<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">yLFXxvtBFGtzgcXcmqTzB7q</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00024</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001200024</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300624</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001200024</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Insufici&#234;ncia card&#237;aca refrat&#225;ria em um paciente portador de mioc&#225;rdio n&#227;o compactado</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Villacorta</surname>
            <given-names>Humberto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sampaio</surname>
            <given-names>Jacqueline Miranda</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Santos</surname>
            <given-names>Fernanda Beatriz Amador Dos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Carrera</surname>
            <given-names>Valdo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pereira</surname>
            <given-names>Carlos Cleverson</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mesquita</surname>
            <given-names>Evandro Tinoco</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Quinta D'Or</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal Fluminense</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>e93</fpage>
      <lpage>e96</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>24</day>
          <month>03</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>28</day>
          <month>11</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>06</day>
          <month>07</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A n&#227;o compacta&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio caracteriza-se por excessiva trabecula&#231;&#227;o e recessos dos ventr&#237;culos (usualmente o ventr&#237;culo esquerdo), devido &#224; interrup&#231;&#227;o do processo de compacta&#231;&#227;o das fibras mioc&#225;rdicas durante a fase embriog&#234;nica. Essa anormalidade cursa frequentemente com insufici&#234;ncia card&#237;aca, fen&#244;menos tromboemb&#243;licos e arritmias card&#237;acas, conferindo mau progn&#243;stico. Neste artigo descrevemos um caso de um rapaz de 26 anos com insufici&#234;ncia card&#237;aca refrat&#225;ria devido a n&#227;o compacta&#231;&#227;o isolada do mioc&#225;rdio ventricular esquerdo, que necessitou de transplante card&#237;aco.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Cardiomiopatias</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>transplante de cora&#231;&#227;o</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>05</day>
        <month>05</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Insufici&#234;ncia card&#237;aca refrat&#225;ria em um paciente portador de mioc&#225;rdio n&#227;o compactado</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Humberto Villacorta<sup>I, II</sup>; Jacqueline Miranda Sampaio<sup>I</sup>; Fernanda Beatriz Amador Dos Santos<sup>I</sup>; Valdo Carrera<sup>I</sup>; Carlos Cleverson Pereira<sup>I</sup>; Evandro Tinoco Mesquita<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital Quinta D'Or , Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade Federal Fluminense, Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>A n&#227;o compacta&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio caracteriza-se por excessiva trabecula&#231;&#227;o e recessos dos ventr&#237;culos (usualmente o ventr&#237;culo esquerdo), devido &#224; interrup&#231;&#227;o do processo de compacta&#231;&#227;o das fibras mioc&#225;rdicas durante a fase embriog&#234;nica. Essa anormalidade cursa frequentemente com insufici&#234;ncia card&#237;aca, fen&#244;menos tromboemb&#243;licos e arritmias card&#237;acas, conferindo mau progn&#243;stico. Neste artigo descrevemos um caso de um rapaz de 26 anos com insufici&#234;ncia card&#237;aca refrat&#225;ria devido a n&#227;o compacta&#231;&#227;o isolada do mioc&#225;rdio ventricular esquerdo, que necessitou de transplante card&#237;aco.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Cardiomiopatias, insufici&#234;ncia card&#237;aca, transplante de cora&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A n&#227;o compacta&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio ventricular (NCMV) caracteriza-se por excessiva trabecula&#231;&#227;o e recessos dos ventr&#237;culos (usualmente o ventr&#237;culo esquerdo), devido &#224; interrup&#231;&#227;o do processo de compacta&#231;&#227;o das fibras mioc&#225;rdicas durante a fase embriog&#234;nica<sup>1,2</sup>. Essa anormalidade estrutural cursa frequentemente com insufici&#234;ncia card&#237;aca, fen&#244;menos tromboemb&#243;licos e arritmias card&#237;acas, apresentando mau progn&#243;stico<sup>3</sup>. Em alguns casos os pacientes evoluem para insufici&#234;ncia card&#237;aca refrat&#225;ria, vindo a necessitar de transplante card&#237;aco.</p>
    <p>Ela foi inicialmente descrita associada a outras anomalias cong&#234;nitas do cora&#231;&#227;o<sup>4</sup> e tamb&#233;m associada a desordens neuromusculares<sup>5</sup>. Na d&#233;cada de 1990, foram descritos os primeiros casos de sua forma isolada<sup>6</sup>. Apesar de ser categorizada como uma cardiomiopatia n&#227;o classificada pela Organiza&#231;&#227;o Mundial de Sa&#250;de, em virtude de suas caracter&#237;sticas &#250;nicas, alguns autores a descrevem como uma cardiomiopatia distinta<sup>3,7</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Relato de Caso</bold>
    </p>
    <p>Paciente de 26 anos de idade, com hist&#243;ria de cardiomiopatia dilatada h&#225; oito anos. Nos dois &#250;ltimos meses apresentou piora dos sintomas, quando mudou de m&#233;dico assistente, ocasi&#227;o em que foi realizada a suspeita diagn&#243;stica de NCMV acometendo o ventr&#237;culo esquerdo, baseada em par&#226;metros ecocardiogr&#225;ficos. Nessa ocasi&#227;o, em janeiro de 2007, foi internado com quadro de dor e distens&#227;o abdominal, diarr&#233;ia e fadiga. Inicialmente foi admitido na cl&#237;nica m&#233;dica, para investiga&#231;&#227;o de quadro digestivo. Foi medicado com diur&#233;tico e vasodilatadores sem melhora. Foi encaminhado &#224; equipe de cardiologia 48h ap&#243;s a admiss&#227;o. Afastadas causas digestivas para os sintomas, foi diagnosticado como insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada, com sinais de baixo d&#233;bito card&#237;aco, sendo os sintomas digestivos atribu&#237;dos &#224; isquemia espl&#226;nica. Nesse momento, apresentava-se levemente dispneico, normocorado, com press&#227;o arterial de 100x50 mmHg e frequ&#234;ncia card&#237;aca de 110 bpm, estertores pulmonares em bases e saturando a 92% em ar ambiente e a 99% com m&#225;scara de oxig&#234;nio. A ausculta card&#237;aca mostrava presen&#231;a de terceira e quarta bulhas e sopro sist&#243;lico em foco mitral com intensidade de ++++/6+.</p>
