<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="rapid-communication">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">xrCkSvp7ZQTQ5gT4rM7nyHm</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00023</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001100023</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300523</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001100023</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Comunica&#231;&#227;o Breve</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Modifica&#231;&#227;o de antigo m&#233;todo (Vineberg) na era das c&#233;lulas tronco: nova t&#225;tica?</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Dallan</surname>
            <given-names>Lu&#237;s Alberto Oliveira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gowdak</surname>
            <given-names>Luis Henrique Wolff</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lisboa</surname>
            <given-names>Lu&#237;s Augusto Ferreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Milanez</surname>
            <given-names>Adriano M&#225;rcio de Melo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Platania</surname>
            <given-names>Fernando</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moreira</surname>
            <given-names>Lu&#237;s Felipe</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Stolf</surname>
            <given-names>Noedir Ant&#244;nio Groppo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">FM </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">HC</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>11</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>e79</fpage>
      <lpage>e81</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>21</day>
          <month>10</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>22</day>
          <month>08</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>04</day>
          <month>04</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Doen&#231;a da art&#233;ria coronariana</kwd>
        <kwd>reperfus&#227;o mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>Coronary Artery Disease</kwd>
        <kwd>Myocardial Reperfusion</kwd>
        <kwd>Myocardial Revascularization</kwd>
        <kwd>Enfermedad de la Arteria Coronaria</kwd>
        <kwd>Reperfusi&#243;n Mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>Revascularizaci&#243;n Mioc&#225;rdica</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>11</day>
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>COMUNICA&#199;&#195;O BREVE</bold>
    </p>
    <p>Modifica&#231;&#227;o de antigo m&#233;todo (Vineberg) na era das c&#233;lulas tronco: nova t&#225;tica?</p>
    <p>
      <bold>Lu&#237;s Alberto Oliveira Dallan; Luis Henrique Wolff Gowdak; Lu&#237;s Augusto Ferreira Lisboa; Adriano M&#225;rcio de Melo Milanez; Fernando Platania; Lu&#237;s Felipe Moreira; Noedir Ant&#244;nio Groppo Stolf</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o &#150; HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Doen&#231;a da art&#233;ria coronariana, reperfus&#227;o mioc&#225;rdica, revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>In&#250;meros pacientes s&#227;o portadores de angina refrat&#225;ria, apesar do tratamento otimizado, medicamentoso ou cir&#250;rgico. Atualmente, n&#227;o &#233; incomum sermos consultados sobre a possibilidade de reintervirmos sobre pacientes j&#225; submetidos a diversos procedimentos hemodin&#226;micos, com seguidas angioplastias e stents. Com freq&#252;&#234;ncia, esses pacientes tamb&#233;m j&#225; foram operados uma ou mais vezes, alguns apresentando enxertos ainda p&#233;rvios, mas com pouca efetividade, devido ao grau difuso da doen&#231;a coronariana. Muitos deles apresentam boa fun&#231;&#227;o ventricular esquerda, sendo portadores de elevados n&#237;veis de isquemia mioc&#225;rdica. </p>
    <p>Dentro desse contexto, temos atuado visando substituir t&#233;cnicas iniciais por outras mais modernas e alternativas, ou mesmo tentado dar a t&#233;cnicas originais<sup>1,2</sup> um novo enfoque, proporcionando solu&#231;&#245;es cir&#250;rgicas para situa&#231;&#245;es antes inabord&#225;veis. </p>
    <p><bold>Objetivo</bold>&gt;</p>
