<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">QHN9TWGdWsHbk6ZhgZ78vrh</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00023</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001200023</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300623</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001200023</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Valvoplastia a&#243;rtica por cateter-bal&#227;o em emerg&#234;ncia materno-fetal na adolesc&#234;ncia</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Avila</surname>
            <given-names>Walkiria Samuel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Hajjar</surname>
            <given-names>Ludhmila Abrahao</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Souza</surname>
            <given-names>Tatiana da Rocha e</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gomes Junior</surname>
            <given-names>Manuel Pereira M</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Grinberg</surname>
            <given-names>Max</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zugaib</surname>
            <given-names>Marcelo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>e89</fpage>
      <lpage>e92</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>08</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>23</day>
          <month>01</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>25</day>
          <month>11</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>O aumento do d&#233;bito card&#237;aco durante a gravidez &#233; causa de insufici&#234;ncia card&#237;aca em portadoras de estenose valvar a&#243;rtica grave. A valvoplastia a&#243;rtica percut&#226;nea tem sido associada a graves complica&#231;&#245;es e reestenose valvar em curto prazo. O presente caso mostrou que a valvoplastia a&#243;rtica percut&#226;nea permitiu o alcance do parto com sobrevida da m&#227;e e do feto, e que a interrup&#231;&#227;o do tratamento no p&#243;s-parto resultou em morte materna no puerp&#233;rio tardio.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Estenose da Valva A&#243;rtica</kwd>
        <kwd>Dilata&#231;&#227;o com Bal&#227;o</kwd>
        <kwd>Gravidez na Adolesc&#234;ncia</kwd>
        <kwd>Insufici&#234;ncia Card&#237;aca</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>05</day>
        <month>05</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Valvoplastia a&#243;rtica por cateter-bal&#227;o em emerg&#234;ncia materno-fetal na adolesc&#234;ncia</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Walkiria Samuel Avila<sup>I</sup>; Ludhmila Abrahao Hajjar<sup>I</sup>; Tatiana da Rocha e Souza<sup>I</sup>; Manuel Pereira M Gomes Junior<sup>I</sup>; Max Grinberg<sup>I</sup>; Marcelo Zugaib<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, Brasil </p>
    <p> IIDepartamento de Obstetricia e Ginecologia do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>O aumento do d&#233;bito card&#237;aco durante a gravidez &#233; causa de insufici&#234;ncia card&#237;aca em portadoras de estenose valvar a&#243;rtica grave. A valvoplastia a&#243;rtica percut&#226;nea tem sido associada a graves complica&#231;&#245;es e reestenose valvar em curto prazo. O presente caso mostrou que a valvoplastia a&#243;rtica percut&#226;nea permitiu o alcance do parto com sobrevida da m&#227;e e do feto, e que a interrup&#231;&#227;o do tratamento no p&#243;s-parto resultou em morte materna no puerp&#233;rio tardio.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Estenose da Valva A&#243;rtica, Dilata&#231;&#227;o com Bal&#227;o, Gravidez na Adolesc&#234;ncia, Insufici&#234;ncia Card&#237;aca.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A estenose a&#243;rtica grave &#233; considerada de alto risco &#224; concep&#231;&#227;o e corresponde a menos de 1% dos casos das cardiopatias na gravidez<sup>1</sup>. Geralmente, a estenose a&#243;rtica grave tem etiologia cong&#234;nita e o progn&#243;stico materno depende do grau do estreitamento valvar.</p>
    <p>O aumento do d&#233;bito card&#237;aco no ciclo grav&#237;dico-puerperal propicia o aparecimento da insufici&#234;ncia card&#237;aca (ICC), que deve ser tratada com o al&#237;vio mec&#226;nico da obstru&#231;&#227;o valvar.</p>
    <p>A valvoplastia a&#243;rtica percut&#226;nea (VPAP) tem sido uma alternativa durante a gravidez, pelas vantagens de evitar os efeitos prejudiciais da anestesia e da circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC) no feto.</p>
    <p>Contudo, as modifica&#231;&#245;es da volemia e da coagula&#231;&#227;o sangu&#237;nea na gesta&#231;&#227;o e no puerp&#233;rio imp&#245;em risco adicional de complica&#231;&#245;es, mesmo diante do sucesso imediato do procedimento.</p>
    <p>Apresentamos o caso de uma gestante adolescente portadora de estenose a&#243;rtica grave que, no curso da 37&#170; semana de gesta&#231;&#227;o, evoluiu para choque cardiog&#234;nico. A gestante foi submetida, com sucesso, &#224; VPAP e, na sequ&#234;ncia, a parto ces&#225;reo; contudo, evoluiu para &#243;bito na 6&#170; semana de puerp&#233;rio.</p>
    <p>
      <bold>Relato do caso</bold>
    </p>
    <p>JASA, 18 anos, primigesta, nul&#237;para, que apresentava sopro card&#237;aco desde a inf&#226;ncia, esteve assintom&#225;tica at&#233; a 28&#170; semana de gesta&#231;&#227;o, quando iniciou dispneia progressiva at&#233; ortopneia. A paciente, que n&#227;o fez acompanhamento pr&#233;-natal, foi admitida consciente, dispneica, cian&#243;tica, afebril, com press&#227;o arterial de 80/40 mmHg, frequ&#234;ncia card&#237;aca de 146 bpm e satura&#231;&#227;o sangu&#237;nea de 80% sob oxig&#234;nio ambiente. A ausculta pulmonar mostrou estertores crepitantes nos ter&#231;os m&#233;dio e inferior dos pulm&#245;es e a card&#237;aca apresentava bulhas normofon&#233;ticas e sopro sist&#243;lico ejetivo em borda esternal esquerda.</p>
