPC3) and exons 8 and 9 of troponin T gene (TNNT2).</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> 16 alterations were found, including two mutations, one of them possibly pathogenic in the MYBPC3 gene (p. Glu441Lys) and another pathogenic one, previously described in the TNNT2 gene (p.Arg92Trp), 8 rare sequence variations and 6 sequence variations with allelic frequency higher than 1% (polymorphisms).</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> These data allow the conclusion that the genotyping of patients is feasible in our country. It is possible that the isolated p.Glu441Lys variant identified in exon 16 of the MYBPC3 gene is pathogenic, promoting a milder phenotype than that found when in association with other mutations. The p.Arg92Trp variant in the exon 9 of TNNT2 gene does not promote such a homogeneous phenotype as previously described and it can lead to severe hypertrophy.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> cardiomyopathy, hypertrophic; myosin; protein C; genes; Espirito Santo; Brazil.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The hypertrophic cardiomyopathy (HC) is a primary cardiac disease, characterized by left ventricle (LV) hypertrophy, without dilatation, usually asymmetrical and mainly septal, in the absence of any other cardiac or systemic diseases that can lead to myocardial hypertrophy<sup>1,2</sup>. In addition to the myocardial fiber hypertrophy, the histological disarrangement of these fibers occurs and variable degrees of interstitial as well as perivascular fibrosis, contributing to the development of heart failure, myocardial ischemia, ventricular arrhythmias and sudden death<sup>3</sup>.</p>
      <p>HC is the most common genetic cardiac disease, but only in the beginning of the 90s the causes of the genetic mutations were identified<sup>4,5</sup>. So far, 13 sarcomere protein coding genes have been identified, which led to the definition of HC as a sarcomere disease. However, the mutations found in the &#946;-myosin heavy chain (<italic>MYH7</italic>), myosin binding protein C (<italic>MYBPC3</italic>) and troponin T (<italic>TNNT2</italic>) genes are responsible for 60 to 80% of the HC cases<sup>2,6</sup>. The only genetic study available for HC in Brazil was conducted by Tirone et al<sup>7</sup>. It was a pioneer study and the prevalence of HC in Brazil remains unknown; in consequence, even less is known about the prevalence of the disease-causing mutations. In the state of Espirito Santo, where the estimated population, by the Brazilian Institute of Geography and Statistics (IBGE) in 2008, was of approximately 3.500.000 inhabitants<sup>8</sup>, and considering a HC prevalence similar to the one found in other continents (1:500), it is probable that there are about 7,000 patients with the disease, which justifies efforts to identify them properly, as well as the family carriers.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Patients</bold>
      </p>
      <p>The patients included in the study were selected from a review of the echocardiography sector files in the University Hospital Cassiano Antonio Moraes - Federal University of Espirito Santo (HUCAM - UFES). Patients with an echocardiographic diagnosis of HC were contacted and invited to come to the hospital, where they were informed about the research objectives, in which they could be immediately included, if agreed.</p>
      <p>
        <bold>Clinical evaluation</bold>
      </p>
      <p>Each individual was submitted to a clinical-cardiac directed examination, including history, physical examination and echocardiography, all performed by cardiologists with experience in HC.</p>
      <p>
        <bold>Doppler echocardiography</bold>
      </p>
      <p>The echocardiograms were performed by an experienced cardiologist, using an Acuson Sequoia model 512 (Mountain View, CA, USA) equipment, with a multifrequency transducer (2.0 to 3.5 MHz), second harmonic and tissue Doppler. Patients were examined in left lateral position and the tracks were recorded in unforced expiration. The echocardiographic measurements in unidimensional-mode were obtained during the examinations, as well as the measurements of velocity and myocardial flow (pulsed Doppler, tissue Doppler and continuous Doppler). The main criterion for diagnosis of HC was the echocardiography, through the unequivocal demonstration of myocardial thickness equal to or greater than 15 mm in any segment of the LV in the absence of another cardiac or systemic disease that could cause ventricular hypertrophy.</p>
      <p>
        <bold>DNA Extraction</bold>
      </p>
      <p>The total DNA was extracted from 2 to 5ml of peripheral blood based on the methodology described by Miller et al<sup>9</sup>. The extracted DNA was quantified in a Thermo Scientific NanoDropTM <sup>&#174;</sup> 1000 spectrophotometer and diluted to the concentration of 10 ng/&#956;l with ultrapure water.</p>
      <p>
        <bold>Polymerase chain reaction (PCR)</bold>
      </p>
      <p>The exons 15, 20, 21, 22 and 23 from the MYH7 gene (&#946;-myosin heavy chain), 7, 16, 18, 22 and 24 from the <italic>MYBPC3</italic> gene (myosin binding protein C) and 8 and 9 from the TNNT2 gene (troponin T) were amplified through PCR in an Applied Biosystems thermal cycler, model Veriti<sup>&#174;</sup>, using primers described in the Cardio Genomics database<sup>6</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Screening of mutations</bold>
      </p>
      <p>After amplification by PCR, the screening of mutations was performed by the Single-Strand Conformation Polymorphism technique (SSCP). Approximately 10&#956;l of each PCR product was mixed with 2&#956;l of SSCP-loading buffer. The samples were denatured at 94&#176; C for 10 minutes, kept on ice and applied to the gels. The gels were subjected to electrophoresis at 6W for 12 to 16 hours. After the run, the gels were stained with silver nitrate, based on the methodology described by Bassam et al<sup>10</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Sequencing and alterations analysis</bold>
      </p>
      <p>The fragments with abnormal migration on the gel were sequenced by the DNA sequencing platform of the Embrapa - Cenargen laboratory in Brasilia, DF, Brazil. The analysis of the changes was made based on the reference sequence (<italic>MYH7</italic>: NG_007884, <italic>MYBPC3</italic>: NG_007667, <italic>TNNT2:</italic> NG_007556) available in the database of gene sequences of the National Center for Biotechnology Information (NCBI) available online<sup>11</sup>, and compared with the changes already described in the Cardio Genomics database, available online<sup>6</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Control group</bold>
      </p>
      <p>A control group consisting of 64 unrelated adult volunteers, with apparently normal health, no family history of cardiomyopathies, normotensive, with normal physical examination and normal electrocardiogram, gave blood samples, which were submitted to the same processes as the samples from patients with phenotypically demonstrated HC.</p>
      <p>
        <bold>Ethical considerations</bold>
      </p>
      <p>This study was approved without restrictions by the Research Ethics Committee of the Federal University of Espirito Santo (Research Protocol No. 058/07). All patients and all volunteers from the control group received information on the procedures, risks and benefits of the study, and those who agreed to participate signed the consent form, also approved by the Ethics Committee.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The study sample consisted of 20 patients, 10 males, mean age of 45.7 years. The control group consisted of 64 patients (23 males), aged 19 to 65 years (mean 44.3 &#177; 11.7). Echocardiographic measurements obtained from patients are shown in <xref ref-type="table" rid="en_04t01-body2">Table 1</xref>. All patients present asymmetric septal hypertrophy &gt; 15 mm, left atrial enlargement as a result of the LV diastolic dysfunction (normal up to 40 mm), normal internal ventricular diameters (range 55 mm), except in 2 patients with mild dilatation and decreased ejection fraction in only one patient (normal <underline>&gt;</underline> 55%). At rest, only 25% of patients presented gradients &gt; 30mmHg in the LV outflow tract (obstructive HC).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_04t01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0010-00004-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The results of the analysis of the SSCP and sequencing showed 14 alterations, including two mutations, 6 rare sequence variations and 6 polymorphisms. The exons studied are involved in 139 of the 441 mutations described for all the genes, just over 31%.</p>
