<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">LLc4d5QjZz5k5P9zqQddr9H</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00026</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001200026</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300626</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001200026</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Apresenta&#231;&#227;o at&#237;pica de divert&#237;culo de Kommerell</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barranhas</surname>
            <given-names>Adriana Dias</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Indiani</surname>
            <given-names>Jo&#227;o Mauricio Canavezi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Marchiori</surname>
            <given-names>Edson</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Santos</surname>
            <given-names>Alair Augusto S. M. D. dos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rochitte</surname>
            <given-names>Carlos Eduardo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nacif</surname>
            <given-names>Marcelo Souto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Rio de Janeiro</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff04">
        <institution content-type="orgname">IPGMCC</institution>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">FM </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">HC</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Niter&#243;i</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">RM Card&#237;aca </institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>e101</fpage>
      <lpage>e103</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>23</day>
          <month>01</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>15</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>15</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>Relata-se o caso de um paciente do sexo masculino, 65 anos, que, ap&#243;s queixas de desconforto retroesternal e radiografia de t&#243;rax com alargamento do mediastino, se submeteu a um estudo angiogr&#225;fico por resson&#226;ncia magn&#233;tica que detectou um arco a&#243;rtico direito com art&#233;ria subcl&#225;via esquerda aberrante e divert&#237;culo de Kommerell. Realizamos uma revis&#227;o da literatura para basear nossa conduta cl&#237;nica, j&#225; que o tratamento cir&#250;rgico &#233; complexo. O paciente apresentou melhora com o tratamento cl&#237;nico e, atualmente, segue em acompanhamento ambulatorial, sendo proposto controle ap&#243;s 3 meses ou em caso de piora cl&#237;nica.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Aorta tor&#225;cica</kwd>
        <kwd>art&#233;ria subcl&#225;via</kwd>
        <kwd>divert&#237;culo de Kommerell</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>05</day>
        <month>05</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Apresenta&#231;&#227;o at&#237;pica de divert&#237;culo de Kommerell</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Adriana Dias Barranhas<sup>I, III</sup>; Jo&#227;o Mauricio Canavezi Indiani<sup>I, III</sup>; Edson Marchiori<sup>II</sup>; Alair Augusto S. M. D. dos Santos<sup>I, III</sup>; Carlos Eduardo Rochitte<sup>III</sup>; Marcelo Souto Nacif<sup>I, II, III</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>RM Card&#237;aca do Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i (HCN), Niter&#243;i, RJ, Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Rio de Janeiro (UFRJ), Rio de Janeiro, Brasil </p>
    <p><sup>III</sup>InCor - HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP,Brasil </p>
    <p><sup>IV</sup>Curso de Especializa&#231;&#227;o em Radiologia do IPGMCC, Rio de Janeiro, RJ, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>Relata-se o caso de um paciente do sexo masculino, 65 anos, que, ap&#243;s queixas de desconforto retroesternal e radiografia de t&#243;rax com alargamento do mediastino, se submeteu a um estudo angiogr&#225;fico por resson&#226;ncia magn&#233;tica que detectou um arco a&#243;rtico direito com art&#233;ria subcl&#225;via esquerda aberrante e divert&#237;culo de Kommerell. Realizamos uma revis&#227;o da literatura para basear nossa conduta cl&#237;nica, j&#225; que o tratamento cir&#250;rgico &#233; complexo. O paciente apresentou melhora com o tratamento cl&#237;nico e, atualmente, segue em acompanhamento ambulatorial, sendo proposto controle ap&#243;s 3 meses ou em caso de piora cl&#237;nica.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Aorta tor&#225;cica, art&#233;ria subcl&#225;via / anormalidades, divert&#237;culo de Kommerell.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O diagn&#243;stico dos diversos tipos de divert&#237;culo do arco a&#243;rtico torna-se importante em face da dificuldade dediferenci&#225;-lo em rela&#231;&#227;o a aneurismas e outras massas mediastinais<sup>1</sup>. O grande foco do diagn&#243;stico cl&#237;nico e por imagem est&#225; centrado na redu&#231;&#227;o da mortalidade associada &#224; ruptura ou compress&#227;o das estruturas mediastinais.</p>
    <p>O divert&#237;culo de Kommerell &#233; uma condi&#231;&#227;o rara que ocorre mais comumente com arco a&#243;rtico &#224; esquerda (AAE) e origem an&#244;mala de art&#233;ria subcl&#225;via direita (ASD) (0,5%-2,0%), sendo menos comum ocorrer com arco a&#243;rtico &#224; direita (AAD) e origem an&#244;mala de art&#233;ria subcl&#225;via esquerda (ASE) (0,05%-0,1%)<sup>2,3</sup>. A causa da origem an&#244;mala da art&#233;ria subcl&#225;via pode ser a regress&#227;o anormal do quarto arco a&#243;rtico primitivo, durante o desenvolvimento embriol&#243;gico. O quarto arco a&#243;rtico esquerdo persiste como arco a&#243;rtico, ao passo que o quarto arco a&#243;rtico direito permanece como a ASD e art&#233;ria inominada<sup>3,4</sup>.</p>