    <p>O eletrocardiograma mostrou taquicardia sinusal e sobrecarga ventricular esquerda. A radiografia de t&#243;rax revelou aumento da &#225;rea card&#237;aca e sinais de congest&#227;o pulmonar. As medidas obtidas pelo ecocardiograma transtor&#225;cico, expostas na <xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>, mostravam aumento dos di&#226;metros das cavidades esquerdas e da espessura mioc&#225;rdica, comprometimento sist&#243;lico ventricular importante e valva a&#243;rtica bivalvular, espessada com mobilidade reduzida (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1A</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f1">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e89-00023-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e89-00023-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>O exame obst&#233;trico constatou: altura uterina de 33 cm, colo imp&#233;rvio, aus&#234;ncia de contra&#231;&#227;o uterina, feto &#250;nico em situa&#231;&#227;o longitudinal e apresenta&#231;&#227;o cef&#225;lica, com 128 bpm. A ultrassonografia e a cardiotocografia mostraram restri&#231;&#227;o do crescimento e vitalidade fetal conservada.</p>
    <p>A oxigena&#231;&#227;o, via m&#225;scara de nebuliza&#231;&#227;o 8 L/min e administra&#231;&#227;o de 80 mg de furosemida intravenosa, proporcionou melhora discreta da condi&#231;&#227;o cl&#237;nica. A equipe m&#233;dica optou pela VPAP na tentativa de estabiliza&#231;&#227;o hemodin&#226;mica e posterior interrup&#231;&#227;o da gesta&#231;&#227;o atrav&#233;s de ces&#225;rea, fundamentada no quadro de choque cardiog&#234;nico e imin&#234;ncia de morte materna.</p>
    <p>O procedimento, realizado sob seda&#231;&#227;o com fentanil, propofol e etomidato, iniciou-se com a aplica&#231;&#227;o de um introdutor 9F na art&#233;ria femoral direita e pun&#231;&#227;o da veia femoral para a aposi&#231;&#227;o de um eletrodo de marca-passo provis&#243;rio que foi impactado no ventr&#237;culo direito. Foram utilizados um cateter guia 7F do tipo amplatzer esquerdo, curva 1, e um fio-guia <italic>stiff</italic> de 0,035"/ 2,60 m para transpor a valva a&#243;rtica esten&#243;tica. A mensura&#231;&#227;o inicial evidenciou um gradiente pico-a-pico de 100 mmHg (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2A</xref>). Um bal&#227;o de dilata&#231;&#227;o perif&#233;rico da Boston, de 4 cm de di&#226;metro por 18 mm de comprimento, foi insuflado sob controle fluorosc&#243;pico direto at&#233; a evid&#234;ncia de sua total expans&#227;o com imediata desinsufla&#231;&#227;o, e o gradiente transvalvar a&#243;rtico, novamente medido, mostrou 50 mmHg pico-a-pico (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2B</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e89-00023-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Durante a VPAP, houve bradicardia fetal prolongada, deflagrando o quadro de sofrimento fetal agudo indicativo de cesariana de emerg&#234;ncia em sequ&#234;ncia &#224; valvoplastia, que transcorreu sem complica&#231;&#227;o, sob anestesia geral. Ap&#243;s o parto, a paciente manteve-se est&#225;vel, sem sangramentos, com contratilidade uterina e loquia&#231;&#227;o normais.</p>
    <p>Os dados do ecodopplercardiograma de controle est&#227;o na <xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref> e na <xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1B</xref>.</p>
    <p>O rec&#233;m-nascido, saud&#225;vel, do sexo masculino, pesando 2.170 g, idade gestacional de 37 semanas, com &#237;ndices de Apgar de 9 no quinto e de 10 no d&#233;cimo minuto de vida, apresentava uma comunica&#231;&#227;o interatrial de 4 mm e evoluiu sem complica&#231;&#245;es, obtendo alta do ber&#231;&#225;rio ap&#243;s tr&#234;s dias do nascimento.</p>
    <p>A paciente solicitou alta hospitalar no terceiro dia de puerp&#233;rio alegando problemas pessoais e n&#227;o compareceu &#224;s consultas de retorno para controles obst&#233;trico e cardiol&#243;gico. De acordo com informa&#231;&#245;es do Comit&#234; de Mortalidade Materna, ela foi admitida no Servi&#231;o de Emerg&#234;ncia Municipal no 42&#186; dia p&#243;s-parto, com quadro cl&#237;nico de baixo d&#233;bito e insufici&#234;ncia card&#237;aca, evoluindo para &#243;bito 48 horas depois.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Durante a gravidez, a ICC em portadoras de estenose a&#243;rtica ocorre na depend&#234;ncia direta do grau de les&#227;o valvar, habitualmente verificada com medidas de &#225;rea inferior a 1 cm<sup>2</sup>, e sua incid&#234;ncia &#233; maior no terceiro trimestre, quando o d&#233;bito card&#237;aco materno &#233; 40% maior em rela&#231;&#227;o &#224; pr&#233;-concep&#231;&#227;o<sup>2</sup>.</p>
    <p>A an&#225;lise de 24 gesta&#231;&#245;es em portadoras de estenose a&#243;rtica com m&#233;dia de &#225;rea valvar de 1cm<sup>2</sup> mostrou que 11 (45,8%) pacientes manifestaram sintomas de angina, pr&#233;-s&#237;ncope e insufici&#234;ncia card&#237;aca, incluindo uma morte s&#250;bita, quando alcan&#231;aram a m&#233;dia de idade gestacional de 30 semanas, requerendo a troca valvar cir&#250;rgica em dois casos (8,3%)<sup>3</sup>.</p>
    <p>A terap&#234;utica farmacol&#243;gica convencional da ICC, que inclui diur&#233;tico, vasodilatador e betabloqueador, tem relativa contraindica&#231;&#227;o durante a gesta&#231;&#227;o de pacientes com estenose a&#243;rtica, devido &#224; discut&#237;vel efic&#225;cia materna e &#224; real piora do fluxo placent&#225;rio.</p>
    <p>Tais restri&#231;&#245;es determinam que a interven&#231;&#227;o cir&#250;rgica seja a primeira escolha diante de manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas de ICC. Contudo, a cirurgia card&#237;aca na gravidez associa-se &#224;s respectivas mortalidades materna e fetal, de 8,6% a 18,6%, relacionadas &#224; gravidade da condi&#231;&#227;o cl&#237;nica materna e ao car&#225;ter emergencial da cirurgia<sup>4</sup>.</p>