      <p>In the <italic>MYH7</italic> gene, we identified two polymorphisms in intron 19, both substitutions A&gt; G. The first was identified at position c.13615-64 and appeared with a frequency of 25% in patients and 19.5% in controls. The second polymorphism was identified at position c.13615-64 and appeared with a frequency of 100% in controls and tested patients. In intron 22, a rare sequence variation was identified, a T&gt; C substitution at position c.14663 +32. In exon 22, one rare sequence variation was also found, an A&gt; C substitution at position c.14537, which changes the codon from TCC to TCA, both serine codons. In exon 23, two polymorphisms characterized by a T&gt; C substitution were found: the first one at position c.15355, which modifies the codon GCT to GCC, both alanine codons and appeared with a frequency of 5% among patients and 1.56% in controls. The second, in position c.15431, changes the codon from CTG to TTG, both leucine codons and were identified with a frequency of 2.5% in patients and 0.78% in controls.</p>
      <p>In the <italic>MYBPC3</italic> gene, a mutation was identified, a G&gt; A substitution in one patient (<xref ref-type="fig" rid="en_04f01-body2">Figure 1</xref>). The mutation is located at position c.11642 in exon 16 and changes the codon from GAG&gt; AAG, thus altering the amino acid, from glutamic acid to lysine. Furthermore, a rare variation of sequence and a polymorphism were found in intron 22. The alteration was identified at c.13999+118 position and it is a G&gt; A substitution. The polymorphism was characterized by a C&gt; G substitution and was identified at position c.15130+19. It showed a frequency of 5% in patients and 3.125% in controls.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_04f01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0010-00004-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>A mutation, a C&gt; T substitution in exon 9, was identified in a patient at position c.8772 in the <italic>TNNT2</italic> gene (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figure 2</xref>). This substitution changes the codon from CGG to TGG, thus changing the amino acid from arginine to tryptophan. In addition to the mutation, two rare sequence variations in intron 8 and a polymorphism were identified in exon 9. The first alteration was a G&gt; C substitution at position c.8459+130 and the second was a C&gt; T substitution at position c.8762-20. The polymorphism identified was a C&gt; T substitution at position c.8816, which changes the codon from ATC&gt; ATT, both isoleucine codons. The polymorphism showed a frequency of 69.44% in patients and 71.88% in controls. The summary of the results can be seen in <xref ref-type="table" rid="en_04t02-body2">Table 2</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_04t02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0010-00004-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0010-00004-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Mutations</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>MYBPC3 gene, exon 16</bold>
      </p>
      <p>The G &#8594; ! A substitution found in exon 16 of <italic>MYBPC3</italic> gene of patient P4 changes the codon from GAG, which encodes a glutamic acid to AAG, which determines lysine. This mutation was first described by Seidman et al<sup>12</sup> in compound heterozygosity, with the p.E258K mutation in exon 7 of the <italic>MYBPC3</italic> gene. Olivotto et al<sup>13</sup> also described this mutation in compound heterozygosity with the p.E258K mutation. Although it is unlikely that the patients studied by the researchers mentioned above are the same individual, we cannot affirm that they are not related (personal communication). Thus, the p.E441K mutation has not been described alone, so it is not clear whether it is capable of causing the disease when expressed in isolation.</p>
      <p>Olivotto et al<sup>13</sup> mentioned in their study that the double mutation carriers have a more severe phenotype than those bearing a single mutation. The Seidman group's patient is 29 years of age and has a severe phenotype, although they did not have more detailed information on the case (personal communication). The P4 patient in the present study has moderate hypertrophy, with no family history of sudden death, with no reports of syncope, and does not present nonsustained ventricular tachycardia on dynamic ECG. The patient complained of angina at exertion, and the coronary angiography showed coronary arteries with no obstructive processes.</p>
      <p>Niimura et al<sup>14</sup> observed in their study that the survival of patients with mutations in the <italic>MYBPC3</italic> gene was longer than that observed in those bearing mutations in the <italic>TNNT2</italic> gene or malignant changes in the <italic>MYH7</italic> gene. Overall, the data indicate that mutations in the <italic>MYBPC3</italic> gene are related to more mild forms of HC in many patients with the disease.</p>
      <p>In another independent study of 22 families, Richard et al<sup>15</sup> reported that 90% of the families carrying mutations in the <italic>MYBPC3</italic> gene presented a benign or intermediate prognosis. Furthermore, they found some patients with double heterozygous or homozygous mutations and in these cases the phenotype was described as more severe. Thus, in these families, the age of disease development, the degree of hypertrophy and prognosis were related to the number of mutations.</p>
      <p>Thus, it is unlikely that patients from the Seidman et al<sup>12</sup> and Olivotto et al<sup>13</sup> groups have the more severe phenotype due to p.E258K mutation, only. Based on the clinical data, we suggest that the combination of the two mutations, the p.E258K and the p.E441K, was responsible for the phenotype and that both, in isolation, are capable of causing the disease, but in its milder form, as is often seen with the <italic>MYBPC3</italic> gene mutations.</p>
      <p>In addition to the clinical evidence, there are some data from molecular studies that support the hypothesis that the p.E441K mutation is pathogenic. Several described substitutions of a glutamic acid by a lysine have shown to be involved with HC and dilated cardiomyopathy (DC) in the Cardio Genomics database available online<sup>6</sup>. There are 3 Glu &#8594; ! Lys substitutions involved with the disease in the <italic>MYBPC3</italic> gene alone. In the <italic>MYH7</italic> gene, there are 7 such substitutions involved with HC and one involved with the dilated form. There are two substitutions in each the <italic>TNNT2</italic> and the &#945;-tropomyosin genes, and there is one substitution in each the &#945;-actin, the essential myosin light chain and the myosin regulatory light chain genes.</p>
      <p>Moreover, when comparing the amino acid sequence of the MYBPC3 protein available in the NCBI database<sup>11</sup> in several animals, it appears that the region where the substitution occurred is quite conserved in men (Homo sapiens), mice (Mus musculus), rats (Rattus norvegicus), dogs (Canis lupus familiaris), Oxen (Bos taurus) and chimpanzees (Pan troglodytes), which suggests that this is an important region in the protein.</p>
      <p>To undoubtedly affirm that this mutation in the isolated form is able to cause the disease is only possible if the mutations in other exons of this gene and other sarcomeric genes are discarded through family studies. Together, however, the clinical and molecular data suggest that the p.E441K mutation is a pathogenic one.</p>
      <p>
        <bold><italic>TNNT2</italic> gene, exon 9</bold>
      </p>
      <p>The C &#8594; ! T substitution found in exon 9 of patient P5 generates a change of codon from CGG to TGG, changing the amino acid from arginine to tryptophan. This mutation, p.Arg92Trp or p.R92W, was first described by Moolman et al<sup>16</sup>, with a high frequency among the patients studied, suggesting a founder effect. The clinical data of their patients showed a small hypertrophy, often undetectable, the mean maximum thickness of the wall of the patients was within the normal range and this was reflected in the low penetrance of the disease. However the prognosis associated with the disease was extremely poor, particularly for male adolescents and young adults. Furthermore, data from this study suggested that mutations in the <italic>TNNT2</italic> gene lead to congestive heart failure at a lower frequency than the mutations in the <italic>MYH7</italic> gene.</p>
