<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">rSTdV3GSSHbhB3rHKg5XqNQ</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00009</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001200009</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300609</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001200009</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Import&#226;ncia da &#225;rea de fibrose na evolu&#231;&#227;o em m&#233;dio prazo de pacientes submetidos &#224; reconstru&#231;&#227;o ventricular</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ribeiro</surname>
            <given-names>Gustavo Calado de Aguiar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lopes</surname>
            <given-names>Mauricio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Antoniali</surname>
            <given-names>Fernando</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nunes</surname>
            <given-names>Ana</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Costa</surname>
            <given-names>Cledicyon Eloy</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fernandes</surname>
            <given-names>Juliano L.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Campinas</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Samaritano</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Radiologia Cl&#237;nica Campinas </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Cl&#237;nica C&#225;rdio Cir&#250;rgica Campinas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>610</fpage>
      <lpage>616</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>14</day>
          <month>04</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>31</day>
          <month>10</month>
          <year>2007</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>21</day>
          <month>05</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Embora se reconhe&#231;a que a cirurgia de reconstru&#231;&#227;o ventricular (CRV) promova remodelamento reverso, s&#227;o necess&#225;rios novos estudos para definir a influ&#234;ncia da &#225;rea de fibrose do ventr&#237;culo esquerdo (VE). OBJETIVO: Avaliar se a extens&#227;o da &#225;rea de fibrose do VE &#233; importante na recupera&#231;&#227;o funcional ventricular ap&#243;s CRV e correlacionar com fatores cl&#237;nicos. M&#201;TODO: An&#225;lise prospectiva de 82 pacientes com disfun&#231;&#227;o ventricular submetidos &#224; CRV. Analisou-se a import&#226;ncia das caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e foram avaliadas as quantidades de fibrose, mensuradas por resson&#226;ncia magn&#233;tica em pequena, m&#233;dia e grande. RESULTADOS: Todos os pacientes foram acompanhados por 36 meses, com mortalidade de 6%. A quantidade de fibrose m&#233;dia foi de 25,8% &#177; 13,6%. Houve melhora da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do VE (FEVE), de 36,9% &#177; 6,8% para 48,2% &#177; 8,2% (p &lt; 0,001). Houve rela&#231;&#227;o inversa entre a quantidade de fibrose o incremento da FEVE (r = -0,83, p &lt; 0,0001). Houve diminui&#231;&#227;o do volume sist&#243;lico final do VE de 43,3 &#177; 8,2ml/m&#178; (p &lt; 0,001). Houve melhora dos sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca, exceto nos pacientes com grande &#225;rea de fibrose (p = 0,45). Os preditores independentes para eventos foram: &#225;rea fibr&#243;tica (p = 0,01), idade (p = 0,01), volume sist&#243;lico final do VE (p = 0,03) e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (p = 0,02). O seguimento livre de evento foi diferente em rela&#231;&#227;o &#224; &#225;rea de fibrose (p &lt; 0,01). CONCLUS&#195;O: Em pacientes com disfun&#231;&#227;o ventricular, a extens&#227;o da &#225;rea fibr&#243;tica foi um preditor independente da recupera&#231;&#227;o funcional do VE ap&#243;s CRV. A combina&#231;&#227;o de RMC e par&#226;metros cl&#237;nicos podem auxiliar na indica&#231;&#227;o para CRV.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda</kwd>
        <kwd>fibrose endomioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>volume sist&#243;lico</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>05</day>
        <month>05</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> CIRURGIA CARD&#205;ACA- ADULTOS</p>
    <p>
      <bold>Import&#226;ncia da &#225;rea de fibrose na evolu&#231;&#227;o em m&#233;dio prazo de pacientes submetidos &#224; reconstru&#231;&#227;o ventricular</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Gustavo Calado de Aguiar Ribeiro; Mauricio Lopes; Fernando Antoniali; Ana Nunes; Cledicyon Eloy Costa; Juliano L. Fernandes</bold>
    </p>
    <p>Cl&#237;nica C&#225;rdio Cir&#250;rgica Campinas, Radiologia Cl&#237;nica Campinas, Hospital Samaritano de Campinas, Campinas, SP, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Embora se reconhe&#231;a que a cirurgia de reconstru&#231;&#227;o ventricular (CRV) promova remodelamento reverso, s&#227;o necess&#225;rios novos estudos para definir a influ&#234;ncia da &#225;rea de fibrose do ventr&#237;culo esquerdo (VE). </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold> Avaliar se a extens&#227;o da &#225;rea de fibrose do VE &#233; importante na recupera&#231;&#227;o funcional ventricular ap&#243;s CRV e correlacionar com fatores cl&#237;nicos. </p>
    <p><bold>M&#201;TODO: </bold> An&#225;lise prospectiva de 82 pacientes com disfun&#231;&#227;o ventricular submetidos &#224; CRV. Analisou-se a import&#226;ncia das caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e foram avaliadas as quantidades de fibrose, mensuradas por resson&#226;ncia magn&#233;tica em pequena, m&#233;dia e grande. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> Todos os pacientes foram acompanhados por 36 meses, com mortalidade de 6%. A quantidade de fibrose m&#233;dia foi de 25,8% &#177; 13,6%. Houve melhora da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do VE (FEVE), de 36,9% &#177; 6,8% para 48,2% &#177; 8,2% (p &lt; 0,001). Houve rela&#231;&#227;o inversa entre a quantidade de fibrose o incremento da FEVE (r = -0,83, p &lt; 0,0001). Houve diminui&#231;&#227;o do volume sist&#243;lico final do VE de 43,3 &#177; 8,2ml/m&#178; (p &lt; 0,001). Houve melhora dos sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca, exceto nos pacientes com grande &#225;rea de fibrose (p = 0,45). Os preditores independentes para eventos foram: &#225;rea fibr&#243;tica (p = 0,01), idade (p = 0,01), volume sist&#243;lico final do VE (p = 0,03) e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (p = 0,02). O seguimento livre de evento foi diferente em rela&#231;&#227;o &#224; &#225;rea de fibrose (p &lt; 0,01). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Em pacientes com disfun&#231;&#227;o ventricular, a extens&#227;o da &#225;rea fibr&#243;tica foi um preditor independente da recupera&#231;&#227;o funcional do VE ap&#243;s CRV. A combina&#231;&#227;o de RMC e par&#226;metros cl&#237;nicos podem auxiliar na indica&#231;&#227;o para CRV. </p>
    <p><bold>Palavras chave: </bold> disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda, fibrose endomioc&#225;rdica, insufici&#234;ncia card&#237;aca, volume sist&#243;lico.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Aproximadamente 70% dos infartos s&#227;o transmurais, sendo 54% na parede anterior, onde em 40% destes ocorre deslizamento entre os mi&#243;citos, produzindo nessa parede expans&#227;o e adelga&#231;amento, originando &#225;rea acin&#233;tica ou discin&#233;tica n&#227;o funcionante<sup>1,2</sup>. Al&#233;m disso, no mioc&#225;rdio remoto, ocorrem repercuss&#245;es tanto no volume quanto na forma durante o processo de remodelamento, alterando a forma el&#237;ptica normal para esf&#233;rica, resultando em disfun&#231;&#227;o ventricular<sup>3</sup>.</p>
    <p>Com o conceito de reconstru&#231;&#227;o ventricular introduzido por Jatene<sup>4</sup> e ampliado por Dor e cols.<sup>5</sup> para corre&#231;&#227;o de &#225;rea acin&#233;tica, um novo campo abriu-se para a cirurgia card&#237;aca. As t&#233;cnicas de reconstru&#231;&#227;o ventricular esquerda (CRV) resultam em redu&#231;&#227;o de sintomas, promovendo remodelamento reverso e diminui&#231;&#227;o de mortalidade<sup>6-9</sup>. Entretanto, t&#234;m-se observado, em todas as s&#233;ries, que o benef&#237;cio desse tipo de procedimento n&#227;o ocorre em todos os pacientes<sup>10-12</sup>, em especial para aqueles com m&#250;ltiplos territ&#243;rios ventriculares infartados e grande assinergia do mioc&#225;rdio remoto.</p>
    <p>Assim, &#233; crucial o desenvolvimento de m&#233;todos pr&#233;-operat&#243;rios n&#227;o invasivos que possam predizer o resultado da CRV, e idealmente, que essa informa&#231;&#227;o possa ser apropriada na sele&#231;&#227;o dos pacientes e no planejamento cir&#250;rgico. Nesse contexto, este estudo determina a import&#226;ncia da &#225;rea de fibrose do ventr&#237;culo esquerdo (VE), correlacionada com caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, na evolu&#231;&#227;o em m&#233;dio prazo de pacientes submetidos &#224; CRV.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Pacientes</bold>
    </p>
    <p>Estudou-se prospectivamente durante tr&#234;s anos, 82 pacientes (65,8% do sexo masculino) com m&#233;dia de idade de 64,2 &#177; 8 anos, que apresentavam indica&#231;&#227;o cir&#250;rgica para CRV e, na resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC), os seguintes crit&#233;rios de inclus&#227;o: defeito contr&#225;til (acinesia e/ou discinesia) na parede anterior do VE e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do VE (FEVE) inferior a 45%.</p>
    <p>Foram exclu&#237;dos pacientes com contraindica&#231;&#227;o cir&#250;rgica para a CRV ou para realiza&#231;&#227;o de RMC. As contraindica&#231;&#245;es cir&#250;rgicas foram: mioc&#225;rdico vi&#225;vel na parede anterior, press&#227;o arterial pulmonar sist&#243;lica (superior a 70 mmHg); leito arterial coronariano desfavor&#225;vel para revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, les&#227;o valvar outra que n&#227;o a insufici&#234;ncia mitral decorrente do processo isqu&#234;mico ou do remodelamento.</p>
    <p>A principal indica&#231;&#227;o para CRV foi insufici&#234;ncia card&#237;aca em 59 pacientes (70,9%), angina em 17 pacientes (20,7%), arritmia ventricular em 4 pacientes (4,8%), e 31 pacientes (37,8%) apresentavam mais de um crit&#233;rio. Todos os pacientes se submeteram &#224; CRV entre 2002 e 2004, e &#224; concomitante revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio e/ou plastia mitral quando indicadas.</p>
    <p>A indica&#231;&#227;o para revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio foi les&#227;o arterial coronariana obstrutiva &#224; angiografia, superior a 50% e 70%, para tronco de coron&#225;ria esquerda e para ramos art&#233;rias, respectivamente. A indica&#231;&#227;o para corre&#231;&#227;o valvar mitral foi para regurgita&#231;&#227;o mitral grau 3 ou 4 e, para grau 2 com dimens&#227;o anular mitral superior a 40 mm.</p>
    <p>Este estudo foi formalmente aprovado no Comit&#234; de &#201;tica e todos os pacientes receberam e assinaram o consentimento informado.</p>
    <p>
      <bold>Resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca</bold>
    </p>