    <p>Os exames de imagem - particularmente a angiografia por resson&#226;ncia magn&#233;tica (angio-RM) com a t&#233;cnica GE TOF 3D durante a administra&#231;&#227;o de gadol&#237;nio - e a possibilidade das reconstru&#231;&#245;es em m&#250;ltiplas proje&#231;&#245;es (MIP), desmpenham papel fundamental no diagn&#243;stico e na programa&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria, devido &#224; complexidade do tratamento cir&#250;rgico<sup>2,3,5,6</sup>.</p>
    <p>O objetivo deste trabalho &#233; relatar os aspectos da angiorresson&#226;ncia magn&#233;tica em um paciente com divert&#237;culo de Kommerell em arco a&#243;rtico &#224; direita, com art&#233;ria subcl&#225;via esquerda aberrante.</p>
    <p>
      <bold>Relato do caso</bold>
    </p>
    <p>Paciente do sexo masculino, de 65 anos, que referia ser despertado durante a noite por regurgita&#231;&#227;o (refluxo) com dor em queima&#231;&#227;o retroesternal. Realizou endoscopia e tratamento de &#250;lcera p&#233;ptica, mas os sintomas permaneciam os mesmos ap&#243;s o tratamento adequado. Na abordagem endosc&#243;pica identificou-se abaulamento extr&#237;nseco do es&#244;fago superior; para a avalia&#231;&#227;o de uma massa mediastinal foi indicada uma radiografia do t&#243;rax.</p>
    <p>Realizadoo exame, que evidenciou alargamento do mediastino de prov&#225;vel origem vascular, o paciente foi encaminhado ao servi&#231;o de diagn&#243;stico por imagem do Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i para realiza&#231;&#227;o de angio-RM (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figuras 1</xref> e <xref ref-type="fig" rid="f2">2</xref>).</p>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-e101-00026-gf01.jpg"/></fig>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-e101-00026-gf02.jpg"/></fig>
    <p>A angio-RM com a t&#233;cnica GE 3D com gadol&#237;nio pode identificar o arco a&#243;rtico &#224; direita com o colo do divert&#237;culo e a origem da art&#233;ria subcl&#225;via esquerda. Foi facilmente identificado que a traqueia e o es&#244;fago estavam em posi&#231;&#227;o anterior em rela&#231;&#227;o &#224;s estruturas vasculares.</p>
    <p>O estudo com reconstru&#231;&#245;es em 3D da aorta tor&#225;cica mostrou melhor o arco a&#243;rtico &#224; direita, bem como a art&#233;ria subcl&#225;via esquerda aberrante com origem no divert&#237;culo de Kommerell.</p>
    <p>O paciente apresentou melhoras cl&#237;nicas ap&#243;s o uso de medica&#231;&#227;o procin&#233;tica e inibidores da bomba de pr&#243;tons optando-se pelo acompanhamento cl&#237;nico e uma nova imagem ap&#243;s 3 meses ou em caso de piora cl&#237;nica.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Existem basicamente tr&#234;s tipos de divert&#237;culo de arco a&#243;rtico: o divert&#237;culo em arco a&#243;rtico &#224; esquerda com art&#233;ria subcl&#225;via direita aberrante; o divert&#237;culo em arco a&#243;rtico &#224; direita com art&#233;ria subcl&#225;via esquerda aberrante; e, finalmente, o divert&#237;culo a&#243;rtico na jun&#231;&#227;o aortoductal<sup>4,7-9</sup>.</p>
    <p>O primeiro tipo de divert&#237;culo foi descrito por Kommerell5, em 1936, quando publicou um caso de art&#233;ria subcl&#225;via direita aberrante, a mais comum das anomalias da art&#233;ria subcl&#225;via, que se origina na aorta tor&#225;cica com arco &#224; esquerda, associado a remanescente de aorta dorsal direita. O divert&#237;culo de Kommerell, corresponde &#224; dilata&#231;&#227;o c&#244;nica na origem do vaso aberrante e tamb&#233;m &#233; denominado de "divert&#237;culo lusoria", "divert&#237;culo remanescente" ou "raiz lusoria"<sup>5</sup>.</p>
    <p>O segundo tipo de divert&#237;culo &#233; descrito em arco a&#243;rtico dextroposto como uma altera&#231;&#227;o cong&#234;nita rara (presente em 0,05% a 0,1% das s&#233;ries radiol&#243;gicas<sup>6,7</sup> e 0,04% a 0,1% das s&#233;ries de necropsia<sup>7,9,10</sup>). Pode estar associado a art&#233;ria subcl&#225;via esquerda aberrante (ASEA)<sup>3,5</sup>, podendo esta &#250;ltima estar localizada atr&#225;s do es&#244;fago (80%), mais precisamente entre a traqueia e o es&#244;fago (15%) ou anteriormente &#224; traqu&#233;ia (5%)<sup>5,7,8</sup>. O arco a&#243;rtico localizado &#224; direita &#233; resultado de uma organog&#234;nese primitiva an&#244;mala. Normalmente, entre a quarta e quinta semanas de vida embrion&#225;ria, o sangue deixa o cora&#231;&#227;o por um &#250;nico vaso, o tronco arterioso, que se divide em dois ramos: aorta ventral direita e esquerda. Elas se comunicam com a art&#233;ria dorsal respectivamente atrav&#233;s de seis vasos branquiais, chamados arcos a&#243;rticos. Os tr&#234;s primeiros arcos, juntamente com suas conex&#245;es a&#243;rticas ventrais e dorsais, formam o sistema carot&#237;deo. Um segmento da aorta ventral, o quarto arco direito e uma por&#231;&#227;o da aorta dorsal direita d&#227;o origem &#224; art&#233;ria subcl&#225;via direita e ao tronco braquiocef&#225;lico (art&#233;ria inominada). O quarto arco esquerdo persiste e ser&#225; o arco a&#243;rtico adulto que se une &#224; s&#233;tima art&#233;ria intersegmentar dorsal para formar a art&#233;ria subcl&#225;via esquerda. Os quintos arcos s&#227;o reabsorvidos, ao passo que os sextos arcos formar&#227;o o tronco pulmonar e o tronco arteriosus. Se o quarto arco esquerdo desaparecer e o direito persistir, um arco a&#243;rtico direito se desenvolver&#225;. Geralmente, est&#225; associado &#224; involu&#231;&#227;o da aorta dorsal esquerda e persist&#234;ncia da direita, resultando numa aorta tor&#225;cica descendente localizada no hemit&#243;rax direito. Se a aorta dorsal direita desaparece, o arco a&#243;rtico dextroposto segue atr&#225;s do es&#244;fago para unir-se &#224; aorta dorsal esquerda, enquanto a aorta tor&#225;cica descendente se encontrar&#225; &#224; esquerda<sup>3,8</sup>. Se ambos os arcos persistirem, eles formar&#227;o um duplo arco a&#243;rtico ou um anel vascular que circunda a traqueia e es&#244;fago<sup>9,10</sup>.</p>
