<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">SbFbdBF5ntB3ympTvSpVR3n</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001200011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300611</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001200011</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Dose efetiva de seda&#231;&#227;o em ecocardiograma transesof&#225;gico: rela&#231;&#227;o com idade, &#225;rea de superf&#237;cie e fun&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Jos&#233;</surname>
            <given-names>Guilherme Moreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>Carlos Eduardo Suaide</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ferreira</surname>
            <given-names>Luiz Darcy Cortez</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Novaes</surname>
            <given-names>Yara Prosdossini Soares de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Monaco</surname>
            <given-names>Claudia Gianini</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gil</surname>
            <given-names>Manuel Ad&#225;n</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Linhares</surname>
            <given-names>Renata Rejane</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rodrigues</surname>
            <given-names>Marcelo Sgrott</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moraes</surname>
            <given-names>Ant&#244;nio S. S. de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ortiz</surname>
            <given-names>Juarez</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">SP</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">OMNI-CCNI Medicina Diagn&#243;stica de S&#227;o Paulo</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>623</fpage>
      <lpage>629</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>16</day>
          <month>10</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>17</day>
          <month>11</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>28</day>
          <month>04</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A seda&#231;&#227;o com midazolam e meperidina &#233; amplamente utilizada em ecocardiografia transesof&#225;gica, entretanto, n&#227;o existe dose m&#233;dia estabelecida para cada caso. OBJETIVO: Correlacionar as doses m&#233;dias de midazolam e meperidina para seda&#231;&#227;o adequada em ecocardiografia transesof&#225;gica com faixa et&#225;ria, &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo. M&#201;TODOS: Estudo retrospectivo envolvendo 1.841 pacientes submetidos &#224; seda&#231;&#227;o baseada na escala de Ramsay, com solu&#231;&#227;o contendo midazolam 1,5 mg (1,5 ml), meperidina 1 mg (1 ml) e &#225;gua destilada (7,5 ml). Analisamos quatro grupos et&#225;rios: G1: &lt; 24 anos; G2: 25 a 44 anos; G3: 45 a 64 anos; e G4: &gt; 65 anos. Obtivemos a &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea pela f&#243;rmula: {[(altura x 100)0,725] x (peso0,425) x 0,0071}. Com rela&#231;&#227;o &#224; fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, estudamos dois grupos: GA: &lt; 55%; e GB: &gt; 55%. Na an&#225;lise estat&#237;stica utilizamos o teste de Kruskal-Wallis para correla&#231;&#227;o com idade e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, e correla&#231;&#227;o linear simples para &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea. RESULTADOS: No estudo da idade, as doses m&#233;dias de seda&#231;&#227;o necess&#225;rias foram significativamente menores no G3 e G4 (p &lt; 0,01). Na an&#225;lise da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, esta foi significativamente menor no GA (p &lt; 0,01). O coeficiente de correla&#231;&#227;o linear entre dose de seda&#231;&#227;o e &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea foi 0,09 (nulo). CONCLUS&#195;O: Houve menor dose m&#233;dia necess&#225;ria de sedativos nos indiv&#237;duos com maior idade e em portadores de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo, e n&#227;o houve correla&#231;&#227;o com &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>midazolam</kwd>
        <kwd>meperidina</kwd>
        <kwd>ecocardiografia transesofagica</kwd>
        <kwd>seda&#231;&#227;o consciente</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>05</day>
        <month>05</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> ECOCARDIOGRAFIA DE ADULTOS </p>
    <p>
      <bold>Dose efetiva de seda&#231;&#227;o em ecocardiograma transesof&#225;gico. Rela&#231;&#227;o com idade, &#225;rea de superf&#237;cie e fun&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Guilherme Moreira Jos&#233;; Carlos Eduardo Suaide Silva; Luiz Darcy Cortez Ferreira; Yara Prosdossini Soares de Novaes; Claudia Gianini Monaco; Manuel Ad&#225;n Gil; Renata Rejane Linhares; Marcelo Sgrott Rodrigues; Ant&#244;nio S. S. de Moraes; Juarez Ortiz</bold>
    </p>
    <p>OMNI-CCNI Medicina Diagn&#243;stica de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> A seda&#231;&#227;o com midazolam e meperidina &#233; amplamente utilizada em ecocardiografia transesof&#225;gica, entretanto, n&#227;o existe dose m&#233;dia estabelecida para cada caso. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold> Correlacionar as doses m&#233;dias de midazolam e meperidina para seda&#231;&#227;o adequada em ecocardiografia transesof&#225;gica com faixa et&#225;ria, &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Estudo retrospectivo envolvendo 1.841 pacientes submetidos &#224; seda&#231;&#227;o baseada na escala de Ramsay, com solu&#231;&#227;o contendo midazolam 1,5 mg (1,5 ml), meperidina 1 mg (1 ml) e &#225;gua destilada (7,5 ml). Analisamos quatro grupos et&#225;rios: G1: <underline>&lt;</underline> 24 anos; G2: 25 a 44 anos; G3: 45 a 64 anos; e G4: <underline>&gt;</underline> 65 anos. Obtivemos a &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea pela f&#243;rmula: {[(altura x 100)<sup>0,725</sup>] x (peso<sup>0,425</sup>) x 0,0071}. Com rela&#231;&#227;o &#224; fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, estudamos dois grupos: GA: &lt; 55%; e GB: <underline>&gt;</underline> 55%. Na an&#225;lise estat&#237;stica utilizamos o teste de Kruskal-Wallis para correla&#231;&#227;o com idade e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, e correla&#231;&#227;o linear simples para &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> No estudo da idade, as doses m&#233;dias de seda&#231;&#227;o necess&#225;rias foram significativamente menores no G3 e G4 (p &lt; 0,01). Na an&#225;lise da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, esta foi significativamente menor no GA (p &lt; 0,01). O coeficiente de correla&#231;&#227;o linear entre dose de seda&#231;&#227;o e &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea foi 0,09 (nulo). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> Houve menor dose m&#233;dia necess&#225;ria de sedativos nos indiv&#237;duos com maior idade e em portadores de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo, e n&#227;o houve correla&#231;&#227;o com &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea. </p>
    <p><bold>Palavras chave: </bold> midazolam, meperidina, ecocardiografia transesofagica, seda&#231;&#227;o consciente.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O ecocardiograma transesof&#225;gico &#233; realizado atrav&#233;s da intuba&#231;&#227;o esofagiana, utilizando-se uma sonda acrescida de um ou mais transdutores em sua extremidade. Para tal, o jejum de aproximadamente cinco horas &#233; indispens&#225;vel para todos os pacientes que ser&#227;o submetidos ao procedimento com o uso de anestesia ou seda&#231;&#227;o<sup>1</sup>.</p>
    <p>Recomenda-se, tamb&#233;m, a aplica&#231;&#227;o de anest&#233;sico t&#243;pico (cloridrato de lidoca&#237;na <italic>spray</italic> a 10%), pun&#231;&#227;o de veia perif&#233;rica e, habitualmente, d&#225;-se prefer&#234;ncia ao uso de sedativos e analg&#233;sicos por via intravenosa<sup>1</sup>. O uso de seda&#231;&#227;o e analgesia promove o aumento da toler&#226;ncia ao procedimento, na grande maioria das vezes inc&#244;modo, atrav&#233;s do bloqueio da resposta ao estresse (bastante &#250;til em cardiopatas); do embotamento da atividade lar&#237;ngea (muito &#250;til em asm&#225;ticos, bronqu&#237;ticos cr&#244;nicos e cardiopatas); do desconforto e da dor. &#201; tamb&#233;m bastante &#250;til quando h&#225; incapacidade de colabora&#231;&#227;o por parte de pacientes excessivamente ansiosos, em portadores de doen&#231;as neurol&#243;gicas ou psiqui&#225;tricas, e ainda a pedido expresso<sup>2</sup>. Atualmente, as drogas mais utilizadas para seda&#231;&#227;o em ecocardiografia transesof&#225;gica s&#227;o os benzodiazep&#237;nicos (diazepam e midazolam), e para analgesia, os opi&#243;ides (meperidina e fentanil) e o propofol. D&#225;-se prefer&#234;ncia ao estabelecimento de um n&#237;vel de seda&#231;&#227;o adequado, baseado na utiliza&#231;&#227;o de baixas doses de sedativos, devido a uma maior tolerabilidade ao procedimento e a m&#237;nima incid&#234;ncia de efeitos colaterais<sup>3-6</sup>.</p>
    <p>Devido &#224; import&#226;ncia de se obter uma normatiza&#231;&#227;o sobre a quantidade de sedativos e analg&#233;sicos necess&#225;ria para uma seda&#231;&#227;o adequada em grupos de pacientes com caracter&#237;sticas espec&#237;ficas<sup>7</sup>, estudamos a correla&#231;&#227;o entre as doses m&#233;dias da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina, necess&#225;rias para se atingir um n&#237;vel de seda&#231;&#227;o entre as pontua&#231;&#245;es 3 e 4 pela escala de Ramsay (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>), em indiv&#237;duos pertencentes a distintas faixas et&#225;rias; entre portadores de diferentes &#225;reas de superf&#237;cie corp&#243;rea; e entre pacientes com e sem o diagn&#243;stico de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo.</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Foram analisados, retrospectivamente, 1.841 pacientes submetidos ao ecocardiograma transesof&#225;gico em nossa institui&#231;&#227;o por indica&#231;&#245;es cl&#237;nicas diversas, com idades entre 14 e 96 anos (53,5 &#177; 16,9 anos), sendo 944 (51,3%) pacientes do sexo masculino.</p>
    <p>A t&#233;cnica dos exames seguiu a Normatiza&#231;&#227;o dos Equipamentos e T&#233;cnicas de Exame para a Realiza&#231;&#227;o de Exames Ecocardiogr&#225;ficos da Sociedade Brasileira de Cardiologia<sup>1</sup>.</p>
    <p>Em todos os pacientes foi realizado o ecocardiograma transtor&#225;cico e imediatamente ap&#243;s, o ecocardiograma transesof&#225;gico<sup>8</sup>. Foram utilizados ecocardi&#243;grafos modelo Vivid 3, da General Electric, equipados com transdutor transtor&#225;cico de 2,5 MHz, e transdutor transesof&#225;gico de 5 MHz .</p>
    <p>Os exames transtor&#225;cico e transesof&#225;gico foram realizados em ambiente ambulatorial, em sala equipada com instrumentos e medicamentos para ressuscita&#231;&#227;o cardiorrespirat&#243;ria.</p>
    <p>A medida da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo foi realizada por meio do exame transtor&#225;cico. Nos pacientes com d&#233;ficit contr&#225;til segmentar da c&#226;mara, foi utilizado o m&#233;todo de Simpson, e nos demais, foram utilizados os m&#233;todos do Cubo, quando o di&#226;metro diast&#243;lico final do ventr&#237;culo esquerdo era menor ou igual a 60 mm, ou Teichholz, quando o mesmo era maior que 60 mm<sup>9,10</sup>. Utilizamos como ponto de corte para disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de 55%, pois fra&#231;&#245;es de eje&#231;&#227;o abaixo desse valor caracterizam a presen&#231;a de d&#233;ficit sist&#243;lico da c&#226;mara por qualquer um dos m&#233;todos utilizados.</p>
    <p>A monitora&#231;&#227;o dos pacientes foi realizada durante o exame transesof&#225;gico atrav&#233;s do uso do ox&#237;metro de pulso para a observa&#231;&#227;o da satura&#231;&#227;o perif&#233;rica de oxig&#234;nio; do monitor card&#237;aco para a observa&#231;&#227;o do tra&#231;ado eletrocardiogr&#225;fico cont&#237;nuo e da frequ&#234;ncia card&#237;aca; e da aferi&#231;&#227;o da press&#227;o arterial sist&#234;mica n&#227;o invasiva utilizando-se de estetosc&#243;pio e esfigmoman&#244;metro de coluna de merc&#250;rio, imediatamente antes do procedimento, ap&#243;s ter-se atingido o n&#237;vel de seda&#231;&#227;o esperado e imediatamente ap&#243;s o t&#233;rmino do exame.</p>
    <p>A anestesia t&#243;pica da cavidade bucal, orofaringe e hipofaringe foi realizada com cloridrato de lidoca&#237;na <italic>spray</italic> a 10%, com o objetivo de facilitar a introdu&#231;&#227;o do transdutor. Respeitamos a dose m&#225;xima de 4 mg/kg com o intuito de prevenir uma eventual toxicidade<sup>11-13</sup>. A seda&#231;&#227;o foi realizada com solu&#231;&#227;o padr&#227;o de 10 ml contendo o benzodiazep&#237;nico midazolam na quantidade de 1,5 mg, equivalente a 1,5 ml da solu&#231;&#227;o, e o analg&#233;sico opi&#243;ide meperidina, na quantidade de 1mg, equivalente a 1ml da solu&#231;&#227;o, dilu&#237;dos em 7,5 ml de &#225;gua destilada, resultando em 0,15 mg de midazolam associado a 0,1 mg de meperidina por ml de solu&#231;&#227;o.</p>
    <p>A escala de Ramsay foi utilizada para a an&#225;lise do n&#237;vel de seda&#231;&#227;o dos pacientes, padronizando-se como seda&#231;&#227;o efetiva a resposta ao est&#237;mulo verbal isolado ou acompanhado de est&#237;mulo t&#225;til ou sonoro, correspondente &#224;s pontua&#231;&#245;es entre 3 e 4 da escala<sup>14</sup> (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>).</p>
    <p>O n&#237;vel de seda&#231;&#227;o desejado foi obtido para cada paciente atrav&#233;s da administra&#231;&#227;o intravenosa de 1 ml em bolo da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina, adicionando-se 1 ml a cada minuto, se necess&#225;rio, at&#233; o n&#237;vel de seda&#231;&#227;o preconizado pela escala de Ramsay ser atingido.</p>