    <p>An&#225;lises de viabilidade mioc&#225;rdica, defini&#231;&#227;o da &#225;rea infartada e percentagem de fibrose do VE foram realizadas por RMC. Foram determinados os segmentos do mioc&#225;rdio com infarto pr&#233;vio, de acordo com o territ&#243;rio de irriga&#231;&#227;o arterial coronariana: &#226;ntero-septal (art&#233;ria interventricular anterior), lateral (art&#233;ria circunflexa) e inferior (art&#233;ria coron&#225;ria direita).</p>
    <p>Caracterizou-se a &#225;rea infartada pelas imagens obtidas em aparelho de 1.5 Tesla (Symphony, Siemens, Erlangen, Alemanha), com <italic>software</italic> card&#237;aco. As imagens foram adquiridas 10 minutos ap&#243;s a inje&#231;&#227;o de 0,02 mmol/kg de contraste contendo gadol&#237;nio. A t&#233;cnica utilizada foi a de realce tardio com imagens obtidas a partir de oito segmentos do eixo curto do cora&#231;&#227;o, realizado com pausas respirat&#243;rias de 6 a 10 segundos. A t&#233;cnica consiste numa sequ&#234;ncia de pulso segmentada, com recupera&#231;&#227;o de invers&#227;o de pulso FLASH (<italic>fast low-angle shot</italic>), com as seguintes caracter&#237;sticas: TR (tempo de repeti&#231;&#227;o) / TE (tempo de eco) de 8/4; 8 a 12 batimentos card&#237;acos; espessura de corte de 8 mm; matriz de 208 X 256; pulso de invers&#227;o de recupera&#231;&#227;o de 180&#176;; tempo de invers&#227;o variando de 230 a 300 msec; FOV de 350 X 280 mm, com resolu&#231;&#227;o espacial de 1,7 X 1,1mm, <italic>flip angle</italic> = 30&#176;. Foi realizada a an&#225;lise visual semiquantitativa, com divis&#227;o dos oito cortes: quatro divis&#245;es para os cortes 1 e 2 do &#225;pice, seis divis&#245;es para os cortes de 3 a 6 no ter&#231;o m&#233;dio,e oito divis&#245;es para os cortes 7 e 8 da base do cora&#231;&#227;o. Nas &#225;reas do realce tardio, dividiram-se as espessuras do mioc&#225;rdio: realce ausente (0 ponto); realce de 1% a 25% da espessura do mioc&#225;rdio (1 ponto); realce de 26% a 75% da espessura (2 pontos); realce superior a 75% da espessura do mioc&#225;rdio (3 pontos). A porcentagem de pontos &#233; feita pela soma dos pontos dividida por 144 (m&#225;xima de pontos) e multiplicada por 100. Se aceita uma margem de erro de &#177; 4 (&#177; 2,7%)<sup>13</sup>. A quantidade de fibrose foi divida e classificada em ter&#231;os: (I, pequena: 0% a 25%; II, moderada: 25% a 41%; III, grande: 42% a 56%)</p>
    <p>
      <bold>Sintomas e evolu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A insufici&#234;ncia card&#237;aca foi mensurada pela classe funcional de acordo com os crit&#233;rios da <italic>New York Heart Association</italic> (NYHA). Entrevistas e exames cl&#237;nicos foram feitos todas pelo mesmo m&#233;dico, durante a evolu&#231;&#227;o, em intervalos trimestrais de at&#233; 36 meses, e quando necess&#225;rios. A evolu&#231;&#227;o desfavor&#225;vel foi definida como evento. Eventos inclu&#237;ram: morte (card&#237;aca e n&#227;o-card&#237;aca), piora da classe funcional (NYHA), hospitaliza&#231;&#227;o e necessidade de nova terap&#234;utica card&#237;aca (angiografia, cirurgia card&#237;aca, implante de marcapasso, ressincroniza&#231;&#227;o multis&#237;tio, abla&#231;&#227;o de arritmia e desfibrilador implant&#225;vel).</p>
    <p>An&#225;lises do remodelamento reverso e da fun&#231;&#227;o ventricular ao longo da evolu&#231;&#227;o foram realizadas por ecocardiogramas sequ&#234;nciais (pr&#233;-operat&#243;rio at&#233; 36 meses), em equipamento Vivid 3 (General Electric), equipado com segunda-harm&#244;nica com transdutor de 1,8 a 3,6 MHz. As imagens padr&#227;o do VE foram obtidas em repouso. Os volumes e a FEVE foram medidos pelo m&#233;todo biplanar de Simpson. Os volumes sist&#243;licos e diast&#243;licos finais do VE (VSF e VDF, respectivamente) foram indexados pela &#225;rea da superf&#237;cie corp&#243;rea (IVSF e IVDF).</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Dados cont&#237;nuos foram expressos em m&#233;dia &#177; desvio-padr&#227;o e comparados por teste ANOVA. Para os dados categ&#243;ricos usaram-se teste de Fisher ou qui-quadrado. A an&#225;lise multivariada por regress&#227;o log&#237;stica, para identificar fatores independentes para eventos, foi realizada com o crit&#233;rio de inclus&#227;o de vari&#225;veis identificadas (p &lt; 0,2) da an&#225;lise univariada, ou vari&#225;veis consideradas clinicamente importantes. As seguintes vari&#225;veis cl&#237;nicas foram analisadas na evolu&#231;&#227;o: idade abaixo e acima de 75 anos; doen&#231;a pulmonar cr&#244;nica; insufici&#234;ncia renal; revasculariza&#231;&#227;o incompleta do mioc&#225;rdio; diabete melito; dois e/ou tr&#234;s territ&#243;rios vasculares coronarianas; classe funcional 3 a 4, volume sist&#243;lico superior e inferior a 120 ml/m&#178;; insufici&#234;ncia mitral e tempo entre infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM) e a cirurgia. A correla&#231;&#227;o entre duas vari&#225;veis foi feita com teste de correla&#231;&#227;o de Pearson e Spearmam. O m&#233;todo de Kaplan-M&#233;ier analisou os pacientes livre de eventos.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>O seguimento por 36 meses, ou at&#233; o &#243;bito, ocorreu em 100% dos pacientes. O intervalo entre o infarto do mioc&#225;rdio na parede anterior e a CRV foi de 16,2 &#177; 8,5 meses (variando 1 e 123 meses).</p>
    <p>A percentagem m&#233;dia de fibrose do VE foi de 25,8% &#177; 13,6%, e 27, 37 e 18 pacientes apresentavam a &#225;rea de fibrose I, II e III, respectivamente. Na <xref ref-type="table" rid="t1">tabela 1</xref>, encontram-se as caracter&#237;sticas cl&#237;nicas dos pacientes separados pela &#225;rea de fibrose. Com classe funcional (NYHA) II havia 14 pacientes (17%) e 45 pacientes (54,4%) com classes III a IV. Pacientes com &#225;rea de fibrose III apresentaram maior n&#250;mero com classe funcional III a IV (NYHA), menor FEVE (p = 0,009), maior di&#226;metro diast&#243;lico do VE (p = 0,013) e maior presen&#231;a de insufici&#234;ncia mitral com indica&#231;&#227;o de corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica (p = 0,03).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t1">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>A distribui&#231;&#227;o por territ&#243;rios ventriculares infartados foi de: infarto &#226;ntero-septal (n = 18 pacientes); antero-septal e inferior (n = 25 pacientes); antero-septal e lateral (n = 23 pacientes); e antero-septal, inferior e lateral (n = 16 pacientes). Na <xref ref-type="table" rid="t2">tabela 2</xref>, nota-se a distribui&#231;&#227;o dos pacientes pela &#225;rea de fibrose e pelo n&#250;mero de territ&#243;rios infartados.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Os dados cir&#250;rgicos est&#227;o na <xref ref-type="table" rid="t3">tabela 3</xref>. N&#227;o houve &#243;bitos intraoperat&#243;rios e a mortalidade hospitalar foi de tr&#234;s (3,6%) pacientes, sendo por choque cardiog&#234;nico, s&#233;pse e pancreatite, respectivamente.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>A revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio concomitante &#224; CRV ocorreu em 79 (96,3%) pacientes, sendo que em tr&#234;s (3,6%) foi considerada incompleta. A corre&#231;&#227;o da insufici&#234;ncia mitral com plastia mitral realizou-se em 17 (20,7%) pacientes, sendo em 9 pacientes do grupo de &#225;rea de fibrose III (p = 0,031)(<xref ref-type="table" rid="t1">tabela 1</xref>) e em mais 1 (1,2%) paciente, da &#225;rea de fibrose II, seis meses ap&#243;s a CRV. A plastia mitral foi mais frequente em pacientes com FEVE inferior a 30% (p = 0,021) e com VSF maior que 120ml/m&#178;) (p = 0,023).</p>
    <p>Na <xref ref-type="fig" rid="f1">figura 1</xref>, nota-se a compara&#231;&#227;o da distribui&#231;&#227;o dos pacientes com &#225;reas de fibrose e territ&#243;rios ventriculares infartados em rela&#231;&#227;o &#224; classe funcional (NYHA) III a IV, n&#227;o havendo diferen&#231;a (p = 0,51) no pr&#233;-operat&#243;rio. No p&#243;s-operat&#243;rio, observa-se que pacientes com &#225;rea de fibrose I tiveram uma diminui&#231;&#227;o dos sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca, em compara&#231;&#227;o ao pr&#233;-operat&#243;rio (p = 0,03), o mesmo ocorrendo com &#225;rea de fibrose II (p = 0,001), e ainda em rela&#231;&#227;o &#224; distribui&#231;&#227;o por territ&#243;rios vasculares infartados 1 (p = 0,02), 2 (p&lt;0,001) e 3 (p=0,042). Contudo, nos pacientes com &#225;rea de fibrose III, n&#227;o houve regress&#227;o dos sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca (p = 0,45).</p>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Ap&#243;s 36 meses, houve melhora da FEVE de 36,9% &#177; 6,8% para 48,2% &#177;8,2% (p &lt; 0,001). Na <xref ref-type="fig" rid="f2">figura 2</xref>, observa-se que a quantidade de fibrose no pr&#233;-operat&#243;rio se correlacionou de forma negativa com o incremento de FEVE no final de 36 meses (r = -0,83, p &lt; 0,0001).</p>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Na <xref ref-type="table" rid="t4">tabela 4</xref>, observar-se que a quantidade de fibrose influenciou de forma decisiva a evolu&#231;&#227;o em 36 meses, com os pacientes com &#225;rea fibr&#243;tica III apresentando maiores di&#226;metros ventricular e VSF, menor incremento da FEVE e menor remodelamento reverso. Ocorreram dois (2,4%) &#243;bitos tardios, sendo um (1,2%) de causa cardiovascular (morte s&#250;bita). Houve maior necessidade de suporte com f&#225;rmacos vasoativos (p = 0,039) nos pacientes com &#225;rea de fibrose III. A <xref ref-type="fig" rid="f3">figura 3</xref> mostra a percentagem de pacientes livre de eventos, divididos por &#225;rea de fibrose, sendo significativo o n&#250;mero de eventos para os pacientes com grande &#225;rea de fibrose (p &lt; 0,01), e n&#227;o havendo diferen&#231;a para pequena e moderada fibrose (p = ns). Dentre os eventos cl&#237;nicos, houve a necessidade de tr&#234;s desfibriladores implant&#225;veis e quatro marcapassos multis&#237;tio, para ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca. Ocorreram, em oito pacientes, 11 interna&#231;&#245;es hospitalares por piora do quadro de insufici&#234;ncia card&#237;aca e nova cirurgia card&#237;aca em um paciente.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t4">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt04.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <fig id="f3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gf03.jpg"/></fig>
    <p>Na an&#225;lise multivariada com regress&#227;o para determinar preditores independentes de eventos, identificou-se &#225;rea de fibrose, FEVE inferior a 21%, volume sist&#243;lico superior a 120 ml/m&#178; e idade acima de 75 anos (<xref ref-type="table" rid="t5">tabela 5</xref>).</p>