    <p>Entre as classifica&#231;&#245;es propostas com base na distribui&#231;&#227;o anat&#244;mica das estruturas envolvidas, a mais utilizada &#233; a de Edwards<sup>4,6</sup>. Foram descritos tr&#234;s tipos de arco a&#243;rtico &#224; direita<sup>1</sup>: tipo I, com os ramos das grandes art&#233;rias formando imagem em espelho; tipo II, com uma ASEA; e tipo III, com art&#233;ria subcl&#225;via esquerda isolada que se encontra em comunica&#231;&#227;o com tronco pulmonar atrav&#233;s do ductus arteriosus.</p>
    <p>No presente relato, a dextroposi&#231;&#227;o do arco a&#243;rtico est&#225; associada &#224; art&#233;ria subcl&#225;via esquerda aberrante (tipo II de Edward) que, por sua vez, em 5 a 10% dos casos est&#225; relacionada a cardiopatias cong&#234;nitas, incluindo tetralogia de Fallot, estenose pulmonar com defeito septal ventricular, atresia tric&#250;spide e ductus arteriosus<sup>2</sup>. O arco a&#243;rtico direito se apresenta, com frequencia, assintom&#225;tico. Em adultos, os sintomas podem advir tanto de doen&#231;a ateroescler&#243;tica dos vasos an&#244;malos, como de dissec&#231;&#227;o ou dilata&#231;&#227;o aneurism&#225;tica, com compress&#227;o das estruturas adjacentes, causando disfagia (disfagia lusoria), dispneia, estridor, respira&#231;&#227;o ruidosa, tosse, pneumonia de repeti&#231;&#227;o, enfisema obstrutivo ou dor tor&#225;cica<sup>2,3</sup>.</p>
    <p>O terceiro tipo &#233; o divert&#237;culo a&#243;rtico na jun&#231;&#227;o aortoductal<sup>7,9,10</sup>. Este divert&#237;culo mostra um abaulamento ao longo da por&#231;&#227;o interna do istmo a&#243;rtico distal a art&#233;ria subcl&#225;via esquerda. &#201; tamb&#233;m conhecido como "divert&#237;culo ductal", "abaulamento ductal" ou "divert&#237;culo a&#243;rtico"<sup>9</sup>. O termo "divert&#237;culo ductal" tamb&#233;m pode ser aplicado a um abaulamento da art&#233;ria pulmonar esquerda, que representa um remanescente do orif&#237;cio pulmonar do ducto arterioso<sup>6,10</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Considera&#231;&#245;es finais</bold>
    </p>
    <p>A angio-resson&#226;ncia magn&#233;tica pode ser utilizada como exame de imagem pr&#233;-operat&#243;ria, nos casos de planejamento cir&#250;rgico, ou quando s&#227;o necess&#225;rias imagens para acompanhamento ambulatorial.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold> Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p>Marcelo Souto Nacif </p>
        <p> Rua Tavares de Macedo 136 / 1503 Bl A - Icara&#237; </p>
        <p> 24220-211 - Niter&#243;i, RJ, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="msnacif@yahoo.com.br">msnacif@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 23/01/09; revisado recebido em 15/05/09; aceito em 15/05/09</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Salomonowitz    E, Edwards JE, Hunter DW, Castaneda-Zuniga WR, Lund G, Cragg AH, et al. The    three types of aortic diverticula. Am J Roentgenol. 1984; 142: 673-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The three types of aortic diverticula</article-title>
          <source>Am J Roentgenol</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>673</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>142</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Salomonowitz</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Edwards</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hunter</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castaneda-Zuniga</surname>
              <given-names>WR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lund</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cragg</surname>
              <given-names>AH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Ota T, Okada    K, Takanashi S, Yamamoto S, Okita Y. Surgical treatment for Kommerell's diverticulum.    J Thorac Cardiovasc Surg. 2006; 131 (3): 574-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Surgical treatment for Kommerell's diverticulum</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>574</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>131</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ota</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okada</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takanashi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yamamoto</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okita</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Faucz RA, Furlan    S, Barros AS, Bof AM, Lomonte ES, Leiro LC, et al. Arco a&#243;rtico direito    com art&#233;ria subcl&#225;via esquerda aberrante e divert&#237;culo    de Kommerell. Radiol bras. 2005; 38 (5): 381-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arco a&#243;rtico direito com art&#233;ria subcl&#225;via esquerda aberrante e divert&#237;culo de Kommerell</article-title>
          <source>Radiol bras</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>381</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Faucz</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Furlan</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barros</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bof</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lomonte</surname>