    <p>Propor uma complementa&#231;&#227;o &#224; t&#233;cnica de Vineberg, de maneira que a art&#233;ria tor&#225;cica interna seja tunelizada em meio ao mioc&#225;rdio, e tamb&#233;m anastomosada distalmente &#224; art&#233;ria coron&#225;ria. Esse m&#233;todo busca tratar cirurgicamente pacientes portadores de doen&#231;a arterial coronariana acentuada e difusa, nos quais a chance de insucesso pelo fluxo direto do enxerto &#233; consider&#225;vel. Diante dessa possibilidade, a t&#233;cnica teria como alternativa a obten&#231;&#227;o de perfus&#227;o mioc&#225;rdica indireta, atrav&#233;s de anastomoses em n&#237;vel da microvasculatura, como j&#225; bem demonstrado no passado.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Dois pacientes foram operados com essa nova proposta. Ambos eram portadores de doen&#231;a arterial coronariana acentuada e difusa, com isquemia documentada na parede anterior do ventr&#237;culo esquerdo (VE). Devido ao elevado grau de aterosclerose difusa do ramo interventricular anterior (RIA) da art&#233;ria coron&#225;ria esquerda (CE), n&#227;o havia indica&#231;&#227;o para o tratamento cir&#250;rgico convencional dessa regi&#227;o. Em um deles, aparentemente o RIA apresentava-se recanalizado. As idades dos pacientes eram, respectivamente, 69 e 60 anos, sendo ambos do sexo masculino. Nos dois procedeu-se &#224; toracotomia anterior, com dissec&#231;&#227;o de art&#233;ria tor&#225;cica interna esquerda (ATIE) de forma esqueletizada. Em um paciente, tamb&#233;m foram realizadas duas pontes de veia safena para ramos da coron&#225;ria direita e circunflexa. Esses pacientes estavam inclu&#237;dos no protocolo institucional de c&#233;lulas tronco.</p>
    <p>Depois de anestesiados, realizou-se a coleta do material para o preparo das c&#233;lulas. Ap&#243;s o implante da ATIE, a inje&#231;&#227;o do material foi procedida em alguns segmentos do ventr&#237;culo esquerdo de acordo com o protocolo, excetuando-se a parede anterior. Em apenas um paciente foi utilizada circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC). Em ambos, realizou-se a fluxometria intra-operat&#243;ria, nos seguintes tempos: com a ATIE &#8220;<italic>in situ</italic>&#8221; (ATIE j&#225; dissecada, mas ainda n&#227;o seccionada distalmente); ap&#243;s a sec&#231;&#227;o distal da ATIE (com seu fluxo totalmente livre atrav&#233;s da extremidade seccionada); e ap&#243;s completar sua anastomose com a art&#233;ria coron&#225;ria (tanto na por&#231;&#227;o anterior &#224; tuneliza&#231;&#227;o, como ap&#243;s sua emerg&#234;ncia da parede do VE). </p>
    <p>O implante da ATIE foi realizado com o aux&#237;lio de introdutor de cateter de Swan-Ganz (Edward LifeSciences). Atrav&#233;s do mesmo, foi poss&#237;vel dirigir-se a tuneliza&#231;&#227;o com fio guia, de maneira que a ATIE adentrasse ao mioc&#225;rdio na por&#231;&#227;o superior da parede anterior do VE, passando por baixo do segundo ramo diagonal &#8209; igualmente comprometido por aterosclerose &#8209;, at&#233; emergir nas proximidades do RIA. Imediatamente antes dessa passagem da ATIE em meio ao t&#250;nel mioc&#225;rdico, dois ou mais ramos colaterais foram seccionados de maneira que estivessem com importante sangramento ativo quando de seu posicionamento intramuscular. Na aus&#234;ncia de ramos desenvolvidos no local, foram realizadas incis&#245;es puntiformes na art&#233;ria, com a extremidade da l&#226;mina de bisturi n&#250;mero 11. Em um dos pacientes, foi poss&#237;vel a anastomose l&#225;tero-lateral da ATIE com o primeiro ramo diagonal, antes da sua tuneliza&#231;&#227;o. A anastomose da ATIE com o RIA foi conduzida de forma habitual, com sutura cont&#237;nua de fio polipropileno 7-0 (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>).</p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0e79-00023-gf01.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes apresentaram boa evolu&#231;&#227;o p&#243;s-operat&#243;ria, sem altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas ou enzim&#225;ticas significativas. N&#227;o houve &#243;bitos nessa s&#233;rie e a m&#233;dia de interna&#231;&#227;o hospitalar foi de nove (5 a 13) dias. Um paciente apresentou cole&#231;&#227;o l&#237;quida no hemit&#243;rax esquerdo, sendo necess&#225;ria a redrenagem pleural, com sucesso. </p>
    <p>As fluxometrias intraoperat&#243;rias m&#233;dias nos diversos tempos revelaram: </p>
    <p><bold>&#149; Fluxo</bold><italic>- ATIE &#8220;in situ&#8220;</italic>: 32 (34-30) ml/min; <italic>ATIE &#8220;livre&#8221;</italic>: 226 (243-210) ml/min; <italic>ATIE-RIA</italic>: 24,5 (27-22) ml/min. </p>
    <p><bold>&#149;&#205;ndice de Pulsatilidade-</bold><italic>ATIE &#8220;in situ&#8221;</italic>: 3,75 (3,6-3,9); <italic>ATIE &#8220;livre&#8221;</italic>: 1,3 (1,2-1,4); <italic>ATIE-RIA</italic>: 4,4 (3,5-5,3) (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>). Decorridos cerca de quatro meses de p&#243;s-operat&#243;rio, ambos os pacientes relataram melhora nos sintomas anginosos (freq&#252;entes at&#233; a interna&#231;&#227;o). </p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0e79-00023-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios</bold>
    </p>