    <table-wrap id="t5">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt05.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A cirurgia de reconstru&#231;&#227;o ventricular est&#225; bem estabelecida como op&#231;&#227;o terap&#234;utica para pacientes com &#225;reas acin&#233;ticas e discin&#233;ticas, melhorando os sintomas, a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o e reduzindo a cavidade ventricular, embora a revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio seja realizada concomitantemente na maioria dos pacientes<sup>6,7</sup>. Este estudo analisa pacientes com m&#250;ltiplos territ&#243;rios ventriculares infartados, sendo a literatura corrente ainda controversa em rela&#231;&#227;o &#224; indica&#231;&#227;o cir&#250;rgica para esses pacientes, devido ao alto risco cir&#250;rgico<sup>11,14</sup> e pela exiguidade de dados a respeito da evolu&#231;&#227;o no m&#233;dio e longo prazo. Ainda, no presente estudo, a maioria dos pacientes apresenta &#225;reas acin&#233;ticas, sendo sua evolu&#231;&#227;o mais desfavor&#225;vel do que a daqueles com &#225;reas discin&#233;ticas, conforme mostrado no estudo RESTORE<sup>6</sup>, onde a sobrevida em cinco anos foi maior em pacientes com discinesia (80% <italic>versus</italic> 65%, p &lt; 0,001).</p>
    <p>Recentemente, Mickleborough e cols.<sup>11</sup> relataram que grandes volumes ventriculares e extensa &#225;rea disfuncional n&#227;o s&#227;o contraindica&#231;&#245;es para CRV. No presente estudo, embora muitos pacientes fossem de alto risco cir&#250;rgico (fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o baixa, volumes ventriculares grandes e insufici&#234;ncia mitral), obteve-se uma mortalidade hospitalar baixa, semelhante ao grupo RESTORE<sup>6</sup>. Encontramos os mesmos resultados que outras s&#233;ries quanto aos fatores de risco para eventos na analise multivariada: fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o inferior a 21%, idade acima de 75 anos, volume sist&#243;lico pr&#233;-operat&#243;rio e &#225;rea de fibrose. Nos tr&#234;s grupos de fibrose encontrou-se redu&#231;&#227;o do volume sist&#243;lico, embora no grupo com maior taxa de fibrose o volume sist&#243;lico final em 36 meses tenha sido significativamente superior. Na s&#233;rie reportada por Patel e cols.<sup>14</sup>, alguns pacientes n&#227;o obtiveram melhora clinica, necessitando de outras terapias. Esse fato tamb&#233;m ocorreu nesta s&#233;rie, tendo sido necess&#225;rias outras terapias, como a ressincroniza&#231;&#227;o por marcapasso multisitio e a abla&#231;&#227;o de arritmias ventriculares. Dor<sup>15</sup>, relatou em grande s&#233;rie em longo prazo, a necessidade de reinterven&#231;&#245;es, mortalidade relacionada a arritmias e retorno do processo de remodelamento card&#237;aco adverso<sup>15</sup>. A RMC permite observar, com &#243;timo grau de confiabilidade, a viabilidade mioc&#225;rdica, a magnitude das mudan&#231;as nos eixos transverso e longitudinal, a localiza&#231;&#227;o e complac&#234;ncia do infarto, e ainda analisar as fun&#231;&#245;es ventriculares e a insufici&#234;ncia mitral, quando estiver presente. Neste estudo, os pacientes foram sistematicamente investigados por RMC em rela&#231;&#227;o &#224; extens&#227;o da &#225;rea infartada e ao n&#250;mero de territ&#243;rios ventriculares comprometidos, n&#227;o havendo rela&#231;&#227;o desses fatores com a mortalidade.</p>
    <p>Poucos dados na literatura expressam o papel do m&#250;sculo remoto na evolu&#231;&#227;o ap&#243;s CRV. Neste estudo, houve correla&#231;&#227;o entre a &#225;rea de fibrose ventricular esquerda e a evolu&#231;&#227;o, fun&#231;&#227;o ventricular e sintomas ao final de 36 meses. Aqueles com grande &#225;rea de fibrose tiveram menor remodelamento reverso, menor incremento da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o e menor alivio da insufici&#234;ncia card&#237;aca. Athanasuleas e cols.<sup>6</sup> sugerem que a viabilidade do m&#250;sculo remoto &#233; determinante para a indica&#231;&#227;o ou n&#227;o do procedimento. Patel e cols.<sup>14</sup> relataram que novos estudos s&#227;o necess&#225;rios para determinar a import&#226;ncia da parede lateral nesse tipo de procedimento. Neste estudo, a &#225;rea de fibrose foi mais determinante que o n&#250;mero de territ&#243;rios vasculares acometidos. Embora se tenha demonstrado bons resultados<sup>16,17</sup> com pacientes com m&#250;ltiplos infartos e/ou grande &#225;rea de fibrose, a quantidade de m&#250;sculo necess&#225;rio para garantir uma evolu&#231;&#227;o favor&#225;vel ainda precisa ser determinada. A quantifica&#231;&#227;o da &#225;rea de fibrose para cada territ&#243;rio vascular pode fornecer dados adicionais e &#233; uma limita&#231;&#227;o deste estudo.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A extens&#227;o da &#225;rea de fibrose foi inversamente proporcional &#224; recupera&#231;&#227;o funcional do ventr&#237;culo esquerdo ap&#243;s CRV, como tamb&#233;m ao alivio dos sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca, e a combina&#231;&#227;o com fatores cl&#237;nicos pode auxiliar na indica&#231;&#227;o para CVR. Entretanto, novos estudos s&#227;o necess&#225;rios para se determinar quais os pacientes com extensa &#225;rea disfuncional do VE podem se beneficiar desse tipo de procedimento.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold> Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p>Gustavo Calado de Aguiar Ribeiro </p>
        <p> Rua Jose Teodoro de Lima 77 / 62 - Cambu&#237; </p>
        <p> 13015-150 - Campinas, SP, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="gustavocar@cardiol.br">gustavocar@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="gcar@hotmail.com">gcar@hotmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 31/10/07; revisado recebido em 14/04/08; aceito em 21/05/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. McKay RG, Pfeffer    MA, Pasternak RC, Markis JE, Come PC, Nakao S, et al. Left ventricular remodeling    after myocardial infarction: a corollary to infarct expansion. Circulation.    1986; 74 (4): 693-702.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular remodeling after myocardial infarction: a corollary to infarct expansion</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>693</fpage>
          <lpage>702</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>74</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McKay</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfeffer</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pasternak</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Markis</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Come</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakao</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Stone PH, Raabe    DS, Jaffe AS, Gustafson N, Muller JE, Turi ZG, et al. for the MILIS Group. Prognostic    significance of location and type of myocardial infarction: independent adverse    outcome associated with nterior location. J Am Coll Cardiol. 1988; 11: 453-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic significance of location and type of myocardial infarction: independent adverse outcome associated with nterior location</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>453</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stone</surname>
              <given-names>PH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Raabe</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jaffe</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gustafson</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Muller</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turi</surname>
              <given-names>ZG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. White HD, Norris    RM, Brown MA, Brandt PW, Whitlock RM, Wild CJ. Left ventricular end-systolic    volume as the major determinant of survival after recovery from myocardial infarction.    Circulation. 1988; 76: 44-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular end-systolic volume as the major determinant of survival after recovery from myocardial infarction</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>44</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>White</surname>
              <given-names>HD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Norris</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brandt</surname>
              <given-names>PW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Whitlock</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wild</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4 Jatene AD. Left    ventricular aneurysmectomy: resection or reconstruction. J Thorac Cardiovasc    Surg. 1985; 89: 321-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular aneurysmectomy: resection or reconstruction</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>321</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>4 Jatene</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5 Dor V, Saab M,    Coste P, Kornaszewski M, Montiglio F. Left ventricular aneurysm: a new surgical    approach. J Thorac Cardiovasc Surg. 1989; 37: 11-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular aneurysm: a new surgical approach</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>11</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>5 Dor</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saab</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coste</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kornaszewski</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montiglio</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6 Athanasuleas    CA, Buckberg G, Stanley GH, Siler W, Dor V, Di Donato M, et al. Surgical ventricular    restoration in the treatment of congestive heart failure due to post-infarction    ventricular dilatation. J Am Coll Cardiol. 2004; 44 (7): 1439-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Surgical ventricular restoration in the treatment of congestive heart failure due to post-infarction ventricular dilatation</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1439</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Athanasuleas</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buckberg</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stanley</surname>
              <given-names>GH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siler</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dor</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Donato</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7 Dor V, Sabatier    M, Di Donato M, Maioli M, Toso A, Montiglio F. Late hemodynamic results after    left ventricular patch repair associated with coronary grafting in patients    with postinfarction akinetic or dyskinetic aneurysm of the left ventricle. J    Thorac Cardiovasc Surg. 1995; 110: 1291-301.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Late hemodynamic results after left ventricular patch repair associated with coronary grafting in patients with postinfarction akinetic or dyskinetic aneurysm of the left ventricle</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1291</fpage>
          <lpage>301</lpage>
          <volume>110</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dor</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sabatier</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Donato</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maioli</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Toso</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montiglio</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8 Maxey TS, Reece    TB, Ellman PI, Kern JA, Tribble CG, Kron IL. The beating heart approach is not    necessary for the Dor procedure. Ann Thorac Surg. 2003; 76: 1571-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The beating heart approach is not necessary for the Dor procedure</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1571</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maxey</surname>