    <p>O eletrocardiograma mostrava ritmo sinusal e sobrecarga de c&#226;maras esquerdas. Os exames laboratoriais mostravam hemoglobia 13 g/dL, leuc&#243;citos 6600 (3 bast&#245;es), ur&#233;ia 34 g/dL, creatinina 1,4 g/dL, s&#243;dio s&#233;rico 137 mEq/L, pot&#225;ssio s&#233;rico 5,1 mEq/L e tempo de atividade de protrombina de 62%. As provas de fun&#231;&#227;o hep&#225;tica e pancre&#225;tica eram normais. A radiografia de t&#243;rax mostrava grande aumento de &#225;rea card&#237;aca, com pouca congest&#227;o pulmonar (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1</xref>). Foi submetido &#224; realiza&#231;&#227;o de ecocardiograma bidimensional que mostrou grande aumento de ventr&#237;culo esquerdo (VE), com di&#226;metro diast&#243;lico final de 8,2 cm e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de 20%. Al&#233;m disso, havia crit&#233;rios ecocardiogr&#225;ficos para o diagn&#243;stico de NCMV acometendo VE, com extensa trabecula&#231;&#227;o nessa c&#226;mara (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2</xref>). Os crit&#233;rios usados para o diagn&#243;stico de n&#227;o compacta&#231;&#227;o foram os cl&#225;ssicos descritos na literatura<sup>2,6</sup>, a saber: a) numerosas e proeminentes trabecula&#231;&#245;es e profundos recessos intertrabeculares na parede ventricular; b) comunica&#231;&#227;o dos recessos intertrabeculares com a cavidade ventricular, atrav&#233;s da demonstra&#231;&#227;o de fluxo nesses recessos; e C) rela&#231;&#227;o mioc&#225;rdio n&#227;o compactado/mioc&#225;rdio compactado &gt;2, medido em teless&#237;stole. Todos esses crit&#233;rios estavam presentes em nosso paciente. O ventr&#237;culo direito era preservado.</p>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-gf01.jpg"/></fig>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-gf02.jpg"/></fig>
    <p>O paciente foi submetido &#224; avalia&#231;&#227;o n&#227;o invasiva de par&#226;metros hemodin&#226;micos atrav&#233;s da bioimped&#226;ncia el&#233;trica, que mostrou &#237;ndice card&#237;aco reduzido (1,4 L/ min/m<sup>2</sup>) e resist&#234;ncia arterial perif&#233;rica aumentada (3542 dinas.seg.cm<sup>-5</sup>/m<sup>2</sup>) e conte&#250;do de fluido tor&#225;cico normal (<xref ref-type="fig" rid="f3">Figura 3A</xref>). Foi suspenso o diur&#233;tico nesse momento e iniciado levosimendana na dose inicial de 0,05 &#956;/Kg/min, aumentada at&#233; 1 &#956;/Kg/min. Ap&#243;s 24h de infus&#227;o da droga, houve melhora do quadro cl&#237;nico. Os par&#226;metros hemodin&#226;micos mostravam melhora do &#237;ndice card&#237;aco, subindo para 3 L/min/m<sup>2</sup>, e da resist&#234;ncia arterial perif&#233;rica, que caiu para 2211 dinas.seg. cm<sup>-5</sup>/m<sup>2</sup> (<xref ref-type="fig" rid="f3">Figura 3B</xref>). O paciente foi submetido nesse momento &#224; realiza&#231;&#227;o de resson&#226;ncia magn&#233;tica do cora&#231;&#227;o, que confirmou o diagn&#243;stico de mioc&#225;rdio n&#227;o compactado do VE. Os crit&#233;rios usados para o diagn&#243;stico pela resson&#226;ncia foram os mesmo empregados pela ecocardiografia. Holter mostrou 353 extrass&#237;stoles ventriculares isoladas e polim&#243;rficas, 18 acopladas e 13 epis&#243;dios de taquicardia ventricular n&#227;o sustentada. O paciente foi submetido a implante de cardiodesfibrilador implant&#225;vel, pelo elevado risco de morte s&#250;bita. Recebeu alta hospitalar, sendo colocado em lista de transplante card&#237;aco.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Tr&#234;s dias ap&#243;s a alta, foi novamente hospitalizado com o mesmo quadro, deteriorando rapidamente, necessitando de inotr&#243;picos. Nova avalia&#231;&#227;o por bioimped&#226;ncia transtor&#225;cica mostrava retorno do &#237;ndice card&#237;aco para 1,4 L/min/m<sup>2</sup>. N&#227;o houve possibilidade de alta hospitalar e durante esse per&#237;odo, o paciente ficou dependente de aminas vasoativas, alternando infus&#245;es de levosimendana e de dobutamina. Finalmente, um m&#234;s depois, o paciente foi submetido a transplante card&#237;aco. O cora&#231;&#227;o explantado do paciente apresentava extensa trabecula&#231;&#227;o do VE, confirmando o diagn&#243;stico de n&#227;o compacta&#231;&#227;o, como mostrado na <xref ref-type="fig" rid="f4">Figura 4</xref>. Atualmente encontra-se bem, em classe funcional I da NYHA, com 21 meses de seguimento. Como existe car&#225;ter familiar nessa doen&#231;a, foi realizada pesquisa dos membros da fam&#237;lia atrav&#233;s de resson&#226;ncia magn&#233;tica, encontrando-se a doen&#231;a na m&#227;e e em um irm&#227;o mais novo, sendo ambos assintom&#225;ticos.</p>
    <fig id="f4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-gf04.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Apresentamos um caso de NCMV em paciente jovem, com IC refrat&#225;ria. Em nosso meio, h&#225; relatos pr&#233;vios da doen&#231;a, mas a apresenta&#231;&#227;o nesses casos foi sob a forma de arritmias ventriculares e n&#227;o de IC<sup>8,9</sup>. Este caso &#233; peculiar por descrever um caso de IC refrat&#225;ria, que por ter sido submetido a transplante card&#237;aco, nos permitiu a observa&#231;&#227;o direta dos achados t&#237;picos da doen&#231;a no cora&#231;&#227;o explantado.</p>
    <p>A NCMV &#233; uma entidade relativamente rara, que acomete principalmente o sexo masculino, representando de 56% a 82% dos casos nas quatro maiores s&#233;ries<sup>1</sup>. A s&#233;rie inicial da descri&#231;&#227;o da forma isolada da doen&#231;a era composta principalmente de jovens (idade entre 11 meses e 22 anos)<sup>6</sup>, mas posteriormente a doen&#231;a foi descrita tamb&#233;m em adultos, incluindo idosos<sup>1</sup>. Sua preval&#234;ncia em pacientes encaminhados &#224; ecocardiografia, para investiga&#231;&#227;o de IC, foi estimada em 0,014%<sup>3</sup>. A preval&#234;ncia na popula&#231;&#227;o geral, no entanto, n&#227;o est&#225; estabelecida e pode ser maior que o estimado, devido ao n&#227;o reconhecimento da doen&#231;a. Em um estudo recente, Kohli e cols.<sup>10,</sup> examinando 200 pacientes encaminhados para investiga&#231;&#227;o de IC, utilizando os crit&#233;rios ecocardiogr&#225;ficos atuais, encontraram que quase um quarto dos indiv&#237;duos preenchia crit&#233;rios para o diagn&#243;stico de mioc&#225;rdio n&#227;o compactado<sup>10,11</sup>.</p>