    <p>Em contrapartida, a interrup&#231;&#227;o da gesta&#231;&#227;o pelo parto ces&#225;reo ou vaginal em condi&#231;&#245;es hemodin&#226;micas inst&#225;veis eleva o risco materno devido &#224; perda sangu&#237;nea e aos efeitos da anestesia. Nessa situa&#231;&#227;o, a indica&#231;&#227;o da VPAP tem o intuito de reduzir o gradiente transvalvar a&#243;rtico, aumentar o &#237;ndice card&#237;aco e o fluxo sangu&#237;neo placent&#225;rio, al&#233;m de proporcionar a melhora dos sintomas maternos at&#233; alcan&#231;ar a data do parto.</p>
    <p>A experi&#234;ncia mundial com a VPAP ainda &#233; restrita a casos especiais porque o procedimento est&#225; associado &#224; alta morbidade e sua efic&#225;cia &#233; transit&#243;ria. Contudo, na adolesc&#234;ncia, estudo incluindo 148 crian&#231;as e adolescentes mostrou que a VPAP resultou em redu&#231;&#227;o significativa do gradiente transvalvar, aumento da &#225;rea valvar e baixa mortalidade. Concluiu-se, ent&#227;o, que a aus&#234;ncia de calcifica&#231;&#227;o valvar foi o preditor mais importante de evolu&#231;&#227;o livre de eventos imediatos e tardios<sup>5</sup>.</p>
    <p>No presente caso, a indica&#231;&#227;o da VPAP baseou-se nos melhores &#237;ndices de sobrevida, tanto da m&#227;e como do feto, de acordo com a idade gestacional. Nesse sentido, acreditamos que quando n&#227;o h&#225; sinais de sofrimento fetal, o tratamento tem como objetivo salvar a vida da m&#227;e, que se encontra em situa&#231;&#227;o cl&#237;nica grave. O parto deve ser realizado posteriormente, baseado nas condi&#231;&#245;es do feto.</p>
    <p>As boas condi&#231;&#245;es cl&#237;nicas apresentadas pelo beb&#234; ao nascer permitem pressupor que o sofrimento intrauterino durante a VPAP foi transit&#243;rio e que a interrup&#231;&#227;o da gesta&#231;&#227;o, subsequente, permitiu a evolu&#231;&#227;o favor&#225;vel do neonato.</p>
    <p>A morte materna ocorrida no 46&#186; dia ap&#243;s o parto, no presente caso, refor&#231;a a necessidade da continuidade do tratamento cardiol&#243;gico no puerp&#233;rio ap&#243;s a VPAP que, nesta situa&#231;&#227;o espec&#237;fica, foi paliativa. A reabsor&#231;&#227;o de fluidos extravasculares dos leitos &#250;tero-placent&#225;rio e perif&#233;rico para a circula&#231;&#227;o materna e o estado ativado da coagula&#231;&#227;o fazem do puerp&#233;rio um per&#237;odo igualmente de risco para &#243;bito materno, como fora o da gravidez.</p>
    <p>Considere que a rotina dos cuidados maternos e o esfor&#231;o da amamenta&#231;&#227;o n&#227;o permitem o repouso e a obedi&#234;ncia &#224;s restri&#231;&#245;es feitas durante a gravidez. O p&#243;s-parto &#233; assunto de responsabilidade multidisciplinar, mas o que se verifica, de fato, &#233; que h&#225; um dif&#237;cil controle sobre o comportamento da paciente ap&#243;s a alta hospitalar. Este caso atesta essa realidade, mostrando que a disponibilidade de toda a equipe m&#233;dica que a assistiu n&#227;o foi suficiente para evitar o desfecho fatal e evidencia que os problemas sociais, a falta de apoio familiar, o impacto da responsabilidade materna e a imaturidade da adolesc&#234;ncia n&#227;o permitiram a exata compreens&#227;o da gravidade do caso e prejudicaram a ades&#227;o &#224; continuidade do tratamento.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Conclu&#237;mos que a VPAP pode ser realizada em gestantes sintom&#225;ticas, com o fim de permitir o alcance da data ideal do parto em condi&#231;&#245;es hemodin&#226;micas maternas mais est&#225;veis e com maior sobrevida fetal. Contudo, o rigor do tratamento deve ser mantido no puerp&#233;rio e &#233; igualmente importante para a sobrevida materna, tal como proposto na gravidez.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Walkiria Samuel Avila </p>
        <p> Rua Dr. En&#233;as Carvalho Aguiar, 44 - Cerqueira C&#233;sar </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="wsavila@cardiol.br">wsavila@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="walkiria@incor.usp.br">walkiria@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 25/11/08; revisado recebido em 23/01/09; aceito em 08/06/09</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Drenthen, W,    Pieper, PG, Roos-Hesselink, JW, van Lottum WA, Voors AA, Mulder BJ, et al. Outcome    of pregnancy in women with congenital heart disease: a literature review. J    Am Coll Cardiol. 2007; 49: 2303-11</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Outcome of pregnancy in women with congenital heart disease: a literature review</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>2303</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Drenthen</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pieper</surname>
              <given-names>PG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roos-Hesselink</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Lottum</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Voors</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mulder</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Avila WS, Rossi    EG, Ramires JAF, Grinberg M, Bortolotto MRL, Zugaib M, et al. Pregnancy in patients    with heart disease: experience with 1,000 cases. Clin Cardiol. 2003; 26 (3):    135-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pregnancy in patients with heart disease: experience with 1,000 cases</article-title>
          <source>Clin Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>135</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Avila</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rossi</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramires</surname>
              <given-names>JAF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grinberg</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bortolotto</surname>