              <given-names>TS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reece</surname>
              <given-names>TB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ellman</surname>
              <given-names>PI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kern</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tribble</surname>
              <given-names>CG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kron</surname>
              <given-names>IL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9 Schenk S, McCarthy    PM, Starling RC, Hoercher KJ, Hail MD, Ootaki Y, et al. Neurohormonal response    to left ventricular reconstruction surgery in ischemic cardiomyopathy. J Thorac    Cardiovasc Surg. 2004; 128: 38-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Neurohormonal response to left ventricular reconstruction surgery in ischemic cardiomyopathy</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>38</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <volume>128</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schenk</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCarthy</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Starling</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hoercher</surname>
              <given-names>KJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hail</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ootaki</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Di Donato M,    Sabatier M, Dor V, Gensini GF, Toso A, Maioli M, et al. Effects of the Dor procedure    on left ventricular dimension and shape and geometric correlates of mitral regurgitation    one year after surgery. J Thorac Cardiovasc Surg. 2001; 121: 91-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of the Dor procedure on left ventricular dimension and shape and geometric correlates of mitral regurgitation one year after surgery</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>91</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>121</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Di Donato</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sabatier</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dor</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gensini</surname>
              <given-names>GF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Toso</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maioli</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Mickleborough    L, Merchant N, Ivanov N, Rao V. Left ventricular reconstruction: early and late    results. J Thorac Cardiovasc Surg. 2004; 128: 27-37.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular reconstruction: early and late results</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>27</fpage>
          <lpage>37</lpage>
          <volume>128</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mickleborough</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Merchant</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ivanov</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rao</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Dor V, Sabatier    M, Di Donato M, Montiglio F, Toso A. Efficacy of endoventricular patch plasty    in large postinfarction akinetic scar and severe left ventricular dysfunction:    comparison with a series of large dyskinetic scars. J Thorac Cariovasc Surg.    1998; 116: 50-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efficacy of endoventricular patch plasty in large postinfarction akinetic scar and severe left ventricular dysfunction: comparison with a series of large dyskinetic scars</article-title>
          <source>J Thorac Cariovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>50</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>116</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dor</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sabatier</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Donato</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montiglio</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Toso</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Azevedo Filho    CF, Hadlich M, Petriz JlF, Mendon&#231;a LA, Moll JF, Rochitte CE. Quantifica&#231;&#227;o    da massa infartada do ventr&#237;culo esquerdo pela ressonancia magnetica    cardiaca: compara&#231;&#227;o entre a planimetria e o m&#233;todo de    escore visual semi-quatitativo. Arq Bras Cardiol. 2004; 83: 111-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Quantifica&#231;&#227;o da massa infartada do ventr&#237;culo esquerdo pela ressonancia magnetica cardiaca: compara&#231;&#227;o entre a planimetria e o m&#233;todo de escore visual semi-quatitativo</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>111</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Azevedo Filho</surname>
              <given-names>CF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hadlich</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Petriz</surname>
              <given-names>JlF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mendon&#231;a</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moll</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rochitte</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Patel N, Willans    J, Barreiro C, Bonde PN, Waldron MN, Chang D, et al. Surgical ventricular remodeling    for multiterritory myocardium infarction: defining a new population. J Thorac    Cardiovasc Surg. 2005; 130: 1698-706.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Surgical ventricular remodeling for multiterritory myocardium infarction: defining a new population</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1698</fpage>
          <lpage>706</lpage>
          <volume>130</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Willans</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barreiro</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonde</surname>
              <given-names>PN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waldron</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chang</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15.Dor V. Left    ventricular reconstruction: the aim and the reality after twenty years. J Thorac    Cardiovasc Surg. 2004; 128: 1: 17-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular reconstruction: the aim and the reality after twenty years</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>17</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>128</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dor</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Maxey T, Reece    T, Ellman P, Butler P, Kern J, Tribble C, et al. Coronary artery bypass with    ventricular restoration is superior to coronary artery bypass alone in patients    with ischemic cardiomyopathy. J Thorac Cardiovasc Surg. 2004; 128: 27-37.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary artery bypass with ventricular restoration is superior to coronary artery bypass alone in patients with ischemic cardiomyopathy</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>27</fpage>
          <lpage>37</lpage>
          <volume>128</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maxey</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reece</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ellman</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Butler</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kern</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tribble</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Aguiar Ribeiro    G, Costa CE, Lopes MM, Albuquerque A, Antoniali A, Reinert GA, et al. Left ventricular    reconstruction benefits patients with ischemic cardiomyopathy and non-viable    myocardium. Eur J Cardiothorac Surg. 2006; 29: 196-201.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular reconstruction benefits patients with ischemic cardiomyopathy and non-viable myocardium</article-title>
          <source>Eur J Cardiothorac Surg</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>196</fpage>
          <lpage>201</lpage>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aguiar Ribeiro</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Costa</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Albuquerque</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Antoniali</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reinert</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Importance of the area of fibrosis at midterm evolution of patients submitted to ventricular reconstruction</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Although it is acknowledged that the ventricular reconstruction surgery (VRS) can promote reverse remodeling, new studies are necessary to define the influence of the left ventricular (LV) area of fibrosis. OBJECTIVE: To evaluate whether the extension of the area of fibrosis of the LV is important in the LV functional recovery after the surgery and correlate it with clinical factors. METHODS: Prospective analysis of 82 patients with ventricular dysfunction submitted to VRS. We analyzed the importance of the clinical characteristics and the amount of fibrosis was assessed, measured by cardiac magnetic resonance (CMR) as small, medium and large. RESULTS: All patients were followed for 36 months, with a mortality of 6%. The amount of medium fibrosis was 25.8% &#177; 13.6%. There was improvement in the left ventricular ejection fraction (LVEF), from 36.9% &#177; 6.8% to 48.2% &#177; 8.2% (p &lt; 0.001). There was an inverse association between the amount of fibrosis and the increase in LVEF (r = -0.83, p &lt; 0.0001). There was a decrease in the LV end-systolic volume of 43.3 &#177; 8.2ml/m&#178; (p &lt; 0.001). There was an improvement in heart failure symptoms, except in patients with large areas of fibrosis (p = 0.45). The independent predictors for events were: fibrotic area (p = 0.01), age (p = 0.01), LV end-systolic volume (p = 0.03) and LVEF (p = 0.02). The event-free follow-up was different in relation to the area of fibrosis (p &lt; 0.01). CONCLUSION: In patients with ventricular dysfunction, the extension of the area of fibrosis was an independent predictor of the LV functional recovery after the VRS. The combination of cardiac MRI and clinical parameters can help in the indication for VRS.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>ventricular dysfunction, left</kwd>
        <kwd>endomyocardial fibrosis</kwd>
        <kwd>heart failure</kwd>