              <given-names>ES</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leiro</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Edwards JE.    Anomalies of the derivatives of the aortic arch system. Med Clin North Am. 1948;    32: 925-48.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anomalies of the derivatives of the aortic arch system</article-title>
          <source>Med Clin North Am</source>
          <date>
            <year>1948</year>
          </date>
          <fpage>925</fpage>
          <lpage>48.</lpage>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Edwards</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Kommerell B.    Verlagerung des oesophagus durcheine abnorm verlaufende arteria subclavia dextra    (Arteria Lusoria). Fortschr Geb Roentgenstr. 1936; 54: 590-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Verlagerung des oesophagus durcheine abnorm verlaufende arteria subclavia dextra (Arteria Lusoria)</article-title>
          <source>Fortschr Geb Roentgenstr</source>
          <date>
            <year>1936</year>
          </date>
          <fpage>590</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>54</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kommerell</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Hastreiter AR,    D'Cruz IA, Cantez T, Namin EP, Licata R. Right-sided aorta. Occurrence of right    aortic arch in various types of congenital heart disease. Br Heart J. 1966;    28: 722-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Right-sided aorta: Occurrence of right aortic arch in various types of congenital heart disease</article-title>
          <source>Br Heart J</source>
          <date>
            <year>1966</year>
          </date>
          <fpage>722</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hastreiter</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D'Cruz</surname>
              <given-names>IA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cantez</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Namin</surname>
              <given-names>EP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Licata</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Haughton VM,    Fellows KE, Rosenbaum AE. The cervical aortic arches. Radiology. 1975; 114:    675-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The cervical aortic arches</article-title>
          <source>Radiology</source>
          <date>
            <year>1975</year>
          </date>
          <fpage>675</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <volume>114</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Haughton</surname>
              <given-names>VM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fellows</surname>
              <given-names>KE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosenbaum</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Cin&#224;    CS, Althani H, Pasenau J, Abouzahr L. Kommerell's diverticulum and right-sided    aortic arch: a cohort study and review of the literature. J Vasc Surg. 2004;    39: 131-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Kommerell's diverticulum and right-sided aortic arch: a cohort study and review of the literature</article-title>
          <source>J Vasc Surg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>131</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cin&#224;</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Althani</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pasenau</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abouzahr</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Goodman PC,    Jeffrey RB, Minagi H, Federle MP, Thomas AN. Angiographic evaluation of the    ductus diverticulum. Cardiovasc Intervent Radiol. 1982: 5: 1-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Angiographic evaluation of the ductus diverticulum</article-title>
          <source>Cardiovasc Intervent Radiol</source>
          <date>
            <year>1982</year>
          </date>
          <fpage>5: 1</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goodman</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jeffrey</surname>
              <given-names>RB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Minagi</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Federle</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thomas</surname>
              <given-names>AN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Shuford WH,    Sybers RG, Gordon IJ, Baron MG, Carson GC. Circumflex retroesophageal right    aortic arch simulating mediastinal tumor or dissecting aneurysm. Am J Roentgenol.    1986; 146: 491-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Circumflex retroesophageal right aortic arch simulating mediastinal tumor or dissecting aneurysm</article-title>
          <source>Am J Roentgenol</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>491</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>146</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shuford</surname>
              <given-names>WH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sybers</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gordon</surname>