              <given-names>MRL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zugaib</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Avila WS, Grinberg    M, Rossi EG, Tarasoutchi F, Cardoso LF, da Luz PL, et al. Impact of pregnancy    on the natural history of severe aortic stenosis. Eur Heart J. 1996; 17 (Suppl):    444.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impact of pregnancy on the natural history of severe aortic stenosis</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>444</fpage>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Avila</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grinberg</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rossi</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tarasoutchi</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cardoso</surname>
              <given-names>LF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>da Luz</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Arnoni RT, Arnoni    AS, Bonini RAC, Almeida AFS, Neto CAN, Dinkuysen JJ, et al. Risk factors associated    with cardiac surgery during pregnancy. Ann Thorac Surg. 2003; 76: 1605-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk factors associated with cardiac surgery during pregnancy</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1605</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arnoni</surname>
              <given-names>RT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arnoni</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonini</surname>
              <given-names>RAC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>AFS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neto</surname>
              <given-names>CAN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dinkuysen</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Moore P, Egito    E, Mowrey H, Perry SB, Lock JE, Keane JF. Midterm results of balloon dilation    of congenital aortic stenosis: predictors of success. J Am Coll Cardiol. 1996;    27: 1257-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Midterm results of balloon dilation of congenital aortic stenosis: predictors of success</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1257</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moore</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Egito</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mowrey</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perry</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lock</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keane</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Aortic valvuloplasty with balloon catheter in maternal-fetal emergency in adolescence</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>The increase of cardiac output during pregnancy is the cause of heart failure in women with severe aortic valvular stenosis. Percutaneous aortic valvuloplasty has been associated with severe complications and short-term valvar restenosis. This case showed that percutaneous aortic valvuloplasty allowed both mother and fetus to survive after childbirth, and that postpartum treatment interruption resulted in maternal death in late postpartum care.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Aortic Valve Stenosis</kwd>
        <kwd>Balloon Dilatation</kwd>
        <kwd>Pregnancy in Adolescence</kwd>
        <kwd>Heart Failure</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Aortic valvuloplasty with balloon catheter in maternal-fetal emergency in adolescence</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Walkiria Samuel Avila<sup>I</sup>; Ludhmila Abrahao Hajjar<sup>I</sup>; Tatiana da Rocha e Souza<sup>I</sup>; Manuel Pereira M Gomes Junior<sup>I</sup>; Max Grinberg<sup>I</sup>; Marcelo Zugaib<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Obstetricia e Ginecologia do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>The increase of cardiac output during pregnancy is the cause of heart failure in women with severe aortic valvular stenosis. Percutaneous aortic valvuloplasty has been associated with severe complications and short-term valvar restenosis. This case showed that percutaneous aortic valvuloplasty allowed both mother and fetus to survive after childbirth, and that postpartum treatment interruption resulted in maternal death in late postpartum care.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Aortic Valve Stenosis; Balloon Dilatation; Pregnancy in Adolescence; Heart Failure.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Severe aortic stenosis is considered to bring high risks to childbirth accounting for at least 1% of cardiopathies during pregnancy<sup>1</sup>. In general, severe aortic stenosis has congenital etiology and maternal prognosis depends on the stenosis degree.</p>
      <p>The increase of cardiac output in the peripartum period may cause heart failure (congestive heart failure), which must be treated with mechanical relief of valvular obstruction.</p>
      <p>Percutaneous aortic valvuloplasty (PAVP) has been used as an alternative during pregnancy, once the main advantage it provides is avoiding the harmful effects of anesthesia and extracorporeal circulation (ECC) in fetus.</p>
      <p>However, volemia and blood coagulation modifications during pregnancy and in the postpartum period poses additional risk of complications, even if the procedure is immediately proven successful.</p>