        <kwd>stroke volume</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Importance of the area of fibrosis at the midterm evolution of patients submitted to ventricular reconstruction</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Gustavo Calado de Aguiar Ribeiro; Mauricio Lopes; Fernando Antoniali; Ana Nunes; Cledicyon Eloy Costa; Juliano L Fernandes</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Clinica Cardio Cirurgica Campinas, Radiologia Clinica Campinas, Hospital Samaritano de Campinas, Campinas, SP, Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Although it is acknowledged that the ventricular reconstruction surgery (VRS) can promote reverse remodeling, new studies are necessary to define the influence of the left ventricular (LV) area of fibrosis.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate whether the extension of the area of fibrosis of the LV is important in the LV functional recovery after the surgery and correlate it with clinical factors.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Prospective analysis of 82 patients with ventricular dysfunction submitted to VRS. We analyzed the importance of the clinical characteristics and the amount of fibrosis was assessed, measured by cardiac magnetic resonance (CMR) as small, medium and large.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> All patients were followed for 36 months, with a mortality of 6%. The amount of medium fibrosis was 25.8% &#177; 13.6%. There was improvement in the left ventricular ejection fraction (LVEF), from 36.9% &#177; 6.8% to 48.2% &#177; 8.2% (p &lt; 0.001). There was an inverse association between the amount of fibrosis and the increase in LVEF (r = -0.83, p &lt; 0.0001). There was a decrease in the LV end-systolic volume of 43.3 &#177; 8.2ml/m&#178; (p &lt; 0.001). There was an improvement in heart failure symptoms, except in patients with large areas of fibrosis (p = 0.45). The independent predictors for events were: fibrotic area (p = 0.01), age (p = 0.01), LV end-systolic volume (p = 0.03) and LVEF (p = 0.02). The event-free follow-up was different in relation to the area of fibrosis (p &lt; 0.01).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> In patients with ventricular dysfunction, the extension of the area of fibrosis was an independent predictor of the LV functional recovery after the VRS. The combination of cardiac MRI and clinical parameters can help in the indication for VRS.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Ventricular dysfunction, left; endomyocardial fibrosis; heart failure; stroke volume.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Approximately 70% of infarctions are the transmural type, with 54% in the anterior wall, where myocyte slippage occurs in 40% of these, resulting in wall expansion and narrowing, originating a dysfunctional akinetic or dyskinetic area<sup>1,2</sup>. Moreover, in the remote myocardium, there are consequences in volume as well as in shape during the remodeling process, altering the normal elliptical shape to a spherical one, resulting in ventricular dysfunction<sup>3</sup>.</p>
      <p>With the concept of ventricular reconstruction introduced by Jatene<sup>4</sup> and modified by Dor et al<sup>5</sup> for the correction of the akinetic area, a new field opened for cardiac surgery. The techniques of left ventricular reconstruction surgery (VRS) result in symptom decrease, promoting the reverse remodeling and decreasing mortality<sup>6-9</sup>. However, it has been observed, in all series, that not all patients benefit from this type of procedure<sup>10-12</sup>, especially those with multiple infarcted territories and high remote myocardium asynergy.</p>
      <p>Therefore, it is crucial to develop noninvasive preoperative methods that can predict the outcome of the VRS and, ideally, that this information can be appropriate for patient selection and surgical planning. In this context, the present study determines the importance of the left ventricular (LV) area of fibrosis, correlating it with clinical characteristics at the midterm follow-up of patients submitted to VRS.</p>
      <p>
        <bold>Patients and methods</bold>
      </p>
      <p>Patients</p>
      <p>A total of 82 patients (65.8% males), with a mean age of 64.2 &#177; 8 years, were prospectively studied for a period of 3 years; they presented surgical indication for VRS and met the following inclusion criteria at the cardiac magnetic resonance (CMR): contractile defect (akinesis and/or dyskinesis) of the LV anterior wall and LV ejection fraction (LVEF) &lt; 45%.</p>
      <p>Patients presenting contraindication for the VRS or CMR were excluded. The surgical contraindications were: viable myocardium on the anterior wall, pulmonary arterial systolic pressure &gt; 70 mmHg; coronary artery bed that was unfavorable for myocardial revascularization, valvular lesion other than mitral insufficiency caused by the ischemic process or the remodeling.</p>
      <p>The main indication for VRS was heart failure (HF) in 59 patients (70.9%), angina in 17 patients (20.7%), ventricular arrhythmia in 4 patients (4.8%) and 31 patients (37.8%) presented more than one criterion. All patients were submitted to VRS between 2002 and 2004 and to the concomitant myocardial revascularization and/or mitral valve plasty when indicated. The indication for myocardial revascularization was obstructive coronary artery lesion at the angiography &gt; 50% and 70%, for left coronary trunk and artery branches, respectively. The indication for mitral valve correction was mitral regurgitation grade 3 and 4 and for grade 2, mitral annulus dimension &gt; 40 mm.</p>
      <p>The present study was formally approved by the Ethics Committee in Research and all patients received and signed the Free and Informed Consent Form.</p>
      <p>
        <bold>Cardiac magnetic resonance imaging</bold>
      </p>
      <p>Analyses of the myocardial viability, definition of the infarcted area and percentage of fibrosis of the LV were performed by cardiac magnetic resonance (CMR). The myocardial segments with previous infarction were determined according to the coronary artery irrigation territory: antero-septal (anterior interventricular artery), lateral (circumflex artery) and inferior (right coronary artery).</p>
      <p>The infarcted area was characterized through the images obtained from a 1.5 Tesla equipment (Symphony, Siemens, Erlangen, Germany), using cardiac software. The images were acquired 10 minutes after the injection of 0.02 mmol/kg of contrast containing gadolinium. The technique used was the late-enhancement with images obtained from 8 segments of the short axis view of the heart, performed during respiratory pauses of 6 to 10 seconds. The technique consists in a segmented pulse sequence, with FLASH (fast low-angle shot) inversion recovery pulse, with the following characteristics: TR/TE of 8/4; 8 to 12 heart beats; 8-mm thickness slices; matrix of 208 X 256; inversion recovery pulse of 180&#176;; time of inversion ranging from 230 to 300 msec; FOV of 350 X 280 mm, with spatial resolution of 1.7 X 1.1mm, flip angle = 30&#176;. The semiquantitative visual analysis was performed, with division of the eight slices: four divisions for slices 1 and 2 of the apex, six divisions for the slices 3 to 6 in the middle-third and 8 divisions for slices 7 and 8 of the base of the heart. In the late-enhancement areas, the myocardial thicknesses were divided: absent enhancement (0 point); enhancement from 1% to 25% f the myocardial thickness (1 point); enhancement from 26% to 75% of the thickness (2 points); enhancement &gt; 75% of the myocardial thickness (3 points). The percentage of points is obtained by the addition of the points divided by 144 (maximum score) and multiplied by 100. The accepted margin of error is &#177; 4 (&#177; 2.7%)<sup>13</sup>. The amount of fibrosis was divided and classified in thirds: (I, small: 0% to 25%; II, moderate: 25% to 41%; III, large: 42% to 56%).</p>
      <p>
        <bold>Symptoms and evolution</bold>
      </p>
      <p>Heart failure (HF) was measured by functional class according to the criteria of the New York Heart Association (NYHA). Interviews and clinical assessments were carried out by the same physician during the evolution every three months up to 36 months and whenever necessary. The unfavorable evolution was defined as an event. The events included: death (cardiac and non-cardiac), worsening in functional class (NYHA), hospitalization and the need for new cardiac therapy (angiography, cardiac surgery, pacemaker implantation, multisite resynchronization, arrhythmia ablation and implantable defibrillator.</p>
      <p>Analyses of the reverse remodeling and ventricular function during the evolution were performed by sequential echocardiograms (preoperative to 36 months), in a Vivid 3 equipment (General Electric), equipped with a second harmonic field and a 1.8 to 3.6 MHz transducer. The standard LV images were obtained at rest. The volumes and the LVEF were measured using the biplane Simpson's method. The LV end-systolic and diastolic volumes (LESV and LEDV, respectively) were indexed by the body surface area (ESVI and EDVI).</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Continuous data were expressed as mean &#177; standard deviation and compared by Analysis of Variance (ANOVA). Fisher's test or Chi-square test were used for the categorical data. The multivariate analysis by logistic regression, used to identify independent factors for events, was carried out with the inclusion criterion of identified variables (p &lt; 0.2) of the univariate analysis or variables considered to be clinically significant. The following clinical variables were analyzed during the evolution: age &lt; or &gt; 75 years; chronic pulmonary disease; renal failure; incomplete myocardial revascularization; diabetes mellitus; two or three coronary vascular territories; functional class III to IV; systolic volume &lt; or &gt; 120 ml/m&#178;; mitral insufficiency; and time between acute myocardial infarction (AMI) and surgery. The correlation between two variables was carried out with Pearson's and Spearman's correlation test. The Kaplan-Meier method was used to analyze patients that were free of events.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The 36-month follow-up, or to the death, was carried out in 100% of the patients. The interval between the myocardial infarction on the anterior wall and the VRS was 16.2 &#177; 8.5 months (ranging from 1 to 123 months).</p>
      <p>The mean percentage of LV fibrosis was 25.8% &#177; 13.6%, and 27, 37 and 18 patients presented an area of fibrosis at grades I, II and III, respectively. <xref ref-type="table" rid="en_09t1-body2">Table 1</xref> shows the clinical characteristics of the patients divided by area of fibrosis. There were 14 patients (17%) with NYHA Functional Class (FC) II and 45 patients (54.4%) with NYHA-FC III to IV. Patients with a grade III area of fibrosis presented a higher number with NYHA-FC III to IV, lower LVEF (p = 0.009), larger LV diastolic diameter (p = 0.013) and a higher incidence of mitral insufficiency with indication for surgical correction (p = 0.03).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_09t1-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The distribution by infarcted ventricular territories was: antero-septal infarction (n = 18 patients); antero-septal and inferior (n = 25 patients); antero-septal and lateral (n = 23 patients); and antero-septal, inferior and lateral (n = 16 patients). <xref ref-type="table" rid="en_09t2-body2">Table 2</xref> shows the distribution of patients by area of fibrosis and the number of infarcted territories.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_09t2-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Surgical data are shown in <xref ref-type="table" rid="en_09t3-body2">Table 3</xref>. There were no intraoperative deaths and the in-hospital mortality consisted of 3 patients (3.6%), due to cardiogenic shock, sepsis and pancreatitis, respectively.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_09t3-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The myocardium revascularization concomitant to the VRS was carried out in 79 patients (96.3%) and it was considered incomplete in 3 of them (3.6%). The mitral insufficiency correction with mitral valve plasty was performed in 17 patients (20.7%), with 9 patients from the group of fibrosis area grade III (p = 0.031)(<xref ref-type="table" rid="en_09t1-body2">Table 1</xref>) and in another patient (1.2%), from the fibrosis area grade II, six months after the VRS. The mitral valve plasty was more frequent in patients with LVEF &lt; 30% (p = 0,021) and ESV &gt; 120ml/m&#178;) (p = 0.023).</p>