              <given-names>IJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baron</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carson</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Presentaci&#243;n at&#237;pica de divert&#237;culo de Kommerell</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Se relata el caso de un paciente del sexo masculino, 65 a&#241;os, que, tras quejas de incomodidad retroesternal y radiograf&#237;a de t&#243;rax con ensanchamiento del mediastino, se someti&#243; a un estudio angiogr&#225;fico por resonancia magn&#233;tica que detect&#243; un arco a&#243;rtico derecho con arteria subclavia izquierda aberrante y divert&#237;culo de Kommerell. Llevamos a cabo una revisi&#243;n de la literatura para fundamentar nuestra conducta cl&#237;nica, ya que el tratamiento quir&#250;rgico es complejo. El paciente present&#243; mejora con el tratamiento cl&#237;nico y, actualmente, contin&#250;a en seguimiento ambulatorio, y se propuso control tras 3 meses o en caso de empeoramiento cl&#237;nico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Aorta tor&#225;cica</kwd>
        <kwd>arteria subclavia</kwd>
        <kwd>divert&#237;culo de Kommerell</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Presentaci&#243;n at&#237;pica de divert&#237;culo de Kommerell</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Adriana Dias Barranhas<sup>I, III</sup>; Jo&#227;o Mauricio Canavezi Indiani<sup>I, III</sup>; Edson Marchiori<sup>II</sup>; Alair Augusto S. M. D. dos Santos<sup>I, III</sup>; Carlos Eduardo Rochitte<sup>III</sup>; Marcelo Souto Nacif<sup>I, II, III</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>RM Cardiaca del Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i (HCN), Niter&#243;i, RJ, Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidad Federal del R&#237;o de Janeiro (UFRI), R&#237;o de Janeiro, RJ, Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>InCor - HCFMUSP, S&#225;o Paulo, SP, Brasil</p>
      <p><sup>IV</sup>Curso de Especializaci&#243;n en Radiolog&#237;a del IPGMCC, R&#237;o de Janeiro, RJ, Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>Se relata el caso de un paciente del sexo masculino, 65 a&#241;os, que, tras quejas de incomodidad retroesternal y radiograf&#237;a de t&#243;rax con ensanchamiento del mediastino, se someti&#243; a un estudio angiogr&#225;fico por resonancia magn&#233;tica que detect&#243; un arco a&#243;rtico derecho con arteria subclavia izquierda aberrante y divert&#237;culo de Kommerell. Llevamos a cabo una revisi&#243;n de la literatura para fundamentar nuestra conducta cl&#237;nica, ya que el tratamiento quir&#250;rgico es complejo. El paciente present&#243; mejora con el tratamiento cl&#237;nico y, actualmente, contin&#250;a en seguimiento ambulatorio, y se propuso control tras 3 meses o en caso de empeoramiento cl&#237;nico.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Aorta tor&#225;cica, arteria subclavia / anormalidades, divert&#237;culo de Kommerell.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El diagn&#243;stico de los diversos tipos de divert&#237;culo del arco a&#243;rtico se convierte en algo importante ante la dificultad de diferenciarlo ante aneurismas y otras masas mediastinales<sup>1</sup>. El gran foco del diagn&#243;stico cl&#237;nico y por imagen est&#225; centrado en la reducci&#243;n de la mortalidad asociada a la ruptura o compresi&#243;n de las estructuras mediastinales.</p>
      <p>El divert&#237;culo de Kommerell es una condici&#243;n rara que ocurre m&#225;s habitualmente con arco a&#243;rtico a la izquierda (AAI) y origen an&#243;mala de arteria subclavia derecha (ASD) (0,5%-2,0%), y es menos com&#250;n que ocurra con el arco a&#243;rtico a la derecha (AAD) y origen an&#243;malo de arteria subclavia izquierda (ASE) (0,05%-0,1%)<sup>2,3</sup>. La causa del origen an&#243;malo de la arteria subclavia puede ser la regresi&#243;n anormal del cuarto arco a&#243;rtico primitivo, durante el desarrollo embriol&#243;gico. El cuarto arco a&#243;rtico izquierdo persiste como arco a&#243;rtico, al paso que el cuarto arco a&#243;rtico derecho permanece como la ASD y arteria innominada<sup>3,4</sup>.</p>
      <p>Los ex&#225;menes de imagen -particularmente la angiograf&#237;a por resonancia magn&#233;tica (angio-RM) con la t&#233;cnica GE TOF 3D durante la administraci&#243;n de gadolinio -y la posibilidad</p>
      <p>de las reconstrucciones en m&#250;ltiples proyecciones (MIP), desempe&#241;an rol fundamental en el diagn&#243;stico y en la programaci&#243;n preoperatoria, debido a la complejidad del tratamiento quir&#250;rgico<sup>2,3,5,6</sup>.</p>
      <p>El objetivo de este trabajo es relatar los aspectos de la angioresonancia magn&#233;tica en un paciente con divert&#237;culo de Kommerell en arco a&#243;rtico a la derecha, con arteria subclavia izquierda aberrante.</p>
      <p>
        <bold>Caso cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>Paciente del sexo masculino, de 65 a&#241;os, que refer&#237;a ser despertado por la noche por regurgitaci&#243;n (reflujo) con dolor en quemaz&#243;n retroesternal. Efectu&#243; endoscopia y tratamiento de &#250;lcera p&#233;ptica, pero los s&#237;ntomas permanec&#237;an los mismos tras los s&#237;ntomas adecuados. En el abordaje endosc&#243;pico se pudo identificar abombamiento extr&#237;nseco del es&#243;fago superior; para la evaluaci&#243;n de una masa mediastinal se indic&#243; una radiograf&#237;a del t&#243;rax.</p>
      <p>Al realizar el examen, que evidenci&#243; ensanchamiento del mediastino de probable origen vascular, se remiti&#243; al paciente al servicio de diagn&#243;stico por imagen del Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i para realizaci&#243;n de angio-RM (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figuras 1</xref> y <xref ref-type="fig" rid="f2-body2">2</xref>).</p>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-e101-00026-gf01-es.jpg"/></fig>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-e101-00026-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>La angio-RM con la t&#233;cnica GE 3D con gadolinio puede identificar el arco a&#243;rtico a la derecha con el cuello diverticular y la origen de la arteria subclavia izquierda. Se identific&#243; f&#225;cilmente que la traquea y el es&#243;fago estaban en posici&#243;n anterior con relaci&#243;n a las estructuras vasculares.</p>