    <p>A cirurgia de Vineberg<sup>3</sup> constituiu-se na primeira interven&#231;&#227;o cir&#250;rgica eficaz no tratamento da angina em pacientes portadores de doen&#231;a arterial coronariana cr&#244;nica. Em nosso meio, Lobo Filho e colaboradores sugeriram recentemente uma nova abordagem t&#233;cnica<sup>4</sup> e demonstraram resultados favor&#225;veis no desempenho do enxerto, tendo avaliado sua perviedade atrav&#233;s de t&#233;cnicas atuais<sup>5</sup>. In&#250;meros outros estudos tamb&#233;m s&#227;o de opini&#227;o da efetividade do m&#233;todo em gerar nova circula&#231;&#227;o colateral ao mioc&#225;rdio isqu&#234;mico, a partir do implante das art&#233;rias tor&#225;cicas internas, mesmo sem sua anastomose direta &#224; art&#233;ria coron&#225;ria<sup>6,7</sup> .</p>
    <p>Temos buscado incessantemente alternativas para o tratamento desse grupo selecionado de pacientes. Dentre esses m&#233;todos, destacamos a revasculariza&#231;&#227;o transmioc&#225;rdica com o emprego de raios laser, a terapia g&#234;nica e o uso de c&#233;lulas progenitoras hematopo&#233;ticas<sup>8</sup>. </p>
    <p>Alguns pacientes encontram-se em situa&#231;&#227;o lim&#237;trofe de ter condi&#231;&#245;es para que sua art&#233;ria coron&#225;ria receba um enxerto vascular. Analisando mais profundamente a cinecoronariografia desses pacientes, pudemos verificar que em um n&#250;mero significativo deles h&#225; uma t&#234;nue contrasta&#231;&#227;o do RIA, o que dificulta o julgamento de seu real calibre. O que habitualmente ocorre nesses casos &#233; a contra-indica&#231;&#227;o cir&#250;rgica, posi&#231;&#227;o frequentemente adotada na maioria dos servi&#231;os de cirurgia card&#237;aca. </p>
    <p>&#201; &#243;bvio que para que se concretize a proposta de anastomose distal da ATIE com o RIA, &#233; fundamental que haja algum tipo de luz em seu interior, mesmo que o RIA seja recanalizado. Exatamente para esses pacientes, estamos propondo o m&#233;todo que pode intermediar os objetivos: Oferecer uma oportunidade, possivelmente n&#227;o ideal, mas que possibilite o funcionamento do enxerto. Por outro lado, como alternativa plaus&#237;vel, no caso de obstru&#231;&#227;o aguda ou progressiva do enxerto, decorrente da dificuldade de fluxo distal ap&#243;s a anastomose, haveria a possibilidade do desenvolvimento de anastomoses entre a ATIE e os ramos coron&#225;rios isqu&#234;micos, como proposto por Vineberg e comprovado pelo tempo<sup>6,9</sup>. </p>
    <p>A an&#225;lise da fluxometria intraoperat&#243;ria nos d&#225; seguran&#231;a de que essa tuneliza&#231;&#227;o n&#227;o se constitui, ao menos nessa fase inicial, numa constri&#231;&#227;o que possa atuar como uma &#8220;ponte intramioc&#225;rdica&#8221;. Verificamos tamb&#233;m que o uso do dispositivo introdutor de Swan-Ganz gerou um t&#250;nel confort&#225;vel para o assentamento da ATIE, sem que houvesse compress&#227;o da mesma, dada sua f&#225;cil mobiliza&#231;&#227;o em meio ao mioc&#225;rdio ap&#243;s o implante. </p>
    <p>Apesar do entusiasmo com os resultados iniciais, essa proposta terap&#234;utica dever&#225; ser mais bem esclarecida com seguimento e provas funcionais, bem como atrav&#233;s de estudos de maior evid&#234;ncia cl&#237;nica como um ensaio cl&#237;nico randomizado. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Adriano Milanez </p>
        <p> Rua Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 - Bloco II 2&#186; Andar, Sala 11 </p>
        <p> 05403-000 - Jardim Paulista - S&#227;o Paulo &#150; SP </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="milanez@secrel.com.br">milanez@secrel.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 04/04/08; revisado recebido em 22/08/08, aceito em 21/10/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Vineberg AM, Lwin MM. Revascularization of    both cardiac ventricles by right ventricular implants. Can Med Assoc J. 1972;    106 (7): 763-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Revascularization of both cardiac ventricles by right ventricular implants</article-title>
          <source>Can Med Assoc J</source>
          <date>
            <year>1972</year>
          </date>
          <fpage>763</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vineberg</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lwin</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Vineberg A, Afridi S, Sahi S. Direct revascularization    of acute myocardial infarction by implantation of left internal mammary artery    into infarcted left ventricular myocardium. Surg Gynecol Obstet. 1975; 140 (1):    44-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Direct revascularization of acute myocardial infarction by implantation of left internal mammary artery into infarcted left ventricular myocardium</article-title>
          <source>Surg Gynecol Obstet</source>
          <date>
            <year>1975</year>
          </date>