    <p>A NCMV pode ser encontrada em indiv&#237;duos assintom&#225;ticos ou ter apresenta&#231;&#227;o como IC, fen&#244;menos tromboemb&#243;licos ou arritmias card&#237;acas. A IC pode manifestar-se desde disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica assintom&#225;tica de VE at&#233; casos de IC grave, como em nosso paciente. Em uma das maiores s&#233;ries de NCMV isolada, dois ter&#231;os dos pacientes apresentavam IC sintom&#225;tica<sup>3</sup>. Na s&#233;rie de Chin e cols.<sup>6</sup>, 63% dos pacientes apresentavam fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de VE reduzida. Hipoperfus&#227;o subendoc&#225;rdica a altera&#231;&#245;es da microcircula&#231;&#227;o podem estar envolvidas na g&#234;nese da disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica e arritmog&#234;nese<sup>6</sup>. Disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica tamb&#233;m pode ser encontrada e resulta do relaxamento anormal ou da restri&#231;&#227;o ao enchimento em virtude das numerosas trabecula&#231;&#245;es<sup>1</sup>.</p>
    <p>Arritmias card&#237;acas s&#227;o achados frequentes, destacando-se taquiarritmias ventriculares, encontradas em cerca de 47% dos casos, e fibrila&#231;&#227;o atrial, descrita em mais de 25% dos pacientes<sup>1,3</sup>. A morte s&#250;bita foi respons&#225;vel por cerca de metade dos &#243;bitos nas maiores s&#233;ries de NCMV isolada<sup>1,3,6</sup>.</p>
    <p>O diagn&#243;stico da NCMV pode ser feito pela ecocardiografia na maioria das vezes, havendo crit&#233;rios pr&#233;-definidos<sup>2,6</sup>. Nos casos duvidosos a resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca &#233; ferramenta de extrema valia. Apesar de nas formas t&#237;picas o diagn&#243;stico ser relativamente f&#225;cil, nas formas mais sutis deve-se fazer o diagn&#243;stico diferencial com outras doen&#231;as, entre as quais cardiomiopatia hipertr&#243;fica apical, cardiomiopatia dilatada, displasia arritmog&#234;nica de ventr&#237;culo direito, fibroelastose endoc&#225;rdica, hipertrabecula&#231;&#227;o mioc&#225;rdica normal e trombos apicais de VE.</p>
    <p>&#201; importante ralatar que a doen&#231;a apresenta um car&#225;ter gen&#233;tico. Foram descritas muta&#231;&#245;es da cadeia pesada da miosina, actina e troponina T em portadoeres de NCMV<sup>12</sup>. Desta forma, como demonstrado em nosso caso, familiares do paciente podem apresentar formas assintom&#225;ticas da doen&#231;a e devem ser rastreados.</p>
    <p>Em conclus&#227;o, apresentamos um caso de NCMV em um jovem que evoluiu com insufici&#234;ncia card&#237;aca refrat&#225;ria, sendo submetido a transplante card&#237;aco, tendo boa evolu&#231;&#227;o at&#233; o momento, com 21 meses de seguimento.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Agradecemos a Ana Karla Palis, Cl&#233;rio Azevedo, Marcelo Hadlich, Pl&#237;nio Resende e Walter Omena pela participa&#231;&#227;o na condu&#231;&#227;o do caso.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Humberto Villacorta </p>
        <p>Hospital Quinta D'Or - Rua Almirante Baltazar 435 - 7&#176; andar </p>
        <p> CEP 20941-150 - Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
        <p> Email: </p>
        <p>
          <email xlink:href="hvillacorta@quintador.com.br">hvillacorta@quintador.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 28/11/08; revisado recebido em 24/03/09; aceito em 06/07/09</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1.&#160; Engberding    R, Yelbuz TM, Breithardt G. Isolated noncompaction of the left ventricular myocardium:    a review of the literature two decades after the initial case description. Clin    Res Cardiol. 2007; 96: 481-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Isolated noncompaction of the left ventricular myocardium: a review of the literature two decades after the initial case description</article-title>
          <source>Clin Res Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>481</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Engberding</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yelbuz</surname>
              <given-names>TM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Breithardt</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2.&#160; S&#225;    MI, Reis H, Cabral S, Fernandes P Oliveira F, Torres S, et al. N&#227;o compacta&#231;&#227;o    do mioc&#225;rdio ventricular. Rev Port Cardiol. 2006; 25: 835-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>N&#227;o compacta&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio ventricular</article-title>
          <source>Rev Port Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>835</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>S&#225;</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reis</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cabral</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernandes P Oliveira</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Torres</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3.&#160; Oechslin    EN, Jattenhofer Jost CH, Rojas JR, Kaufmann PA, Jenni R. Long-term follow-up    of 34 adults with isolated left ventricular noncompaction: a distinct cardiomyopathy    with poor prognosis. J Am Coll Cardiol. 2000; 36: 493-500.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Long-term follow-up of 34 adults with isolated left ventricular noncompaction: a distinct cardiomyopathy with poor prognosis</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>493</fpage>
          <lpage>500</lpage>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oechslin</surname>
              <given-names>EN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jattenhofer Jost</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rojas</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaufmann</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jenni</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4.&#160; Dusek    J, Ostadal B, Duskova M. Postnatal persistence of spongy myocardium with embrionic    blood supply. Arch Pathol. 1975; 99: 312-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Postnatal persistence of spongy myocardium with embrionic blood supply</article-title>
          <source>Arch Pathol</source>
          <date>
            <year>1975</year>
          </date>