    <p>Ap&#243;s a realiza&#231;&#227;o do exame, todos os pacientes foram transferidos para sala destinada &#224; recupera&#231;&#227;o p&#243;s-anest&#233;sica. Nesse ambiente, durante o per&#237;odo de perman&#234;ncia, seus sinais vitais foram monitorados atrav&#233;s do uso de monitor card&#237;aco e ox&#237;metro de pulso, al&#233;m da aferi&#231;&#227;o da press&#227;o arterial n&#227;o-invasiva com estetosc&#243;pio e esfigmoman&#244;metro de coluna de merc&#250;rio, imediatamente antes da alta.</p>
    <p>A revers&#227;o farmacol&#243;gica da seda&#231;&#227;o foi necess&#225;ria em 2,12% dos pacientes, correspondendo a 39 indiv&#237;duos, devido &#224; ocorr&#234;ncia de n&#237;vel de seda&#231;&#227;o acima de 4 pontos pela escala de Ramsay em 26 pacientes; hipoxemia em cinco pacientes; hipotens&#227;o arterial sist&#234;mica em quatro pacientes; e apn&#233;ia em tr&#234;s pacientes. Utilizamos, em todos os casos, o antagonista benzodiazep&#237;nico flumazenil e o antagonista opi&#243;ide naloxona, al&#233;m de suporte respirat&#243;rio e reposi&#231;&#227;o vol&#234;mica nos casos de hipotens&#227;o arterial. Estabelecemos a administra&#231;&#227;o inicial em bolo de 0,2 mg de flumazenil e 1 mg de naloxona durante 15 segundos, e, se necess&#225;rio, o incremento de 0,1 mg de flumazenil e 1 mg de naloxona durante 15 segundos a cada 3 minutos, at&#233; a revers&#227;o dos efeitos adversos produzidos pelo midazolam e pela meperidina. Estabelecemos a dose m&#225;xima de 1 mg para o flumazenil e 10 mg para o naloxona.</p>
    <p>A libera&#231;&#227;o dos pacientes para o domic&#237;lio foi realizada quando os mesmos recuperaram adequadamente o seu n&#237;vel de consci&#234;ncia, correspondente &#224;s pontua&#231;&#245;es entre 1 e 2 pela escala de Ramsay (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>). Todos tiveram alta assintom&#225;ticos e com press&#227;o arterial sist&#234;mica, frequ&#234;ncia card&#237;aca, satura&#231;&#227;o perif&#233;rica de oxig&#234;nio e tra&#231;ado eletrocardiogr&#225;fico dentro dos limites da normalidade para pacientes adultos em repouso, ap&#243;s revis&#227;o m&#233;dica pertinente.</p>
    <p>Para o estudo da correla&#231;&#227;o entre a dose efetiva de sedativo e a vari&#225;vel idade, os pacientes foram separados em quatro grupos et&#225;rios distintos: grupo 1 (G1), com idade menor ou igual a 24 anos (n = 100); grupo 2 (G2), entre 25 e 44 anos (n = 457); grupo 3 (G3), entre 45 e 64 anos (n = 721); e grupo 4 (G4), com idade maior ou igual a 65 anos (n = 563). O n&#237;vel de seda&#231;&#227;o desejado foi obtido para os pacientes de cada grupo e, a partir de ent&#227;o, foi estabelecida a m&#233;dia da quantidade de solu&#231;&#227;o necess&#225;ria para cada grupo atingir o n&#237;vel de seda&#231;&#227;o esperado. A compara&#231;&#227;o entre os grupos, devido &#224; heterogeneidade da popula&#231;&#227;o estudada, foi feita pelo teste n&#227;o param&#233;trico de Kruskal-Wallis.</p>
    <p>A &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea (ASC) foi calculada para cada paciente pela f&#243;rmula: ASC = {[(altura x 100)<sup>0,725</sup>] x (peso<sup>0,425</sup>) x 0,0071}. Para a correla&#231;&#227;o entre a vari&#225;vel independente (&#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea) e a vari&#225;vel dependente (dose efetiva da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina) foi utilizada a regress&#227;o linear simples, atrav&#233;s da an&#225;lise num&#233;rica dos dados do gr&#225;fico de dispers&#227;o. Este foi constitu&#237;do pelo conjunto de pontos formados pela intersec&#231;&#227;o dos valores do eixo x (&#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea) e do eixo y (dose da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina necess&#225;ria para se obter o n&#237;vel de seda&#231;&#227;o esperado) para cada paciente. A conclus&#227;o sobre a eventual positividade, negatividade ou nulidade da correla&#231;&#227;o entre essas duas vari&#225;veis foi estabelecida atrav&#233;s do coeficiente de correla&#231;&#227;o linear (r).</p>
    <p>Para o estudo da correla&#231;&#227;o entre a dose efetiva de sedativo e a vari&#225;vel fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo, os pacientes foram divididos em dois grupos: grupo A (GA), com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o menor que 55% (n = 222); e grupo B (GB), com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o maior ou igual a 55% (n = 1.619). Assim como no estudo da vari&#225;vel idade, o n&#237;vel de seda&#231;&#227;o desejado foi obtido para os pacientes de cada grupo, e, a partir de ent&#227;o, foi estabelecida a m&#233;dia da quantidade de solu&#231;&#227;o necess&#225;ria para cada grupo atingir o n&#237;vel de seda&#231;&#227;o esperado. Para a compara&#231;&#227;o entre os dois grupos heterog&#234;neos de pacientes, assim como no estudo da vari&#225;vel idade, utilizamos o teste n&#227;o param&#233;trico de Kruskal-Wallis.</p>
    <p>Todos os pacientes em estudo, antes da realiza&#231;&#227;o dos exames, assinaram um termo de consentimento livre e esclarecido, visando &#224; aceita&#231;&#227;o de eventual participa&#231;&#227;o em trabalhos e serem realizados pela institui&#231;&#227;o.</p>
    <p>As informa&#231;&#245;es retrospectivas foram obtidas atrav&#233;s dos laudos ecocardiogr&#225;ficos eletr&#244;nicos dos pacientes em estudo. O protocolo do estudo foi aprovado pelo comit&#234; de &#233;tica em pesquisa de nossa institui&#231;&#227;o consoante &#224;s recomenda&#231;&#245;es &#233;ticas da Declara&#231;&#227;o de Helsinki de 1975.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Popula&#231;&#227;o estudada</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo caracterizou-se por apresentar uma propor&#231;&#227;o equilibrada entre os indiv&#237;duos do sexo masculino (51,3%), representando 944 pacientes, e os do sexo feminino (48,7%), representando 897 pacientes. Com rela&#231;&#227;o &#224;s faixas et&#225;rias estudadas, observou-se um n&#250;mero crescente de indiv&#237;duos at&#233; os 64 anos, e ap&#243;s, um leve decr&#233;scimo destes, como observado no <xref ref-type="fig" rid="g1">Gr&#225;fico 1</xref>.</p>
    <fig id="g1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gf01.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Doses m&#233;dias efetivas da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina relacionadas a diferentes grupos et&#225;rios</bold>
    </p>
    <p>Na an&#225;lise dos quatro grupos et&#225;rios envolvidos no estudo, as doses m&#233;dias da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina, necess&#225;rias para se obter seda&#231;&#227;o entre os n&#237;veis 3 e 4 pela escala de Ramsey, foram estabelecidas para cada grupo e comparadas entre eles. O seu resultado, como demonstrado no <xref ref-type="fig" rid="g2">Gr&#225;fico 2</xref> e na <xref ref-type="table" rid="t2">Tabela 2</xref>, evidenciou que a dose m&#233;dia de solu&#231;&#227;o sedativa necess&#225;ria foi inversamente proporcional ao aumento da idade, sendo mais elevada no Grupo 1, onde estavam presentes os indiv&#237;duos mais jovens. A partir do Grupo 2, e assim progressivamente at&#233; o Grupo 4, houve um significativo decl&#237;nio das doses m&#233;dias da solu&#231;&#227;o (p &lt; 0,01), sendo mais intenso nos pacientes mais idosos, ou seja, naqueles pertencentes ao Grupo 4, com idades acima de 65 anos. Estabelecendo-se como referencial o Grupo 1, a percentagem de decl&#237;nio das doses m&#233;dias efetivas da solu&#231;&#227;o sedativa nos demais grupos foi a seguinte: Grupo 2 (1,90%), Grupo 3 (19,78%) e Grupo 4 (36,65%).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <fig id="g2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Doses m&#233;dias efetivas da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina relacionadas &#224; &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise da &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea de cada paciente, calculada pela f&#243;rmula: ASC = {[(altura x 100)<sup>0,725</sup>] x (peso<sup>0,425</sup>) x 0,0071}, evidenciou, para os 1.841 indiv&#237;duos estudados, uma varia&#231;&#227;o desde o valor m&#237;nimo de 1,22 m<sup>2</sup> at&#233; o valor m&#225;ximo de 2,67 m<sup>2</sup>, estabelecendo com isso uma m&#233;dia geral aproximada de 1,79 &#177; 0,21 m<sup>2</sup>. Utilizando a regress&#227;o linear simples como ferramenta estat&#237;stica, estabelecemos o valor do coeficiente de correla&#231;&#227;o linear (r = 0,09) entre a vari&#225;vel independente (&#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea) e a vari&#225;vel dependente (dose da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina necess&#225;ria para seda&#231;&#227;o entre os n&#237;veis 3 e 4 pela escala de Ramsay), atrav&#233;s dos dados interpretados pela an&#225;lise do gr&#225;fico de dispers&#227;o (<xref ref-type="fig" rid="g3">Gr&#225;fico 3</xref>). A interpreta&#231;&#227;o desse coeficiente resultou em correla&#231;&#227;o linear nula entre as duas vari&#225;veis.</p>
    <fig id="g3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gf03.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Doses m&#233;dias efetivas da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina relacionadas &#224; fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo</bold>
    </p>
    <p>Houve proporcionalidade direta entre as doses da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, como demonstrado no <xref ref-type="fig" rid="g4">Gr&#225;fico 4</xref> e na <xref ref-type="table" rid="t3">Tabela 3</xref>. O Grupo A, com fra&#231;&#227;o mais baixa, necessitou de dose m&#233;dia de seda&#231;&#227;o significativamente menor (6,29 &#177; 2,70 ml), em compara&#231;&#227;o com o Grupo B (7,34 &#177; 3,15 ml), para a obten&#231;&#227;o do efeito sedativo esperado (p &lt; 0,01). A percentagem de decl&#237;nio da dose m&#233;dia da solu&#231;&#227;o de seda&#231;&#227;o do Grupo 1 para o Grupo 2 foi de 14,3%.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <fig id="g4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gf04.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Este estudo teve por objetivo determinar a correla&#231;&#227;o entre as doses m&#233;dias da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina, necess&#225;rias para se atingir um n&#237;vel de seda&#231;&#227;o correspondente &#224;s pontua&#231;&#245;es entre 3 e 4 pela escala de Ramsay, em pacientes indicados para ecocardiograma transesof&#225;gico, em rela&#231;&#227;o a tr&#234;s vari&#225;veis independentes: faixa et&#225;ria, &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo.</p>
    <p>Empregamos a escala de Ramsay para a an&#225;lise do n&#237;vel de seda&#231;&#227;o devido a sua larga aplicabilidade por diversos autores e trabalhos em anestesiologia e terapia intensiva, al&#233;m da consagrada qualidade para a avalia&#231;&#227;o do n&#237;vel de seda&#231;&#227;o<sup>15</sup>.</p>
    <p>O midazolam, droga de curta a&#231;&#227;o derivada do grupo das imidazobenzodiazepinas, &#233; usado por via intravenosa em ecocardiografia transesof&#225;gica com finalidade ansiol&#237;tica, sedativa, hipn&#243;tica e amn&#233;stica<sup>16</sup>. Liga-se fortemente &#224;s prote&#237;nas plasm&#225;ticas (95 &#177; 2%), possui elevado volume de distribui&#231;&#227;o (1,1 &#177; 0,6 litros/kg), acentuado <italic>clearence</italic> sist&#234;mico (6,6 &#177; 0,8 ml/min.kg) e baixa meia-vida de elimina&#231;&#227;o (1,9 &#177; 0,6 horas). Sua biotransforma&#231;&#227;o &#233; hep&#225;tica e realiza-se por hidroxila&#231;&#227;o do grupo met&#237;lico no anel imidaz&#243;lico fechado, sendo o 1-hidroximetilmidazolam o seu metab&#243;lito mais ativo, o qual &#233; eliminado com uma meia-vida de uma hora ap&#243;s conjuga&#231;&#227;o com o &#225;cido glicur&#244;nico. Sua principal via de excre&#231;&#227;o &#233; a renal (56 &#177; 26%)<sup>17</sup>. J&#225; a meperidina, droga opi&#243;ide de curta a&#231;&#227;o pertencente ao grupo das fenilpiperidinas, &#233; usada por via intravenosa em ecocardiografia transesof&#225;gica devido a sua potente a&#231;&#227;o analg&#233;sica. Liga-se moderadamente &#224;s prote&#237;nas plasm&#225;ticas (58 &#177; 9%), possui elevado volume de distribui&#231;&#227;o (4,4 &#177; 0,9 litros/kg), acentuado <italic>clearence</italic> sist&#234;mico (17 &#177; 5 ml/min.kg) e baixa meia-vida de elimina&#231;&#227;o (3,2 &#177; 0,8 horas). Sua biotransforma&#231;&#227;o &#233; hep&#225;tica e realiza-se atrav&#233;s de rea&#231;&#227;o oxidativa e redutora pelo sistema citocromo P450/hidr&#243;lise e por conjuga&#231;&#227;o. A principal via de excre&#231;&#227;o &#233; a renal (aproximadamente 25% em pH urin&#225;rio baixo), sendo poss&#237;vel tamb&#233;m as vias biliar e gastrointestinal<sup>18,19</sup>.</p>
    <p>De maneira geral, como consequ&#234;ncia do processo de senilidade, as altera&#231;&#245;es hep&#225;ticas decorrentes da redu&#231;&#227;o da massa do &#243;rg&#227;o, da atividade enzim&#225;tica e do fluxo sangu&#237;neo para os hepat&#243;citos, determinam a queda de sua atividade metab&#243;lica global. &#201; prevista a redu&#231;&#227;o da capacidade de biotransforma&#231;&#227;o de drogas com alta percentagem de participa&#231;&#227;o hep&#225;tica em indiv&#237;duos idosos, a exemplo do midazolam e da meperidina, acarretando o prolongamento da meia-vida plasm&#225;tica e o aumento dos n&#237;veis s&#233;ricos de suas mol&#233;culas metabolicamente ativas<sup>20-22</sup>.</p>
    <p>Pacientes com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo abaixo do normal podem apresentar m&#250;ltiplas altera&#231;&#245;es morfofuncionais hep&#225;ticas, ocasionadas pelo reduzido fluxo sangu&#237;neo aos hepat&#243;citos, as quais variam desde modifica&#231;&#245;es brandas nos testes funcionais at&#233; a fibrose progressiva com cirrose card&#237;aca e a hepatite isqu&#234;mica cardiog&#234;nica. Essas altera&#231;&#245;es encontram-se intimamente ligadas &#224;s mudan&#231;as na farmacocin&#233;tica das drogas metabolizadas pelo &#243;rg&#227;o, a exemplo do midazolam e da meperidina, e est&#227;o representadas pelo prolongamento da meia-vida plasm&#225;tica e pelo aumento dos n&#237;veis s&#233;ricos de suas mol&#233;culas metabolicamente ativas, decorrentes da desacelera&#231;&#227;o do seu <italic>clearence</italic> sist&#234;mico<sup>23</sup>. No caso do midazolam e da meperidina, essa desacelera&#231;&#227;o em portadores de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo decorre da diminui&#231;&#227;o dos processos de hidroxila&#231;&#227;o, no caso do midazolam, e da atividade metab&#243;lica da mono-oxigenase do citocromo P450, no caso da meperidina.</p>