      <p>This study reports the case of a pregnant adolescent with severe aortic stenosis. During her 37<sup>th</sup> week of pregnancy, such condition evolved to a cardiogenic shock. The patient was successfully submitted to PAVP and later to a cesarean section. Nevertheless, it eventually led to death in the 6<sup>th</sup> postpartum week.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>JASA, 18 years old, pregnant for the first time, nullipara, who has had heart murmur since childhood, presented no symptoms until the 28<sup>th</sup> week of pregnancy, when a progressive dyspnea evolved to orthopnea. The patient had not been under prepartum care. Upon admission, she was conscious, dyspneic, cyanotic, no fever, blood pressure 80/40 mmHg, heart rate 146 bpm and blood saturation of 80% under ambient oxygen. Lung auscultation revealed crackling rales in the middle and inferior thirds of lungs and heart auscultation presented normophonetic sounds and ejective systolic murmur on left sternal edge.</p>
      <p>Electrocardiogram revealed sinus tachycardia and left ventricular overload. Chest radiography revealed increased cardiac area and signs of lung congestion. The measures obtained through transthoracic echocardiogram, shown on <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>, presented an increased diameter of left cavities and greater myocardial thickness, relevant ventricular systolic impairment and bicuspid aortic valve, thickened with reduced mobility (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figure 1A</xref>).</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e89-00023-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="f1-body2"/>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e89-00023-e01-en.jpg"/></p>
      <p>
        <fig id="f1b-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e89-00023-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Obstetric tests revealed: womb height 33 cm, impervious colon, no uterine contraction, single fetus in longitudinal position and cephalic presentation with 128 bpm. Ultrasound and cardiotocography showed restricted growth and well-preserved fetus vitality.</p>
      <p>Oxygenation through nebulizer mask 8 L/min and administration of 80 mg of intravenous furesemide provided a slight improvement of such clinical condition. The medical team opted for percutaneous aortic valvuloplasty (PAVP) trying to allow a hemodynamic stabilization and later interruption of gestation through cesarean section, considering the picture of cardiogenic shock and imminent maternal death.</p>
      <p>The procedure performed under sedation with fentanyl, propofol and etomidate started by applying a 9F introducer into the right femoral artery and femoral vein puncture to introduce a temporary pacemaker electrode impacted on the right ventricle. A left amplatzer 7F guide catheter, curve 1, and stiff 0.035"/ 2.60 m guide wire were used to transpose the aortic valve stenosis. Initial measurement evidenced a peak-to-peak gradient of 100 mmHg (<xref ref-type="fig" rid="en_23f2-body2">Figure 2A</xref>). A Boston peripheral dilatation balloon of 4 cm diameter and 18 mm length was inflated under direct fluoroscopic control until its full expansion could be assured, with immediate deflation. A new measurement of the aortic transvalvar gradient revealed a peak-to-peak 50 mmHg (<xref ref-type="fig" rid="en_23f2-body2">Figure 2B</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_23f2-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e89-00023-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>During the percutaneous aortic valvuloplasty, there was a prolonged fetal bradycardia, triggering an acute fetal suffering condition indicating an emergency cesarean section after the valvuloplasty, performed with no complications, under general anesthesia. After delivery, the patient remained stable, with no bleeding, regular uterine contractility and loquia flow.</p>
      <p>Control Doppler ecochardiogram data are on <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref> and in <xref ref-type="fig" rid="f1b-body2">Figure 1B</xref>.</p>
      <p>The male infant, healthy, weighing 2,170 g, gestational age of 37 weeks, Apgar indexes at 9 on the fifth and 10 on the tenth minute of life, presented good interatrial communication of 4 mm and evolved with no complications. After three days, the infant was discharged from the nursery unit.</p>
      <p>The patient requested discharge on the third day of puerperium alleging personal problems. She did not show up for follow-up medical appointments for obstetric and cardiologic controls. According to the Maternal Mortality Committee, she was admitted to the Municipal Emergency Service on the 42<sup>nd</sup> day after delivery, with a clinical picture of low cardiac output and heart failure, evolving to death 48 hours after.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>During pregnancy, congestive heart failure in patients with aortic stenosis is directly dependent on the valvular injury degree, usually verified upon area measurements lower than 1 cm<sup>2</sup>. This condition gets worse on the third quarter, when the maternal cardiac output is 40% higher than before childbirth<sup>2</sup>.</p>
      <p>The analysis of 24 gestations in patients with aortic stenosis with average valvular area of 1cm<sup>2</sup> revealed that 11 (45.8%) patients presented angine, pre-syncope and heart failure symptoms, including a sudden death, upon reaching an average gestational age of 30 weeks, requiring surgery valvular change in two cases (8.3%)<sup>3</sup>.</p>
      <p>Conventional drug therapies applied in congestive heart failure cases, which includes diuretic, vasodilator and beta-blocker drugs are relatively counter-indicated during gestation of patients with aortic stenosis, due to the disputable maternal effectiveness and the actual worsening of the placental flow.</p>
      <p>Such restrictions determine that surgery intervention be the first choice before clinical manifestations of congestive heart failure. However, cardiac surgery during pregnancy is associated with maternal and fetus mortalities of 8.6% to 18.6%, related to the severity of maternal clinical condition and to the emergency character of the surgery<sup>4</sup>.</p>