          <fpage>312</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>99</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dusek</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ostadal</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duskova</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5.&#160; Stollberg    C, Finsterer J, Blazek G. Left ventricular hypertrabeculation/ noncompaction    and association with additional cardiac abnormalities and neuromuscular disorders.    Am J Cardiol. 2002; 90: 899-902.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular hypertrabeculation/ noncompaction and association with additional cardiac abnormalities and neuromuscular disorders</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>899</fpage>
          <lpage>902</lpage>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stollberg</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Finsterer</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blazek</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6.&#160; Chin TK,    Perloff JK, Williams RG, Jue K, Mohrmann R. Isolated noncompaction of the left    ventricular myocardium: a study of eight cases. Circulation. 1990; 82: 507-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Isolated noncompaction of the left ventricular myocardium: a study of eight cases</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>507</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chin</surname>
              <given-names>TK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perloff</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Williams</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jue</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mohrmann</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7.&#160; Conraads    V, Paelinck B, Vorlat A, Goethals M, Jacobs W, Vrints C. Isolated non-compaction    of the left ventricle: a rare indication for transplantation. J Heart Lung Transplant.    2001; 20 (8): 904-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Isolated non-compaction of the left ventricle: a rare indication for transplantation</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>904</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Conraads</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paelinck</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vorlat</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goethals</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacobs</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vrints</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8.&#160; Elias    J, Valad&#227;o W, Kuniyoshi R, Queiroz A, Peixoto CA. Isolated noncompaction    of the myocardium. Arq Bras Cardiol. 2000; 74: 253-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Isolated noncompaction of the myocardium</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>253</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>74</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Elias</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Valad&#227;o</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuniyoshi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Queiroz</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peixoto</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9.&#160; de Oliveira    DC, Malta MM, Pinheiro JA, Piegas LS. Isolated noncompaction of the myocardium.    Arq Bras Cardiol. 2007; 88 (2): e36-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Isolated noncompaction of the myocardium</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e36</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>de Oliveira</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Malta</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pinheiro</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Piegas</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10.&#160; Kohli    SK, Pantazis AA, Shah JS, Adeyemi B, Jackson G, McKenna WJ, et al. Diagnosis    of left-ventricular non-compaction in patients with left-ventricular systolic    dysfunction: time for reappraisel of diagnostic criteria? Eur Heart J. 2008;    29: 89-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diagnosis of left-ventricular non-compaction in patients with left-ventricular systolic dysfunction: time for reappraisel of diagnostic criteria?</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>89</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kohli</surname>
              <given-names>SK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pantazis</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shah</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adeyemi</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jackson</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenna</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11.&#160; Anderson    RH. Ventricular non-compaction: a frequently ignored finding? Eur Heart J. 2008;    29: 10-1.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ventricular non-compaction: a frequently ignored finding?</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>10</fpage>
          <lpage>1</lpage>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12.&#160; Klaassen    S, Probst S, Oechslin E, Gerull B, Krings G, Schuler P et al. Mutations in sarcomere    protein genes in left ventricular noncompaction. Circulation. 2008; 117: 2893-901.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mutations in sarcomere protein genes in left ventricular noncompaction</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>2893</fpage>
          <lpage>901</lpage>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Klaassen</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Probst</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oechslin</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gerull</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krings</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schuler</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Refractory heart failure in a patient with non-compacted myocardium</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>The non-compacted myocardium is characterized by excessive trabeculation and ventricular recesses (usually of the left ventricle) due to the interruption of the myocardial fiber compaction during embryogenesis. This abnormality usually courses with heart failure, thromboembolic phenomena and cardiac arrhythmia, predicting a bad prognosis. We report the case of a 26-year-old male individual with refractory heart failure due to isolated left ventricular non-compacted myocardium that needed a heart transplant.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart failure</kwd>