    <p>O prolongamento da meia-vida plasm&#225;tica e dos n&#237;veis s&#233;ricos de seus compostos metabolicamente ativos, resulta em efeitos farmacol&#243;gicos prolongados e mais intensos, havendo muitas vezes a necessidade de menores doses dos f&#225;rmacos usados em idosos e em portadores de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo. Com isso, objetiva-se os efeitos cl&#237;nicos desejados associados a menores efeitos t&#243;xicos<sup>20</sup>.</p>
    <p>No estudo das vari&#225;veis faixa et&#225;ria e fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo, foi poss&#237;vel verificar a estreita concord&#226;ncia com os dados da literatura<sup>20-23</sup>. Na an&#225;lise da faixa et&#225;ria, as doses m&#233;dias da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina necess&#225;rias para o n&#237;vel de seda&#231;&#227;o esperado foram progressivamente menores quanto maior a faixa et&#225;ria dos pacientes em estudo, chegando-se &#224; percentagem m&#225;xima de 36,65% de redu&#231;&#227;o da quantidade necess&#225;ria de solu&#231;&#227;o sedativa em indiv&#237;duos acima de 65 anos, em rela&#231;&#227;o &#224;queles com idade abaixo de 24 anos (p &lt; 0,01). Na an&#225;lise da fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo, a dose m&#233;dia da solu&#231;&#227;o de seda&#231;&#227;o necess&#225;ria foi 14,30% menor nos portadores de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica (fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o abaixo de 55%), comparando-se &#224;queles portadores de fun&#231;&#227;o sist&#243;lica normal (fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o maior ou igual a 55%) (p &lt; 0,01).</p>
    <p>Por &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea compreende-se a rela&#231;&#227;o diretamente proporcional entre o peso e a estatura de um indiv&#237;duo, onde o primeiro &#233; caracterizado pela somat&#243;ria da massa gorda ou peso de gordura, representada por todos os l&#237;pides do organismo, e da massa magra, representada pela &#225;gua, prote&#237;nas e componentes minerais<sup>24</sup>. Em portadores de elevadas &#225;reas de superf&#237;cie corp&#243;rea caracterizados como obesos, isto &#233;, em portadores de peso corp&#243;reo total desproporcionalmente elevado em rela&#231;&#227;o a sua estatura, a farmacocin&#233;tica do midazolam &#233; alterada atrav&#233;s do aumento do seu volume de redistribui&#231;&#227;o, com consequente aumento de sua meia-vida plasm&#225;tica, proporcionando efeitos farmacol&#243;gicos mais prolongados em compara&#231;&#227;o a indiv&#237;duos n&#227;o obesos<sup>25</sup>. A obesidade n&#227;o altera a intensidade da distribui&#231;&#227;o prim&#225;ria da droga, injetada por via intravenosa, no sistema nervoso central e em outros &#243;rg&#227;os altamente perfundidos. Essa distribui&#231;&#227;o ocorre poucos segundos ap&#243;s a administra&#231;&#227;o da droga, seguida por uma fase de redistribui&#231;&#227;o aos tecidos menos perfundidos, em especial aos tecidos muscular e adiposo, sendo esta a etapa farmacocin&#233;tica influenciada pela obesidade, quando os efeitos prim&#225;rios do midazolam no sistema nervoso central, como seda&#231;&#227;o, hipnose e amn&#233;sia anter&#243;grada, j&#225; se estabeleceram<sup>17</sup>. J&#225; a meperidina possui caracter&#237;sticas farmacocin&#233;ticas semelhantes entre indiv&#237;duos obesos e n&#227;o obesos<sup>19</sup>.</p>
    <p>&#201; intuitivo imaginarmos que indiv&#237;duos com maiores &#225;reas de superf&#237;cie corp&#243;rea necessitem de maior quantidade de sedativos. Entretanto, em nosso estudo, n&#227;o observamos correla&#231;&#227;o entre as doses da solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina necess&#225;rias e as &#225;reas de superf&#237;cie corp&#243;rea dos pacientes. O coeficiente de correla&#231;&#227;o nulo entre essas duas vari&#225;veis &#233; concordante com os dados da literatura<sup>16,19,25</sup>, n&#227;o havendo, portanto, proporcionalidade entre as doses de solu&#231;&#227;o sedativa necess&#225;rias e as diferentes &#225;reas de superf&#237;cie corp&#243;rea. Esse fato demonstra que indiv&#237;duos portadores de grandes &#225;reas de superf&#237;cie corp&#243;rea podem utilizar doses menores de solu&#231;&#227;o sedativa, assim como aqueles com pequenas &#225;reas podem necessitar de doses maiores da mesma.</p>
    <p>Como limita&#231;&#227;o do estudo, pode-se citar o fato de que n&#227;o houve a avalia&#231;&#227;o de outros fatores que pudessem alterar o metabolismo hep&#225;tico do midazolam e da meperidina, como o uso de &#225;lcool, doen&#231;as hep&#225;ticas concomitantes e competi&#231;&#227;o pela mesma via de biotransforma&#231;&#227;o com outras drogas. Al&#233;m disso, por se tratar de um estudo retrospectivo, a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo foi obtida dos prontu&#225;rios eletr&#244;nicos dos pacientes e medida por tr&#234;s m&#233;todos distintos (Cubo, Simpson e Teichholz). Entretanto, acreditamos n&#227;o ter afetado os resultados do estudo, j&#225; que o valor de corte de 55% separa indiv&#237;duos com ou sem disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda independente do m&#233;todo utilizado.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nossos achados indicam que as doses m&#233;dias de solu&#231;&#227;o de midazolam e meperidina, necess&#225;rias para a obten&#231;&#227;o de seda&#231;&#227;o entre os n&#237;veis 3 e 4 pela escala de Ramsay em ecocardiografia transesof&#225;gica, s&#227;o significativamente menores quanto maior a idade do paciente e quanto menor a sua fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o. Al&#233;m disso, n&#227;o observamos correla&#231;&#227;o entre a dose de seda&#231;&#227;o e a &#225;rea de superf&#237;cie corp&#243;rea dos pacientes estudados.</p>
    <p>Esses resultados proporcionam a possibilidade da obten&#231;&#227;o de um referencial mais preciso sobre a quantidade de midazolam e meperidina necess&#225;ria para um adequado n&#237;vel de seda&#231;&#227;o durante o procedimento ecocardiogr&#225;fico transesof&#225;gico nesses grupos espec&#237;ficos de pacientes.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Carlos Eduardo Suaide Silva </p>
        <p> Rua Cubat&#227;o, 726 - Para&#237;so </p>
        <p> 04013-002 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil. </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="csuaide@cardiol.br">csuaide@cardiol.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 16/10/08; revisado recebido em 17/11/08; aceito em 28/04/09</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Silva CE, Tasca    R, Weitzel LH, Mois&#233;s VA, Ferreira LDC, Tavares GMP, et al. Normatiza&#231;&#227;o    dos equipamentos e t&#233;cnicas de exame para realiza&#231;&#227;o de    exames ecocardiogr&#225;ficos. Arq Bras Cardiol. 2004; 82 (2): 3-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Normatiza&#231;&#227;o dos equipamentos e t&#233;cnicas de exame para realiza&#231;&#227;o de exames ecocardiogr&#225;ficos</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>3</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tasca</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weitzel</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mois&#233;s</surname>
              <given-names>VA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>LDC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tavares</surname>
              <given-names>GMP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Ferreira A.    Seda&#231;&#227;o em endoscopia digestiva: uma perspectiva do anestesista.    J Port Gastroenterol. 2002; 9: 19-25.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Seda&#231;&#227;o em endoscopia digestiva: uma perspectiva do anestesista</article-title>
          <source>J Port Gastroenterol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>19</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Hashimoto S,    Nakatani S, Tanimura M, Nakasone I, Tanaka N, Masuda Y, et al. Usefulness of    conscious sedation with midazolam during transesophageal echocardiographic examination.    J Cardiol. 2004; 44 (5): 195-200.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Usefulness of conscious sedation with midazolam during transesophageal echocardiographic examination</article-title>
          <source>J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>195</fpage>
          <lpage>200</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hashimoto</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakatani</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanimura</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakasone</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanaka</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Masuda</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Gelissen HP,    Epema AH, Henning RH, Krijnen HJ, Hennis PJ, den Hertog A. Inotropic effects    of propofol, thiopental, midazolam, etomidate, and ketamine on isolated atrial    muscle. Anesthesiology. 1996; 84 (2): 397-403.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Inotropic effects of propofol, thiopental, midazolam, etomidate, and ketamine on isolated atrial muscle</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>397</fpage>
          <lpage>403</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gelissen</surname>
              <given-names>HP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Epema</surname>
              <given-names>AH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Henning</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krijnen</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hennis</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>den Hertog</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Sutaria N, Northridge    D, Denvir M. A survey of sedation and monitoring practices&#160;during transesophageal    echocardiography in the UK: are recommended guidelines being followed? Heart.    2000; 84 (Suppl. 2): ii19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A survey of sedation and monitoring practices during transesophageal echocardiography in the UK: are recommended guidelines being followed?</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>ii19</fpage>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sutaria</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Northridge</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Denvir</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Rex DK. Moderate    sedation for endoscopy: sedation regiments for non-anaesthesiologists. Aliment    Pharmacol Ther. 2006; 24 (2): 163-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Moderate sedation for endoscopy: sedation regiments for non-anaesthesiologists</article-title>
          <source>Aliment Pharmacol Ther</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>163</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rex</surname>
              <given-names>DK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Smith MR, Bell    GD, Quine MA, Spencer GM, Morden AE, Jones JG. Small bolus injections of intravenous    midazolam for upper gastrointestinal endoscopy: a study of 788 consecutive cases.    Br J Clin Pharmacol. 1993; 36 (6): 573-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Small bolus injections of intravenous midazolam for upper gastrointestinal endoscopy: a study of 788 consecutive cases</article-title>
          <source>Br J Clin Pharmacol</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>573</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bell</surname>
              <given-names>GD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quine</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spencer</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morden</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jones</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Silva CES, Ferreira    LDC, Monaco CG, Gil MA, Peixoto LB, Leal SMB, et al. Apresentando o ecocardiograma.    In: Silva CES, Ferreira LDC, Monaco CG, Gil MA, Peixoto LB, Leal SMB. O ecocardiograma    no apoio &#224; decis&#227;o cl&#237;nica. Rio de Janeiro: Revinter; 2003.    p. 1-29.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>O ecocardiograma no apoio &#224; decis&#227;o cl&#237;nica</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>29</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>CES</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>LDC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monaco</surname>
              <given-names>CG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gil</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peixoto</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leal</surname>
              <given-names>SMB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>CES</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>LDC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monaco</surname>
              <given-names>CG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gil</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peixoto</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leal</surname>
              <given-names>SMB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Ferreira LDC.    Avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular.    In: Silva CES. Ecocardiografia: princ&#237;pios e aplica&#231;&#245;es    cl&#237;nicas. Rio de Janeiro: Revinter; 2007. p.361-77.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Ecocardiografia: princ&#237;pios e aplica&#231;&#245;es cl&#237;nicas</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>361</fpage>