      <p>In a later study, Moolman-Smook et al<sup>17</sup> investigated 40 unrelated patients and again the p.Arg92Trp mutation appeared with a high frequency and clinical data were similar to those seen in the previous study. According to the authors, the reduced life expectancy associated with this mutation and the well-preserved haplotype in many families, suggested a recent mutational event.</p>
      <p>In 2001, Varnava et al<sup>18</sup> also published a study performed in London, in which patients with mutations in the <italic>TNNT2</italic> gene presented greater myocardial disarrangement, reduced fibrosis and reduced heart weight in comparison to patients with mutations in other genes. The study therefore suggests that the risk of sudden death in patients with mutations in this gene should be related to increased myocardial disarrangement, regardless of the hypertrophy degree.</p>
      <p>However, according to Ackerman et al<sup>19</sup>, there are exceptions to all genotype-phenotype associations and this is the largest impediment to use genotyping alone as a clinical and prognostic tool for individual patients. In their study, one patient who had the p.Arg92Trp mutation presented extreme hypertrophy and his mother, who also had the mutation, did not present hypertrophy and there were no records of sudden deaths in the family. The authors mentioned that there are still many factors that may confound the phenotype, such as phenotypic expression and variability within families, the small size of the studied families, modifier genes, the role of polymorphisms and other non-genetic factors. These combined factors can weaken the premise that the risk of sudden death is associated to a particular mutation. They believe that the necessary knowledge to determine which HC mutation, combination of mutations and environmental factors may influence the clinical outcome is yet to be acquired. In 2003, Van Driest et al<sup>20</sup> presented a study with <italic>TNNT2</italic> gene mutations in which the patients did not present significantly lower hypertrophy than that in patients with mutations in other genes and none of them had family history of sudden death.</p>
      <p>In our patient (P5), the p.Arg92Trp mutation led to a phenotype that can be considered severe, as the patient is very symptomatic, presenting moderate to severe hypertrophy and recurrence of syncope. Furthermore, we had access to an echocardiogram of his 18-year-old son, who presents massive hypertrophy (33 mm), corroborating the reports by Ackerman et al<sup>19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Allele variants with frequencies lower than 1%</bold>
      </p>
      <p>Each of the alterations classified as allelic variants with a frequency lower than 1% appeared in only one individual (patient or control) among the 84 individuals analyzed. We found 5 alterations, 4 in intron regions and one in the exon, a silent-type polymorphism, which does not change the synthesized amino acid.</p>
      <p>Changes in introns may or may not affect the protein. To correctly identify and bind RNA sequences that encode proteins, the exons must be differentiated from the introns. There are several preserved motifs in nucleotides sequences near the intron-exon boundaries that act as essential signals for splicing. These signals are involved with pre-messenger RNA intron excision and exon junction. Additional elements known as promoters and silencers are required to allow a normal splicing of the exonic sequences. These regulatory elements may be close to (to 50-100 bp) or far from (thousands of bp) splicing sites<sup>21</sup>.</p>
      <p>Among the changes found, two were in regions close to the exon boundary (+32 to -20) and two were in more distant regions (+118 and +130). With the techniques used in this study only, there is no evidence that these changes affect the protein. Genomic variants that affect the splicing (or splicing-affecting genomic variants - SpaGVs) may occur in exonic or intronic regulatory elements and are very difficult to be defined only by the sequence of nucleotides. However, these changes can lead to catastrophic splicing abnormalities. In particular, SpaGVs can induce the exclusion of exons, the activation of alternative splicing sites, or they may alter the balance of alternative splicing isoforms produced and thus cause disease phenotypes. The importance of functional genomic variants (GV) which are located far away from the splicing sites is even more difficult to be identified than those that are adjacent. Although they are not near any obvious regulatory sequences, such variants can cause, for instance, the activation of a new splicing site, which defines the boundaries of the exon<sup>21</sup>.</p>
      <p>The other rare sequence variation found was of the silent type. Such changes are usually disregarded because they do not affect the synthesized protein, but studies show they may be important.</p>
      <p>Silent mutations are normally classified as allelic polymorphisms and are considered neutral. These definitions may be correct in some cases, but when they are not based on the characterization of the mRNA level they can lead to errors, because mutations affecting the sequence are important for splicing modulation and may lead to a profound effect on the translated product. Many studies have correlated specific point mutations in coding regions to the exclusion of the exon containing the mutation. The fact that silent mutations theoretically cause exon exclusion is particularly significant, as these mutations must act at the RNA level. These mutations probably alter regulatory elements that are important for correct splicing. Still, it is likely that these mutations are infrequently reported, because they may be incorrectly perceived as neutral polymorphisms that do not deserve further characterization<sup>22</sup>.</p>
      <p>It is not possible to affirm that the variations found here are pathogenic, as RNA studies would be needed in order to do that. However, even with sensitive techniques such as direct sequencing and the complete study of all 13 exons of the genes involved in the HC, the detection of mutations in patients is only successful in approximately 70% of the cases<sup>2,15</sup>. Thus, it is possible that some splicing mutations in introns or exons are being underestimated and that is one of the reasons why it is important to study and publish these alterations.</p>
      <p>
        <bold>Variants with allele frequencies greater than 1% (polymorphisms)</bold>
      </p>
      <p>A total of 6 polymorphisms, 3 in the intron region and 3 within the exon, were found in this study. Recently, it has been suggested that the genetic causes for susceptibility to complex diseases may be beyond the missense and nonsense mutations, which are commonly studied in simple genetic disorders. Within this spectrum, polymorphisms that alter the gene expression are suspected to play an important role<sup>23</sup>.</p>
      <p>One study has evaluated a frequent polymorphism (more than 50%), characterized by a 5bp deletion in intron 3 of the <italic>TNNT2</italic> gene in cardiac hypertrophy and found that the frequency of the allele was significantly higher in people with left ventricular hypertrophy than in the normal population<sup>24</sup>. The study also suggests that the homozygous genotype for the deletion may be associated with greater left ventricular wall thickness and increased mass in the hypertrophied population. However, only the presence of the allele does not seem enough to cause significant cardiac hypertrophy. The results suggest therefore that the genotype predisposes individuals to cardiac hypertrophy.</p>
      <p>Several studies have shown that polymorphisms in regions distant from the splicing site may be related to diseases, affecting regulatory elements. Hoogendoorn et al<sup>23</sup> studied <italic>in vitro</italic> the effect of polymorphisms on splicing promoters and found that a surprisingly high proportion of polymorphisms, approximately one third in their study, altered the expression of the gene in 50% or more of the cases.</p>
      <p>The allelic frequency of the polymorphisms identified in this study was not statistically significant between patients and controls in this study. This suggests that the polymorphisms do not affect the phenotype. Furthermore, clinical data of patients who had and who did not have the polymorphism were similar.</p>