        <kwd>cardiomyopathies</kwd>
        <kwd>heart transplantation</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Refractory heart failure in a patient with non-compacted myocardium</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Humberto Villacorta<sup>I, II</sup>; Jacqueline Miranda Sampaio<sup>I</sup>; Fernanda Beatriz Amador Dos Santos<sup>I</sup>; Valdo Carrera<sup>I</sup>; Carlos Cleverson Pereira<sup>I</sup>; Evandro Tinoco Mesquita<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Quinta D'Or</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal Fluminense, Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>The non-compacted myocardium is characterized by excessive trabeculation and ventricular recesses (usually of the left ventricle) due to the interruption of the myocardial fiber compaction during embryogenesis. This abnormality usually courses with heart failure, thromboembolic phenomena and cardiac arrhythmia, predicting a bad prognosis. We report the case of a 26-year-old male individual with refractory heart failure due to isolated left ventricular non-compacted myocardium that needed a heart transplant.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Heart failure; cardiomyopathies; heart transplantation.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The ventricular myocardium non-compaction (VMNC) is characterized by excessive trabeculation and recesses of the ventricles (usually the left ventricle), due to the interruption of the process of myocardial fiber compaction during embryogenesis<sup>1,2</sup>. This structural abnormality frequently courses with heart failure, thromboembolic phenomena and cardiac arrhythmia, presenting a poor prognosis<sup>3</sup>. In some cases, the patients develop refractory heart failure and need a heart transplant.</p>
      <p>The VMNC was initially described associated with other congenital heart anomalies<sup>4</sup> and also associated with neuromuscular disorders<sup>5</sup>. In the 1990s, the first cases of its isolated form were described<sup>6</sup>. Although it is categorized as a cardiomyopathy that is not classified by the World Health Organization due to its unique characteristics, some authors describe it as a distinct cardiomyopathy<sup>3,7</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>A 26-year-old patient, with a history of dilated cardiomyopathy for 8 years, presented symptom worsening in the last few months, when a new assistant physician was assigned to him. At that time, the suspected diagnosis of VMNC affecting the left ventricle was attained, based on echocardiographic parameters. In January, 2007, the patient was admitted at the hospital with pain and abdominal distension, diarrhea and fatigue. He was initially admitted at the Internal Medicine Clinic, for assessment of the digestive symptoms. He received diuretics and vasodilators with no symptom improvement. He was referred to the Cardiology Service 48 hours after admission. After the digestive causes had been ruled out, he was diagnosed with decompensated heart failure, with signs of low cardiac output and the digestive symptoms were attributed to splenic ischemia.</p>
      <p>At this point, the patient was slight dyspneic, had normal skin color, blood pressure (BP) of 100x50 mmHg and heart rate (HR) of 110 bpm, presented pulmonary rales at the base and oxygen saturation of 92% in ambient air and 99% with oxygen mask. The cardiac auscultation showed the presence of third and fourth heart sounds and systolic murmur in mitral focus with an intensity of ++++/6+.</p>
      <p>The electrocardiogram showed sinus rhythm and left chamber overload. The laboratory assessment showed hemoglobin = 13 g/dL, leucocytes = 6600 (3 rods), urea = 34 g/dL, creatinine = 1.4 g/dL, serum sodium = 137 mEq/L, serum potassium = 5.1 mEq/L and prothrombin activity time = 62%. Liver and pancreatic function tests were normal. The chest x-ray showed a large increase in the cardiac area, with little pulmonary congestion (<xref ref-type="fig" rid="en_24f1-body2">Figure 1</xref>). He was submitted to a bi-dimensional echocardiogram, which showed a marked left ventricle (LV) enlargement, with an end-diastolic diameter of 8.2 cm and EF of 20%. Moreover, there were echocardiographic criteria for the diagnosis of VMNC affecting the LV, with extensive trabeculation of this chamber (<xref ref-type="fig" rid="en_24f2-body2">Figure 2</xref>). The criteria used for the diagnosis on non-compaction were the classic ones described in the literature<sup>2,6</sup>, i.e.: a) numerous and prominent trabeculations and deep intertrabecular recesses in the ventricular wall; b) communication of the intertrabecular recesses with the ventricular cavity, through the demonstration of flow in these recesses; and c) non-compacted/compacted myocardium ratio &gt; 2, measured in telesystole. All these criteria were found in our patient. The right ventricle was preserved.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_24f1-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_24f2-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The patient was submitted to non-invasive assessment of hemodynamic parameters through electrical bioimpedance, which showed a decreased cardiac index (1.4 L/min/m<sup>2</sup>) and increased peripheral artery resistance (3542 dinas.sec.cm<sup>-5</sup>/m<sup>2</sup>) and normal chest fluid content (<xref ref-type="fig" rid="f3-body2">Figure 3A</xref>). The diuretic was withdrawn at this moment and the patient started to receive levosimendan, at an initial dose of 0.05 &#181;/Kg/min, increased up to 1 &#181;/Kg/min. After 24 hours of drug infusion, the clinical picture improved. The hemodynamic parameters showed improvement in the cardiac index (CI), which increased to 3 L/min/m<sup>2</sup>, and the peripheral artery resistance, which decreased to 2211 dinas.sec.cm<sup>-5</sup>/m<sup>2</sup> (<xref ref-type="fig" rid="f3b-body2">Figure 3B</xref>). The patient was then submitted to a heart MRI, which confirmed the diagnosis of LV myocardium non-compaction. The criteria used for the diagnosis through the MRI were the same employed for the echocardiography. Holter showed 353 ventricular extrasystoles, isolated and polymorphic, 18 coupled ones and 13 episodes of nonsustained ventricular tachycardia.</p>
      <fig id="f3-body2"/>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-e01-en.jpg"/></p>