          <lpage>77</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>LDC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>CES</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Feigenbaum    H, Armstrong WF, Ryan T. Feigenbaum's echocardiography. Tauton: Lippincott Williams    &amp; Wilkins; 2005. p. 140-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Feigenbaum's echocardiography</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>140</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Feigenbaum</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Armstrong</surname>
              <given-names>WF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ryan</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Sharma SC,    Rama PR, Miller GL, Coccio EB, Coulter LJ. Systemic absorption and toxicity    from topicly administered lidocaine during transesophageal echocardiography.    J Am Soc Echocardiogr. 1996; 9 (5): 710-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Systemic absorption and toxicity from topicly administered lidocaine during transesophageal echocardiography</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>710</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sharma</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rama</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coccio</surname>
              <given-names>EB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coulter</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Feigenbaum    H, Armstrong WF, Ryan T. Feigenbaum's echocardiography. Tauton: Lippincott Williams    &amp; Wilkins; 2005. p. 106-37.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Feigenbaum's echocardiography</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>106</fpage>
          <lpage>37</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Feigenbaum</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Armstrong</surname>
              <given-names>WF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ryan</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Oh JK, Seward    JB, Tajik AJ. The echo manual. Rochester: Lippincott Williams &amp; Wilkins;    2006. p. 30-58.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>The echo manual</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>30</fpage>
          <lpage>58</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oh</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seward</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tajik</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Nascimento    JS, M&#243;dolo NSP, Carvalho HG, D&#243;rea EML, Santos KP. Clonidina na    cineangiocoronariografia: efeitos sedativos sobre a press&#227;o arterial    e freq&#252;&#234;ncia card&#237;aca. Arq Bras Cardiol. 2006; 87 (5): 603-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clonidina na cineangiocoronariografia: efeitos sedativos sobre a press&#227;o arterial e freq&#252;&#234;ncia card&#237;aca</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>603</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nascimento</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>M&#243;dolo</surname>
              <given-names>NSP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D&#243;rea</surname>
              <given-names>EML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>KP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Nascimento    JS, Modolo NSP, Silva RCR, Santos KP, Carvalho HG. Efeitos sedativos e cardiovasculares    do midazolam e do diazepam, associados ou n&#227;o a clonidina, em pacientes    submetidos a estudos hemodin&#226;micos por suspeita de doen&#231;a arterial    coronariana. Arq Bras Cardiol. 2007; 89 (6): 403-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efeitos sedativos e cardiovasculares do midazolam e do diazepam, associados ou n&#227;o a clonidina, em pacientes submetidos a estudos hemodin&#226;micos por suspeita de doen&#231;a arterial coronariana</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>403</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nascimento</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Modolo</surname>
              <given-names>NSP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>RCR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>KP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Patel H, Soni    PP, Fukuda EK, Smith DF, Leier CV, Boudoulas H. The pharmacokinetics of midazolam    in patients with congestive heart failure. Br J Clin Pharmacol. 1990; 29 (5):    565-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The pharmacokinetics of midazolam in patients with congestive heart failure</article-title>
          <source>Br J Clin Pharmacol</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>565</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soni</surname>
              <given-names>PP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fukuda</surname>
              <given-names>EK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>DF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leier</surname>
              <given-names>CV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boudoulas</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Hobbs WR, Rall    TW, Verdoorn TA. Hipn&#243;ticos e sedativos; etanol. In: Hardman JG, Limbird    LE, Molinoff PB, Ruddon RW, Gilman AG. As bases farmacol&#243;gicas da terap&#234;utica.    Santiago: Mc Graw Hill; 1996. p. 264-89.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>As bases farmacol&#243;gicas da terap&#234;utica</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>264</fpage>
          <lpage>89</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hobbs</surname>
              <given-names>WR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rall</surname>
              <given-names>TW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verdoorn</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hardman</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Limbird</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Molinoff</surname>
              <given-names>PB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ruddon</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gilman</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Reisine T,    Pasternak G. Analg&#233;sicos e antagonistas opi&#243;ides. In: Hardman    JG, Limbird LE, Molinoff PB, Ruddon RW, Gilman AG. As bases farmacol&#243;gicas    da terap&#234;utica. Santiago: Mc Graw Hill; 1996. p. 380-404.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>As bases farmacol&#243;gicas da terap&#234;utica</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>380</fpage>
          <lpage>404</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Reisine</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pasternak</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hardman</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Limbird</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Molinoff</surname>
              <given-names>PB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ruddon</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gilman</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Schumacher    MA, Basbaum AI. Opioid analgesics &amp; antagonists . In: Katzung BG. Basic    &amp; clinical pharmacology. Crawfordsville: Mc Graw Hill; 2007. p. 489-510.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Basic &amp; clinical pharmacology</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>489</fpage>
          <lpage>510</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schumacher</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Basbaum</surname>
              <given-names>AI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katzung</surname>
              <given-names>BG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Benet LZ, Kroetz    DL, Sheiner LB. Farmacocin&#233;tica: a din&#226;mica da absor&#231;&#227;o,    distribui&#231;&#227;o e elimina&#231;&#227;o dos f&#225;rmacos. In:    Hardman JG, Limbird LE, Molinoff PB, Ruddon RW, Gilman AG. As bases farmacol&#243;gicas    da terap&#234;utica. Santiago: Mc Graw Hill; 1996. p. 3-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>As bases farmacol&#243;gicas da terap&#234;utica</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>3</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Benet</surname>
              <given-names>LZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kroetz</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheiner</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hardman</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Limbird</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Molinoff</surname>
              <given-names>PB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ruddon</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gilman</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Trevor AJ,    Way WL. Sedative - hypnotic drugs. In: Katzung Bg. Basic &amp; clinical pharmacology.    Crawfordsville: Mc Graw Hill; 2007. p. 347-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Basic &amp; clinical pharmacology</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>347</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Trevor</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Way</surname>
              <given-names>WL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katzung</surname>
              <given-names>Bg</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Vasconcelos    LABA, Almeida EA, Bachur LF. Avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica e laboratorial    hep&#225;tica em indiv&#237;duos com insufici&#234;ncia card&#237;aca    congestiva. Arq Bras Cardiol. 2007; 88 (5): 590-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica e laboratorial hep&#225;tica em indiv&#237;duos com insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>590</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vasconcelos</surname>
              <given-names>LABA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bachur</surname>
              <given-names>LF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Shammas FV,    Dickstein K. Clinical pharmacokinetics in heart failure: an updated review.    Clin Pharmacokinet. 1988; 15 (2): 94-113.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical pharmacokinetics in heart failure: an updated review</article-title>
          <source>Clin Pharmacokinet</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>94</fpage>
          <lpage>113</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shammas</surname>
              <given-names>FV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dickstein</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. B&#246;hme    MTS. Cineantropometria - componentes da constitui&#231;&#227;o corporal.    Revista Brasileira de Cineantropometria &amp; Desempenho Humano. 2000; 2 (1):    72-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cineantropometria - componentes da constitui&#231;&#227;o corporal</article-title>
          <source>Revista Brasileira de Cineantropometria &amp; Desempenho Humano</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>72</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>B&#246;hme</surname>
              <given-names>MTS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Abernethy DR,    Greenblatt DJ. Drug disposition in obese humans: an update. Clin Pharmacokinet.    1986; 11 (3): 199-213.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Drug disposition in obese humans: an update</article-title>
          <source>Clin Pharmacokinet</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>199</fpage>
          <lpage>213</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Abernethy</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greenblatt</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Effective dose of sedation in transesophageal echocardiography: relation to age, body surface area and left ventricle function</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Sedation with midazolam and meperidine is widely used in transesophageal echocardiography. However, no mean dose is established for each individual case. OBJECTIVE: To correlate the mean midazolam and meperidine doses for proper sedation for transesophageal echocardiography with age range, body surface area, and left ventricular ejection fraction. METHODS: Retrospective study comprising 1,841 patients undergoing sedation based on the Ramsay scale, with a solution containing midazolam 1.5 mg (1.5 ml), meperidine 1 mg (1 ml) and distilled water (7.5 ml). Four age groups were analyzed: G1: &lt; 24 years; G2: 25 to 44 years; G3: 45 to 64 years; and G4: &gt; 65 years. Body surface area was calculated using the formula {[(height x 100)0.725] x (weight0.425) x 0.0071}. As regards the left ventricular ejection fraction, two groups were studied: GA: &lt; 55%; and GB: &gt; 55%. The statistical analysis was carried out using the Kruskal-Wallis test for the correlation with age and left ventricular ejection fraction, and simple linear correlation for body surface area. RESULTS: As regards age, the mean doses of sedation required were significantly lower in G3 and G4 (p&lt;0.01). The analysis of left ventricular ejection fraction showed that this was significantly lower in GA (p&lt;0.01). The linear correlation coefficient between dose of sedation and body surface area was 0.09 (null). CONCLUSION: The mean dose of sedatives required was lower in older individuals and in those with left ventricular systolic dysfunction. No correlation with body surface area was found.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>midazolam</kwd>
        <kwd>transesophageal echocardiography</kwd>
        <kwd>meperidine</kwd>