      <p>Our knowledge of regulatory elements of the human genome is still limited and functional polymorphisms of these elements cannot be clearly distinguished from those with no effect, if considering only its sequence<sup>24</sup>. Therefore we have considered the study and the publication of the polymorphisms as being relevant, even though they are in intronic regions distant from the splicing sites.</p>
      <p>
        <bold>Sensitivity of the method</bold>
      </p>
      <p>In this study, mutations were identified in 2 of 20 patients, 10% of the sample. A higher proportion would be expected, as the studied exons account for approximately 31% of the mutations already described. Several possibilities can be suggested to explain the sensitivity below the expected and among them, three deserve attention.</p>
      <p>Firstly, the method itself does not have 100% sensitivity and it markedly decreases with the increase in fragment size<sup>25</sup>. Studies suggest that, for fragments smaller than 200 base pairs, more than 90% of the sequence variations will be detected. When the fragment increases to 300 to 350 nucleotides, more than 80% of mutations will be detected. In our study, only two fragments had less than 350 bp. The SSCP was able to detect several substitutions, including the in larger fragments, but the sensitivity of the test can be improved by using smaller fragments or by changing other conditions, such as varying bisacrylamide, and glycerol concentrations, etc. Secondly, the sample size must be taken into account. In the case of a pilot project, with the use of a laborious method of genetic screening, involving several laboratory steps, the sample was initially considered sufficient, given the logistics available, but it has an impact when the sensitivity of the method is evaluated.</p>
      <p>A third possibility is the local population profile. Most genotyping studies in patients with HC are from the northern hemisphere and the frequencies of mutations that cause the disease in South American countries such as Brazil are yet to be known; additionally, little is known about their frequency in developing countries. Considering the miscegenation of the Brazilian population, some similarity with other populations worldwide is expected, but this is speculative at present and it is possible that the prevalence of affected genes in Brazil is different than that described for other populations. In 1999, a study in South Africa showed that the mutations described as predominant worldwide were apparently rare in the country<sup>17</sup>. A study of Spanish patients showed that, compared to other populations, mutations in the <italic>MYH7</italic> and <italic>TNNT2</italic> genes were rare among the studied patients<sup>26</sup> and a very low rate of mutations in the <italic>MYH</italic>7 gene was found in a study with patients in Finland<sup>27</sup>. These data suggest that each region may have a single mutation profile and that may have important effects on the implementation of population screening.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>Given the objectives of the study, we concluded that the genotyping of patients with HC is feasible in our country. With respect to the mutations, we concluded that it is possible that the p.E441K (p.Glu441Lys) mutation in exon 16 of the <italic>MYBPC3</italic> gene is pathogenic in isolation, resulting in a less severe phenotype than when associated to another mutation, and the p.R92W (Arg92Trp) mutation in exon 9 of the <italic>TNNT2</italic> gene has a phenotype that is not as homogeneous as previously described and may lead to severe hypertrophy. To the best of our knowledge, this is the first time that a HC-causing mutation has been described in Brazil. Depending on further analysis, one of the patients in this sample population may be carrying a novel mutation, when compared to the available databases.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgments</bold>
      </p>
      <p>To Funda&#231;&#227;o de Apoio &#224; Pesquisa do Espirito Santo (FAPES) and the State Health Secretariat of the state of Espirito Santo, Brazil.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was partially funded by Secretaria de Sa&#250;de do Esp&#237;rito Santo e Funda&#231;&#227;o de Apoio &#224; Pesquisa do Esp&#237;rito Santo (FAPES).</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by J&#250;lia Daher Carneiro Marsiglia, from Universidade Federal do Esp&#237;rito Santo.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Estudio de mutaciones causadoras de cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica en un grupo de pacientes en Esp&#237;rito Santo, Brasil</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica (CH) es la enfermedad card&#237;aca hereditaria m&#225;s frecuente, causada por mutaciones en los genes codificadores para prote&#237;nas del sarc&#243;mero. Aunque se hayan identificado m&#225;s de 430 mutaciones en varios continentes y pa&#237;ses, no hay relato de que esto se haya estudiado en Brasil. OBJETIVO: Conducir un estudio gen&#233;tico para identificar mutaciones gen&#233;ticas que causan la CH en un grupo de pacientes en el estado de Esp&#237;rito Santo, Brasil. M&#201;TODOS: Usando la t&#233;cnica SSCP, se estudiaron 12 exones de los tres principales genes involucrados con la CH: exones 15, 20, 21, 22 y 23 del gen de la cadena pesada de la &#946;-miosina (MYH7), exones 7, 16, 18, 22 y 24 del gen de la prote&#237;na C unida a la miosina (MYBPC3) y exones 8 y 9 del gen de la troponina T (TNNT2). RESULTADOS: Se encontraron 16 alteraciones, incluyendo dos mutaciones, una de ellas posiblemente patog&#233;nica en el gen MYBPC3 gen (p. Glu441Lys) y otra patog&#233;nica ya descrita en el gen TNNT2 (p. Arg92Trp); 8 variaciones de secuencia raras y 6 variaciones de secuencia con frecuencia al&#233;lica mayor que el 1% (polimorfismos). CONCLUSIONES: Con estos datos, es posible concluir que el genotipaje de los pacientes es factible en nuestro medio. Es posible que la variante p.Glu441Lys en el ex&#243;n 16 del gen MYBPC3 sea patog&#233;nica, resultando en un fenotipo m&#225;s leve que el encontrado en asociaci&#243;n con otras mutaciones. La variante p.Arg92Trp en el ex&#243;n 9 del gen TNNT2 no resulta en un fenotipo tan homog&#233;neo como el descrito anteriormente y puede llevar a hipertrofia grave.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica</kwd>
        <kwd>miosina</kwd>
        <kwd>prote&#237;na C</kwd>
        <kwd>genes</kwd>
        <kwd>Esp&#237;rito Santo</kwd>
        <kwd>Brasil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Estudio de mutaciones causadoras de cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica en un grupo de pacientes en Esp&#237;rito Santo, Brasil</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>J&#250;lia Daher Carneiro Marsiglia<sup>I</sup>; Maria do Carmo Pimentel Batitucci<sup>II</sup>; Fl&#225;via de Paula<sup>I</sup>; Clara Barbirato<sup>I</sup>; Edmundo Arteaga<sup>II</sup>; Aloir Queiroz de Ara&#250;jo<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Federal do Esp&#237;rito Santo, Vit&#243;ria, ES - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica (CH) es la enfermedad card&#237;aca hereditaria m&#225;s frecuente, causada por mutaciones en los genes codificadores para prote&#237;nas del sarc&#243;mero. Aunque se hayan identificado m&#225;s de 430 mutaciones en varios continentes y pa&#237;ses, no hay relato de que esto se haya estudiado en Brasil.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> Conducir un estudio gen&#233;tico para identificar mutaciones gen&#233;ticas que causan la CH en un grupo de pacientes en el estado de Esp&#237;rito Santo, Brasil.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Usando la t&#233;cnica SSCP, se estudiaron 12 exones de los tres principales genes involucrados con la CH: exones 15, 20, 21, 22 y 23 del gen de la cadena pesada de la &#946;-miosina (MYH7), exones 7, 16, 18, 22 y 24 del gen de la prote&#237;na C unida a la miosina (MYBPC3) y exones 8 y 9 del gen de la troponina T (TNNT2).</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> Se encontraron 16 alteraciones, incluyendo dos mutaciones, una de ellas posiblemente patog&#233;nica en el gen MYBPC3 gen (p. Glu441Lys) y otra patog&#233;nica ya descrita en el gen TNNT2 (p. Arg92Trp); 8 variaciones de secuencia raras y 6 variaciones de secuencia con frecuencia al&#233;lica mayor que el 1% (polimorfismos).</p>