          <fpage>44</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>140</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vineberg</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Afridi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sahi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Vineberg A, Zamora B. A single artery implanted    into the confluence of a tricoronary arteriolar zone in the left ventricular    wall may revascularize the entire heart. Dis Chest. 1969; 56 (6): 501-18.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A single artery implanted into the confluence of a tricoronary arteriolar zone in the left ventricular wall may revascularize the entire heart</article-title>
          <source>Dis Chest</source>
          <date>
            <year>1969</year>
          </date>
          <fpage>501</fpage>
          <lpage>18</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>56</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vineberg</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zamora</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Lobo Filho JG, Forte AJ, Leitao MC, Filho    HG, Silva AA, Machado JJ. Vineberg's procedure modified technique: flow    analysis, immediate postoperative results and angiographic evaluation. J Card    Surg. 2006; 21 (4): 370-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vineberg's procedure modified technique: flow analysis, immediate postoperative results and angiographic evaluation</article-title>
          <source>J Card Surg</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>370</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lobo Filho</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forte</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leitao</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Filho</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Machado</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Lobo Filho JG, Forte AJ, Leitao MC. Angiographic    follow-up of myocardial revascularization using the Vineberg procedure correlated    with intraoperative imaging. Arq Bras Cardiol. 2007; 89 (4): e87-e8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Angiographic follow-up of myocardial revascularization using the Vineberg procedure correlated with intraoperative imaging</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e87</fpage>
          <lpage>e8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lobo Filho</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forte</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leitao</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Hughes MM. Bilateral functioning Vineberg    grafts: a 25-year follow-up. Chest. 1997; 111 (3): 824-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Bilateral functioning Vineberg grafts: a 25-year follow-up</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>824</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hughes</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Van Langenhove G, Serrano P, Serruys PW. Vineberg    revisited: long-term survival more than two decades after direct surgical myocardial    revascularization. Int J Cardiol. 2000; 73 (1): 83-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vineberg revisited: long-term survival more than two decades after direct surgical myocardial revascularization</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>83</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>73</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Van Langenhove</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Serrano</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Serruys</surname>
              <given-names>PW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Gowdak LH, Schettert IT, Rochitte CE, Rienzo    M, Lisboa LA, Dallan LA, et al. Transmyocardial laser revascularization plus    cell therapy for refractory angina. Int J Cardiol. 2008; 127 (2): 295-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Transmyocardial laser revascularization plus cell therapy for refractory angina</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>295</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>127</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gowdak</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schettert</surname>
              <given-names>IT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rochitte</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rienzo</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lisboa</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dallan</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Hayward RH, Korompai FL, Knight WL. Long-term    follow-up of the Vineberg internal mammary artery implant procedure. Ann Thorac    Surg. 1991; 51 (6): 1002-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Long-term follow-up of the Vineberg internal mammary artery implant procedure</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>1002</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hayward</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Korompai</surname>