        <kwd>conscious sedation</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Effective dose of sedation in transesophageal echocardiography - relation to age, body surface area and left ventricle function</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Guilherme Moreira Jos&#233;; Carlos Eduardo Suaide Silva; Luiz Darcy Cortez Ferreira; Yara Prosdossini Soares de Novaes; Claudia Gianini Monaco; Manuel Ad&#225;n Gil; Renata Rejane Linhares; Marcelo Sgrott Rodrigues; Ant&#244;nio S. S. de Moraes; Juarez Ortiz</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>OMNI-CCNI Medicina Diagn&#243;stica de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Sedation with midazolam and meperidine is widely used in transesophageal echocardiography. However, no mean dose is established for each individual case.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> To correlate the mean midazolam and meperidine doses for proper sedation for transesophageal echocardiography with age range, body surface area, and left ventricular ejection fraction.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Retrospective study comprising 1,841 patients undergoing sedation based on the Ramsay scale, with a solution containing midazolam 1.5 mg (1.5 ml), meperidine 1 mg (1 ml) and distilled water (7.5 ml). Four age groups were analyzed: G1: <underline>&lt;</underline> 24 years; G2: 25 to 44 years; G3: 45 to 64 years; and G4: <underline>&gt;</underline> 65 years. Body surface area was calculated using the formula {[(height x 100)<sup>0.725</sup>] x (weight<sup>0.425</sup>) x 0.0071}. As regards the left ventricular ejection fraction, two groups were studied: GA: &lt; 55%; and GB: <underline>&gt;</underline> 55%. The statistical analysis was carried out using the Kruskal-Wallis test for the correlation with age and left ventricular ejection fraction, and simple linear correlation for body surface area.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> As regards age, the mean doses of sedation required were significantly lower in G3 and G4 (p&lt;0.01). The analysis of left ventricular ejection fraction showed that this was significantly lower in GA (p&lt;0.01). The linear correlation coefficient between dose of sedation and body surface area was 0.09 (null).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The mean dose of sedatives required was lower in older individuals and in those with left ventricular systolic dysfunction. No correlation with body surface area was found.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Midazolam; transesophageal echocardiography; meperidine; conscious sedation.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Transesophageal echocardiography is performed via esophageal intubation, using a probe with one or more transducers at its tip. An approximately 5-hour fast is required for all patients undergoing the procedure whether using anesthesia or sedation<sup>1</sup>.</p>
      <p>The use of a local anesthetic agent (lidocaine hydrochloride 10% spray) and peripheral venipuncture are also recommended; usually, sedatives and analgesic agents are preferably administered intravenously<sup>1</sup>. The tolerance to the procedure, which is almost always uncomfortable, is increased with the use of sedation and analgesia by blocking the response to stress (quite useful in patients with heart diseases), and by reducing the laryngeal activity (very useful in patients with asthma, chronic bronchitis and heart diseases), discomfort and pain. It is also very useful for excessively anxious patients and those with neurological diseases or psychiatric disorders who are unable to cooperate. It can also be performed as per patient request<sup>2</sup>. Today, the drugs most frequently used for sedation in transesophageal echocardiography are the benzodiazepines (diazepam and midazolam), and for analgesia, the opioids (meperidine and fentanyl) and propofol. Adequate levels of sedation based on the use of low doses of sedatives are preferred because of the higher tolerability to the procedure and minimum incidence of side effects<sup>3-6</sup>.</p>
      <p>Because of the importance of standardizing the amount of sedatives and analgesic drugs necessary for an adequate sedation in groups of patients with specific characteristics<sup>7</sup>, we studied the correlation between the mean doses of midazolam and meperidine solution required to achieve a level of sedation between 3 and 4 of the Ramsay scale (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>) in individuals from different age ranges, in those with different body surface areas, and in patients diagnosed with or without left ventricular systolic dysfunction.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>A total of 1,841 patients undergoing transesophageal echocardiography for different clinical indications in our institution were retrospectively analyzed. They were aged between 14 and 96 years (mean of 53.5 &#177; 16.9 years), and 944 (51.3%) of them were males.</p>
      <p>The tests were performed according to the Standardization of Equipment and Examination Techniques for Echocardiographic Studies of the Brazilian Society of Cardiology<sup>1</sup>.</p>
      <p>In all patients, transthoracic echocardiography was performed, and immediately followed by transesophageal echocardiography<sup>8</sup>. General Electric ultrasound scanners, model Vivid 3 equipped with 2.5 MHz transthoracic transducers and 5-MHz transesophageal transducers were used.</p>
      <p>The transthoracic and transesophageal studies were performed in an outpatient setting, in a room equipped with instruments and medications for cardiopulmonary resuscitation.</p>
      <p>Left ventricular ejection fraction was measured by the transthoracic technique. Simpson's rule was used in patients with segmental wall motion abnormalities; in the remaining patients, the cube or the Teichholz methods were used when the left ventricular end diastolic diameter was equal to or lower than 60 mm, or higher than 60 mm, respectively<sup>9,10</sup>. The cut-off point adopted for left ventricular systolic dysfunction was the ejection fraction of 55%, because ejection fractions lower than this value characterize the presence of ventricular systolic dysfunction regardless of the method used.</p>
      <p>Patients were monitored during the transesophageal study with a pulse oximeter for the observation of peripheral oxygen saturation; with a cardiac monitor for observation of the continuous electrocardiographic tracing and heart rate; and with non-invasive blood pressure measurement by means of a stethoscope and a mercury-column sphygmomanometer immediately before the procedure, after the expected level of sedation was achieved, and immediately after the end of the procedure.</p>
      <p>Topical anesthesia of the mouth, oropharynx and hypopharynx was made with lidocaine hydrochloride 10% spray, in order to facilitate the introduction of the transducer. The maximum dose used was 4mg/kg, so as to prevent occasional toxicity<sup>11-13</sup>. Sedation was made with a standard 10ml solution containing 1.5 mg of the benzodiazepine midazolam, corresponding to 1.5 ml of the solution, and 1 mg of the opioid analgesic drug meperidine, corresponding to 1 ml of the solution, diluted in 7.5 ml of distilled water, thus resulting in 0.15 mg of midazolam combined with 0.1 mg of meperidine per mL of solution.</p>
      <p>The Ramsay scale was used for the analysis of the patients' level of sedation, and effective sedation was standardized as the response to verbal stimulus alone or accompanied by tactile or auditory stimulus, corresponding to the scores 3 and 4 of the scale<sup>14</sup> (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>).</p>
      <p>The desired level of sedation was achieved for each patient using intravenous bolus injection of 1 ml of midazolam and meperidine solution, with up-titration by 1 ml every minute, if necessary, until the level of sedation as established by the Ramsay scale was achieved.</p>
      <p>After the procedure, all patients were transferred to the post-anesthesia recovery room, where their vital signs were monitored by a cardiac monitor and pulse oximeter throughout their stay. Also, non-invasive blood pressure was measured with a stethoscope and mercury-column sphygmomanometer immediately prior to discharge.</p>
      <p>Pharmacologic reversal of sedation was required in 2.12% of the patients, corresponding to 39 individuals, due to the occurrence of a level of sedation above 4 points in the Ramsay scale in 26 patients; hypoxemia in five patients; systemic hypotension in four patients; and apnea in three patients. The benzodiazepine antagonist flumazenil and the opioid antagonist naloxone were used in all cases, in addition to respiratory support and fluid replacement in the cases of hypotension. Initially, boluses of 0.2 mg flumazenil and 1mg naloxone for 15 seconds were administered. If necessary, additional 0.1mg flumazenil and 1mg naloxone doses were given for 15 seconds every 3 minutes, until the adverse effects produced by midazolam and meperidine were reverted. A maximum dose of 1mg for flumazenil and 10mg for naloxone was established.</p>
      <p>Patients were discharged when an adequate level of conscience had been reestablished, corresponding to scores 1 and 2 of the Ramsay scale (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>). All were discharged after adequate medical evaluation and were asymptomatic and with blood pressure, heart rate, peripheral oxygen saturation and electrocardiographic tracing within normal limits for adult patients at rest. In order to study the correlation between the effective sedative dose and the age variable, the patients were divided into four different age groups: Group 1 (G1), of individuals aged 24 years or younger (n = 100); Group 2 (G2), between 25 and 44 years of age (n = 457); Group 3 (G3), between 45 and 64 years of age (n = 721); and Group 4 (G4), aged 65 years or older (n = 563). The expected level of sedation was achieved for the patients of each group; then, the mean amount of solution required for each group was established. Because of the heterogeneity of the study population, the non-parametric Kruskal-Wallis test was used for the comparison between groups.</p>
      <p>Body surface area (BSA) was calculated for each patient using the formula BSA = {[(height x 100)<sup>0.725</sup>] x (weight<sup>0.425</sup>) x 0.0071}. Simple linear regression with numerical analysis of data in the scatter plot was used for the correlation between the independent variable (body surface area) and the dependent variable (effective dose of the midazolam and meperidine solution). The scatter plot comprised a set of dots formed by the intersection of x-axis values (body surface area) and y-axis values (dose of midazolam and meperidine solution required to achieve the expected level of sedation) for each patient. The conclusion on whether the correlation between these two variables was positive, negative or null was established using the linear correlation coefficient (r).</p>
      <p>In order to study the correlation between the effective dose of sedative and the left ventricular systolic function variable, the patients were divided into two groups: Group A (GA), with ejection fraction lower than 55% (n=222); and Group B (GB), with ejection fraction equal to or higher than 55% (n=1,619). Like for the study of the age variable, the expected level of sedation was obtained for the patients of each group; then, the mean amount of solution necessary for each group was established. The non-parametric Kruskal-Wallis test was used for the comparison between the two heterogeneous groups of patients.</p>
      <p>Prior to undergoing the tests, all patients gave their written informed consent to participate in studies to be conducted in the institution.</p>
      <p>Retrospective data were obtained from the electronic echocardiographic reports of the patients studied. The study protocol was approved by the institutional research ethics committee according to the ethical recommendations of the Declaration of Helsinki, 1975.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Study population</p>
      <p>The present study was characterized by having a balanced proportion between male individuals (51.3%), in a total of 944 patients, and female individuals (48.7%), representing 897 patients. As regards the age ranges studied, the number of individuals increased in the groups up to the age of 64 years, to further show a slight decrease, as observed in <xref ref-type="fig" rid="g1-body2">Graph 1</xref>.</p>
      <fig id="g1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>Mean effective doses of midazolam and meperidine solution related to the different age groups</p>
      <p>For the analysis of the four age groups included in the study, the mean doses of midazolam and meperidine solution required to achieve sedation between levels 3 and 4 of the Ramsey scale were established for each group and compared between themselves. The result, as demonstrated in <xref ref-type="fig" rid="g2-body2">Graph 2</xref> and <xref ref-type="table" rid="en_11t2-body2">Table 2</xref>, showed that the mean dose of sedative solution required was inversely proportional to the increase in age, thus higher in Group 1, which was comprised of the youngest individuals. From Group 2, and progressively up to Group 4, a significant reduction in the mean doses of solution (p&lt;0.01) was observed, more markedly among the oldest patients, that is, those belonging to Group 4, ageing 65 years and older. Using Group 1 as a reference, the percentage reduction of the mean effective doses of sedative solution in the other groups was as follows: Group 2 (1.90%), Group 3 (19.78%) and Group 4 (36.65%).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_11t2-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <fig id="g2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>Mean effective doses of midazolam and meperidine solution related to body surface area</p>