      <p><xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figure 1</xref> shows the comparison of the distribution of patients with areas of fibrosis and infarcted ventricular territories in relation to NYHA -FC III to IV, with no difference in the preoperative period (p=0.51). In the postoperative period, it can be observed that patients with fibrosis area grade I had a decrease in HF symptoms in comparison to the preoperative period (p=0.03), with the same occurring with fibrosis area grade II (p=0.001), as well as regarding the distribution by infarcted vascular territories 1 (p = 0.02), 2 (p&lt;0.001) and 3 (p=0.042). However, in patients with fibrosis area grade III, there was no regression of the HF symptoms (p = 0.45).</p>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>After 36 months, there was an improvement in LVEF from 36.9% &#177; 6.8% to 48.2% &#177;8.2% (p &lt; 0.001). <xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figure 2</xref> shows that the amount of fibrosis in the preoperative period was negatively correlated with the increase in LVEF at the end of the 36-month follow-up (r = -0.83, p &lt; 0.0001).</p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_09t4-body2">Table 4</xref> shows that the amount of fibrosis definitely influenced the 36-month evolution, as patients with fibrosis area grade III presented larger ventricular diameters and higher ESV, lower increase in LVEF and less reverse remodeling. Two late deaths (2.4%) occurred, being one case (1.2%) due to cardiovascular cause (sudden death). Vasoactive drug support was more necessary (p = 0.039) in patients with fibrosis area grade III. <xref ref-type="fig" rid="f3-body2">Figure 3</xref> shows the percentage of patients free of events, divided by area of fibrosis, being significant the number of events for patients with a large area of fibrosis (p &lt; 0.01), whereas there is no difference for small and moderate areas of fibrosis (p = ns). Among the clinical events, it was necessary to implant three implantable cardiac defibrillators and four multisite pacemakers for cardiac resynchronization. Eight patients underwent 11 hospitalizations due to worsening in the HF picture and a new cardiac surgery was necessary in one patient.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_09t4-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <fig id="f3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>At the multivariate analysis with regression to determine independent predictors of events, fibrosis area, LVEF &lt; 21%, systolic volume &gt; 120 ml/m&#178; and age &gt; 75 years were identified (<xref ref-type="table" rid="t5-body2">Table 5</xref>).</p>
      <table-wrap id="t5-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The ventricular reconstruction surgery (VRS) is well established as a therapeutic option for patients with akinetic and dyskinetic areas, improving symptoms, ejection fraction and decreasing the ventricular cavity, although the myocardial revascularization is performed concomitantly in most patients<sup>6,7</sup>.</p>
      <p>The present study analyzes patients with multiple infarcted ventricular territories and the current literature is still controversial regarding the surgical indication for this type of patient, due to the high surgical risk<sup>11,14</sup> and the exiguity of data concerning the evolution in the middle and long term. Moreover, in the present study, most patients present akinetic areas and their evolution is more unfavorable than those with dyskinetic areas, as shown in the RESTORE study<sup>6</sup>, where the 5-year survival was higher in patients with dyskinesis (80% <italic>versus</italic> 65%, p &lt; 0.001).</p>
      <p>Recently, Mickleborough et al<sup>11</sup> reported that large ventricular volumes and extensive dysfunctional areas are nor contraindications for VRS. In the present study, although many patients presented high surgical risk (low LVEF, large ventricular volume and mitral insufficiency), we obtained a low in-hospital mortality, similar to the one observed in the RESTORE study<sup>6</sup>. We found the same results observed in other series regarding the risk factors for events at the multivariate analysis: LVEF&lt; 21%, age &gt; 75 years, preoperative systolic volume and fibrosis area. Systolic volume reduction was observed in the three groups of fibrosis, although the group with the higher grade of fibrosis presented a significantly higher ESV at the end of the 36 months. In the series reported by Patel et al<sup>14</sup>, some patients did not present clinical improvement and needed other therapies. This also occurred in the present series and other types of therapy, such as resynchronization by multisite pacemaker and ventricular arrhythmia ablation were necessary. Dor et al<sup>15</sup>, reported on a large long-term series, the need for re-interventions, arrhythmia-related mortality and the recurrence of the adverse cardiac remodeling process<sup>15</sup>. The cardiac magnetic resonance (CMR) allows the observation, with a high degree of reliability, the myocardial viability, the magnitude of the changes in the transversal and longitudinal axes, the infarction location and compliance, and also the analysis of the ventricular functions and the mitral insufficiency, when present. In the present study, the patients were systematically investigated by CMR concerning the extension of the infarcted area and the number of affected ventricular territories and there is no association between these factors and mortality.</p>
      <p>Few data in the literature express the role of the remote muscle in the in the evolution post-VRS. In the present study, there was a correlation between the LV fibrosis area and evolution, ventricular function and symptoms at the end of the 36-month follow-up. Those with large areas of fibrosis presented less reverse remodeling, lower increase in EF and less relief of the heart failure. Athanasuleas et al<sup>6</sup> suggested that the viability of the remote muscle is determinant for the indication or not of the surgical procedure. Patel et al<sup>14</sup> reported that further studies are necessary to determine the importance of the lateral wall in this type of procedure. In the present study, the area of fibrosis was a more important determinant than the number of affected vascular territories. Although good results were demonstrated<sup>16,17</sup> with patients with multiple infarctions and/or large areas of fibrosis, the amount of muscle necessary to guarantee a favorable evolution has yet to be determined. The quantification of the area of fibrosis for each vascular territory can provide additional data and that is one limitation of the present study.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The extension of the area of fibrosis was inversely proportional to the LV functional recovery after the VRS, as well as to the HF symptom relief and the combination of clinical factors can help in the indication for the surgical procedure.</p>
      <p>However, further studies are necessary to determine which patients with extensive dysfunctional LV area can benefit from this type of procedure.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Importancia del &#225;rea de fibrosis en la evoluci&#243;n a mediano plazo de pacientes sometidos a reconstrucci&#243;n ventricular</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Si bien se reconoce que la cirug&#237;a de reconstrucci&#243;n ventricular (CRV) promueve remodelaci&#243;n reversa, son necesarios nuevos estudios para definir la influencia del &#225;rea de fibrosis del ventr&#237;culo izquierdo (VE). OBJETIVO: Evaluar si la extensi&#243;n del &#225;rea de fibrosis del VI es importante en la recuperaci&#243;n funcional ventricular tras la CRV y correlacionarlo con factores cl&#237;nicos. M&#201;TODO: An&#225;lisis prospectivo de 82 pacientes con disfunci&#243;n ventricular sometidos a CRV. Se analiz&#243; la importancia de las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y se evaluaron las &#225;reas de fibrosis, medidas por resonancia magn&#233;tica y ponderadas como peque&#241;a, mediana y grande. RESULTADOS: Se realiz&#243; un seguimiento de 36 meses a todos los pacientes, con mortalidad del 6%. La cantidad de fibrosis promedio fue del 25,8% &#177; 13,6%. Existi&#243; una mejora de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del VI (FEVI), del 36,9% &#177; 6,8% al 48,2% &#177; 8,2% (p &lt; 0,001). Existi&#243; relaci&#243;n inversa entre la cantidad de fibrosis y el incremento de la FEVI (r = -0,83, p &lt; 0,0001). Hubo una disminuci&#243;n del volumen de fin de s&#237;stole del VI de 43,3 &#177; 8,2ml/m&#178; (p &lt; 0,001). Se produjo una mejor&#237;a en los s&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca, excepto en los pacientes con gran &#225;rea de fibrosis (p = 0,45). Los predictores independientes para eventos fueron: &#225;rea de fibrosis (p = 0,01), edad (p = 0,01), volumen de fin de s&#237;stole del VI (p = 0,03) y fracci&#243;n de eyecci&#243;n (p = 0,02). El seguimiento libre de eventos fue diferente en relaci&#243;n con el &#225;rea de fibrosis (p &lt; 0,01). CONCLUSI&#211;N: En pacientes con disfunci&#243;n ventricular, la extensi&#243;n del &#225;rea de fibrosis fue un predictor independiente de la recuperaci&#243;n funcional del VI luego de la CRV. La combinaci&#243;n de RMC y par&#225;metros cl&#237;nicos puede auxiliar en la indicaci&#243;n de CRV.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Disfunci&#243;n ventricular izquierda</kwd>
        <kwd>fibrosis endomioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>insuficiencia cardiaca</kwd>
        <kwd>volumen sist&#243;lico</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Importancia del &#225;rea de fibrosis en la evoluci&#243;n a mediano plazo de pacientes sometidos a reconstrucci&#243;n ventricular</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Gustavo Calado de Aguiar Ribeiro; Mauricio Lopes; Fernando Antoniali; Ana Nunes; Cledicyon Eloy Costa; Juliano L. Fernandes</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Cl&#237;nica Cardio Cirurgica Campinas, Radiologia Cl&#237;nica Campinas, Hospital Samaritano de Campinas, Campinas, SP, Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Si bien se reconoce que la cirug&#237;a de reconstrucci&#243;n ventricular (CRV) promueve remodelaci&#243;n reversa, son necesarios nuevos estudios para definir la influencia del &#225;rea de fibrosis del ventr&#237;culo izquierdo (VE).</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar si la extensi&#243;n del &#225;rea de fibrosis del VI es importante en la recuperaci&#243;n funcional ventricular tras la CRV y correlacionarlo con factores cl&#237;nicos.</p>