      <p>El estudio con reconstrucciones en 3D de la aorta tor&#225;cica evidenci&#243; mejor el arco a&#243;rtico a la izquierda, as&#237; como la arteria subclavia derecha aberrante con origen en el divert&#237;culo de Kommerell.</p>
      <p>El paciente present&#243; mejoras cl&#237;nicas tras el uso de medicaci&#243;n procin&#233;tica e inhibidores de la bomba de protones, al optar por el seguimiento cl&#237;nico y una nueva imagen despu&#233;s de 3 meses o en caso de empeoramiento cl&#237;nico.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Hay b&#225;sicamente tres tipos de divert&#237;culo de arco a&#243;rtico: el divert&#237;culo en arco a&#243;rtico a la izquierda con arteria subclavia derecha aberrante; el divert&#237;culo en arco a&#243;rtico a la derecha con arteria subclavia izquierda aberrante; y, finalmente, el divert&#237;culo a&#243;rtico en la uni&#243;n a&#243;rtica ductal<sup>4,7-9</sup>.</p>
      <p>El primer tipo de divert&#237;culo fue descrito por Kommerell<sup>5</sup>, en el 1936, cuando public&#243; un caso de arteria subclavia derecha aberrante, la m&#225;s com&#250;n de las anomal&#237;as de la</p>
      <p>arteria subclavia, que se origina en la aorta tor&#225;cica con arco a la izquierda, asociado a remanente de aorta dorsal derecha. El divert&#237;culo de Kommerell, corresponde a la dilataci&#243;n cr&#243;nica en la origen del vaso aberrante y tambi&#233;n se denomina de "divert&#237;culo lusoria", "divert&#237;culo remanente" o "ra&#237;z lusoria"<sup>5</sup>.</p>
      <p>El segundo tipo de divert&#237;culo se describe en arco a&#243;rtico dextropuesto como una alteraci&#243;n cong&#233;nita rara (presente en el 0,05% al 0,1% de las series radiol&#243;gicas<sup>6,7</sup> y el 0,04% al 0,1% de las series de necropsia<sup>7,9,10</sup>). Puede estar asociado a la arteria subclavia izquierda aberrante (ASEA)<sup>3,5</sup>, pudiendo &#233;sta &#250;ltima estar ubicada atr&#225;s del es&#243;fago (80%), m&#225;s precisamente entre la traquea y el es&#243;fago (15%) o anteriormente a la traquea (5%)<sup>5,7,8</sup>. El arco a&#243;rtico ubicado a la derecha es resultado de una organog&#233;nesis primitiva an&#243;mala. Normalmente, entre la cuarta y quinta semanas de vida embrionaria, la sangre deja el coraz&#243;n por un &#250;nico vaso, el tronco arterioso, que se divide en dos ramas: aorta ventral y derecha e izquierda. Ellas se comunican con la arteria dorsal respectivamente a trav&#233;s de seis vasos branquiales, llamados arcos a&#243;rticos. Los tres primeros arcos, juntamente con sus conexiones a&#243;rticas centrales y dorsales, forman el sistema carot&#237;deo. Un segmento de la aorta ventral, el cuarto arco derecho y una porci&#243;n de la aorta dorsal derecha originan la arteria subclavia derecha y el tronco braquiocef&#225;lico (arteria innominada). El cuarto arco izquierdo persiste y ser&#225; el arco a&#243;rtico adulto que se une a la s&#233;ptima arteria intersegmentaria dorsal para formar la arteria subclavia izquierda. Los quintos arcos se absorben, al paso que los sextos arcos formar&#225;n el tronco pulmonar y el tronco arterioso. Si el cuarto arco izquierdo desaparecer y el derecho persistir, un arco a&#243;rtico derecho se desarrollar&#225;. Generalmente, est&#225; asociado a la involuci&#243;n de la aorta dorsal izquierda y persistencia de la derecha, resultando en una aorta tor&#225;cica descendente localizada en el hemit&#243;rax derecho. Si la aorta dorsal derecha desaparece, el arco a&#243;rtico dextroposto sigue tr&#225;s el es&#243;fago para unirse a la aorta dorsal izquierda, mientras la aorta tor&#225;cica descendente se encontrar&#225; a la derecha<sup>3,8</sup>. Si ambos los arcos persistir, ellos formar&#225;n un doble arco a&#243;rtico o un anillo vascular que circunda la traquea y es&#243;fago<sup>9,10</sup>.</p>
      <p>Entre las clasificaciones propuestas con base en la distribuci&#243;n anat&#243;mica de las estructuras implicadas, la m&#225;s utilizada es la de Edwards<sup>4,6</sup>. Se describieron tres tipos de arco a&#243;rtico a la derecha<sup>1</sup>: tipo I, con las ramas de las grandes arterias formando imagen en espejo; tipo II, con una ASEA; y tipo III, con arteria subclavia izquierda aislada que se encuentra en comunicaci&#243;n con tronco pulmonar a trav&#233;s del ductus arteriosus.</p>
      <p>En el presente relato, la dextroposici&#243;n del arco a&#243;rtico est&#225; asociada a la arteria subclavia izquierda aberrante (tipo II de Edward) que, a su vez, en el 5% al 10% de los casos est&#225; relacionada a cardiopat&#237;as cong&#233;nitas, incluyendo tetralog&#237;a de Fallot, estenosis pulmonar con defecto septal ventricular, atresia tric&#250;spides y ductus arteriosus<sup>2</sup>. El arco a&#243;rtico derecho se presenta, con frecuencia, asintom&#225;tico. En adultos, los s&#237;ntomas pueden advenir tanto de enfermedad ateroescler&#243;tica de los vasos an&#243;malos, como de disecci&#243;n o</p>
      <p>dilataci&#243;n aneurism&#225;tica, con compresi&#243;n de las estructuras adyacentes, causando disfagia (disfagia lusoria), disnea, estridor, respiraci&#243;n ruidosa, tos, neumon&#237;a de repetici&#243;n, enfisema obstructivo o dolor tor&#225;cica<sup>2,3</sup>.</p>
      <p>El tercer tipo es el divert&#237;culo a&#243;rtico en la uni&#243;n a&#243;tica ductal<sup>7,9,10</sup>. Este divert&#237;culo muestra un abombamiento a lo largo de la porci&#243;n interna del istmo a&#243;rtico distal la arteria subclavia izquierda. Se lo conoce tambi&#233;n como "divert&#237;culo ductal", "abombamiento ductal" o "divert&#237;culo a&#243;rtico"<sup>9</sup>. El t&#233;rmino "divert&#237;culo ductal" se puede aplicar asimismo</p>