      <p><bold>CONCLUSIONES: </bold> Con estos datos, es posible concluir que el genotipaje de los pacientes es factible en nuestro medio. Es posible que la variante p.Glu441Lys en el ex&#243;n 16 del gen MYBPC3 sea patog&#233;nica, resultando en un fenotipo m&#225;s leve que el encontrado en asociaci&#243;n con otras mutaciones. La variante p.Arg92Trp en el ex&#243;n 9 del gen TNNT2 no resulta en un fenotipo tan homog&#233;neo como el descrito anteriormente y puede llevar a hipertrofia grave. (Arq Bras Cardiol 2010; 94(1) : 10-17)</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica, miosina, prote&#237;na C, genes, Esp&#237;rito Santo, Brasil.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica (CH) es una enfermedad card&#237;aca primaria, caracterizada por hipertrofia del ventr&#237;culo izquierdo (VI), sin dilataci&#243;n, generalmente asim&#233;trica y principalmente septal, en ausencia de cualquier otra enfermedad card&#237;aca o sist&#233;mica que puede llevar a la hipertrofia mioc&#225;rdica<sup>1,2</sup>. Adem&#225;s de la hipertrofia de las fibras mioc&#225;rdicas, se produce un desarreglo histol&#243;gico de esas fibras y grados variados de fibrosis intersticial y perivascular, contribuyendo para el desarrollo de insuficiencia card&#237;aca, isqu&#233;mica mioc&#225;rdica, arritmia ventricular y muerte s&#250;bita<sup>3</sup>.</p>
      <p>La CH es la enfermedad card&#237;aca gen&#233;tica m&#225;s com&#250;n, pero s&#243;lo a comienzos de los a&#241;os 90 se identificaron las mutaciones gen&#233;ticas causadoras de la enfermedad<sup>4,5</sup>. Hasta ahora, se identificaron 13 genes codificadores para prote&#237;nas del sarc&#243;mero card&#237;aco, lo que lleva a la definici&#243;n de CH como siendo una enfermedad del sarc&#243;mero. No obstante, las mutaciones encontradas en los genes de la cadena beta de miosina pesada (<italic>MYH7</italic>), de la prote&#237;na C card&#237;aca unida a miosina (<italic>MYBPC3</italic>) y de la troponina T card&#237;aca (<italic>TNNT2</italic>) son responsables por el 60 al 80% de los casos de CH<sup>2,6</sup>. El &#250;nico estudio gen&#233;tico disponible para la CH en Brasil fue conducido por Tirone et al. <sup>7</sup>. Fue un estudio pionero y la prevalencia de la CH en Brasil permanece desconocida; en consecuencia, se sabe todav&#237;a menos al respecto de la prevalencia de las mutaciones causadoras de la enfermedad. En el estado de Esp&#237;rito Santo, donde la poblaci&#243;n estimada por el Instituto Brasile&#241;o de Geograf&#237;a y Estad&#237;stica (IBGE) en 2008 es de aproximadamente 3.500.000 habitantes<sup>8</sup>, y admitiendo que la prevalencia de la CH sea similar a la encontrada en otros continentes (1:500), es probable que haya cerca de 7.000 pacientes con CH en el estado, lo que justifica los esfuerzos para identificarlos de forma adecuada, as&#237; como los portadores familiares.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Pacientes</bold>
      </p>
      <p>Los pacientes incluidos en el estudio se seleccionaron a partir de la revisi&#243;n de los archivos del Sector de Ecocardiograf&#237;a del Hospital Universitario Cassiano Antonio Moraes - Universidad Federal de Esp&#237;rito Santo (HUCAM - UFES). Se contactaron pacientes con un diagn&#243;stico ecocardiogr&#225;fico de CH y se les invit&#243; a visitar el hospital, donde recibieron informaciones sobre los objetivos de la investigaci&#243;n, en la cual podr&#237;an ser inmediatamente incluidos, s&#237; as&#237; lo deseaban.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n cl&#237;nica</bold>
      </p>
      <p>Cada individuo fue sometido a un examen cl&#237;nico y card&#237;aco, incluyendo historia, examen f&#237;sico y ecocardiograma, conducido por cardi&#243;logos con experiencia en CH.</p>
      <p>
        <bold>Ecocardiograma con Doppler</bold>
      </p>
      <p>Los ecocardiogramas fueron conducidos por cardi&#243;logos experimentados, usando un equipamiento modelo Acuson Sequoia 512 (Mountain View, CA, USA), con transductor de multifrecuencia (2,0 a 3,5 MHz), segunda arm&#243;nica y Doppler tisular. Los pacientes fueron examinados en la posici&#243;n izquierda lateral y los registros fueron grabados en expiraci&#243;n no forzada. Las medidas ecocardiogr&#225;ficas en modo unidimensional se obtuvieron durante el examen, as&#237; como las medidas de la velocidad y flujo mioc&#225;rdicos (Doppler pulsado, Doppler tisular y Doppler continuo). El principal criterio para el diagn&#243;stico de la CH fue el criterio ecocardiogr&#225;fico, a trav&#233;s de la demostraci&#243;n inequ&#237;voca de espesor mioc&#225;rdico <underline>&gt;</underline> 15 mm en cualquier segmento del VI en ausencia de otra enfermedad card&#237;aca o sist&#233;mica que cause hipertrofia ventricular.</p>
      <p>
        <bold>Extracci&#243;n de ADN</bold>
      </p>
      <p>El ADN total se extrajo de 2 - 5 ml de sangre perif&#233;rico, de acuerdo con la metodolog&#237;a descrita por Miller et al.<sup>9</sup>. El ADN extra&#237;do se cuantific&#243; en un espectrofot&#243;metro Thermo Scientific NanoDropTM<sup>&#174;</sup> 1000 y se diluy&#243; hasta la concentraci&#243;n de uso (10ng/&#956;L) en agua ultrapurificada.</p>
      <p>
        <bold>Reacci&#243;n en Cadena de Polimerasa (PCR)</bold>
      </p>
      <p>Los exones 15, 20, 21, 22 y 23 del gen <italic>MYH7</italic> (cadena beta de miosina pesada), 7, 16, 18, 22 y 24 del gen <italic>MYBPC3</italic> (prote&#237;na C card&#237;aca unida a miosina) y 8 y 9 del gen <italic>TNNT2</italic> (troponina T card&#237;aca) se amplificaron mediante PCR en un termociclador Applied Biosystems, modelo Veriti<sup>&#174;</sup>, usando <italic>primers</italic> descritos en el banco de datos <italic>CardioGenomics</italic><sup>6</sup>.</p>
      <p>
        <bold><italic>Screening</italic> de mutaciones</bold>
      </p>
      <p>Despu&#233;s de la amplificaci&#243;n por PCR, el <italic>screening</italic> de mutaciones se realiz&#243; por la t&#233;cnica de polimorfismo de conformaci&#243;n de filamento &#250;nico o polimorfismo de conformaci&#243;n de cinta simple (SSCP, del ingl&#233;s "Single Strand Conformation Polymorphism"). Aproximadamente 10&#956;L de cada producto de la PCR se mezcl&#243; con 2&#956;L de tamp&#243;n de carga para SSCP. Las muestras fueron desnaturalizadas a 94 &#176;C por 10 minutos, mantenidas en hielo y aplicadas a los geles. Los geles se sometieron a electroforesis a 6W por 12-16 horas. Despu&#233;s de la corrida, los geles se colorearon con nitrato de plata, de acuerdo con la metodolog&#237;a descrita por Bassam et al.<sup>10</sup>.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis de Secuenciamiento y alteraciones</bold>
      </p>
      <p>Los fragmentos con migraci&#243;n anormal en el gel se secuenciaron en la plataforma de secuenciamiento de ADN de Embrapa - Laboratorio Cenargen - en Brasilia, DF, Brasil. El an&#225;lisis de las alteraciones se realiz&#243; en base a la secuencia de referencia (<italic>MYH7</italic>: NG_007884, <italic>MYBPC3</italic>: NG_007667, <italic>TNNT2:</italic> NG_007556) del banco de datos de secuencias g&#233;nicas del National Center for Biotechnology Information (NCBI) disponible online<sup>11</sup>, y se compararon con las alteraciones ya descritas en el banco de datos Cardio Genomics, disponible online<sup>6</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Grupo control</bold>
      </p>
      <p>Se recolectaron muestras de sangre de un grupo control, compuesto por 64 voluntarios adultos, no emparentados, con salud aparentemente normal, sin historia familiar de cardiomiopat&#237;as, normotensos, con examen f&#237;sico normal y electrocardiograma normal, que fueron sometidos al mismo proceso de las muestras de pacientes con CH fenot&#237;picamente demostrada.</p>
      <p>
        <bold>Consideraciones &#233;ticas</bold>
      </p>