      <p><bold>M&#201;TODO:</bold> An&#225;lisis prospectivo de 82 pacientes con disfunci&#243;n ventricular sometidos a CRV. Se analiz&#243; la importancia de las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y se evaluaron las &#225;reas de fibrosis, medidas por resonancia magn&#233;tica y ponderadas como peque&#241;a, mediana y grande.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Se realiz&#243; un seguimiento de 36 meses a todos los pacientes, con mortalidad del 6%. La cantidad de fibrosis promedio fue del 25,8% &#177; 13,6%. Existi&#243; una mejora de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del VI (FEVI), del 36,9% &#177; 6,8% al 48,2% &#177; 8,2% (p &lt; 0,001). Existi&#243; relaci&#243;n inversa entre la cantidad de fibrosis y el incremento de la FEVI (r = -0,83, p &lt; 0,0001). Hubo una disminuci&#243;n del volumen de fin de s&#237;stole del VI de 43,3 &#177; 8,2ml/m&#178; (p &lt; 0,001). Se produjo una mejor&#237;a en los s&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca, excepto en los pacientes con gran &#225;rea de fibrosis (p = 0,45). Los predictores independientes para eventos fueron: &#225;rea de fibrosis (p = 0,01), edad (p = 0,01), volumen de fin de s&#237;stole del VI (p = 0,03) y fracci&#243;n de eyecci&#243;n (p = 0,02). El seguimiento libre de eventos fue diferente en relaci&#243;n con el &#225;rea de fibrosis (p &lt; 0,01).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> En pacientes con disfunci&#243;n ventricular, la extensi&#243;n del &#225;rea de fibrosis fue un predictor independiente de la recuperaci&#243;n funcional del VI luego de la CRV. La combinaci&#243;n de RMC y par&#225;metros cl&#237;nicos puede auxiliar en la indicaci&#243;n de CRV. </p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Disfunci&#243;n ventricular izquierda, fibrosis endomioc&#225;rdica, insuficiencia cardiaca, volumen sist&#243;lico.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Aproximadamente el 70% de los infartos son transmurales, y el 54% en la pared anterior. En el 40% de ellos ocurre un deslizamiento de los miocitos, y se produce en esa pared expansi&#243;n y adelgazamiento, originando un &#225;rea acin&#233;tica o discin&#233;tica no funcionante<sup>1,2</sup>. Adem&#225;s, en el miocardio remoto, ocurren repercusiones tanto en el volumen como en la forma durante el proceso de remodelaci&#243;n, alterando la forma el&#237;ptica normal hacia una forma esf&#233;rica, lo que resulta en disfunci&#243;n ventricular<sup>3</sup>.</p>
      <p>Con el concepto de reconstrucci&#243;n ventricular introducido por Jatene<sup>4</sup> y ampliado por Dor et al.<sup>5</sup> para correcci&#243;n del &#225;rea acin&#233;tica, se abri&#243; un nuevo terreno para la cirug&#237;a cardiaca. Las t&#233;cnicas de reconstrucci&#243;n ventricular izquierda (CRV) resultan en una reducci&#243;n de los s&#237;ntomas, promoviendo remodelaci&#243;n reversa y disminuci&#243;n de la mortalidad<sup>6-9</sup>. Sin embargo, se est&#225; observando en todas las series, que este tipo de procedimiento no produce beneficios en algunos pacientes<sup>10-12</sup>, en especial en aquellos con m&#250;ltiples territorios ventriculares infartados y gran asinergia del miocardio remoto.</p>
      <p>As&#237;, es crucial el desarrollo de m&#233;todos preoperatorios no invasivos, que puedan predecir el resultado de la CRV, e idealmente, que esa informaci&#243;n pueda ser utilizada en la selecci&#243;n de los pacientes y en la planificaci&#243;n quir&#250;rgica. En ese contexto, este estudio determina la importancia del &#225;rea de fibrosis del ventr&#237;culo izquierdo (VI), correlacionada con caracter&#237;sticas cl&#237;nicas, en la evoluci&#243;n a mediano plazo de pacientes sometidos a CRV.</p>
      <p>
        <bold>Pacientes y M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Pacientes</bold>
      </p>
      <p>Durante tres a&#241;os se estudiaron prospectivamente 82 pacientes (65,8% de sexo masculino) con una edad promedio de 64,2 &#177; 8 a&#241;os, que presentaban indicaci&#243;n quir&#250;rgica de CRV y, en la resonancia magn&#233;tica cardiaca (RMC), los siguientes criterios de inclusi&#243;n: defecto contr&#225;ctil (acinesia y/o discinesia) en la pared anterior del VI y fracci&#243;n de eyecci&#243;n de VI (FEVI) inferior al 45%.</p>
      <p>Se excluy&#243; a los pacientes con contraindicaci&#243;n quir&#250;rgica para la CRV o para la realizaci&#243;n de RMC. Las contraindicaciones quir&#250;rgicas fueron: miocardio viable en la pared anterior; presi&#243;n arterial pulmonar sist&#243;lica superior a 70 mmHg; lecho arterial coronario desfavorable para la revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, lesi&#243;n valvular diferente a la insuficiencia mitral que deriva del proceso isqu&#233;mico o de la remodelaci&#243;n.</p>
      <p>La principal indicaci&#243;n para CRV fue insuficiencia cardiaca en 59 pacientes (70,9%), angor en 17 pacientes (20,7%), arritmia ventricular en 4 pacientes (4,8%), y 31 pacientes (37,8%) presentaban m&#225;s de un criterio. Todos los pacientes se sometieron a la CRV entre 2002 y 2004, y a la concomitante revascularizaci&#243;n del miocardio y/o pl&#225;stica mitral, si estaban indicadas.</p>
      <p>La indicaci&#243;n angiogr&#225;fica para revascularizaci&#243;n de miocardio fue lesi&#243;n obstructiva del 50% para el tronco de la coronaria izquierda y del 70% para las ramas arteriales. La indicaci&#243;n para correcci&#243;n de la v&#225;lvula mitral fue regurgitaci&#243;n mitral grado 3-4+ y en el grado 2, con una dimensi&#243;n del anillo mitral superior a 40 mm.</p>
      <p>Este estudio fue aprobado formalmente por el Comit&#233; de &#201;tica y todos los pacientes recibieron y firmaron el consentimiento informado.</p>
      <p>
        <bold>Resonancia magn&#233;tica cardiaca</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis de viabilidad mioc&#225;rdica, la definici&#243;n del &#225;rea infartada y el porcentaje de fibrosis del VI fueron evaluados por RMC. Se determinaron los segmentos del miocardio con infarto previo, de acuerdo con el territorio de irrigaci&#243;n de la arteria coronaria: anteroseptal (arteria interventricular anterior), lateral (arteria circunfleja) e inferior (arteria coronaria derecha).</p>
      <p>El &#225;rea infartada se caracteriz&#243; por las im&#225;genes obtenidas en el aparato de 1.5 Tesla (Symphony, Siemens, Erlangen, Alemania), con software cardiaco. Las im&#225;genes fueron adquiridas 10 minutos despu&#233;s de la inyecci&#243;n de 0.02 mmol/kg de contraste con gadolinio. La t&#233;cnica utilizada fue la de realce tard&#237;o con im&#225;genes obtenidas a partir de ocho segmentos del eje corto del coraz&#243;n, realizado con pausas respiratorias de 6 a 10 segundos. La t&#233;cnica consiste en una secuencia de pulso segmentada, con pulso de inversi&#243;n recuperaci&#243;n tipo FLASH (<italic>fast low-angle shot</italic>), con las siguientes caracter&#237;sticas: TR (tiempo de repetici&#243;n) / TE (tiempo de eco) de 8/4; 8 a 12 latidos cardiacos; espesura de corte de 8 mm; matriz de 208 X 256; pulso de inversi&#243;n de recuperaci&#243;n de 180&#186;; tiempo de inversi&#243;n que var&#237;a de 230 a 300 msec; FOV de 350 X 280 mm, con resoluci&#243;n espacial de 1.7 X 1.1mm, <italic>flip angle</italic> = 30&#186;. Se realiz&#243; el an&#225;lisis visual semicuantitativo, con divisi&#243;n de los ocho cortes: cuatro divisiones para los cortes 1 y 2 del &#225;pice, seis divisiones para los cortes de 3 a 6 del tercio medio, y ocho divisiones para los cortes 7 y 8 de la base del coraz&#243;n. En las &#225;reas del realce tard&#237;o, se dividi&#243; el espesor del miocardio: realce ausente (0 puntos); realce del 1% al 25% del espesor del miocardio (1 punto); realce de 26% a 75% del espesor (2 puntos); realce superior al 75% del espesor del miocardio (3 puntos). El porcentaje de puntos se sac&#243; dividiendo por 144 (m&#225;xima de puntos) y luego multiplicando por 100 la suma de los puntos. Se acepta un margen de error de &#177; 4 (&#177; 2,7%)<sup>13</sup>. La cantidad de fibrosis fue dividida y clasificada en tercios: (I, peque&#241;a: 0% a 25%; II, moderada: 25% a 41%; III, grande: 42% a 56%)</p>
      <p>
        <bold>S&#237;ntomas y evoluci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La insuficiencia cardiaca fue medida por la clase funcional, de acuerdo a los criterios de la <italic>New York Heart Association</italic> (NYHA). Las entrevistas y los ex&#225;menes cl&#237;nicos fueron realizados todos por el mismo m&#233;dico durante la evoluci&#243;n, en intervalos trimestrales hasta 36 meses, y cuando fueron necesarios. La evoluci&#243;n desfavorable fue definida como evento. Los eventos incluyeron: muerte (cardiaca y no cardiaca), empeoramiento de la clase funcional (NYHA), hospitalizaci&#243;n y necesidad de nuevo tratamiento cardiaco (angiograf&#237;a, cirug&#237;a cardiaca, implante de marcapasos, resincronizaci&#243;n multisitio, ablaci&#243;n de arritmia y desfibrilador implantable).</p>
      <p>Los an&#225;lisis de la remodelaci&#243;n reversa y de la funci&#243;n ventricular a lo largo de la evoluci&#243;n se realizaron mediante ecocardiogramas secuenciales (preoperatorio hasta 36 meses), realizados con equipamiento Vivid 3 (General Electric), equipado con segunda harm&#243;nica con transductor de 1.8 a 3.6 MHz. Las im&#225;genes est&#225;ndar del VI fueron obtenidas en reposo. Los vol&#250;menes y la FEVI se midieron por el m&#233;todo biplanar de la regla de Simpson. Los vol&#250;menes de fin de s&#237;stole y de fin de di&#225;stole del VI (VFS y VFD, respectivamente) fueron indexados por el &#225;rea de la superficie corporal (IVFS e IVFD).</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Los datos continuos fueron expresados en promedio &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar y comparados mediante el test ANOVA. Para los datos categ&#243;ricos se usaron el test de Fisher o el de chi-quadrado. El an&#225;lisis multivariado por regresi&#243;n log&#237;stica, para identificar factores independientes para eventos, se realiz&#243; con el criterio de inclusi&#243;n de variables identificadas (p &lt; 0,2) del an&#225;lisis univariado, o variables consideradas cl&#237;nicamente importantes. Durante la evoluci&#243;n, se analizaron las siguientes variables cl&#237;nicas: edad menor o mayor de 75 a&#241;os; enfermedad pulmonar cr&#243;nica; insuficiencia renal; revascularizaci&#243;n incompleta del miocardio; diabetes mellitus; dos y/o tres territorios vasculares coronarios; clase funcional 3 a 4, volumen sist&#243;lico superior e inferior a 120 ml/m&#178;; insuficiencia mitral; y tiempo entre el infarto agudo de miocardio (IAM) y la cirug&#237;a. La correlaci&#243;n entre dos variables se realiz&#243; con el test de correlaci&#243;n de Pearson y Spearmam. El m&#233;todo de Kaplan-M&#233;ier analiz&#243; los pacientes libres de eventos.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>En el 100% de los pacientes se llev&#243; a cabo el seguimiento por 36 meses, o hasta el &#243;bito. El intervalo entre el infarto de miocardio de pared anterior y la CRV fue de 16,2 &#177; 8,5 meses (variando entre 1 y 123 meses).</p>