      <p>
        <fig id="f3b-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The patient was submitted to an implantable cardiac defibrillator implant, due to the high risk of sudden death. He was discharged and put in a waiting list for heart transplant.</p>
      <p>Three days after the discharge he was hospitalized again with the same picture and his condition deteriorated rapidly, thus necessitating the use of inotropic drugs. A new assessment by transthoracic bioimpedance showed a return of the CI to 1.4 L/min/m<sup>2</sup>. There was no possibility of hospital discharge and during this period, the patient was dependent on vasoactive amines, alternating infusions of levosimendan and dobutamine. Finally, a month later, the patient was submitted to a heart transplant. The patient's explanted heart presented extensive trabeculation of the LV, confirming the diagnosis of LV myocardium non-compaction, as shown in <xref ref-type="fig" rid="f4-body2">Figure 4</xref>. He is currently well, presents NYHA Functional Class I, after 21 months of follow-up. As the disease has a genetic trait, a screening of the family members was carried out through MRI and the mother and a younger sibling showed to have the disease, with both being asymptomatic.</p>
      <fig id="f4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>We present a case of VMNC in a young patient, with refractory HF. In our country, there have been previous reports of the disease, but the presentation in these cases was as ventricular arrhythmias and not HF<sup>8,9</sup>. This case is special as it describes a case of refractory HF, which, due to the fact that the patient was submitted to a heart transplant, allowed us to directly observe the typical findings of the disease in the explanted heart.</p>
      <p>VMNC is a relatively rare entity, which affects mainly the male sex, representing 56% to 82% of the cases in the four major series<sup>1</sup>. The initial series of the description of the isolated form of the disease consisted mainly of young individuals (aged between 11 months and 22 years)<sup>6</sup>, but later, the disease was also described in adults, including elderly individuals<sup>1</sup>. Its prevalence, in patients referred to echocardiography for HF investigation, has been estimated at 0.014%<sup>3</sup>. The prevalence in the general population, however, has not been established and can be higher than the estimated one, due to missed diagnoses.</p>
      <p>Ina recent study, Kohli et al<sup>10</sup>, assessing 200 patients referred to HF investigation, using the current echocardiographic criteria, found that almost one fourth of the individuals met the criteria for the diagnosis of myocardium non-compaction<sup>10,11</sup>.</p>
      <p>The VMNC can be found in asymptomatic individuals or can present as HF, thromboembolic phenomena or cardiac arrhythmias. The HF can manifest from asymptomatic LV systolic dysfunction to cases of severe HF, as presented by our patient. In one of the largest isolated series, 2/3 of the patients presented symptomatic HF<sup>3</sup>. In the series by Chin et al<sup>6</sup>, 63% of the patients presented decreased LVEF. Subendocardial hypoperfusion to alterations in microcirculation can be involved in the genesis of systolic dysfunction and arrhythmogenesis<sup>6</sup>. Diastolic dysfunction can also be found and results from the abnormal relaxation or restricted filling due to the numerous trabeculations<sup>1</sup>.</p>
      <p>Cardiac arrhythmias are frequent findings, with ventricular tachyarrhythmias being particularly common, observed in around 47% of the cases and atrial fibrillation, described in more than 25% of the patients<sup>1,3</sup>. Sudden death was responsible for around 50% of the deaths in the largest series of isolated VMNC<sup>1,3,6</sup>.</p>
      <p>The diagnosis of VMNC can be attained by echocardiography in most cases, according to pre-defined criteria<sup>2,6</sup>. In inconclusive cases, the heart MRI is an extremely valuable tool. Although the diagnosis is relatively easy in the typical forms, the more subtle forms require a differential diagnosis with other diseases, such as apical hypertrophic cardiomyopathy, dilated cardiomyopathy, right ventricular arrhythmogenic dysplasia, endocardial fibroelastosis, normal myocardial hypertrabeculation and LV apical thrombus.</p>
      <p>It is worth mentioning that the disease presents a genetic trait. Mutations have been described in the heavy chain of myosin, actin and troponin T in individuals with VMNC<sup>12</sup>. Therefore, as demonstrated in our case, the patient's family members can present the asymptomatic forms of the disease and must be screened.</p>
      <p>In conclusion, we present a case of VMNC in a young male individual that developed refractory heart failure and was submitted to a heart transplant, with good evolution to date, after 21 months of follow-up.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>We thank Ana Karla Palis, Clerio Azevedo, Marcelo Hadlich, Plinio Resende and Walter Omena for their participation in the management of the case.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Insuficiencia cardiaca refractaria en un paciente portador de miocardio no compactado</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>La no compactaci&#243;n del miocardio est&#225; caracterizada por excesiva trabeculaci&#243;n y recesos de los ventr&#237;culos (usualmente el ventr&#237;culo izquierdo), debido a la interrupci&#243;n del proceso de compactaci&#243;n de las fibras mioc&#225;rdicas durante la fase embriog&#233;nica. Esta anormalidad cursa frecuentemente con insuficiencia cardiaca, fen&#243;menos tromboemb&#243;licos y arritmias cardiacas, presentando un mal pron&#243;stico. En este art&#237;culo describimos un caso de un rapaz de 26 a&#241;os con insuficiencia cardiaca refractaria debido a no compactaci&#243;n aislada del miocardio ventricular izquierdo, que necesit&#243; transplante cardiaco.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Cardiomiopat&#237;as</kwd>
        <kwd>insuficiencia cardiaca</kwd>