      <p>Este estudio fue aprobado sin restricciones por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n de la Universidad Federal de Esp&#237;rito Santo (Protocolo de Investigaci&#243;n No. 058/07). Todos los pacientes y voluntarios del grupo control recibieron informaciones sobre los procedimientos, riesgos y beneficios del estudio, y aquellos que consintieron en participar firmaron el T&#233;rmino de Consentimiento Libre e Informado, tambi&#233;n aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>El grupo de estudio estaba compuesto por 20 pacientes, 10 del sexo masculino, con edad promedio de 45,7 a&#241;os. El grupo control estaba compuesto por 41 mujeres y 23 hombres, con edades variando entre 19 y 65 a&#241;os (promedio 44,3 &#177; 11,7 a&#241;os). Las medidas ecocardiogr&#225;ficas obtenidas de los pacientes se presentan en la <xref ref-type="table" rid="es_04t01-body3">Tabla 1</xref>. Todos los pacientes presentan hipertrofia septal asim&#233;trica &gt; 15 mm, aumento del atrio izquierdo como resultado de la disfunci&#243;n diast&#243;lica del VI (normal hasta 40 mm), di&#225;metros ventriculares internos normales (variaci&#243;n 55 mm), excepto en 2 pacientes con dilataci&#243;n leve y disminuci&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n en s&#243;lo 1 paciente (<underline>&gt;</underline> 55% normal). En reposo, s&#243;lo el 25% de los pacientes presentaban gradientes &gt; 30 mmHg en la v&#237;a de salida del VI (CH obstructiva).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_04t01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0010-00004-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Los resultados del an&#225;lisis por SSCP y el secuenciamiento mostraron 14 alteraciones, incluyendo dos mutaciones, 6 variaciones raras de secuencia y 6 polimorfismos. Los exones estudiados est&#225;n involucrados en 139 de las 441 mutaciones descritas para todos los genes, un poco por encima del 31%.</p>
      <p>En el gen <italic>MYH7</italic>, identificamos dos polimorfismos en el intr&#243;n 19, ambos sustituciones A&gt;G. El primero se identific&#243; en la posici&#243;n c.13615-64 y present&#243; una frecuencia del 25% en los pacientes y el 19,5% en los controles. El segundo polimorfismo se identific&#243; en la posici&#243;n c.13615-64 y present&#243; una frecuencia del 100% en los controles y pacientes estudiados. En el intr&#243;n 22, se identific&#243; una variaci&#243;n rara de secuencia, una sustituci&#243;n T&gt; C en la posici&#243;n c.14663 +32. En el ex&#243;n 22, tambi&#233;n se encontr&#243; una variaci&#243;n rara de secuencia, una sustituci&#243;n A&gt; C en la posici&#243;n c.14537, que altera el cod&#243;n de TCC para TCA, ambos serina. En el ex&#243;n 23, se encontraron dos polimorfismos caracterizados por una sustituci&#243;n T&gt; C: el primero se identific&#243; en la posici&#243;n c.15355 y modifica el cod&#243;n GCT para GCC, ambos alanina, y presentaban una frecuencia del 5% en los pacientes y 1,56% en los controles. El segundo, en la posici&#243;n c.15431, altera el cod&#243;n de CTG para TTG, ambos leucina, y fue identificado con una frecuencia del 2,5% en pacientes y del 0,78% en los controles.</p>
      <p>En el gen <italic>MYBPC3</italic>, se identific&#243; en un paciente la mutaci&#243;n G&gt; A del tipo sustituci&#243;n (<xref ref-type="fig" rid="es_04f01-body3">Figura 1</xref>). La mutaci&#243;n est&#225; localizada en la posici&#243;n c.11642 en el ex&#243;n 16 y altera el cod&#243;n de GAG&gt; AAG, de esa forma alterando el amino&#225;cido, de &#225;cido glut&#225;mico para lisina. Adem&#225;s de ello, se encontraron en el intr&#243;n 22 una variaci&#243;n rara de secuencia y un polimorfismo. La alteraci&#243;n se identific&#243; en la posici&#243;n c.13999+118 y es una sustituci&#243;n G&gt; A. El polimorfismo se caracteriz&#243; por una sustituci&#243;n C&gt; G y se identific&#243; en la posici&#243;n c.15130+19, con una frecuencia del 5% en pacientes y del 3,125% en controles. Una mutaci&#243;n tipo sustituci&#243;n de C&gt; T se encontr&#243; en el ex&#243;n 9 de un paciente en la posici&#243;n c.8772 del gen <italic>TNNT2</italic> (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figura 2</xref>). Esta sustituci&#243;n altera el cod&#243;n de CGG para TGG, cambiando as&#237; el amino&#225;cido de arginina para triptofano. Adem&#225;s de la mutaci&#243;n, se identificaron dos variaciones raras de secuencia en el intr&#243;n 8 y se identific&#243; un polimorfismo en el ex&#243;n 9. La primera alteraci&#243;n era una sustituci&#243;n G&gt; C en la posici&#243;n c.8459+130 y la segunda era una sustituci&#243;n C&gt; T en la posici&#243;n c.8762-20. El polimorfismo identificado era una sustituci&#243;n C&gt; T en la posici&#243;n c.8816, que altera el cod&#243;n de ATC&gt; ATT, ambos isoleucina. El polimorfismo presentaba una frecuencia del 69,44% en pacientes y del 71,88% en los controles. El resumen de los resultados puede verse en la <xref ref-type="table" rid="es_04t02-body3">Tabla 2</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_04f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0010-00004-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_04t02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0010-00004-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-94-01-0010-00004-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Mutaciones Gen MYBPC3, ex&#243;n 16</bold>
      </p>
      <p>La sustituci&#243;n G &#8594; A encontrada en el ex&#243;n 16 del gen <italic>MYBPC3</italic> del paciente P4 altera el cod&#243;n de GAG, que codifica acido glut&#225;mico, para AAG, que determina lisina. Esta mutaci&#243;n fue inicialmente descrita por Seidman et al.<sup>12</sup> en heterozigosis compuesta con la mutaci&#243;n p.E258K en el ex&#243;n 7 del gen <italic>MYBPC3</italic>. Olivotto et al.<sup>13</sup> tambi&#233;n describieron esta mutaci&#243;n en heterozigosis compuesta con la mutaci&#243;n p.E258K. Aunque sea poco probable que los pacientes de los estudios mencionados anteriormente sean el mismo individuos, no podemos afirmar que no est&#233;n emparentados (comunicaci&#243;n personal). As&#237;, la mutaci&#243;n p.E441K todav&#237;a no fue descrita sola, entonces no est&#225; claro si &#233;sta es capaz de causar la enfermedad cuando se expresa aisladamente.</p>
      <p>Olivotto et al.<sup>13</sup> relatan en su estudio que los portadores de la mutaci&#243;n doble presentaban un fenotipo m&#225;s grave que aquellos con mutaci&#243;n simple. El paciente del grupo de Seidman ten&#237;a 29 a&#241;os, presentaba fenotipo grave, aunque ellos no tuvieran m&#225;s informaciones detalladas sobre el caso1<fn id="topa-body3"><label><sup>*</sup></label><p>. El paciente P4 del presente estudio tiene hipertrofia moderada, sin historia familiar de muerte s&#250;bita, sin relatos de s&#237;ncope y no presenta taquicardia ventricular no sostenida en el ECG din&#225;mico. El paciente se quejaba de angina de esfuerzo y la angiograf&#237;a coronaria mostr&#243; arterias coronarias sin procesos obstructivos.</p></fn></p>
      <p>Niimura et al.<sup>14</sup> observaron en su estudio que la supervivencia de pacientes con mutaciones en el gen <italic>MYBPC3</italic> era mayor que aquella observada con mutaciones en el gen <italic>TNNT2</italic> o alteraciones malignas en el gen <italic>MYH7</italic>. De forma general, los datos indican que las mutaciones en el gen <italic>MYBPC3</italic> est&#225;n relacionadas con formas m&#225;s leves de CH en muchos pacientes con la enfermedad. En otro estudio independiente con 22 familias, Richard et al.<sup>15</sup> relataron que el 90% de las familias que presentaban mutaciones en el gen <italic>MYBPC3</italic> presentaban pron&#243;stico benigno o intermediario. Adem&#225;s de ello, en su estudio, &#233;stos encontraron algunos pacientes con heterozigosis doble u homozigosis para mutaciones y en tales casos, el fenotipo era descrito como siendo m&#225;s grave. As&#237;, en esas familias, la edad del desarrollo de la enfermedad, el grado de hipertrofia y el pron&#243;stico estaban relacionados al n&#250;mero de mutaciones. As&#237;, es improbable que los pacientes de los grupos de Seidman et al.<sup>12</sup> y Olivotto et al.<sup>13</sup> tengan un fenotipo m&#225;s grave solamente debido a la mutaci&#243;n p.E258K. Con base en los datos cl&#237;nicos, sugerimos que la combinaci&#243;n de las dos mutaciones, la p.E258K y la p.E441K, es responsable por el fenotipo y ambas, aisladamente, son capaces de causar la enfermedad pero en su forma m&#225;s leve, como es t&#237;pico en las mutaciones del gen MYBPC3.</p>
      <p>Adem&#225;s de las evidencias cl&#237;nicas, algunos datos de estudios moleculares apoyan la hip&#243;tesis de que la mutaci&#243;n p.E441K es patog&#233;nica. Varias sustituciones de &#225;cido glut&#225;mico por lisina fueron descritas como estando involucradas en la CH y en la cardiomiopat&#237;a dilatada (CD) en el banco de datos del CardioGenomics, disponible online<sup>6</sup>. Solamente en el gen <italic>MYBPC3</italic>, hay 3 sustituciones Glu &#8594; Lis involucradas con la enfermedad. En el gen <italic>MYH7</italic>, hay 7 de esas sustituciones involucradas con CH y una involucrada con la forma dilatada. Hay dos sustituciones en cada uno de los genes <italic>TNNT2</italic> y &#945;-tropomiosina, y hay una sustituci&#243;n en cada uno de los genes de la &#945;-actina, de la cadena leve esencial de la miosina y de la cadena leve reguladora de la miosina.</p>