      <p>The analysis of each patient's body surface area, as calculated using the formula BSA = {[(height x 100)<sup>0.725</sup>] x (weight<sup>0.425</sup>) x 0.0071}, showed values ranging from a minimum of 1.22m<sup>2</sup> to a maximum of 2.67 m<sup>2</sup> for all the 1,841 individuals studied, thus establishing an overall mean of approximately 1.79 &#177; 0.21 m<sup>2</sup>. Using the simple linear regression as a statistical tool, we established the value of linear correlation coefficient (r=0.09) between the independent variable (body surface area) and the dependent variable (dose of midazolam and meperidine solution required for sedation between levels 3 and 4 of the Ramsay scale) by means of the data interpreted from the analysis of the scatter plot (<xref ref-type="fig" rid="g3-body2">Graph 3</xref>). The interpretation of this coefficient resulted in a null linear correlation between the two variables.</p>
      <fig id="g3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>Mean effective doses of midazolam and meperidine solution related to the left ventricular systolic function</p>
      <p>There was a direct proportion between the doses of midazolam and meperidine solution and left ventricular ejection fraction, as demonstrated in <xref ref-type="fig" rid="g4-body2">Graph 4</xref> and <xref ref-type="table" rid="en_11t3-body2">Table 3</xref>. Group A, with the lowest ejection fraction, required a significantly lower mean dose (6.29 &#177; 2.70 ml), in comparison with Group B (7.34 &#177; 3.15 ml), to achieve the expected sedative effect (p &lt; 0.01). The percentage of reduction in the mean dose of sedative solution from Group 1 to Group 2 was 14.3%.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_11t3-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <fig id="g4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The objective of this study was to determine the correlation between the mean doses of midazolam and meperidine solution required to achieve a level of sedation corresponding to scores 3 and 4 of the Ramsay scale in patients undergoing transesophageal echocardiography, and three independent variables: age range, body surface area, and left ventricular ejection fraction.</p>
      <p>The Ramsay scale was used to analyze the level of sedation because it has been widely applied by several authors and in studies related to anesthesiology and intensive care, and also for its acknowledged quality in the assessment of the level of sedation<sup>15</sup>.</p>
      <p>Midazolam, a short-acting drug derived from the group of the imidazobenzodiazepines, is used intravenously in transesophageal echocardiography for anxiolytic, sedative, hypnotic and amnestic purposes<sup>16</sup>. It strongly binds to plasma proteins (95 &#177; 2%), has a high volume of distribution (1.1 &#177; 0.6 liters/kg), high systemic clearance (6.6 &#177; 0.8 ml/min.kg), and a low elimination half-life (1.9 &#177; 0.6 hours). Its biotransformation occurs in the liver via hydroxylation of the methyl group on the imidazole ring. Its most active metabolite is 1-hydroxymethylmidazolam, whose elimination half-life is one hour after conjugation with the glucuronic acid. The main route of excretion is the kidney (56 &#177; 26%)<sup>17</sup>.</p>
      <p>Meperidine, in turn, is a short-acting opioid from the group of the phenylpiperidines, used intravenously in transesophageal echocardiography because of its potent analgesic action. It moderately binds to plasma proteins (58 &#177; 9%), has a high volume of distribution (4.4 &#177; 0.9 liters/kg), high systemic clearance (17 &#177; 5 ml/min.kg) and a low elimination half-life (3.2 &#177; 0.8 hours). Its biotransformation occurs in the liver by oxidation and reduction reactions via the cytochrome P450/hydrolysis and conjugation. The main route of excretion is the kidney (approximately 25% at low urine pH), but the biliary and gastrointestinal routes are also a possibility<sup>18,19</sup>.</p>
      <p>Overall, as a consequence of the aging process, the hepatic changes resulting from a reduction in organ mass, enzyme activity, and blood flow to the hepatocytes determine the drop in its global metabolic activity. Reduced capacity of biotransformation of drugs with a high percentage of liver participation, such as midazolam and meperidine, is expected in the elderly, and this leads to a prolonged plasma half-life and increased serum levels of their metabolically active molecules<sup>20-22</sup>.</p>
      <p>Patients with left ventricular ejection fraction lower than normal present with multiple morphological and functional liver changes caused by the reduced blood flow to the hepatocytes, ranging from mild abnormalities in functional tests to progressive fibrosis with cardiac cirrhosis and cardiogenic ischemic hepatitis. These changes are closely related to the alterations in the pharmacokinetics of the drugs metabolized by the liver, as is the case of midazolam and meperidine, and are reflected in the prolonged plasma half-life and increased serum levels of their metabolically active molecules, as a result of the deceleration of their systemic clearance<sup>23</sup>. In relation to midazolam and meperidine, in patients with left ventricular systolic dysfunction, this deceleration results from a reduction in the hydroxylation processes in the case of midazolam, and in the metabolic activity of the cytochrome P450 monooxygenase in the case of meperidine.</p>
      <p>The prolonged plasma half-life and increased serum levels of their metabolically active compounds result in prolonged and more intense pharmacological effects, and lower doses of the drugs used in the elderly and patients with left ventricular systolic dysfunction are frequently necessary. Thus, the purpose is to achieve the desired clinical effects with less toxic effects<sup>20</sup>.</p>
      <p>The study of the age range and left ventricular systolic function variables showed a close concordance with data from the literature<sup>20-23</sup>. The analysis of age range showed that the mean doses of midazolam and meperidine solution required to achieve the expected level of sedation were progressively lower the higher the age range of the patients studied; the maximum percentage of 36.65% reduction of the amount of sedative solution required was achieved in individuals older than 65 years in relation to those younger than 24 years (p&lt;0.01). The analysis of left ventricular systolic function showed that the mean dose of sedative solution required was 14.30% lower in patients with systolic dysfunction (ejection fraction lower than 55%) in comparison to those with normal systolic function (ejection fraction equal to or higher than 55%) (p &lt; 0.01).</p>
      <p>Body surface area is defined as the directly proportional relation between the individual's weight and height, where the weight is characterized by the sum of the fat mass or fat weight, represented by all lipids in the organism, and the lean mass, represented by water, proteins and mineral components<sup>24</sup>. In individuals with high body surface areas characterized as obese, that is, individuals with a total body weight disproportionately high in relation to height, midazolam pharmacokinetics is modified by its increased volume of redistribution, with subsequent increase in its plasma half-life, thus causing more prolonged pharmacological effects in comparison to non-obese individuals<sup>25</sup>. The primary distribution of intravenously administered midazolam in the central nervous system and other organs with high blood supply is not affected by obesity. This distribution occurs a few seconds after drug administration, followed by a redistribution phase to organs with lower blood supply, especially the muscle and adipose tissues, and this is the pharmacokinetic phase that is influenced by obesity, when the primary effects of midazolam on the central nervous system, such as sedation, hypnosis, and antegrade amnesia, are already established<sup>17</sup>. The pharmacokinetic characteristics of meperidine, in turn, are similar in obese and non-obese individuals<sup>19</sup>.</p>
      <p>It is intuitive to imagine that individuals with higher body surface areas require higher amounts of sedatives. However, in our study, no correlation was found between the doses of midazolam and meperidine solution required and the patients' body surface areas. The null correlation coefficient between these two variables is consistent with data from the literature<sup>16,19,25</sup>. Therefore, no proportionality between the doses of sedative solution required and the different body surface areas is observed. This demonstrates that individuals with large body surface areas may require lower doses of sedative solution, in the same fashion that those with small areas may require higher doses of the solution.</p>
      <p>As a study limitation, we can mention the fact that other factors that could interfere with the hepatic metabolism of midazolam and meperidine, such as alcohol use, concomitant liver diseases, and competition for the same biotransformation route with other drugs, were not analyzed. Also, since this was a retrospective study, left ventricular ejection fraction was obtained from the patients' electronic medical records using three different methods (cube, Simpson and Teichholz). However, we believe this did not affect the study results, since the cut-off value of 55% tells apart individuals with or without left ventricular dysfunction, regardless of the method used.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>Our findings indicate that the mean midazolam and meperidine solution doses required to obtain sedation between levels 3 and 4 of the Ramsay scale in transesophageal echocardiography are significantly lower the higher the patient's age and the lower their ejection fraction. Also, no correlation was found between the dose of sedation and body surface area of the patients studied.</p>
      <p>These results provide the possibility of obtaining a more precise reference on the amount of midazolam and meperidine required for an adequate level of sedation during transesophageal echocardiography in these specific patient groups.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Dosis efectiva de sedaci&#243;n en ecograf&#237;a transesof&#225;gica: relaci&#243;n con edad, &#225;rea de superficie y funci&#243;n del VI</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La sedaci&#243;n con midazolam y meperidina es ampliamente utilizada en ecograf&#237;a transesof&#225;gica, no obstante, no existe dosis media establecida para cada caso. OBJETIVO: Correlacionar la dosis media de midazolam y meperidina para sedaci&#243;n adecuada en ecograf&#237;a transesof&#225;gica con intervalo de edades, &#225;rea de superficie corporal y fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo. M&#201;TODOS: Estudio retrospectivo involucrando 1.841 pacientes sometidos a sedaci&#243;n basada en la escala de Ramsay, con soluci&#243;n conteniendo midazolam 1,5 mg (1,5 ml), meperidina 1 mg (1 ml) y agua destilada (7,5 ml). Analizamos cuatro grupos etarios: G1: &lt; 24 a&#241;os; G2: 25 a 44 a&#241;os; G3: 45 a 64 a&#241;os; y G4: &gt; 65 a&#241;os. Obtuvimos el &#225;rea de superficie corporal mediante la f&#243;rmula: {[(altura x 100)0,725] x (peso0,425) x 0,0071}. Con relaci&#243;n a la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, estudiamos dos grupos: GA: &lt; 55%; y GB: &gt; 55%. En el an&#225;lisis estad&#237;stico utilizamos el test de Kruskal-Wallis para correlaci&#243;n con edad y fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, y correlaci&#243;n lineal simple para &#225;rea de superficie corporal. RESULTADOS: En el estudio de la edad, las dosis medias de sedaci&#243;n necesarias fueron significativamente menores en el G3 y G4 (p &lt; 0,01). En el an&#225;lisis de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, &#233;sta fue significativamente menor en el GA (p &lt; 0,01). El coeficiente de correlaci&#243;n lineal entre dosis de sedaci&#243;n y &#225;rea de superficie corporal fue 0,09 (nulo). CONCLUSI&#211;N: Hubo menor dosis media necesaria de sedantes en los individuos con mayor edad y en portadores de disfunci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo, y no hubo correlaci&#243;n con el &#225;rea de superficie corporal.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Midazolam</kwd>
        <kwd>meperidina</kwd>
        <kwd>ecocardiograf&#237;a transesof&#225;gica</kwd>