      <p>a un abombamiento de la arteria pulmonar izquierda, que representa un remanente del orificio pulmonar del ducto arterioso<sup>6,10</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Consideraciones finales</bold>
      </p>
      <p>La angioresonancia magn&#233;tica se puede utilizar como examen de imagen preoperatoria, en los casos de planificaci&#243;n quir&#250;rgica, o cuando son necesarias im&#225;genes para seguimiento ambulatorio.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Atypical presentation of Kommerell's diverticulum</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>The authors report a case of a 65-year-old male patient who, after complaint about retrosternal discomfort and going through a thoracic radiography with mediastinal enlargement, was submitted to magnetic resonance angiography, which detected a right aortic arch with aberrant left subclavian artery and Kommerell diverticulum. A literature review was the basis for our clinical conduct, for the surgical treatment is complex. The patient presented improvement with clinical treatment and, currently, is under ambulatory follow-up care, with control proposed for three months later or in case of worsening.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Aorta</kwd>
        <kwd>thoracic</kwd>
        <kwd>subclavian artery</kwd>
        <kwd>Kommerell diverticulum</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Atypical presentation of Kommerell's diverticulum</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Adriana Dias Barranhas<sup>I, III</sup>; Jo&#227;o Mauricio Canavezi Indiani<sup>I, III</sup>; Edson Marchiori<sup>II</sup>; Alair Augusto S. M. D. dos Santos<sup>I, III</sup>; Carlos Eduardo Rochitte<sup>III</sup>; Marcelo Souto Nacif<sup>I, II, III</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>RM Card&#237;aca do Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i (HCN), Niter&#243;i, RJ</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Rio de Janeiro (UFRJ), Rio de Janeiro</p>
      <p><sup>III</sup>InCor - HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>IV</sup>Curso de Especializa&#231;&#227;o em Radiologia do IPGMCC, Rio de Janeiro, RJ, Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>The authors report a case of a 65-year-old male patient who, after complaint about retrosternal discomfort and going through a thoracic radiography with mediastinal enlargement, was submitted to magnetic resonance angiography, which detected a right aortic arch with aberrant left subclavian artery and Kommerell diverticulum. A literature review was the basis for our clinical conduct, for the surgical treatment is complex. The patient presented improvement with clinical treatment and, currently, is under ambulatory follow-up care, with control proposed for three months later or in case of worsening.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Aorta, thoracic; Subclavian Artery/abnormalities; Kommerell Diverticulum.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The diagnosis of the several types of aortic arch diverticulum is important due to the difficulty in differing it from aneurysms and other mediastinal masses<sup>1</sup>. Clinical and image diagnosis focuses on the reduction of mortality associated with rupture or compression of mediastinal structures.</p>
      <p>Kommerell diverticulum is a rare condition that occurs more frequently in the left aortic arch (LAA) and anomalous origin of the right subclavian artery (RSA) (0.5-2.0%), but not very common in the right aortic arch (RAA) and anomalous origin of left subclavian artery (LSA) (0.05-0.1%)<sup>2,3</sup>. The cause of anomalous origin of subclavian artery may be the abnormal regression of the fourth primitive aortic arch during embryonic development. The fourth left aortic arch persists as an aortic arch, while the fourth right aortic arch remains as a right subclavian artery and innominate artery<sup>3,4</sup>.</p>
      <p>Image exams, particularly magnetic resonance angiography (MRA) with 3D-GE TOF technique during administration of gadolinium - and the possibility of multiple-projection reconstructions (MPR) - play a fundamental role in the diagnosis and preoperative program due to the complexity of the surgical treatment<sup>2,3,5,6</sup>.</p>
      <p>The objective of this paper is to report the aspects of magnetic resonance angiography in a patient with Kommerell diverticulum in the right aortic arch, with aberrant left subclavian artery.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>Male, 65-year-old patient who referred having regurgitation (reflux) and retrosternal burning pain in the middle of the night. The patient was submitted to endoscopy and peptic ulcer treatment, but the symptoms lingered even after adequate treatment. In the endoscopic approach, an extrinsic steepening of the upper esophagus was identified and, thus, a thoracic radiography was indicated for the assessment of a mediastinal mass.</p>
      <p>After the exam, that showed mediastinal enlargement of apparent vascular origin, the patient was referred to the image diagnostic service of Hospital das Cl&#237;nicas de Niter&#243;i, Rio de Janeiro, Brazil, for magnetic resonance angiography procedure (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figures 1</xref> and <xref ref-type="fig" rid="f2-body3">2</xref>).</p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-e101-00026-gf01-en.jpg"/></fig>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-e101-00026-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>The 3D-GE TOF magnetic resonance angiography with gadolinium can identify the aortic arch at the right side with the diverticular colon and the origin of left subclavian artery. The trachea and the esophagus were in anterior position in relation to the vascular structures, as easily identified by the exam.</p>