              <given-names>FL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Knight</surname>
              <given-names>WL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Modificaci&#243;n del antiguo m&#233;todo (Vineberg) en la era de las c&#233;lulas madre: &#191;nueva t&#225;ctica?</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>COMUNICACI&#211;N BREVE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="title-body2"/>Modificaci&#243;n del antiguo m&#233;todo (Vineberg) en la era de las c&#233;lulas madre &#191;nueva t&#225;ctica?</p>
      <p>
        <bold>Lu&#237;s Alberto Oliveira Dallan; Luis Henrique Wolff Gowdak; Lu&#237;s Augusto Ferreira Lisboa; Adriano M&#225;rcio de Melo Milanez; Fernando Platania; Lu&#237;s Felipe Moreira; Noedir Ant&#244;nio Groppo Stolf</bold>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o &#150; HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold>Enfermedad de la Arteria Coronaria, Reperfusi&#243;n Mioc&#225;rdica, Revascularizaci&#243;n Mioc&#225;rdica.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Un sinn&#250;mero de pacientes son portadores de angina refractaria, a pesar del tratamiento optimizado, medicamentoso o quir&#250;rgico. Actualmente, no es raro ser consultados sobre la posibilidad de reintervenir sobre pacientes ya sometidos a diversos procedimientos hemodin&#225;micos, con seguidas angioplastias y stents. Con frecuencia, esos paciente tambi&#233;n ya fueron operados una o m&#225;s veces, algunos presentando todav&#237;a injertos previos, pero con poca efectividad, debido al grado difuso de la enfermedad coronaria. Muchos de ellos presentan buena funci&#243;n ventricular izquierda, siendo portadores de elevados niveles de isquemia mioc&#225;rdica. </p>
      <p>En ese contexto, hemos actuado apuntando a sustituir t&#233;cnicas iniciales por otras m&#225;s modernas y alternativas, o incluso intentando dar a t&#233;cnicas originales<sup>1,2</sup> un nuevo enfoque, proporcionando soluciones quir&#250;rgicas para soluciones antes inabordables. </p>
      <p>
        <bold>Objetivo</bold>
      </p>
      <p>Proponer un complemento a la t&#233;cnica de Vineberg, de manera que la arteria tor&#225;cica interna sea tunelizada en medio al miocardio, y tambi&#233;n anastomosada distalmente a la arteria coronaria. Este m&#233;todo busca tratar quir&#250;rgicamente pacientes portadores de enfermedad arterial coronaria acentuada y difusa, en los cuales la chance de fracaso por el flujo directo del injerto es considerable. Frente a esta posibilidad, la t&#233;cnica tendr&#237;a como alternativa la obtenci&#243;n de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica indirecta, mediante anastomosis a nivel de la microvasculatura, como ya fuera bien demostrado en el pasado.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Dos pacientes fueron operados con esta nueva propuesta. Ambos eran portadores de enfermedad arterial coronaria acentuada y difusa, con isquemia documentada en la pared anterior del ventr&#237;culo izquierdo (VI). Debido al elevado grado de aterosclerosis difusa de la rama interventricular anterior (RIA) de la arteria coronaria izquierda (CI), no hab&#237;a indicaci&#243;n para el tratamiento quir&#250;rgico convencional de esa regi&#243;n. En uno de ellos, aparentemente la RIA se presentaba recanalizada. Las edades de los pacientes eran respectivamente, 69 y 60 a&#241;os, siendo ambos del sexo masculino. En los dos se procedi&#243; a toracotom&#237;a anterior, con disecci&#243;n de la arteria tor&#225;cica interna izquierda (ATII) de forma esqueletizada. En un paciente, tambi&#233;n se realizaron dos puentes de vena safena para ramas de la coronaria derecha y circunfleja. Estos pacientes estaban incluidos en el protocolo institucional de c&#233;lulas madre.</p>
      <p>Despu&#233;s de anestesiados, se realiz&#243; la extracci&#243;n del material para la preparaci&#243;n de las c&#233;lulas. Despu&#233;s del implante de la ATII, la inyecci&#243;n del material se realiz&#243; en algunos segmentos del ventr&#237;culo izquierdo de acuerdo con el protocolo, con excepci&#243;n de la pared anterior. S&#243;lo en un paciente se utiliz&#243; circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (CEC). En ambos se realiz&#243; flujometr&#237;a intraoperatoria, en los siguientes tiempos: con la ATII '<italic>in situ</italic>' (ATII ya disecada, pero no seccionada distalmente); despu&#233;s de la secci&#243;n distal de la ATII (con su flujo totalmente libre a trav&#233;s de la extremidad seccionada); y despu&#233;s de completar su anastomosis con la arteria coronaria (tanto en la porci&#243;n anterior a la tunelizaci&#243;n, como despu&#233;s de su emergencia de la pared del VI). </p>