      <p>On the other hand, interrupting the gestation by performing cesarean or vaginal section in unstable hemodynamic conditions increases maternal risk due to blood loss and anesthesia effects. In this situation the percutaneous aortic valvuloplasty (PAVP) is intended to reduce the aortic transvalvular gradient, increase heart rate and placental blood flow, besides improving maternal symptoms until childbirth.</p>
      <p>Worldwide experience concerning percutaneous aortic valvuloplasty (PAVP) is still restricted to special cases, once the procedure is associated to high morbidity and its effectiveness is transitory. Nevertheless, in adolescence, a study with 148 children and adolescents showed that percutaneous aortic valvuloplasty could significantly reduce the transvalvular gradient, increase the valvular area and lower mortality levels. Then, it was concluded that the absence of valvular calcification was the most important predictor of free development of immediate and late events<sup>5</sup>.</p>
      <p>In this case, the indication of percutaneous aortic valvuloplasty was based on the best survival indexes, both for the mother and the fetus, according to the gestational age. We believe that in the absence of fetus suffering signs, the treatment is intended to save the mother's life, who is under a severe clinical condition. The childbirth must be performed later, based on the fetus conditions.</p>
      <p>The good clinical conditions presented by the infant upon delivery allow us assume that intrauterine suffering during percutaneous aortic valvuloplasty was transitory and that subsequent gestation interruption allowed a favorable evolution of the newborn.</p>
      <p>Maternal death on the 46<sup>th</sup> day after childbirth stresses the need to continue cardiologic treatment in puerperium after percutaneous aortic valvuloplasty which, in this specific case, was palliative. Reabsorption of extravascular fluids on uterus-placental and peripheral beds for maternal circulation and an active coagulation state make the postpartum period an equally risky one for maternal death, just as pregnancy itself.</p>
      <p>Consider that the routine of maternal care and breastfeeding do not allow resting and obedience to restrictions made during pregnancy. Postpartum is a subject of multidisciplinary responsibility, but what we actually see is that patients can be hardly be controlled after hospital discharge. This case attests this reality, showing that the availability of the entire medical team that assisted her was not enough to avoid a fatal outcome and evidences that social problems, lack of familial support, the impact of maternal responsibility and immaturity of adolescence did not allow accurately understanding the severity of this case and disrupted further treatment.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>We concluded that percutaneous aortic valvuloplasty may be performed in symptomatic patients in order to allow reaching the optimal childbirth date in stable maternal hemodynamic conditions and with greater fetal survival. Nevertheless, a strict treatment must be kept in puerperium and it is equally important for maternal survival, just as during pregnancy.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Valvuloplastia a&#243;rtica por cat&#233;ter con bal&#243;n en emergencia materno-fetal en la adolescencia</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>El aumento del gasto cardiaco durante el embarazo es la causa de insuficiencia cardiaca en portadoras de estenosis valvular a&#243;rtica severa. Se viene asociando la valvuloplastia a&#243;rtica percut&#225;nea a severas complicaciones y reestenosis valvular en corto plazo. El presente caso revel&#243; que la valvuloplastia a&#243;rtica percut&#225;nea permiti&#243; el alcance del parto con sobrevida de la madre y del feto, y que la interrupci&#243;n del tratamiento en el postparto result&#243; en muerte materna en el puerperio tard&#237;o.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Estenosis de la v&#225;lvula a&#243;rtica</kwd>
        <kwd>dilataci&#243;n con bal&#243;n</kwd>
        <kwd>embarazo en la adolescencia</kwd>
        <kwd>insuficiencia cardiaca</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Valvuloplastia a&#243;rtica por cat&#233;ter con bal&#243;n en emergencia materno-fetal en la adolescencia</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Walkiria Samuel Avila<sup>I</sup>; Ludhmila Abrahao Hajjar<sup>I</sup>; Tatiana da Rocha e Souza<sup>I</sup>; Manuel Pereira M Gomes Junior<sup>I</sup>; Max Grinberg<sup>I</sup>; Marcelo Zugaib<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o - Hospital de Cl&#237;nicas de la Facultad de Medicina de la Universidad de S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Obstetricia y Ginecolog&#237;a del Hospital de Cl&#237;nicas de la Facultad de Medicina de la Universidad de S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p> El aumento del gasto cardiaco durante el embarazo es la causa de insuficiencia cardiaca en portadoras de estenosis valvular a&#243;rtica severa. Se viene asociando la valvuloplastia a&#243;rtica percut&#225;nea a severas complicaciones y reestenosis valvular en corto plazo. El presente caso revel&#243; que la valvuloplastia a&#243;rtica percut&#225;nea permiti&#243; el alcance del parto con sobrevida de la madre y del feto, y que la interrupci&#243;n del tratamiento en el postparto result&#243; en muerte materna en el puerperio tard&#237;o.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Estenosis de la v&#225;lvula a&#243;rtica, dilataci&#243;n con bal&#243;n, embarazo en la adolescencia, insuficiencia cardiaca. </p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Se considera la estenosis a&#243;rtica severa como de alto riesgo a la concepci&#243;n y corresponde a menos del 1% de los casos de las cardiopat&#237;as en el embarazo<sup>1</sup>. Generalmente, la estenosis a&#243;rtica severa tiene etiolog&#237;a cong&#233;nita y el pron&#243;stico materno depende del grado del estrechamiento valvular.</p>