      <p>The study with 3D reconstruction of the thoracic aorta showed a better aortic arch at the right side, as well as aberrant left subclavian artery with origin in the Kommerell diverticulum.</p>
      <p>The patient presented clinical improvements after taking prokinetics medication and proton pump inhibitors, as clinical follow-up and a new image exam was indicated for three months later or in case of clinical worsening.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>There are basically three types of aortic arch diverticulum: the diverticulum at left aortic arch with aberrant right subclavian artery; the diverticulum at right aortic arch with aberrant left subclavian artery; and, finally, the aortic diverticulum at aortic-ductal junction<sup>4,7-9</sup>.</p>
      <p>The first type of diverticulum was described by Kommerell<sup>5</sup>, in 1936, in a publication on a case of aberrant right subclavian artery, the most common anomaly of the subclavian artery, which originates in the thoracic aorta with arch at the left associated with right remnant dorsal aorta. The latter is similar to the diverticulum from which the correspondent subclavian artery originates. The Kommerell diverticulum, which corresponds to a conical dilatation in the origin of the aberrant vase, is also known as "lusoria diverticulum", "remnant diverticulum" or "lusoria root"<sup>5</sup>.</p>
      <p>The second diverticulum type is described in dextroposed aortic arch as a rare congenital alteration (present in 0.05 to 0.1% of radiologic series<sup>6,7</sup> and 0.04 to 0.1% of necropsy series<sup>7,9,10</sup>). It may be associated with the aberrant left subclavian artery<sup>3,5</sup>, which may be localized behind the esophagus (80%), precisely between the trachea and the esophagus (15%) or behind the trachea (5%)<sup>5,7,8</sup>. The right aortic arch results from an anomalous primitive organogenesis. In general, between the fourth and fifth weeks of embryonic life, the blood leaves the heart through a single vase, the arterial trunk, which is divided into two branches: right and left ventral aorta. They communicate with the dorsal artery, respectively, through six brachial vases, known as aortic arches. The first three arches, together with their ventral and dorsal aortic connections, form the carotid system. A segment of the ventral aorta, the fourth right arch and a portion of the right dorsal aorta originate the right subclavian artery and the brachiocephalic trunk (innominate artery). The fourth left arch persists and becomes the adult aortic arch that unites with the seventh dorsal intersegmental artery to form the left subclavian artery. The fifth arches are reabsorbed, while the sixth arches form the pulmonary and arterial trunks. If the fourth left arch disappears and the right arch persists, a right aortic arch will develop. Generally, it is associated with the left dorsal aorta involution and with the right dorsal aorta persistence, resulting in a descending thoracic aorta placed in the right hemithorax. If the right dorsal aorta disappears, the dextraposed aortic arch places behind the esophagus to unite to the left dorsal aorta, while the descending thoracic aorta will unite to the left one<sup>3,8</sup>. If both arches persist, they will form a double aortic arch or a vascular ring that encircles the trachea and the esophagus<sup>9,10</sup>.</p>
      <p>Among the proposed classifications based on anatomical distribution of the involved structures, the most widely used is Edwards classification<sup>4,6</sup>. Three types of right aortic arches have been described<sup>1</sup>: type I, when the big arteries branches form a mirror-image; type II, with artery segment enclosing area; and type III, when the isolated left subclavian artery communicates with the pulmonary area through the artery duct.</p>
      <p>In the present case report, the aortic arch dextropositon was associated with the aberrant left subclavian artery (Edwards' type II), which in 5 to 10% of the cases may be related to congenital cardiopathies, including Tetralogy of Fallot, pulmonary stenosis with ventricular septal defect, tricuspid atresia and ductus arteriosus<sup>2</sup>. The right aortic arch is frequently asymptomatic. In adults, symptoms may originate from atherosclerotic disease of anomalous vases, such as aneurysm dissection or dilatation with compression of adjacent structures, causing dysfagia (dysfagia lusoria), dyspnea, stridor, noisy breathing, cough, repetition pneumonia, obstructive emphysema or thoracic pain<sup>2,3</sup>.</p>
      <p>The third type is the aortic diverticulum in the aortic-ductal junction<sup>7,9,10</sup>. This diverticulum shows a steepening throughout the internal portion that comprises the distal aortic isthmus till the left subclavian artery. It is also known as "ductal diverticulum", "ductal steepening" or "aortic diverticulum"<sup>9</sup>. The term "ductal diverticulum" may also be applied to a steepening in the left pulmonary artery, which represents a remnant of the arterial duct pulmonary orifice<sup>6,10</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Final considerations</bold>
      </p>
      <p>Magnetic resonance angiography may be useful as a preoperative image exam in cases of surgical planning or when images are needed for ambulatory follow-up care.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