      <p>El implante de la ATII se realiz&#243; con el auxilio de introductor de cat&#233;ter de Swan-Ganz (Edward LifeSciences). A trav&#233;s del mismo fue posible dirigirse a la tunelizaci&#243;n con el hilo gu&#237;a, de manera que la ATII entrara en el miocardio en la porci&#243;n superior de la pared anterior del VI, pasando por debajo de la segunda rama diagonal &#151; igualmente comprometido por aterosclerosis&#151;, hasta emerger en las proximidades de la RIA. Inmediatamente antes del este pasaje de la ATII en medio al t&#250;nel mioc&#225;rdico, dos o m&#225;s ramas colaterales fueron seccionadas de manera que estuvieran con importante sangrado activo al momento de su posicionamiento intramuscular. En la ausencia de ramas desarrolladas en el local, se realizaron incisiones puntiformes en la arteria, con la extremidad de la l&#225;mina de bistur&#237; n&#250;mero 11. En uno de los pacientes fue posible la anastomosis latero lateral de la ATII con la primera rama diagonal, antes de su tunelizaci&#243;n. La anastomosis de la ATII con la RIA se condujo de forma habitual, con sutura continua de hilo de propileno 7-0 (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figura 1</xref>).</p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0e79-00023-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Los pacientes presentaron buena evoluci&#243;n postoperatoria, sin alteraciones electrocardiogr&#225;ficas o enzim&#225;ticas significativas. No hubo &#243;bitos en esta serie y el promedio de internaci&#243;n hospitalaria fue de nueve (5 a 13) d&#237;as. Un paciente present&#243; colecci&#243;n l&#237;quida en el hemit&#243;rax izquierdo, siendo necesario nuevo drenaje pleural, con &#233;xito. </p>
      <p>Las flujometr&#237;as intraoperatorias medias en los diversos tiempos revelaron: </p>
      <p><bold>Flujo</bold>- <italic>ATII 'in situ'</italic>: 32 (34-30) ml/min; <italic>ATII 'libre'</italic>: 226 (243-210) ml/min; <italic>ATII-RIA</italic>: 24,5 (27-22) ml/min. </p>
      <p><bold>&#205;ndice de Pulsatilidad-</bold><italic>ATII 'in situ'</italic>: 3,75 (3,6-3,9); <italic>ATII 'libre'</italic>: 1,3 (1,2-1,4); <italic>ATII-RIA</italic>: 4,4 (3,5-5,3) (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figura 2</xref>). Transcurridos cerca de cuatro meses de postoperatorio, ambos pacientes relataron mejor en los s&#237;ntomas anginosos (frecuentes hasta la internaci&#243;n).</p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0e79-00023-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Comentarios</bold>
      </p>
      <p>La cirug&#237;a de Vineberg<sup>3 </sup> constituy&#243; la primera intervenci&#243;n quir&#250;rgica eficaz en el tratamiento de la angina en pacientes portadores de enfermedad arterial coronaria cr&#243;nica. En nuestro medio, Lobo Filho y colaboradores sugirieron recientemente un nuevo abordaje t&#233;cnico<sup>4</sup> y demostraron resultados favorables en el desempe&#241;o del injerto, evaluando su permeabilidad mediante t&#233;cnicas actuales<sup>5</sup>. Un sinn&#250;mero de otros estudios tambi&#233;n son de opini&#243;n de la efectividad del m&#233;todo en generar nueva circulaci&#243;n colateral al miocardio isqu&#233;mico, a partir del implante de las arterias tor&#225;cicas internas, aun sin su anastomosis derecha a la arteria coronaria<sup>6,7</sup>.</p>
      <p>Hemos buscando incesantemente alternativas para el tratamiento de este grupo seleccionado de pacientes. Entre esos m&#233;todos destacamos la revascularizaci&#243;n transmioc&#225;rdica con el empleo de rayos l&#225;ser, la terapia g&#233;nica y el uso de c&#233;lulas progenitoras hematopoy&#233;ticas<sup>8</sup>. </p>
      <p>Algunos pacientes se encuentran en situaci&#243;n lim&#237;trofe de tener condiciones para que su arteria coronaria reciba un injerto vascular. Analizando m&#225;s profundamente la cinecoronariograf&#237;a de esos pacientes, pudimos verificar que en un n&#250;mero significativo de ellos hay una tenue contrastaci&#243;n de la RIA, lo que dificulta el juzgar su real calibre. Lo que habitualmente ocurre en estos casos es la contraindicaci&#243;n quir&#250;rgica, posici&#243;n frecuentemente adoptada en la mayor&#237;a de los servicios de cirug&#237;a card&#237;aca. </p>
      <p>Es obvio que para concretar la propuesta de anastomosis distal de la ATII con la RIA, es fundamental que haya alg&#250;n tipo de luz en su interior, aunque la RIA sea recanalizada. Exactamente para esos pacientes estamos proponiendo el m&#233;todo que puede intermediar los objetivos: Ofrecer una oportunidad, posiblemente no ideal, pero que posibilite el funcionamiento del injerto. Por otro lado, como alternativa plausible, en el caso de obstrucci&#243;n aguda o progresiva del injerto, derivada de la dificultad de flujo distal despu&#233;s de la anastomosis, habr&#237;a la posibilidad de desarrollo de anastomosis entre la ATII y las ramas coronarias isqu&#233;micas, como lo propone Vineberg y comprobado por el tiempo<sup>6,9</sup>. </p>