      <p>El aumento del gasto cardiaco en el ciclo gr&#225;vido puerperal propicia el aparecimiento de la insuficiencia cardiaca (ICC), que se debe tratar con el alivio mec&#225;nico de la obstrucci&#243;n valvular.</p>
      <p>A valvuloplastia a&#243;rtica percut&#225;nea (VPAP) viene siendo una alternativa durante el embarazo, por los ventajes de evitar los efectos perjudiciales de la anestesia y de la circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (CEC) en el feto.</p>
      <p>Sin embargo, los cambios de la volemia y de la coagulaci&#243;n sangu&#237;nea en la gestaci&#243;n y en el puerperio imponen riesgo adicional de complicaciones, aun ante el &#233;xito inmediato del procedimiento.</p>
      <p>Presentamos el caso de una gestante adolescente portadora de estenosis a&#243;rtica severa que, en el curso de la 37&#170; semana de gestaci&#243;n, evolucion&#243; para shock cardiog&#233;nico. La gestante se someti&#243;, con &#233;xito, a la VPAP y, en la secuencia, al parto ces&#225;reo; no obstante, evolucion&#243; para &#243;bito en la 6&#170; semana de puerperio.</p>
      <p>
        <bold>Caso cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>JASA, 18 a&#241;os, primigesta, nul&#237;para, que presentaba soplo cardiaco desde la infancia, estuvo asintom&#225;tica hasta la 28&#170; semana de gestaci&#243;n, cuando inici&#243; disnea progresiva hasta ortopnea. La paciente, que no hizo seguimiento prenatal, se admiti&#243; consciente, disneica, cian&#243;tica, afebril, con presi&#243;n arterial de 80/40 mmHg, frecuencia cardiaca de 146 lpm y saturaci&#243;n sangu&#237;nea del 80% bajo oxigeno ambiente. La ausculta pulmonar revel&#243; estertores crepitantes en los tercios medio e inferior de los pulmones y la cardiaca presentaba ruidos normofon&#233;ticos y soplo sist&#243;lico eyectivo en borde esternal izquierdo.</p>
      <p>El electrocardiograma revel&#243; taquicardia sinusal y sobrecarga ventricular izquierda. La radiograf&#237;a de t&#243;rax revel&#243; aumento del &#225;rea cardiaca y se&#241;ales de congesti&#243;n pulmonar. Las mediciones obtenidas por el ecocardiograma transtor&#225;cico, expuestas en la <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>, revelaban aumento de los di&#225;metros de las cavidades izquierdas y del grosor mioc&#225;rdico, el compromiso sist&#243;lico ventricular importante y la valva a&#243;rtica bivalvular, espesada con movilidad reducida (<xref ref-type="fig" rid="es_23f1-body3">Figura 1A</xref>).</p>
      <p content-type="html"><fig id="es_23f1-body3"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/QHN9TWGdWsHbk6ZhgZ78vrh/d651445c9a8d1b4a512a1479965f13f95a1b7591.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e89-00023-gf01-es.jpg"/></fig>&#13;
</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e89-00023-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>El examen obst&#233;trico constat&#243;: altura uterina de 33 cm, cuello inasequible, ausencia de contracci&#243;n uterina, feto &#250;nico en situaci&#243;n longitudinal y presentaci&#243;n cef&#225;lica, con 128 lpm. La ultrasonograf&#237;a y la cardiotocograf&#237;a revelaron restricci&#243;n del crecimiento y vitalidad fetal conservada.</p>
      <p>La oxigenaci&#243;n, v&#237;a m&#225;scara de nebulizaci&#243;n 8 L/min y administraci&#243;n de 80 mg de furosemida intravenosa, proporcion&#243; mejora discreta de la condici&#243;n cl&#237;nica. El equipo m&#233;dico opt&#243; por la VPAP en la tentativa de estabilizaci&#243;n hemodin&#225;mica y posterior interrupci&#243;n de la gestaci&#243;n a trav&#233;s de ces&#225;rea, fundamentada en el cuadro de shock cardiog&#233;nico e inminencia de muerte materna.</p>
      <p>El procedimiento, realizado bajo sedaci&#243;n con fentanil, propofol y etomidato, se inici&#243; con la aplicaci&#243;n de un introductor 9F en la arteria femoral derecha y punci&#243;n de la vena femoral para la aposici&#243;n de un electrodo de marcapaso provisorio que fue impactado en el ventr&#237;culo derecho. Se utilizaron un cat&#233;ter gu&#237;a 7F del tipo amplatzer izquierdo, curva 1, y un hilo gu&#237;a <italic>stiff</italic> de 0,035"/ 2,60 m para transpor a v&#225;lvula a&#243;rtica esten&#243;tica. La medici&#243;n inicial evidenci&#243; un gradiente pico-a-pico de 100 mmHg (<xref ref-type="fig" rid="es_23f2a-body3">Figura 2A</xref>). Un bal&#243;n de dilataci&#243;n perif&#233;rico de la Boston, de 4 cm de di&#225;metro por 18 mm de transvalvular, insuflado bajo control fluorosc&#243;pico directo hasta la evidencia de su total expansi&#243;n con inmediata desinsuflaci&#243;n, y el gradiente longitud a&#243;rtico, nuevamente medido, revel&#243; 50 mmHg pico-a-pico (<xref ref-type="fig" rid="es_23f2a-body3">Figura 2B</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_23f2a-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0e89-00023-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Durante la VPAP, hubo bradicardia fetal prolongada, deflagrando el cuadro de sufrimiento fetal agudo indicativo de cesariana de emergencia en secuencia a la valvuloplastia, que transcurri&#243; sin complicaci&#243;n, bajo anestesia general. Tras el parto, la paciente se mantuvo estable, sin sangrados, con contractilidad uterina y loquios normales.</p>
      <p>Los datos del ecocardiograma dossier de control est&#225;n en la <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref> y en la <xref ref-type="fig" rid="es_23f1-body3">Figura 1B</xref>.</p>
      <p>El reci&#233;n-nacido, sano, del sexo masculino, pesando 2.170 g, edad gestacional de 37 semanas, con &#237;ndices de Apgar de 9 en el quinto y de 10 en el d&#233;cimo minuto de vida, presentaba una comunicaci&#243;n interatrial de 4 mm y evolucion&#243; sin complicaciones, obteniendo alta del nido tras tres d&#237;as del nacimiento.</p>