      <p>El porcentaje promedio de fibrosis del VI fue del 25,8% &#177; 13,6%, y 27, 37 y 18 pacientes presentaban un &#225;rea de fibrosis I, II y III, respectivamente. En la <xref ref-type="table" rid="es_09t1-body3">tabla 1</xref> se encuentran las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de los pacientes, separados por el &#225;rea de fibrosis. Con clase funcional (NYHA) II hab&#237;a 14 pacientes (17%) y 45 pacientes (54,4%) con clases III a IV. Los pacientes con &#225;rea de fibrosis III presentaron mayor n&#250;mero de clase funcional III a IV (NYHA), menor FEVI (p = 0,009), mayor di&#225;metro diast&#243;lico de VI (p = 0,013) y mayor presencia de insuficiencia mitral con indicaci&#243;n de correcci&#243;n quir&#250;rgica (p = 0,03).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_09t1-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>La distribuci&#243;n por territorios ventriculares infartados fue de: infarto anteroseptal (n = 18 pacientes); anteroseptal e inferior (n = 25 pacientes); anteroseptal y lateral (n = 23 pacientes); y anteroseptal, inferior y lateral (n = 16 pacientes). En la <xref ref-type="table" rid="es_09t2-body3">tabla 2</xref> se observa la distribuci&#243;n de los pacientes por el &#225;rea de fibrosis y por la cantidad de territorios infartados.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_09t2-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Los datos quir&#250;rgicos est&#225;n en la <xref ref-type="table" rid="es_09t3-body3">tabla 3</xref>. No hubo &#243;bitos intraoperatorios y la mortalidad hospitalaria fue de tres (3,6%) pacientes, por shock cardiog&#233;nico, sepsis y pancreatitis, respectivamente.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_09t3-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>En 79 (96,3%) pacientes se produjo la revascularizaci&#243;n del miocardio simult&#225;neamente a la CRV, y en tres (3,6%) fue considerada incompleta. La correcci&#243;n de la insuficiencia mitral con pl&#225;stica mitral se realiz&#243; en 17 (20,7%) pacientes, en 9 pacientes del grupo de &#225;rea de fibrosis III (p = 0,031)(<xref ref-type="table" rid="es_09t1-body3">tabla 1</xref>) y en 1 m&#225;s (1,2%), del &#225;rea de fibrosis II, seis meses despu&#233;s de la CRV. La pl&#225;stica mitral fue m&#225;s frecuente en pacientes con FEVI inferior al 30% (p = 0,021) y con VFS mayor que 120ml/m&#178;) (p = 0,023).</p>
      <p>En la <xref ref-type="fig" rid="f1-body3">figura 1</xref> se observa la comparaci&#243;n de la distribuci&#243;n de los pacientes con &#225;reas de fibrosis y territorios ventriculares infartados, con relaci&#243;n a la clase funcional (NYHA) III a IV, sin haber diferencia (p = 0,51) en el preoperatorio. En el postoperatorio, se observa que los pacientes con &#225;rea de fibrosis I tuvieron una disminuci&#243;n de los s&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca, en comparaci&#243;n con el preoperatorio (p = 0,03); lo mismo ocurre con el &#225;rea de fibrosis II (p = 0,001), y a&#250;n con relaci&#243;n a la distribuci&#243;n por territorios vasculares infartados 1 (p = 0,02), 2 (p&lt;0,001) y 3 (p=0,042). Sin embargo, en los pacientes con &#225;rea de fibrosis III, no hubo regresi&#243;n de los s&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca (p = 0,45).</p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>Luego de 36 meses, existi&#243; mejor&#237;a de la FEVI del 36,9% &#177; 6,8% al 48,2% &#177;8,2% (p &lt; 0,001). En la <xref ref-type="fig" rid="f2-body3">figura 2</xref> se observa que la cantidad de fibrosis en el preoperatorio se correlacion&#243; de forma negativa con el incremento de la FEVI al final de los 36 meses (r = -0,83, p &lt; 0,0001).</p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>En la <xref ref-type="table" rid="es_09t4-body3">tabla 4</xref> se observa que la cantidad de fibrosis influenci&#243; de forma decisiva la evoluci&#243;n en los 36 meses. Los pacientes con &#225;rea fibr&#243;tica III presentaron mayor di&#225;metro ventricular y VFS, menor incremento de la FEVI y menor remodelaci&#243;n reversa. Ocurrieron dos (2,4%) &#243;bitos tard&#237;os, uno de ellos (1,2%) de causa cardiovascular (muerte s&#250;bita). Hubo mayor necesidad de soporte con f&#225;rmacos vasoactivos (p = 0,039) en los pacientes con &#225;rea de fibrosis III. La <xref ref-type="fig" rid="f3-body3">figura 3</xref> muestra el porcentaje de pacientes libre de eventos, divididos por &#225;rea de fibrosis. El n&#250;mero de eventos en los pacientes con gran &#225;rea de fibrosis fue significativo (p &lt; 0,01), y no hubo diferencia en aquellos con fibrosis peque&#241;a y moderada (p = ns). Entre los eventos cl&#237;nicos, hubo necesidad de tres desfibriladores implantables y cuatro marcapasos multisitio, para resincronizaci&#243;n cardiaca. En ocho pacientes, ocurrieron 11 internaciones hospitalarias por empeoramiento del cuadro de insuficiencia cardiaca, y nueva cirug&#237;a cardiaca en un paciente.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_09t4-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <fig id="f3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>En el an&#225;lisis multivariado con regresi&#243;n para determinar predictores independientes de eventos, se identific&#243; el &#225;rea de fibrosis, FEVI inferior al 21%, volumen sist&#243;lico superior a 120 ml/m&#178; y edad superior a 75 a&#241;os (<xref ref-type="table" rid="t5-body3">tabla 5</xref>).</p>
      <table-wrap id="t5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-06-0610-00009-gt05-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La cirug&#237;a de reconstrucci&#243;n ventricular se ha impuesto como opci&#243;n terap&#233;utica para pacientes con &#225;reas acin&#233;ticas y discin&#233;ticas. A trav&#233;s de este procedimiento se logra mejor&#237;a en los s&#237;ntomas y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n y reducci&#243;n de la cavidad ventricular, a&#250;n cuando en la mayor&#237;a de los pacientes se realice conjuntamente una revascularizaci&#243;n del miocardio <sup>6,7</sup>. Este estudio analiza pacientes con m&#250;ltiples territorios ventriculares infartados, para los cuales, debido al alto riesgo quir&#250;rgico y a la escasez de datos respecto de la evoluci&#243;n a mediano y largo plazo, la literatura corriente presenta a&#250;n controversias repecto a la indicaci&#243;n quir&#250;rgica<sup>11,14</sup>. En el presente estudio, la mayor&#237;a de los pacientes presenta &#225;reas acin&#233;ticas, por lo cual su evoluci&#243;n es m&#225;s desfavorable que la de aquellos con &#225;reas discin&#233;ticas, conforme lo que muestra el estudio RESTORE<sup>6</sup>, donde la sobrevida a cinco a&#241;os fue mayor en pacientes con discinesia (80% <italic>versus</italic> 65%, p &lt; 0,001).</p>
      <p>Recientemente, Mickleborough et al.<sup>11</sup> refirieron que grandes vol&#250;menes ventriculares y extensa &#225;rea disfuncional no son contraindicaciones para la CRV. En el presente estudio, aun cuando muchos pacientes eran de alto riesgo quir&#250;rgico (fracci&#243;n de eyecci&#243;n baja, vol&#250;menes ventriculares grandes e insuficiencia mitral), se obtuvo una mortalidad hospitalaria baja, semejante a la del grupo RESTORE<sup>6</sup>. Encontramos los mismos resultados que otras series en cuanto a los factores de riesgo para eventos en el an&#225;lisis multivariado: fracci&#243;n de eyecci&#243;n inferior al 21%, edad superior a 75 a&#241;os, volumen sist&#243;lico preoperatorio y &#225;rea de fibrosis. En los tres grupos de fibrosis se encontr&#243; una reducci&#243;n del volumen sist&#243;lico, si bien en el grupo con mayor &#237;ndice de fibrosis, el volumen sist&#243;lico final a los 36 meses fue significativamente superior. En la serie reportada por Patel et al.<sup>14</sup>, algunos pacientes no obtuvieron mejor&#237;a cl&#237;nica y requirieron otros tratamientos. Lo mismo ocurri&#243; en esta serie, donde fueron necesarias otras medidas terap&#233;uticas, como la resincronizaci&#243;n por marcapasos multisitio y la ablaci&#243;n de focos de arritmias ventriculares. Dor<sup>15</sup> relat&#243;, en una gran serie a largo plazo, la necesidad de reintervenciones, mortalidad relacionada a arritmias y retorno adverso del proceso de remodelaci&#243;n cardiaca<sup>15</sup>. La RMC permite observar, con &#243;ptimo grado de confiabilidad, la viabilidad mioc&#225;rdica, la magnitud de los cambios en los ejes transverso y longitudinal, la localizaci&#243;n y complacencia del infarto, y analizar adem&#225;s las funciones ventriculares y, cuando existe, la insuficiencia mitral. En este estudio, los pacientes fueron sistem&#225;ticamente estudiados mediante RMC con relaci&#243;n a la extensi&#243;n del &#225;rea infartada y al n&#250;mero de territorios ventriculares comprometidos, sin que exista relaci&#243;n de esos factores con la mortalidad.</p>
      <p>Pocos datos en la literatura expresan el papel del m&#250;sculo remoto en la evoluci&#243;n luego de la CRV. En este estudio, existi&#243; correlaci&#243;n entre el &#225;rea de fibrosis ventricular izquierda y la evoluci&#243;n, funci&#243;n ventricular y s&#237;ntomas al final de los 36 meses. Aquellos con gran &#225;rea de fibrosis tuvieron menor remodelaci&#243;n reversa, menor incremento de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n y menos mejor&#237;a de la insuficiencia cardiaca. Athanasuleas et al.<sup>6</sup> sugiere que la viabilidad del m&#250;sculo remoto es determinante para la indicaci&#243;n o no del procedimiento. Patel et al.<sup>14</sup> refirieron que son necesarios nuevos estudios para determinar la importancia de la pared lateral en este tipo de procedimiento. En este estudio, el &#225;rea de fibrosis fue m&#225;s determinante que el n&#250;mero de territorios vasculares injuriados. Aun cuando se hayan demostrado buenos resultados<sup>16,17</sup> con pacientes con m&#250;ltiples infartos y/o gran &#225;rea de fibrosis, es preciso a&#250;n determinar la cantidad de m&#250;sculo necesaria para garantizar una evoluci&#243;n favorable. La cuantificaci&#243;n del &#225;rea de fibrosis para cada territorio vascular puede proporcionar datos adicionales y constituye una limitaci&#243;n de este estudio.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La extensi&#243;n del &#225;rea de fibrosis fue inversamente proporcional a la recuperaci&#243;n funcional del ventr&#237;culo izquierdo luego de la CRV, como tambi&#233;n al alivio de los s&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca, y la combinaci&#243;n con factores cl&#237;nicos puede auxiliar en la indicaci&#243;n de CVR. No obstante, son necesarios nuevos estudios para determinar cu&#225;les son los pacientes con extensa &#225;rea disfuncional del VI que pueden beneficiarse con este tipo de procedimiento.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