      <p>El an&#225;lisis de la flujometr&#237;a intraoperatoria nos da seguridad de que esta tunelizaci&#243;n no constituye, al menos en esta fase inicial, en una constricci&#243;n que pueda actual como un 'puente intramioc&#225;rdico'. Verificamos tambi&#233;n que el uso del dispositivo introductor de Swan-Ganz gener&#243; un t&#250;nel confortable para el asentamiento de la ATII, sin que hubiera compresi&#243;n de la misma, dada su f&#225;cil movilizaci&#243;n en medio al miocardio despu&#233;s del implante. </p>
      <p>A pesar del entusiasmo con los resultados iniciales, esta propuesta terap&#233;utica deber&#225; ser mejor aclarada con seguimiento y pruebas funcionales, as&#237; como a trav&#233;s de estudios de mayor evidencia cl&#237;nica como un ensayo cl&#237;nico aleatorio. </p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Brief Communication</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Modification of an old procedure (Vineberg) in the stem cell era: a new strategy?</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>BRIEF COMMENTS</bold>
      </p>
      <p><undefined id="txt-body3"/>Modification of an old procedure (Vineberg) in the stem cell era &#150; a new strategy?</p>
      <p>
        <bold>Lu&#237;s Alberto Oliveira Dallan; Luis Henrique Wolff Gowdak; Lu&#237;s Augusto Ferreira Lisboa; Adriano M&#225;rcio de Melo Milanez; Fernando Platania; Lu&#237;s Felipe Moreira; Noedir Ant&#244;nio Groppo Stolf</bold>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o &#150; HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Coronary Artery Disease; Myocardial Reperfusion; Myocardial Revascularization.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Innumerous patients present with refractory angina despite optimized management whether with drug or surgical treatment. Currently, we are not uncommonly asked about the possibility of reintervention on patients that have already undergone several hemodynamic procedures, with repeated angioplasties and stent placement. Frequently, these patients have also already been operated on once or more times, some of them presenting with still patent although little effective grafts due to the diffuse pattern of their coronary diseases. Many of them show good left ventricular function, with high degrees of myocardial ischemia.</p>
      <p>In this context, we have worked on replacing early techniques for more modern and alternative ones, or even on giving a new focus to original techniques<sup>1,2</sup>, thus providing surgical solutions for previously unmanageable situations.</p>
      <p>
        <bold>Objective</bold>
      </p>
      <p>To propose a complement to the Vineberg procedure so that the internal thoracic artery is tunneled within the myocardium and also anastomosed distally to the coronary artery. This method seeks to surgically treat patients with severe and diffuse coronary artery disease for whom the chance of failure using direct graft flow is considerable. In view of this possibility, this technique would have the alternative of obtaining indirect myocardial perfusion through anastomoses at the microvasculature, as has already been well demonstrated in the past.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>Two patients underwent surgery using this new technique proposed. Both had severe and diffuse coronary artery disease, with documented ischemia in the left ventricular (LV) anterior wall. Due to the severe degree of diffuse atherosclerosis in the anterior interventricular branch (AIB) of the left coronary artery (LC), conventional surgical treatment of this region was not indicated. In one of the patients the AIB was apparently recanalized. The ages of the patients were 69 and 60 years, respectively, and both were males. Anterior thoracotomy was performed in both, with skeletonized dissection of the left internal thoracic artery (LITA). In one of the patients, two saphenous vein bypasses for branches of the right coronary and circumflex arteries were also performed. These patients were participating in the institutional stem-cell protocol. After being anesthetized, material was collected for cell preparation. Following LITA implantation, the material was injected in some left ventricular segments according to the protocol, excluding the anterior wall. Extracorporeal circulation (ECC) was used in one patient. Intraoperative flow measurement was performed in both patients at the following timepoints: with in situ LITA (LITA already dissected, but not yet distally sectioned); after distal section of the LITA (with its flow totally free through the sectioned extremity); and after it had been fully anastomosed to the coronary artery (both in the portion anterior to the tunneling and beyond its emergence in LV wall). </p>