      <p>La paciente solicit&#243; alta hospitalaria en el tercer d&#237;a de puerperio alegando problemas personas y no compareci&#243; a las consultas de retorno para controles obst&#233;trico y cardiol&#243;gico. Seg&#250;n con informaciones del Comit&#233; de Mortalidad Materna, ella ingres&#243; en el Servicio de Emergencia Municipal en el 42&#186; d&#237;a postparto, con cuadro cl&#237;nico de bajo d&#233;bito e insuficiencia cardiaca, evolucionando para &#243;bito 48 horas despu&#233;s.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Durante el embarazo, la ICC en portadoras de estenosis a&#243;rtica ocurre en la dependencia directa del grado de lesi&#243;n valvular, habitualmente verificada con medidas de &#225;rea inferior a 1 cm<sup>2</sup>, y su incidencia es mayor en el tercer trimestre, cuando el gasto cardiaco materno es el 40% mayor en relaci&#243;n a la preconcepci&#243;n<sup>2</sup>.</p>
      <p>El an&#225;lisis de 24 gestaciones en portadoras de estenosis a&#243;rtica con promedio de &#225;rea valvular de 1cm<sup>2</sup> revel&#243; que 11 (45,8%) pacientes manifestaron s&#237;ntomas de angina, pres&#237;ncope e insuficiencia cardiaca, incluyendo una muerte s&#250;bita, cuando alcanzaron el promedio de edad gestacional de 30 semanas, al requerir el cambio valvular quir&#250;rgico en dos casos (8,3%)<sup>3</sup>.</p>
      <p>La terap&#233;utica farmacol&#243;gica convencional de la ICC, que incluye diur&#233;tico, vasodilatador y betabloqueante, tiene relativa contraindicaci&#243;n durante la gestaci&#243;n de pacientes con estenosis a&#243;rtica, debido a la discutible eficacia materna y al real empeoramiento del flujo placentario.</p>
      <p>Dichas restricciones determinan que la intervenci&#243;n quir&#250;rgica sea la primera elecci&#243;n ante manifestaciones cl&#237;nicas de ICC. Sin embargo, la cirug&#237;a cardiaca en el embarazo estaba asociada a las respectivas mortalidades materna y fetal, del 8,6% al 18,6%, relacionadas a la severidad de la condici&#243;n cl&#237;nica materna y al car&#225;cter de emergencia de la cirug&#237;a<sup>4</sup>.</p>
      <p>Como contrapartida, la interrupci&#243;n de la gestaci&#243;n por el parto ces&#225;reo o vaginal en condiciones hemodin&#225;micas inestables eleva el riesgo materno debido a la p&#233;rdida sangu&#237;nea y a los efectos de la anestesia. En esta situaci&#243;n, la indicaci&#243;n de la VPAP tiene la intenci&#243;n de reducir el gradiente transvalvular a&#243;rtico, aumentar el &#237;ndice cardiaco y el flujo sangu&#237;neo placentario, adem&#225;s de proporcionar la mejora de los s&#237;ntomas maternos hasta alcanzar la fecha del parto.</p>
      <p>La experiencia mundial con la VPAP es todav&#237;a restricta a casos especiales porque el procedimiento est&#225; asociado a alta morbilidad y su eficacia es transitoria. No obstante, en la adolescencia, un estudio incluyendo a 148 ni&#241;os y adolescentes evidenci&#243; que la VPAP result&#243; en reducci&#243;n significativa del gradiente transvalvular, aumento del &#225;rea valvular y baja mortalidad. As&#237; que se concluy&#243;, entonces, que la ausencia de calcificaci&#243;n valvular fue el predictor m&#225;s importante de evoluci&#243;n libre de eventos inmediatos y tard&#237;os<sup>5</sup>.</p>
      <p>En el presente caso, la indicaci&#243;n de la VPAP se bas&#243; en los mejores &#237;ndices de sobrevida, tanto de la madre como del feto, de acuerdo con la edad gestacional. En este sentido, nos parece que cuando no hay se&#241;ales de sufrimiento fetal, el tratamiento tiene como objetivo salvar la vida de la madre, que se encuentra en situaci&#243;n cl&#237;nica severa. El parto se debe llevar a cabo posteriormente, basado en las condiciones del feto.</p>
      <p>Las buenas condiciones cl&#237;nicas presentadas por el beb&#233; al nacer permiten presuponer que el sufrimiento intrauterino durante la VPAP fue transitorio y que la interrupci&#243;n de la gestaci&#243;n, subsiguiente, permiti&#243; la evoluci&#243;n favorable del neonato.</p>
      <p>La muerte materna que ocurri&#243; en el 46&#186; d&#237;a tras el parto, en el presente caso, refuerza la necesidad de la continuidad del tratamiento cardiol&#243;gico en el puerperio tras la VPAP que, en esta situaci&#243;n espec&#237;fica, fue paliativa. La reabsorci&#243;n de fluidos extravasculares de los lechos &#250;tero placentario y perif&#233;rico para la circulaci&#243;n materna y el estado activado de la coagulaci&#243;n hacen del puerperio un per&#237;odo igualmente de riesgo para &#243;bito materno, como hubiera sido lo del embarazo.</p>
      <p>Hay que tener en cuenta que la rutina de los cuidados maternos y el esfuerzo del amamantamiento no permiten el reposo y la obediencia a las restricciones hechas durante el embarazo. El postparto es asunto de responsabilidad multidisciplinaria, pero lo que realmente se verifica, es que hay un dif&#237;cil control sobre el comportamiento de la paciente tras el alta hospitalaria. Este caso atesta esta realidad, mostrando que la disponibilidad de todo el equipo m&#233;dico que la asisti&#243; no fue suficiente para evitar el desenlace fatal y evidencia que los problemas sociales, la falta de apoyo familiar, el impacto de la responsabilidad materna y la inmadurez de la adolescencia no permitieron la exacta comprensi&#243;n de la severidad del caso y perjudicaron la adhesi&#243;n a la continuidad del tratamiento.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Concluimos que la VPAP se puede llevar a cabo en gestantes sintom&#225;ticas, con el fin de permitir el alcance de la fecha ideal del parto en condiciones hemodin&#225;micas maternas m&#225;s estables y con mayor sobrevida fetal. Con todo, el rigor del tratamiento debe mantenerse en el puerperio y es igualmente importante para la sobrevida materna, tal como propuesto en el embarazo.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