        <kwd>sedaci&#243;n conciente</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Dosis efectiva de sedaci&#243;n en ecograf&#237;a transesof&#225;gica. Relaci&#243;n con edad, &#225;rea de superficie y funci&#243;n del VI</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Guilherme Moreira Jos&#233;; Carlos Eduardo Suaide Silva; Luiz Darcy Cortez Ferreira; Yara Prosdossini Soares de Novaes; Claudia Gianini Monaco; Manuel Ad&#225;n Gil; Renata Rejane Linhares; Marcelo Sgrott Rodrigues; Ant&#244;nio S. S. de Moraes; Juarez Ortiz</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>OMNI-CCNI Medicina Diagn&#243;stica de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La sedaci&#243;n con midazolam y meperidina es ampliamente utilizada en ecograf&#237;a transesof&#225;gica, no obstante, no existe dosis media establecida para cada caso.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Correlacionar la dosis media de midazolam y meperidina para sedaci&#243;n adecuada en ecograf&#237;a transesof&#225;gica con intervalo de edades, &#225;rea de superficie corporal y fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudio retrospectivo involucrando 1.841 pacientes sometidos a sedaci&#243;n basada en la escala de Ramsay, con soluci&#243;n conteniendo midazolam 1,5 mg (1,5 ml), meperidina 1 mg (1 ml) y agua destilada (7,5 ml). Analizamos cuatro grupos etarios: G1: <underline>&lt;</underline> 24 a&#241;os; G2: 25 a 44 a&#241;os; G3: 45 a 64 a&#241;os; y G4: <underline>&gt;</underline> 65 a&#241;os. Obtuvimos el &#225;rea de superficie corporal mediante la f&#243;rmula: {[(altura x 100)<sup>0,725</sup>] x (peso<sup>0,425</sup>) x 0,0071}. Con relaci&#243;n a la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, estudiamos dos grupos: GA: &lt; 55%; y GB: <underline>&gt;</underline> 55%. En el an&#225;lisis estad&#237;stico utilizamos el test de Kruskal-Wallis para correlaci&#243;n con edad y fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, y correlaci&#243;n lineal simple para &#225;rea de superficie corporal.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> En el estudio de la edad, las dosis medias de sedaci&#243;n necesarias fueron significativamente menores en el G3 y G4 (p &lt; 0,01). En el an&#225;lisis de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, &#233;sta fue significativamente menor en el GA (p &lt; 0,01). El coeficiente de correlaci&#243;n lineal entre dosis de sedaci&#243;n y &#225;rea de superficie corporal fue 0,09 (nulo).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Hubo menor dosis media necesaria de sedantes en los individuos con mayor edad y en portadores de disfunci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo, y no hubo correlaci&#243;n con el &#225;rea de superficie corporal. </p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Midazolam, meperidina, ecocardiograf&#237;a transesof&#225;gica, sedaci&#243;n conciente.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El ecocardiograma transesof&#225;gico se realiza por intubaci&#243;n esof&#225;gica, utilizando una sonda con uno o m&#225;s transductores en su extremidad. Para esa finalidad, es indispensable un ayuno de aproximadamente cinco horas para todos los pacientes que ser&#225;n sometidos al procedimiento con el uso de anestesia o sedaci&#243;n<sup>1</sup>.</p>
      <p>Se recomienda tambi&#233;n la aplicaci&#243;n de anest&#233;sico t&#243;pico (clorhidrato de lidoca&#237;na spray al 10%), punci&#243;n de vena perif&#233;rica y, habitualmente, se da preferencia al uso de sedantes y analg&#233;sicos por v&#237;a intravenosa<sup>1</sup>. El uso de sedaci&#243;n y analgesia promueve el aumento de la tolerancia al procedimiento, en la gran mayor&#237;a de las veces inc&#243;modo, mediante bloqueo de la respuesta al estr&#233;s (bastante &#250;til en cardi&#243;patas), del embotamiento de la actividad lar&#237;ngea (muy &#250;til en asm&#225;ticos, bronqu&#237;ticos cr&#243;nicos y cardi&#243;patas), de la incomodidad y del dolor. Tambi&#233;n es bastante &#250;til cuando hay incapacidad de colaboraci&#243;n por parte de pacientes excesivamente ansiosos, en portadores de enfermedades neurol&#243;gicas o psiqui&#225;tricas, e incluso por pedido expreso<sup>2</sup>. Actualmente, las drogas m&#225;s utilizadas para sedaci&#243;n en ecocardiograma transesof&#225;gico son los benzodiazep&#237;nicos (diazepam y midazolam), y para analgesia, los opi&#225;ceos (meperidina y fenantil) y el propofol. Se da preferencia al establecimiento de un nivel de sedaci&#243;n adecuado, basado en la utilizaci&#243;n de dosis bajas de sedantes, debido a una mayor tolerabilidad al procedimiento y la m&#237;nima incidencia de efectos colaterales<sup>3-6</sup>.</p>
      <p>Debido a la importancia de obtener una normalizaci&#243;n sobre la cantidad de sedantes y analg&#233;sicos necesaria para una sedaci&#243;n adecuada en grupos de pacientes con caracter&#237;sticas espec&#237;ficas<sup>7</sup>, estudiamos la correlaci&#243;n entre las dosis medias de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina, necesarias para alcanzar un nivel de sedaci&#243;n entre los puntajes 3 y 4 de la escala de Ramsay (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>), en individuos pertenecientes a distintos intervalos de edades; entre portadores de diferentes &#225;reas de superficie corporal; y entre pacientes con y sin diagn&#243;stico de disfunci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Fueron analizados, retrospectivamente, 1.841 pacientes sometidos al ecocardiograma transesof&#225;gico en nuestra instituci&#243;n por indicaciones cl&#237;nicas diversas, con edades entre 14 y 96 a&#241;os (53,5 &#177; 16,9 a&#241;os), siendo 944 (51,3%) pacientes del sexo masculino.</p>
      <p>La t&#233;cnica de los ex&#225;menes sigui&#243; la Normalizaci&#243;n de los Equipamientos y T&#233;cnicas de Examen para la Realizaci&#243;n de Ex&#225;menes Ecocardiogr&#225;ficos de la Sociedad Brasile&#241;a de Cardiolog&#237;a<sup>1</sup>.</p>
      <p>En todos los pacientes se realiz&#243; el ecocardiograma transtor&#225;cico e inmediatamente despu&#233;s, el ecocardiograma transesof&#225;gico<sup>8</sup>. Se utilizaron ecocardi&#243;grafos modelo Vivid 3, de General Electric, equipados con transductor transtor&#225;cico de 2,5 MHz, y transductor transesof&#225;gico de 5 MHz</p>
      <p>Los ex&#225;menes transtor&#225;cico y transesof&#225;gico se realizaron en ambiente ambulatorio, en sala equipada con instrumentos y medicamentos para resucitaci&#243;n cardiorrespiratoria.</p>
      <p>La medida de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo se realiz&#243; por medio del examen transtor&#225;cico. En los pacientes con d&#233;ficit contr&#225;ctil segmentario de la c&#225;mara, se utiliz&#243; el m&#233;todo de Simpson, y en los dem&#225;s se utilizaron los m&#233;todos: de Cubo, cuando el di&#225;metro diast&#243;lico final del ventr&#237;culo izquierdo era menor o igual a 60 mm; o de Teichholz, cuando el mismo era superior a 60 mm<sup>9,10</sup>. Utilizamos como punto de corte para disfunci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del 55%, pues fracciones de eyecci&#243;n por debajo de este valor caracterizan la presencia de d&#233;ficit sist&#243;lico de la c&#225;mara por cualquier de los m&#233;todos utilizados.</p>
      <p>El monitoreo de los pacientes se realiz&#243; durante el examen transesof&#225;gico a trav&#233;s del uso de ox&#237;metro de pulso para la observaci&#243;n de la saturaci&#243;n perif&#233;rica de ox&#237;geno; del monitor card&#237;aco para la observaci&#243;n del trazado electrocardiogr&#225;fico continuo y de la frecuencia card&#237;aca, y de la presi&#243;n arterial sist&#233;mica no invasiva utilizando estetoscopio y esfigmoman&#243;metro de columna de mercurio, inmediatamente antes del procedimiento, despu&#233;s de haberse alcanzado el nivel de sedaci&#243;n esperado e inmediatamente despu&#233;s de terminado el examen.</p>
      <p>La anestesia t&#243;pica de la cavidad bucal, orofaringe e hipofaringe se realiz&#243; con clorhidrato de lidoca&#237;na spray al 10%, con el objetivo de facilitar la introducci&#243;n del transductor. Respetamos la dosis m&#225;xima de 4 mg/kg con la finalidad de prevenir una eventual toxicidad<sup>11-13</sup>. La sedaci&#243;n se realiz&#243; con soluci&#243;n est&#225;ndar de 10 ml conteniendo el benzodiazep&#237;nico midazolam en una cantidad de 1,5 mg, equivalente a 1,5 ml de la soluci&#243;n, y el analg&#233;sico opi&#225;ceo meperidina, en una cantidad de 1 mg, equivalente a 1 ml de la soluci&#243;n, diluidos en 7,5 ml de agua destilada, resultando en 0,15 mg de midazolam asociado a 0,1 mg de meperidina por ml de soluci&#243;n.</p>
      <p>Se utiliz&#243; la escala de Ramsay para el an&#225;lisis del nivel de sedaci&#243;n de los pacientes, normaliz&#225;ndose como sedaci&#243;n efectiva la respuesta al est&#237;mulo verbal aislado o acompa&#241;ado de est&#237;mulo t&#225;ctil o sonoro, correspondiente a los puntajes entre 3 y 4 de la escala<sup>14</sup> (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>).</p>
      <p>El nivel de sedaci&#243;n deseado se obtuvo para cada paciente a trav&#233;s de la administraci&#243;n de 1 ml en volumen de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina, agreg&#225;ndose 1 ml a cada minuto, si fuera necesario, hasta alcanzar el nivel de sedaci&#243;n preconizado por la escala de Ramsay.</p>
      <p>Despu&#233;s de la realizaci&#243;n del examen, todos los pacientes fueron transferidos para sala destinada a la recuperaci&#243;n postanest&#233;sica. En ese ambiente, durante el per&#237;odo de permanencia, se monitorearon sus se&#241;ales vitales mediante uso de monitor card&#237;aco y ox&#237;metro de pulso, adem&#225;s de la medida de la presi&#243;n arterial no invasiva con estetoscopio y esfigmoman&#243;metro de columna de mercurio inmediatamente antes del alta.</p>
      <p>La reversi&#243;n farmacol&#243;gica de la sedaci&#243;n fue necesaria en el 2,12% de los pacientes, correspondiendo a 39 individuos, debido a la ocurrencia de nivel de sedaci&#243;n por encima de 4 puntos en la escala de Ramsay en 26 pacientes, hipoxemia en cinco pacientes, hipotensi&#243;n arterial sist&#233;mica en cuatro pacientes, y apnea en tres pacientes. Utilizamos en todos los casos el antagonista benzodiazep&#237;nico flumazenil y el antagonista opi&#225;ceo naloxona, adem&#225;s de soporte respiratorio y reposici&#243;n de volumen en los casos de hipotensi&#243;n arterial. Establecimos la administraci&#243;n inicial en volumen de 0,2 mg de flumazenil y 1 mg de naloxona durante 15 segundos, y si fuera necesario, el incremento de 0,1 mg de flumazenil y 1 mg de naloxona durante 15 segundos a cada 3 minutos, hasta la reversi&#243;n de los efectos adversos producidos por el midazolam y la meperidina. Establecimos la dosis m&#225;xima de 1 mg para el flumazenil y 10 mg para la naloxona.</p>
      <p>La liberaci&#243;n de los pacientes para el domicilio se realiz&#243; cuando los mismos recuperaron adecuadamente su nivel de conciencia, correspondientes a los puntajes 1 y 2 de la escala de Ramsay (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>). Todos tuvieron alta asintom&#225;ticos y con presi&#243;n arterial sist&#233;mica, frecuencia card&#237;aca, saturaci&#243;n perif&#233;rica de ox&#237;geno y trazados electrocardiogr&#225;ficos dentro de los l&#237;mites de la normalidad para pacientes adultos en reposo, despu&#233;s de la revisi&#243;n m&#233;dica pertinente.</p>
      <p>Para el estudio de la correlaci&#243;n entre la dosis efectiva de sedante y la variable edad, los pacientes se separaron en cuatro grupos etarios distintos: grupo 1 (G1), con edad menor o igual a 24 a&#241;os (n = 100); grupo 2 (G2), entre 25 y 44 a&#241;os (n = 457); grupo 3 (G3), entre 45 y 64 a&#241;os (n = 721); y grupo 4 (G4), con edad mayor o igual a 65 a&#241;os (n = 563). Se obtuvo el nivel de sedaci&#243;n deseado para los pacientes de cada grupo y, a partir de entonces, se estableci&#243; el promedio de la cantidad de soluci&#243;n necesaria para que cada grupo alcanzara el nivel de sedaci&#243;n esperado. La comparaci&#243;n entre los grupos, debido la heterogeneidad de la poblaci&#243;n estudiada se realiz&#243; por el test no param&#233;trico de Kruskal-Wallis.</p>
      <p>El &#225;rea de superficie corporal (ASC) fue calculada para cada paciente por la f&#243;rmula: ASC = {[(altura x 100)<sup>0,725</sup>] x (peso<sup>0,425</sup>) x 0,0071}. Para la correlaci&#243;n entre la variable independiente (&#225;rea de superficie corporal) y la variable dependiente (dosis efectiva de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina) se utiliz&#243; la regresi&#243;n lineal simple, a trav&#233;s del an&#225;lisis num&#233;rico de los datos del gr&#225;fico de dispersi&#243;n. &#201;ste se constituy&#243; por el conjunto de puntos formados por la intersecci&#243;n de los valores del eje x (&#225;rea de superficie corporal) y del eje y (dosis de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina necesaria para obtener el nivel de sedaci&#243;n esperado) para cada paciente. La conclusi&#243;n sobre la eventual positividad, negatividad o nulidad de la correlaci&#243;n entre esas dos variables se estableci&#243; mediante el coeficiente de correlaci&#243;n lineal (r).</p>
      <p>Para el estudio de la correlaci&#243;n entre la dosis efectiva de sedante y la variable funci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo, los pacientes se dividieron en dos grupos: grupo A (GA), con fracci&#243;n de eyecci&#243;n menor que el 55% (n = 222); y grupo B (GB), con fracci&#243;n de eyecci&#243;n mayor o igual al 55% (n = 1.619). Al igual que en el estudio de la variable edad, se obtuvo el nivel de sedaci&#243;n deseado para los pacientes de cada grupo y, a partir de entonces, se estableci&#243; el promedio de la cantidad de soluci&#243;n necesaria para que cada grupo alcanzara el nivel de sedaci&#243;n esperado. Para la comparaci&#243;n entre los dos grupos heterog&#233;neos de pacientes, as&#237; como en el estudio de la variable edad, utilizamos el test no param&#233;trico de Kruskal-Wallis.</p>
      <p>Todos los pacientes en estudio, antes de la realizaci&#243;n de los ex&#225;menes, firmaron un t&#233;rmino de consentimiento libre e informado, buscando la aceptaci&#243;n de eventual participaci&#243;n en trabajos a ser realizados por la instituci&#243;n.</p>
      <p>Las informaciones retrospectivas se obtuvieron mediante los laudos ecocardiogr&#225;ficos electr&#243;nicos de los pacientes en estudio. El protocolo del estudio fue aprobado por el comit&#233; de &#233;tica en investigaci&#243;n de nuestra instituci&#243;n en consonancia con las recomendaciones &#233;ticas de la Declaraci&#243;n de Helsinki de 1975.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Poblaci&#243;n estudiada</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio se caracteriz&#243; por presentar una proporci&#243;n equilibrada entre los individuos del sexo masculino (51,3%), representando 944 pacientes, y los del sexo femenino (48,7%), representando 897 pacientes. Con relaciones a los intervalos de edades estudiados, se observ&#243; un n&#250;mero creciente de individuos hasta los 64 a&#241;os, y despu&#233;s un leve descenso de &#233;stos, como se observa en el <xref ref-type="fig" rid="g1-body3">Gr&#225;fico 1</xref>.</p>
      <fig id="g1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Dosis efectivas medias de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina relacionadas a diferentes grupos etarios</bold>
      </p>