        <kwd>transplante de coraz&#243;n</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Insuficiencia cardiaca refractaria en un paciente portador de miocardio no compactado</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Humberto Villacorta<sup>I, II</sup>; Jacqueline Miranda Sampaio<sup>I</sup>; Fernanda Beatriz Amador Dos Santos<sup>I</sup>; Valdo Carrera<sup>I</sup>; Carlos Cleverson Pereira<sup>I</sup>; Evandro Tinoco Mesquita<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Quinta D'Or, R&#237;o de Janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidad Federal Fluminense, R&#237;o de Janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>La no compactaci&#243;n del miocardio est&#225; caracterizada por excesiva trabeculaci&#243;n y recesos de los ventr&#237;culos (usualmente el ventr&#237;culo izquierdo), debido a la interrupci&#243;n del proceso de compactaci&#243;n de las fibras mioc&#225;rdicas durante la fase embriog&#233;nica. Esta anormalidad cursa frecuentemente con insuficiencia cardiaca, fen&#243;menos tromboemb&#243;licos y arritmias cardiacas, presentando un mal pron&#243;stico. En este art&#237;culo describimos un caso de un rapaz de 26 a&#241;os con insuficiencia cardiaca refractaria debido a no compactaci&#243;n aislada del miocardio ventricular izquierdo, que necesit&#243; transplante cardiaco.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Cardiomiopat&#237;as, insuficiencia cardiaca, transplante de coraz&#243;n. </p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La no compactaci&#243;n del miocardio ventricular (NCMV) caracterizase por excesiva trabeculaci&#243;n y recesos de los ventr&#237;culos (usualmente o ventr&#237;culo izquierdo), debido a la interrupci&#243;n del proceso de compactaci&#243;n de las fibras mioc&#225;rdicas durante la fase embriog&#233;nica<sup>1,2</sup>. Esta anormalidad estructural cursa frecuentemente con insuficiencia cardiaca, fen&#243;menos tromboemb&#243;licos y arritmias cardiacas, presentando mal pron&#243;stico<sup>3</sup>. En algunos casos los pacientes evolucionan para insuficiencia cardiaca refractaria, necesitando de transplante cardiaco.</p>
      <p>Ella se describi&#243; inicialmente asociada a otras anomal&#237;as cong&#233;nitas del coraz&#243;n<sup>4</sup> y tambi&#233;n asociada a des&#243;rdenes neuromusculares<sup>5</sup>. En la d&#233;cada de 1990, se describieron los primeros casos de su forma aislada<sup>6</sup>. A pesar de categorizarse como una cardiomiopat&#237;a no clasificada por la Organizaci&#243;n Mundial de Salud, en virtud de sus caracter&#237;sticas &#250;nicas, algunos autores la describen como una cardiomiopat&#237;a distinta<sup>3,7</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Caso Cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>Paciente de 26 a&#241;os de edad, con historia de cardiomiopat&#237;a dilatada desde hace 8 a&#241;os. En los dos &#250;ltimos meses present&#243; empeoramiento de los s&#237;ntomas, cuando cambi&#243; de m&#233;dico asistente, ocasi&#243;n en que se llev&#243; a cabo la sospecha diagn&#243;stica de NCMV afectando el ventr&#237;culo izquierdo, basada en par&#225;metros ecocardiogr&#225;ficos. En esta ocasi&#243;n, en enero de 2007, se intern&#243; con cuadro de dolor y distensi&#243;n abdominal, diarrea y fatiga. Inicialmente ingres&#243; en la cl&#237;nica m&#233;dica, para investigaci&#243;n de cuadro digestivo. Se medic&#243; con diur&#233;tico y vasodilatadores sin mejora. Se le remiti&#243; al equipo de cardiolog&#237;a 48h tras el ingreso. Apartadas las causas digestivas para los s&#237;ntomas, se diagnostic&#243; como insuficiencia cardiaca descompensada, con se&#241;ales de bajo gasto cardiaco s&#237;ntomas, y los s&#237;ntomas digestivos atribuidos a la isquemia espl&#225;cnica. En este momento, se hallaba levemente disneico, normocoloreado, con presi&#243;n arterial de 100x50mmHg y frecuencia cardiaca de 110 lpm, estertores pulmonares en bases y saturando al 92% en aire ambiente y al 99% con m&#225;scara de ox&#237;geno. La ausculta cardiaca revelaba presencia de tercero y cuarto ruidos y soplo sist&#243;lico en foco mitral con intensidad de ++++/6+.</p>
      <p>El electrocardiograma revelaba ritmo sinusal y sobrecarga de c&#225;maras izquierdas. Los ex&#225;menes laboratoriales evidenciaban hemoglobina 13 g/dL, leucocitos 6600 (3 bastones), urea 34 g/dL, creatinina 1,4 g/dL, sodio s&#233;rico 137 mEq/L, potasio s&#233;rico 5,1 mEq/L y tiempo de actividad de protrombina del 62%. Las pruebas de funci&#243;n hep&#225;tica y pancre&#225;tica eran normales. La radiograf&#237;a de t&#243;rax mostraba gran aumento de &#225;rea cardiaca, con poca congesti&#243;n pulmonar (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref>). Se le someti&#243; a la realizaci&#243;n de ecocardiograma bidimensional que revel&#243; gran aumento de ventr&#237;culo izquierdo (VI), con di&#225;metro diast&#243;lico final de 8,2 cm y fracci&#243;n de eyecci&#243;n del 20%. Adem&#225;s de ello, hab&#237;a criterios ecocardiogr&#225;ficos para el diagn&#243;stico de NCMV afectando VI, con extensa trabeculaci&#243;n en esta c&#225;mara (<xref ref-type="fig" rid="es_24f2-body3">Figura 2</xref>). Los criterios utilizados para el diagn&#243;stico de no compactaci&#243;n fueron los cl&#225;sicos descritos en la literatura<sup>2,6</sup>, a saber: a) numerosas y prominentes trabeculaciones y recesos intertrabeculares profundos en la pared ventricular; b) comunicaci&#243;n de los recesos intertrabeculares con la cavidad ventricular, a trav&#233;s de la demostraci&#243;n de flujo en estos recesos; y C) relaci&#243;n miocardio no compactado/miocardio compactado &gt;2, medido en teles&#237;stole. Todos estos criterios estaban presentes en nuestro paciente. El ventr&#237;culo derecho estaba preservado.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_24f2-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>El paciente se someti&#243; a la evaluaci&#243;n no invasiva de par&#225;metros hemodin&#225;micos a trav&#233;s de la bioimpedancia el&#233;ctrica, que revel&#243; un &#237;ndice card&#237;aco reducido (1,4 L/min/m<sup>2</sup>) y resistencia arterial perif&#233;rica aumentada (3.542 dinas.seg.cm<sup>-5</sup>/m<sup>2</sup>) y contenido de fluido tor&#225;cico normal (<xref ref-type="fig" rid="es_24f3-body3">Figura 3A</xref>). Se suspendi&#243; el diur&#233;tico en este momento y se inici&#243; el tratamiento con levosimendana en la dosis inicial de 0,05 &#181;/Kg/min, aumentada en hasta 1 &#181;/Kg/min. Tras 24h de infusi&#243;n de la droga, hubo mejora del cuadro cl&#237;nico. Los par&#225;metros hemodin&#225;micos mostraban mejora del &#237;ndice cardiaco, subiendo para 3 L/min/m<sup>2</sup>, y de la resistencia arterial perif&#233;rica, que baj&#243; para 2.211 dinas.seg.cm<sup>-5</sup>/m<sup>2</sup> (<xref ref-type="fig" rid="es_24f3-body3">Figura 3B</xref>). El paciente se someti&#243; en este momento a la realizaci&#243;n de resonancia magn&#233;tica del coraz&#243;n, que confirm&#243; el diagn&#243;stico de miocardio no compactado del VI. Los criterios usados para el diagn&#243;stico por la resonancia fueron los mismos empleados por la ecocardiograf&#237;a. El Holter evidenci&#243; 353 extras&#237;stoles ventriculares aisladas y polim&#243;rficas, 18 acopladas y 13 episodios de taquicardia ventricular no sostenida. El paciente se someti&#243; a implante de cardiodesfibrilador implantable, por el elevado riesgo de muerte s&#250;bita. Fue dado de alta hospitalaria, y colocado en una lista de transplante cardiaco.</p>