      <p>Adem&#225;s de ello, al comparar la secuencia de amino&#225;cidos de la prote&#237;na MYBPC3 disponible en el banco de datos NCBI<sup>11</sup> en varios animales, es evidente que la regi&#243;n donde ocurri&#243; la sustituci&#243;n est&#225; bastante conservada en el hombre (<italic>Homo sapiens</italic>), rat&#243;n (<italic>Mus musculus</italic>), rata (<italic>Rattus norvegicus</italic>), perro (<italic>Canis lupus familiaris</italic>), buey (<italic>Bos taurus</italic>) y chimpanc&#233; (<italic>Pan troglodytes</italic>), lo que sugiere que &#233;sta es una regi&#243;n importante de la prote&#237;na.</p>
      <p>S&#243;lo es posible asegurar que esta mutaci&#243;n, en la forma aislada, puede causar la enfermedad si la mutaci&#243;n en otros exones de ese gen y otros genes del sarc&#243;mero fueran descartadas a trav&#233;s de estudios familiares. Juntos, los datos cl&#237;nicos y moleculares sugieren que la mutaci&#243;n p.E441K es patog&#233;nica.</p>
      <p>
        <bold>Gen<italic>TNNT2</italic>, ex&#243;n 9</bold>
      </p>
      <p>La sustituci&#243;n C &#8594; T encontrada en el ex&#243;n 9 del paciente P5 genera una alteraci&#243;n de cod&#243;n de CGG para TGG, alterando el amino&#225;cido de arginina para triptofano. Esta mutaci&#243;n, a p.Arg92Trp o a p.R92W, fue descrita primero por Moolman et al.<sup>16</sup>, con alta frecuencia entre los pacientes estudiados, sugiriendo un efecto fundador. Los datos cl&#237;nicos de sus pacientes mostraron peque&#241;a hipertrofia, frecuentemente indetectable, el espesor medio m&#225;ximo de la pared de los pacientes estaba dentro de la variaci&#243;n normal, y ello se reflejaba en la baja penetraci&#243;n de la enfermedad. No obstante, el pron&#243;stico asociado con la enfermedad era extremadamente malo, particularmente para j&#243;venes adolescentes del sexo masculino y adultos j&#243;venes. Adem&#225;s de ello, datos de este estudio sugiere que las mutaciones en el gen <italic>TNNT2</italic> llevan a la insuficiencia card&#237;aca congestiva, a una frecuencia m&#225;s baja que las mutaciones en el gen <italic>MYH7</italic>.</p>
      <p>En un estudio posterior, Moolman-Smook et al.<sup>17</sup> investigaron 40 pacientes no emparentados y nuevamente la mutaci&#243;n p.Arg92Trp present&#243; alta frecuencia y los datos cl&#237;nicos eran similares a los del estudio anterior. De acuerdo con los autores, la reducci&#243;n en la expectativa de vida asociada con esta mutaci&#243;n y el haplotipo bien preservado en muchas familias sugiere un evento mutacional reciente.</p>
      <p>En 2001, Varnava et al.<sup>18</sup> tambi&#233;n publicaron un estudio realizado en Londres, en el cual los pacientes con mutaciones en el gen <italic>TNNT2</italic> presentaban mayor desarreglo mioc&#225;rdico, menor fibrosis y peso del coraz&#243;n reducido en comparaci&#243;n con pacientes que ten&#237;an mutaciones en otros genes. El estudio, por lo tanto, sugiere que el riesgo de muerte s&#250;bita en pacientes con mutaciones en este gen debe estar relacionado al aumento del desarreglo mioc&#225;rdico, independiente del grado de hipertrofia. No obstante, de acuerdo con Ackerman et al.<sup>19</sup>, hay excepciones para todas las asociaciones genotipo-fenotipo y &#233;ste es el mayor impedimento para utilizar el genotipaje aisladamente como herramienta cl&#237;nica y pron&#243;stica para pacientes individuales. En su estudio, un paciente con la mutaci&#243;n p.Arg92Trp presentaba hipertrofia externa y su madre, afectada de forma similar, no presentaba hipertrofia, y no hab&#237;a relatos de muerte s&#250;bita en la familia. Los autores mencionan que hay adem&#225;s muchos factores que pueden confundir el fenotipo, tales como la expresi&#243;n y la variabilidad fenot&#237;picas dentro de familias, el peque&#241;o tama&#241;o de las familias estudiadas, genes modificadores, el papel de los polimorfismos y otros factores no gen&#233;ticos. Estos factores combinados pueden debilitar la premisa de que el riesgo de muerte s&#250;bita est&#225; asociado con una mutaci&#243;n en particular. &#201;stos creen no todav&#237;a no hay conocimiento suficiente para determinar qu&#233; mutaciones causadoras de CH, combinaci&#243;n de mutaciones y factores ambientales pueden influenciar el desenlace cl&#237;nico. En 2003, Van Driest et al.<sup>20</sup> presentaron un estudio con mutaciones en el gen <italic>TNNT2,</italic> en el cual los pacientes no presentaban hipertrofia significante menor que pacientes con mutaciones en otros genes y ninguno de ellos ten&#237;a historia familiar de muerte s&#250;bita.</p>
      <p>En nuestro pacientes P5, la mutaci&#243;n p.Arg92Trp llev&#243; a un fenotipo que puede ser considerado grave, pues el paciente es bastante sintom&#225;tico, presentando hipertrofia moderada a grave y relatos de recurrencia de s&#237;ncope. Adem&#225;s de ello, tuvimos acceso al ecocardiograma de su hijo de 18 a&#241;os, que presenta hipertrofia masiva (33 mm), corroborando los relatos de Ackerman et al.<sup>19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Variantes al&#233;licas con frecuencias &lt; 1%</bold>
      </p>
      <p>Cada una de las alteraciones clasificadas como variantes al&#233;licas con frecuencia menor que el 1% fueron identificadas en apenas 1 individuo (paciente o control), entre los 84 individuos analizados. Encontramos 5 alteraciones, 4 intr&#243;nicas y una ex&#243;nica del tipo silencioso, que no altera el amino&#225;cido sintetizado.</p>
      <p>Alteraciones en los intrones pueden o no afectar la prote&#237;na. A fin de identificar correctamente y vincular las secuencias de ARN que codifican las prote&#237;nas, los exones se deben diferencias de los intrones. Hay varios motivos preservados en secuencias de nucle&#243;ticos cerca de los l&#237;mites ex&#243;n-intr&#243;n que act&#250;an como se&#241;ales esenciales de <italic>splicing</italic>. Estas se&#241;ales est&#225;n involucradas con la escisi&#243;n de intrones de ARN pre-mensajeros y la uni&#243;n de exones. Elementos adicionales conocidos como promotores y silenciadores son necesarios para permitir un <italic>splicing</italic> normal de las secuencias ex&#243;nicas. Estos elementos regulatorios pueden estar pr&#243;ximos (hasta 50-100 pb) o distantes (millares de PB) de los locales de <italic>splicing</italic><sup>21</sup>.</p>
      <p>Entre los cambios encontrados, dos estaban en regiones pr&#243;ximas al l&#237;mite del ex&#243;n (+32 a -20) y dos estaban en regiones m&#225;s distantes (+118 e +130). S&#243;lo con las t&#233;cnicas utilizadas en este estudio, no hay evidencia que estas alteraciones afecten la prote&#237;na. Variantes gen&#243;micas que afecta el <italic>splicing</italic> (SpaGVs) pueden ocurrir en elementos regulatorios ex&#243;nicos o intr&#243;nicos y son dif&#237;ciles de ser definidas s&#243;lo por la secuencia de nucle&#243;tidos. Con todo, estas alteraciones pueden llevar a anormalidades de <italic>splicing</italic> catastr&#243;ficas. En particular, SpaGVs pueden inducir la exclusi&#243;n de exones, activaci&#243;n de locales alternativos de <italic>splicing</italic>, o pueden alterar el equilibrio de formas alterativas de <italic>splicing</italic> (isoformas) producidas y as&#237;, resultar en fenotipos de la enfermedad. La importancia de las variantes gen&#243;micas (VG) funcionales que est&#225;n localizadas lejos de los locales de <italic>splicing</italic> es todav&#237;a m&#225;s dif&#237;cil de ser identificada que la de las adayacentes. Aunque no est&#233;n cerca de ninguna secuencia regulatoria obvia, tales variantes pueden, por ejemplo, causar la activaci&#243;n de un nuevo sitio de <italic>splicing</italic>, que define los l&#237;mites del ex&#243;n<sup>21</sup>.</p>
      <p>Las otras variaciones raras de secuencia encontradas eran de tipo silencioso. Tales alteraciones generalmente no se considerar por que no afectan la prote&#237;na sintetizada, pero estudios han mostrado que &#233;stas pueden ser importantes.</p>
      <p>Mutaciones silenciosas son normalmente clasificadas como polimorfismos al&#233;licos y son consideradas neutras. Estas definiciones pueden estar correctas en algunos casos, pero cuando no se basan en la caracterizaci&#243;n del nivel del mARN, &#233;stas pueden conducir a errores, porque mutaciones que afectan la secuencia son importantes para la modulaci&#243;n del <italic>splicing</italic> y pueden llevar a efectos profundos en la traducci&#243;n del producto. Muchos estudios han correlacionado mutaciones de punto espec&#237;ficas en regiones codificadoras con la exclusi&#243;n del ex&#243;n que contiene la mutaci&#243;n. El hecho de que las mutaciones silenciosas te&#243;ricamente causan la exclusi&#243;n de un ex&#243;n es particularmente significativo, porque esas mutaciones tienen que actuar a nivel del ARN. Estas mutaciones probablemente alteran los elementos regulatorios que son importantes para el <italic>splicing</italic> correcto. Aun as&#237;, es probable que esas mutaciones sean sub-relatadas, porque &#233;stas pueden ser percibidas incorrectamente como polimorfismos neutros que no merecen mayor caracterizaci&#243;n<sup>22</sup>.</p>