      <p>LITA implantation was performed with the help of a Swan-Ganz catheter introducer (Edwards LifeSciences). Through the introducer, it was possible to direct the tunneling with the guide wire, so that the LITA could enter into the myocardium in the upper portion of the LV anterior wall, passing under the second diagonal branch (equally affected by atherosclerosis), and emerging near the AIB. Immediately prior to this passage of the LITA inside the myocardial tunnel, two or more collateral branches were sectioned so that they presented significant active bleeding when they were positioned inside the muscle. In the absence of branches developed in the site, punctiform incisions were made in the artery with the tip of a size-11 scalpel blade. In one of the patients a side-to-side anastomosis of the LITA to the first diagonal branch could be performed before it was tunneled. The anastomosis of the LITA to the AIB was performed as usual, with a running suture with 7-0 propylene suture (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figure 1</xref>). </p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0e79-00023-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The patients had a favorable postoperative outcome, with no significant electrocardiografic or enzyme level changes. No deaths occurred in this case series. The mean length of hospital stay was nine (5 to 13) days. One patient presented with fluid collection in the left hemithorax, requiring pleural redrainage, successfully done.</p>
      <p>Mean intraoperative flow measurements at the different timepoints showed:</p>
      <p><bold>&#149; Flow &#150; </bold>In situ LITA 32 (34-30) mL/min; ''free'' LITA: 226 (243-210) mL/min; LITA-AIB: 24.5 (27-22) mL/min. </p>
      <p><bold>&#149; Pulsatility index - </bold>In situ LITA: 3.75 (3.6-3.9); 'free' LITA: 1.3 (1.2-1.4); LITA-AIB: 4.4 (3.5-5.3) (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figure 2</xref>). After a postoperative period of approximately four months, both patients reported improved anginal symptoms (which were frequent prior to hospitalization).</p>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0e79-00023-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion </bold>
      </p>
      <p>The Vineberg procedure<sup>3</sup> was the first effective surgical intervention for the treatment of angina in patients with chronic coronary artery disease. In our midst, Lobo Filho et al recently suggested a new technical approach<sup>4</sup> and demonstrated favorable results of the graft performance by assessing its patency by using current techniques<sup>5</sup>. Innumerable other studies also support the effectiveness of the method in generating new collateral circulation to the ischemic myocardium from the implantation of the internal thoracic arteries, even without their being directly anastomosed to the coronary artery<sup>6,7</sup>.</p>
      <p>We have unremittingly sought options for the treatment of this selected group of patients. Within these methods, we point out transmyocardial laser revascularization, gene therapy, and the use of hematopoietic stem cells<sup>8</sup>.</p>
      <p>Some patients are in borderline conditions to have their coronary artery receive a vascular graft. A deeper analysis of the coronary angiography of these patients showed that in a significant number of them the AIB is slightly contrasted, and this impairs the estimate of its real diameter. In such cases, surgery is usually contraindicated in most of the cardiac surgery services. </p>
      <p>Obviously, to put the proposed distal anastomosis of the LITA to the AIB into practice a minimum lumen in the AIB is fundamental, even if it is recanalized. For these patients, precisely, we are proposing a method that can accomplish these objectives: we are offering an opportunity, although possibly not ideal, but one that permits graft function. On the other hand, as a plausible alternative in the case of acute or progressive graft obstruction resulting from a difficult distal flow beyond the anastomosis, there would be the possibility of development of anastomoses between the LITA and ischemic coronary branches, as proposed by Vineberg and confirmed over the years<sup>6,9</sup>.</p>
      <p>The analysis of the intraoperative flow measurement ensures us that this tunneling is not, at least in this initial phase, a constriction that could work as an 'intramyocardial bypass'. We also verified that the use of the Swan-Ganz introducer device provided a comfortable tunnel for the LITA to be placed without being compressed, given its easy mobilization within the myocardium after implantation. </p>
      <p>After the excitement at the initial results, this therapeutic proposal should be further analyzed with a follow-up and functional tests, as well as with studies providing more clinical evidence, such as randomized clinical trials.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