      <p content-type="html"><fig id="es_24f3-body3"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/yLFXxvtBFGtzgcXcmqTzB7q/534ac4ab3b4953056789daab53b042af9f9dec21.gif"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-gf03-es.jpg"/></fig>&#13;
</p>
      <p>Tras tres d&#237;as de alta, se le hospitaliz&#243; nuevamente con el mismo cuadro, deteriorando r&#225;pidamente, necesitando de inotr&#243;picos. Nueva evaluaci&#243;n por bioimpedancia transtoracica revelaba retorno del &#237;ndice cardiaco para 1,4 L/min/m<sup>2</sup>. No hubo posibilidad de alta hospitalaria y durante este per&#237;odo, el paciente se hizo dependiente de aminas vasoactivas, alternando infusiones de levosimendana y de dobutamina. Finalmente, tras un mes, el paciente se someti&#243; a transplante cardiaco. El coraz&#243;n explantado del paciente presentaba extensa trabeculaci&#243;n del VI, confirmando el diagn&#243;stico de no compactaci&#243;n, como mostrado en la <xref ref-type="fig" rid="f4-body3">Figura 4</xref>. Actualmente se encuentra bien, en clase funcional I de la NYHA, con 21 meses de seguimiento. Como hay un car&#225;cter familiar en esta enfermedad, se llev&#243; a cabo una investigaci&#243;n de los miembros de la familia mediante resonancia magn&#233;tica, encontr&#225;ndose la enfermedad en la madre y en un hermano m&#225;s joven, en ambos asintom&#225;ticos.</p>
      <fig id="f4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e93-00024-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Presentamos un caso de NCMV en paciente joven, con IC refractaria. En nuestro medio, hay relatos previos de la enfermedad, sin embargo la presentaci&#243;n en estos casos fue bajo la forma de arritmias ventriculares y no de IC<sup>8,9</sup>. Este caso es peculiar por describir un caso de IC refractaria, que por haber sido sometido a transplante cardiaco, nos permiti&#243; la observaci&#243;n directa de los hallazgos t&#237;picos de la enfermedad en el coraz&#243;n explantado.</p>
      <p>La NCMV es una entidad relativamente rara, que afecta principalmente al sexo masculino, representando del 56% al 82% de los casos en las cuatro mayores series<sup>1</sup>. La serie inicial de la descripci&#243;n de la forma aislada de la poblaci&#243;n estaba conformada principalmente de j&#243;venes (edad entre 11 meses y 22 a&#241;os)<sup>6</sup>, pero posteriormente la poblaci&#243;n se describi&#243; tambi&#233;n en adultos, incluyendo a ancianos<sup>1</sup>. Su prevalencia en pacientes referidos a la ecocardiograf&#237;a, para investigaci&#243;n de IC, se estim&#243; en el 0,014%<sup>3</sup>. La prevalencia en la enfermedad general, sin embargo, no est&#225; establecida y puede ser mayor que el estimado, debido al no reconocimiento de la poblaci&#243;n. En un estudio reciente, Kohli et al.<sup>10,</sup> al examinar a 200 pacientes referidos a la investigaci&#243;n de IC, utilizando los criterios ecocardiogr&#225;ficos actuales, encontraron que casi un cuarto de los individuos obedec&#237;a a los criterios para el diagn&#243;stico de miocardio no compactado<sup>10,11</sup>.</p>
      <p>Se puede encontrar la NCMV en individuos asintom&#225;ticos o ella puede presentarse como IC, fen&#243;menos tromboemb&#243;licos o arritmias cardiacas. La IC puede manifestarse desde disfunci&#243;n sist&#243;lica asintom&#225;tica de VI hasta casos de IC severa, como en nuestro paciente. En una de las mayores series de NCMV aislada, dos tercios de los pacientes presentaban IC sintom&#225;tica<sup>3</sup>. En la serie de Chin et al.<sup>6</sup>, el 63% de los pacientes presentaban fracci&#243;n de eyecci&#243;n de VI reducida. Hipoperfusi&#243;n subendoc&#225;rdica a alteraciones de la microcirculaci&#243;n pueden estar implicadas en la g&#233;nesis de la disfunci&#243;n sist&#243;lica y arritmog&#233;nesis<sup>6</sup>. Tambi&#233;n se puede encontrar la disfunci&#243;n diast&#243;lica y resulta de la relajaci&#243;n anormal o de la restricci&#243;n al llenado en virtud de las numerosas trabeculaciones<sup>1</sup>.</p>
      <p>Arritmias cardiacas son hallazgos frecuentes, destac&#225;ndose taquiarritmias ventriculares, encontradas en cerca del 47% de los casos, y fibrilaci&#243;n atrial, descripta en m&#225;s del 25% de los pacientes<sup>1,3</sup>. La muerte s&#250;bita fue responsable de cerca de mitad de los &#243;bitos en las mayores series de NCMV aislada<sup>1,3,6</sup>.</p>
      <p>El diagn&#243;stico de la NCMV se puede efectuar por la ecocardiograf&#237;a en la mayor&#237;a de las veces, de haber criterios predefinidos<sup>2,6</sup>. En los casos dudosos, la resonancia magn&#233;tica cardiaca es la herramienta de extrema importancia. Pese a que, en las formas t&#237;picas, sea el diagn&#243;stico relativamente f&#225;cil, en las formas m&#225;s sutiles se debe llevar a cabo el diagn&#243;stico diferencial con otras enfermedades, entre ellas cardiomiopat&#237;a hipertr&#243;fica apical, cardiomiopat&#237;a dilatada, displasia arritmog&#233;nica de ventr&#237;culo derecho, fibroelastosis endocardica, hipertrabeculaci&#243;n mioc&#225;rdica normal y trombos apicales de VI.</p>
      <p>Es importante relatar que la enfermedad presenta un car&#225;cter gen&#233;tico. Se describieron mutaciones de la cadena pesada de la miosina, actina y troponina T en portadores de NCMV<sup>12</sup>. De esta forma, como evidenciamos en nuestro caso, familiares del paciente pueden presentar formas asintom&#225;ticas de la enfermedad y se deben rastrear.</p>
      <p>En conclusi&#243;n, presentamos un caso de NCMV en un joven que evolucion&#243; con insuficiencia cardiaca refractaria, y se someti&#243; a transplante cardiaco, con buena evoluci&#243;n hasta el momento, con 21 meses de seguimiento.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Les agradecemos a Ana Karla Palis, Cl&#233;rio Azevedo, Marcelo Hadlich, Pl&#237;nio Resende y Walter Omena por la participaci&#243;n en la conducci&#243;n del caso.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