      <p>No es posible afirmar que las variaciones encontradas aqu&#237; son patog&#233;nicas, ya que ser&#237;an necesarios estudios de ARN para ello. No obstante, aun con t&#233;cnicas sensibles como las de secuenciamiento directo y el estudio completo de todos los 13 exones de los genes involucrados en la CH, la detecci&#243;n de mutaciones en pacientes es exitosa s&#243;lo en el 70% de los casos<sup>2,15</sup>. As&#237;, es posible que algunas mutaciones de <italic>splicing</italic> en intr&#243;n o ex&#243;n est&#233;n subestimadas y es por ello que creemos ser importante estudiar estas alteraciones y publicar los resultados.</p>
      <p>
        <bold>Variantes con frecuencia al&#233;lica &gt; 1% (polimorfismos)</bold>
      </p>
      <p>En este estudio encontramos 6 polimorfismos, 3 en la regi&#243;n intr&#243;nica y 3 dentro del ex&#243;n. Recientemente, se ha sugerido que las causas gen&#233;ticas de la susceptibilidad a las enfermedades complejas pueden estar m&#225;s all&#225; de mutaciones <italic>missense</italic> y <italic>nonsense</italic>, las cuales son com&#250;nmente estudiadas en disturbios gen&#233;ticos simples. Dentro de este especto, se sospecha que polimorfismos que alteran la expresi&#243;n g&#233;nica tengan un papel importante<sup>23</sup>.</p>
      <p>Un estudio evalu&#243; un polimorfismo frecuente (m&#225;s del 50%), caracterizado por una deleci&#243;n de 5pb en el intr&#243;n 3 del gen <italic>TNNT2</italic> en hipertrofia card&#237;aca y descubri&#243; que la frecuencia del alelo era significativamente m&#225;s alta en personas con hipertrofia ventricular izquierda que en la poblaci&#243;n normal<sup>24</sup>. El estudio tambi&#233;n sugiere que el genotipo en homozigosis para la deleci&#243;n puede estar asociado con mayor espesor de pared y aumento de la masa ventricular del VI en la poblaci&#243;n con hipertrofia. Con todo, s&#243;lo la presencia del alelo no parece suficiente para causar la acentuada hipertrofia card&#237;aca. Los resultados sugieren, por lo tanto, que el genotipo predispone a los individuos a hipertrofia card&#237;aca.</p>
      <p>Varios estudios han mostrados que los polimorfismos en regiones distantes del local de <italic>splicing</italic> pueden estar relacionados a enfermedades, afectando elementos regulatorios. Hoogendoorn et al.<sup>23</sup> estudiaron in vitro el efecto de los polimorfismos en promotores de <italic>splicing</italic> y descubrieron que una proporci&#243;n sorprendentemente alta de polimorfismos, aproximadamente 1/3 en su estudio, pod&#237;an alterar la expresi&#243;n del gen en el 50% de los casos o m&#225;s. La frecuencia al&#233;lica de los polimorfismos identificados en este estudio entre pacientes y controles no fue estad&#237;sticamente significativa. Ello sugiere que los polimorfismos no afectar el fenotipo. Adem&#225;s de ello, los datos cl&#237;nicos de los pacientes que ten&#237;a o no ten&#237;an polimorfismos eran similares.</p>
      <p>Nuestro conocimiento de los elementos regulatorios del genoma humano todav&#237;a es limitado y los polimorfismos funcionales de esos elementos no pueden ser distinguidos de forma clara de aquellos que no presentan efecto, solamente considerando su secuencia<sup>24</sup>. De esta forma, consideramos relevante el estudio y la publicaci&#243;n de los polimorfismos, aun cuando &#233;stos est&#233;n en regiones distantes de los locales de <italic>splicing</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Sensibilidad del m&#233;todo</bold>
      </p>
      <p>En este estudio, se identificaron mutaciones en 2 de 20 pacientes, el 10% de la muestra, por lo tanto. Ser&#237;a de esperar una proporci&#243;n m&#225;s alta, ya que los exones estudiados son responsables por aproximadamente el 31% de las mutaciones ya descritas. Varias posibilidades pueden sugerirse para explicar la sensibilidad debajo de lo esperado y entre ellas, tres merecen atenci&#243;n.</p>
      <p>Primeramente, el m&#233;todo en si no tiene una sensibilidad del 100% y &#233;sta disminuye mucho con el aumento del tama&#241;o del fragmento<sup>25</sup>. Estudios sugieren que para fragmentos menores que 200 pares de bases, m&#225;s del 90% de las variaciones de secuencias ser&#225;n detectados. Cuando el fragmento aumenta para 300-350 nucle&#243;ticos, m&#225;s del 80% de las mutaciones ser&#225;n detectadas. En nuestro estudio, s&#243;lo dos fragmentos ten&#237;an menos de 350 pb. La t&#233;cnica de SSCP fue capaz de detectar varias sustituciones, incluyendo los fragmentos mayores, pero la sensibilidad del test puede mejorarse utilizando fragmentos menores o variando otras condiciones tales como la concentraci&#243;n de bisacrilamida, glicerol etc.</p>
      <p>Segundo, debe considerarse el tama&#241;o de la muestra. En el caso de un proyecto piloto, con el uso de un m&#233;todo trabajoso de screening gen&#233;tico, involucrando varias etapas de laboratorio, el tama&#241;o de la muestra fue inicialmente considerado suficiente, dada la log&#237;stica disponible, pero &#233;ste genera un impacto cuando se eval&#250;a la sensibilidad del m&#233;todo.</p>
      <p>Una tercera posibilidad es el perfil de la poblaci&#243;n local. La mayor&#237;a de los estudios de genotipaje en pacientes con CH son del hemisferio Norte y las frecuencias de las mutaciones que causan la enfermedad en pa&#237;ses de Sudam&#233;rica, como Brasil, son todav&#237;a desconocidas y poco se sabe sobre su frecuencia en pa&#237;ses en desarrollo. Dado el mestizaje de la poblaci&#243;n brasile&#241;a, se espera alguna similitud con otras poblaciones mundiales, pero esto es especulaci&#243;n y es posible que la prevalencia de genes afectadas sea diferente de lo descrito para otras poblaciones. En 1999, un estudio en Sud&#225;frica mostr&#243; que las mutaciones descritas como predominantes en el mundo eran aparentemente raras en el pa&#237;s<sup>17</sup>. Un estudio de pacientes espa&#241;oles mostr&#243; que, en comparaci&#243;n con otras poblaciones, las mutaciones en los genes <italic>MYH7</italic> y <italic>TNNT2</italic> eran raras entre los pacientes estudiados<sup>26</sup> y se encontr&#243; una tasa muy baja de mutaciones en un estudio con pacientes en Finlandia<sup>27</sup>. Estos datos sugieren que cada regi&#243;n puede tener un perfil de mutaci&#243;n &#250;nico y ello puede tener efectos importantes en la implementaci&#243;n del <italic>screening</italic> poblacional.</p>
      <p>
        <bold>Conclusiones</bold>
      </p>
      <p>Considerando los objetivos del estudio, concluimos que el genotipaje de los pacientes con CH es factible en nuestro pa&#237;s. Con relaci&#243;n a las mutaciones, concluimos que es posible que la mutaci&#243;n p.E441K (p.Glu441Lys) en el ex&#243;n 16 del gen <italic>MYBPC3</italic> sea patog&#233;nica en su forma aislada, promoviendo un fenotipo menos grave que cuando se asocia con otra mutaci&#243;n, y que la mutaci&#243;n p.R92W (Arg92Trp) en el ex&#243;n 9 del gen <italic>TNNT2</italic> tiene un fenotipo que no es tan homog&#233;neo como fuera descrito anteriormente y que puede conducir a hipertrofia grave.</p>
      <p>Hasta donde sabes, &#233;sta es la primera vez que una mutaci&#243;n causadora de CH se describe en Brasil. Dependiendo del an&#225;lisis adicional, uno de los pacientes en esta muestra poblacional puede estar cargando una nueva mutaci&#243;n, cuando se la compara con los bancos de datos disponibles.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>A la Fundaci&#243;n de Apoyo a la Investigaci&#243;n de Esp&#237;rito Santo (FAPES, por su sigla en portugu&#233;s) y a la Secretar&#237;a de Estado de Salud de Esp&#237;rito Santo.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue parcialmente financiado por la Secretar&#237;a de Salud de Esp&#237;rito Santo y la Fundaci&#243;n de Apoyo a la Investigaci&#243;n de Esp&#237;rito Santo (FAPES).</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de la disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de J&#250;lia Daher Carneiro Marsiglia de la Universidad Federal de Esp&#237;rito Santo.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