      <p>En el an&#225;lisis de los cuatro grupos etarios involucrados en el estudio, las dosis medias de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina, necesarias para obtener sedaci&#243;n entre los niveles 3 y 4 de la escala de Ramsay, fueron establecidas para cada grupo y comparadas entre ellos. Su resultado, como se demuestra en el <xref ref-type="fig" rid="g2-body3">Gr&#225;fico 2</xref> y en la <xref ref-type="table" rid="es_11t2-body3">Tabla 2</xref>, evidenci&#243; que la dosis media de soluci&#243;n sedante necesaria fue inversamente proporcional al aumento de la edad, siendo m&#225;s elevada en el Grupo 1, en el que estaban presentes los individuos m&#225;s j&#243;venes. A partir del Grupo 2, y as&#237; progresivamente hasta el Grupo 4, hubo una significativa disminuci&#243;n de las dosis medias de la soluci&#243;n (p &lt; 0,01), siendo m&#225;s intenso en los pacientes m&#225;s a&#241;osos, o sea, en aquellos pertenecientes al Grupo 4, con edades superiores a los 65 a&#241;os. Estableci&#233;ndose como referencial el Grupo 1, el porcentaje de disminuci&#243;n de las Dosis efectivas medias de la soluci&#243;n sedante en los dem&#225;s grupos fue la siguiente: Grupo 2 (1,90%), Grupo 3 (19,78%) y Grupo 4 (36,65%).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_11t2-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <fig id="g2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Dosis efectivas medias de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina relacionadas con el &#225;rea de superficie corporal</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis del &#225;rea de superficie corporal de cada paciente, calculada por la f&#243;rmula: ASC = {[(altura x 100)<sup>0,725</sup>] x (peso<sup>0,425</sup>) x 0,0071}, evidenci&#243; para los 1.841 individuos estudiados, una variaci&#243;n desde el valor m&#237;nimo de 1,22 m<sup>2</sup> hasta el valor m&#225;ximo de 2,67 m<sup>2</sup>, estableciendo con ello un promedio general aproximado de 1,79 &#177; 0,21 m<sup>2</sup>. Utilizando la regresi&#243;n lineal simple como herramienta estad&#237;stica, establecemos el valor del coeficiente de correlaci&#243;n lineal (r = 0,09) entre la variable independiente (&#225;rea de superficie corporal) y la variable dependiente (dosis de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina necesaria para sedaci&#243;n entre los niveles 3 y 4 de la escala de Ramsay), a trav&#233;s de los datos interpretados por el an&#225;lisis del gr&#225;fico de dispersi&#243;n (<xref ref-type="fig" rid="g3-body3">Gr&#225;fico 3</xref>). La interpretaci&#243;n de este coeficiente result&#243; en correlaci&#243;n lineal nula entre las dos variables.</p>
      <fig id="g3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Dosis efectivas medias de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina relacionadas a la funci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo</bold>
      </p>
      <p>Hubo proporcionalidad directa entre las dosis de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, como se demuestra en el <xref ref-type="fig" rid="g4-body3">Gr&#225;fico 4</xref> y en la <xref ref-type="table" rid="es_11t3-body3">Tabla 3</xref>. El Grupo A, con fracci&#243;n de eyecci&#243;n m&#225;s baja, necesit&#243; una dosis media de sedaci&#243;n significativamente menor (6,29 &#177; 2,70 ml), en comparaci&#243;n con el Grupo B (7,34 &#177; 3,15 ml), para la obtenci&#243;n del efecto sedante esperado (p &lt; 0,01). El porcentaje de disminuci&#243;n de la dosis media de la soluci&#243;n de sedaci&#243;n del Grupo 1 para el Grupo 2 fue del 14,3%.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_11t3-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <fig id="g4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0623-00011-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este estudio tuvo por objetivo determinar la correlaci&#243;n entre las dosis medias de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina, necesarias para alcanzar un nivel de sedaci&#243;n correspondientes a los puntajes 3 y 4 de la escala de Ramsay, en pacientes indicados para ecocardiograma transesof&#225;gico, con relaci&#243;n a tres variables independientes: intervalo de edades, &#225;rea de superficie corporal y fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo.</p>
      <p>Empleamos la escala de Ramsay para el an&#225;lisis del nivel de sedaci&#243;n debido a su amplia aplicabilidad por diversos autores y trabajos en anestesiolog&#237;a y terapia intensiva, adem&#225;s de la consagrada calidad para la evaluaci&#243;n del nivel de sedaci&#243;n<sup>15</sup>.</p>
      <p>El midazolam, droga de corta acci&#243;n derivada del grupo de las imidazobenzodiazepinas, se usa por v&#237;a intravenosa en ecocardiograma transesof&#225;gico con finalidad ansiol&#237;tica sedante, hipn&#243;tica y amn&#233;stica<sup>16</sup>. Se fija fuertemente a las prote&#237;nas plasm&#225;ticas (95 &#177; 2%), tiene elevado volumen de distribuci&#243;n (1,1 &#177; 0,6 litros/Kg), acentuado <italic>clearence</italic> sist&#233;mico (6,6 &#177; 0,8 ml/min. Kg) y baja vida media de eliminaci&#243;n (1,9 &#177; 0,6 horas). Su biotransformaci&#243;n es hep&#225;tica y se realiza por hidroxilaci&#243;n del grupo met&#237;lico en el anillo imidaz&#243;lico cerrado, siendo el 1-hidroximetilmidazolam su metabolito m&#225;s activo, el cual se elimina con una vida media de una hora despu&#233;s de la conjugaci&#243;n con el &#225;cido glucur&#243;nico. Su principal v&#237;a de excreci&#243;n es la renal (56 &#177; 26%)<sup>17</sup>. Ya la meperidina, droga opi&#225;cea de corta acci&#243;n perteneciente al grupo de las fenilpiperidinas, se usa por v&#237;a intravenosa en ecocardiograma transesof&#225;gico debido a su potente acci&#243;n analg&#233;sica. Se fija moderadamente a las prote&#237;nas plasm&#225;ticas (58 &#177; 9%), tiene elevado volumen de distribuci&#243;n (4,4 &#177; 0,9 litros/Kg), acentuado <italic>clearence</italic> sist&#233;mico (17 &#177; 5 ml/min. Kg) y baja vida media de eliminaci&#243;n (3,2 &#177; 0,8 horas). Su biotransformaci&#243;n es hep&#225;tica y se realiza mediante reacci&#243;n oxidativa y reductora por el sistema citocromo P450/hidr&#243;lisis y por conjugaci&#243;n. La principal v&#237;a de excreci&#243;n es la renal (aproximadamente el 25% en pH urinario bajo), siendo posible tambi&#233;n las v&#237;as biliar y gastrointestinal<sup>18,19</sup>.</p>
      <p>De forma general, como consecuencia del proceso de senilidad, las alteraciones hep&#225;ticas derivadas de la reducci&#243;n de la masa del &#243;rgano, de la actividad enzim&#225;tica y del flujo sangu&#237;neo para los hepatocitos, determinan la disminuci&#243;n de su actividad metab&#243;lica global. Est&#225; prevista la reducci&#243;n de la capacidad de biotransformaci&#243;n de drogas con alto porcentaje de participaci&#243;n hep&#225;tica en individuos a&#241;osos, a ejemplo del midazolam y de la meperidina, conllevando a una prolongaci&#243;n de la vida media plasm&#225;tica y al aumento de los niveles s&#233;ricos de sus mol&#233;culas metab&#243;licamente activas<sup>20-22</sup>.</p>
      <p>Pacientes con fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo por debajo de lo normal pueden presentar m&#250;ltiples alteraciones morfofuncionales hep&#225;ticas, ocasionadas por el reducido flujo sangu&#237;neo a los hepatocitos, las cuales var&#237;an desde modificaciones blandas en los tests funcionales hasta la fibrosis progresiva con cirrosis card&#237;aca y la hepatitis isqu&#233;mica cardiog&#233;nica. Estas alteraciones se encuentran &#237;ntimamente vinculadas a los cambios en la farmacocin&#233;tica de las drogas metabolizadas por el &#243;rgano, a ejemplo del midazolam y de la meperidina, y est&#225;n representadas por la prolongaci&#243;n de la vida media plasm&#225;tica y por el aumento de los niveles s&#233;ricos de sus mol&#233;culas metab&#243;licamente activas, derivadas de la desaceleraci&#243;n de su <italic>clearence</italic> sist&#233;mico<sup>23</sup>. En el caso del midazolam y de la meperidina, esta desaceleraci&#243;n en portadores de disfunci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo deriva de la disminuci&#243;n de los procesos de hidroxilaci&#243;n, en el caso del midazolam, y de la actividad metab&#243;lica de la monooxigenasa del citocromo P450, en el caso de la meperidina.</p>
      <p>La prolongaci&#243;n de la vida media plasm&#225;tica y de los niveles s&#233;ricos de sus compuestos metab&#243;licamente activos, resulta en efectos farmacol&#243;gicos prolongados y m&#225;s intensos, habiendo muchas veces necesidad de menores dosis de los f&#225;rmacos usados en ancianos y en portadores de disfunci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo. Con ello se buscan los efectos cl&#237;nicos deseados asociados a menores efectos t&#243;xicos<sup>20</sup>.</p>
      <p>En el estudio de las variables intervalo de edades y funci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo, fue posible verificar la estrecha concordancia con los datos de la bibliograf&#237;a<sup>20-23</sup>. En el an&#225;lisis del intervalo de edades, las dosis medias de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina necesarias para el nivel de sedaci&#243;n esperado fueron progresivamente menores cuanto mayor el intervalo de edades de los pacientes en estudio, lleg&#225;ndose al porcentaje m&#225;ximo de 36,65% de reducci&#243;n de la cantidad necesaria de soluci&#243;n sedante en individuos de m&#225;s de 65 a&#241;os, con relaci&#243;n a aquellos con edad inferior a 24 a&#241;os (p &lt; 0,01). En el an&#225;lisis de la funci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo, la dosis media de la soluci&#243;n de sedaci&#243;n necesaria fue un 14,30% menor en los portadores de disfunci&#243;n sist&#243;lica (fracci&#243;n de eyecci&#243;n por debajo del 55%), comparada con aquellos portadores de funci&#243;n sist&#243;lica normal (fracci&#243;n de eyecci&#243;n mayor o igual al 55%) (p &lt; 0,01).</p>
      <p>Por &#225;rea de superficie corporal se comprende la relaci&#243;n directamente proporcional entre el peso y la estatura de un individuo, en que el primero se caracteriza por la sumatoria de la masa grasa o peso de grasa, representada por todos los l&#237;pidos del organismo, y de la masa magra, representada por el agua, prote&#237;nas y componentes minerales<sup>24</sup>. En portadores de elevadas &#225;reas de superficie corporal caracterizados como obesos, o sea, en portadores de peso corporal total desproporcionadamente elevado con relaci&#243;n a su estatura, la farmacocin&#233;tica del midazolam es alterada a trav&#233;s del aumento de su volumen de redistribuci&#243;n, con el consiguiente aumento de su vida media plasm&#225;tica, proporcionando efectos farmacol&#243;gicos m&#225;s prolongados en comparaci&#243;n con individuos no obesos<sup>25</sup>. La obesidad no altera la intensidad de la distribuci&#243;n primaria de la droga, inyectada por v&#237;a intravenosa, en el sistema nervioso central y en otros &#243;rganos altamente perfundidos. Esta distribuci&#243;n ocurre pocos segundos despu&#233;s de la administraci&#243;n de la droga, seguida por una fase de redistribuci&#243;n a los tejidos menos perfundidos, en especial a los tejidos muscular y adiposo, siendo esta la etapa farmacocin&#233;tica afectada por la obesidad, cuando los efectos primarios del midazolam en el sistema nervioso central, como sedaci&#243;n, hipnosis y amnesia anter&#243;grada, ya se establecieron<sup>17</sup>. Ya la meperidina tiene caracter&#237;sticas farmacocin&#233;ticas similares entre individuos obesos y no obesos<sup>19</sup>.</p>
      <p>Es intuitivo imaginar que individuos con mayores &#225;reas de superficie corporal necesiten mayor cantidad de sedantes. No obstante, en nuestro estudio no observamos correlaci&#243;n entre las dosis de la soluci&#243;n de midazolam y meperidina necesarias y las &#225;reas de superficie corporal de los pacientes. El coeficiente de correlaci&#243;n nulo entre esas dos variables concuerda con los datos de la bibliograf&#237;a<sup>16,19,25</sup>, no habiendo, por lo tanto, proporcionalidad entre las dosis de soluci&#243;n sedante necesarias y las diferentes &#225;reas de superficie corporal. Este hecho demuestra que individuos portadores de grandes &#225;rea de superficie corporal pueden utilizar dosis menores de soluci&#243;n sedante, as&#237; como aquellos con peque&#241;as &#225;reas pueden necesitar dosis mayores de la misma.</p>
      <p>Como limitaci&#243;n del estudio, se puede citar el hecho de que no hubo evaluaci&#243;n de otros factores que pudieran alterar el metabolismo hep&#225;tico del midazolam y de la meperidina, como el uso de alcohol, enfermedades hep&#225;ticas concomitantes y competencia por la misma v&#237;a de biotransformaci&#243;n con otras drogas. Adem&#225;s de ello, por tratarse de un estudio retrospectivo, la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo se obtuvo de los prontuarios electr&#243;nicos de los pacientes y se midi&#243; por tres m&#233;todos distintos (Cubo, Simpson y Teichholz). Sin embargo, creemos que no haya afectado los resultados del estudio, ya que el valor de corte del 55% separa individuos con o sin disfunci&#243;n ventricular izquierda independiente del m&#233;todo utilizado.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Nuestros hallazgos indican que las dosis medias de soluci&#243;n de midazolam y meperidina, necesarias para la obtenci&#243;n de sedaci&#243;n entre los niveles 3 y 4 de la escala de Ramsay en ecograf&#237;a transesof&#225;gica, son significativamente menores cuanto mayor es la edad del paciente y menor su fracci&#243;n de eyecci&#243;n. Adem&#225;s de ello, no observamos correlaci&#243;n entre la dosis de sedaci&#243;n y el &#225;rea de superficie corporal de los pacientes estudiados.</p>
      <p>Estos resultados proporcionan la posibilidad de la obtenci&#243;n de un referencial m&#225;s preciso sobre la cantidad de midazolam y meperidina necesaria para un adecuado nivel de sedaci&#243;n durante el procedimiento ecocardiogr&#225;fico transesof&#225;gica en esos grupos espec&#237;ficos de pacientes.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
