<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">KPHdjW9DVHgpByGwYG9qQfg</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00021</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001100021</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300521</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001100021</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Reestenose tardia associada &#224; fratura de stent Cypher</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cadore</surname>
            <given-names>Michel Pereira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Abelin</surname>
            <given-names>Henrique Pereira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Santos</surname>
            <given-names>Romualdo Bolzani dos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Caramori</surname>
            <given-names>Paulo Ricardo Avancini</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Rio Grande do Sul</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital S&#227;o Lucas </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">RS</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Instituto Cardiovascular Santa Maria</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>11</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>e72</fpage>
      <lpage>e74</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>02</day>
          <month>02</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>27</day>
          <month>11</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>27</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>Os stents farmacol&#243;gicos representam um importante avan&#231;o na terap&#234;utica da doen&#231;a ateroscler&#243;tica coronariana. Recentemente tem sido descrita a fratura de stents farmacol&#243;gicos, associada &#224; reestenose e trombose. Relataremos aqui um caso de fratura de um stent farmacol&#243;gico 18 meses ap&#243;s o seu implante, associada com reestenose.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Stents farmacol&#243;gicos</kwd>
        <kwd>Stents eluidores de sirolimus</kwd>
        <kwd>Reestenose</kwd>
        <kwd>Fratura de stent</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>06</day>
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>Reestenose tardia associada &#224; fratura de stent Cypher</p>
    <p>
      <bold>Michel Pereira Cadore<sup>II</sup>; Henrique Pereira Abelin<sup>I</sup>; Romualdo Bolzani dos Santos<sup>I</sup>; Paulo Ricardo Avancini Caramori<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Instituto Cardiovascular Santa Maria, RS, Porto Alegre, RS - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Hospital S&#227;o Lucas da PUCRS, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>Os stents farmacol&#243;gicos representam um importante avan&#231;o na terap&#234;utica da doen&#231;a ateroscler&#243;tica coronariana. Recentemente tem sido descrita a fratura de stents farmacol&#243;gicos, associada &#224; reestenose e trombose. Relataremos aqui um caso de fratura de um stent farmacol&#243;gico 18 meses ap&#243;s o seu implante, associada com reestenose. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Stents farmacol&#243;gicos; Stents eluidores de sirolimus; Reestenose; Fratura de stent.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A despeito do grande poder de inibir a hiperplasia da &#237;ntima, a reestenose e a trombose dos stents farmacol&#243;gicos (SF) ainda s&#227;o problemas cl&#237;nicos relevantes. N&#227;o s&#243; se tem descrito a ocorr&#234;ncia de fratura de stents, como se sugere que ela possa precipitar reestenose e trombose. Estudos recentes mostram uma incid&#234;ncia de fratura de SF que varia de 0,84% a 7,7%<sup>1-5</sup>. Em pacientes que apresentam fratura do stent, a taxa de eventos clinicamente importantes pode chegar a 70%<sup>2</sup>. Relataremos um caso de reestenose de stent convencional tratada com implante de stent farmacol&#243;gico, que evoluiu com o desenvolvimento de reestenose tardia associada &#224; fratura do stent.</p>
    <p>
      <bold>Relato do caso</bold>
    </p>
    <p>Paciente masculino de 53 anos, hipertenso, dislipid&#234;mico, submetido em 1988 a revasculariza&#231;&#227;o cir&#250;rgica do mioc&#225;rdio com implante de enxerto de art&#233;ria mam&#225;ria esquerda para art&#233;ria descendente anterior e enxerto de art&#233;ria mam&#225;ria direita para art&#233;ria circunflexa, apresentou-se com angina progressiva (classe III) em agosto de 2003. Estava em uso das seguintes medica&#231;&#245;es: AAS 100mg/dia, Atorvastatina 20mg/dia, Atenolol 100 mg/dia, Enalapril 40 mg/dia e Anlodipina 10 mg/dia. Foi submetido &#224; cinecoronariografia, que evidenciou enxertos p&#233;rvios de art&#233;ria mam&#225;ria, estenose severa proximal e tortuosidade significativa no segmento proximal e m&#233;dio da art&#233;ria coron&#225;ria direita (CD). Optou-se pelo implante de stent Bx-Sonic (Cordis, Jonhson e Jonhson) 3,0x23mm, liberado a 16 atm, com bom resultado angiogr&#225;fico, mas com retifica&#231;&#227;o da tortuosidade proximal do vaso (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Fig 1</xref>).</p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0e72-00021-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Ap&#243;s 6 meses assintom&#225;tico, o paciente voltou a apresentar angina (classe II). Nova cinecoronariografia evidenciou reestenose intra-stent, associada &#224; recorr&#234;ncia da tortuosidade original do vaso, sugestivo de fratura do stent. Optou-se pelo implante de stent Cypher (Cordis, Jonhson e Jonhson) 3,0x33mm, liberado a 16 atm, com bom resultado angiogr&#225;fico, por&#233;m com significativa retifica&#231;&#227;o do segmento proximal da CD e forma&#231;&#227;o de kinking distal ao stent (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Fig 1</xref>).</p>
    <p>Ap&#243;s 18 meses (agosto 2005), retornaram os sintomas anginosos. Nova cinecoronariografia mostrou dois pontos de reestenose focal intra-stent, observando-se retorno da conforma&#231;&#227;o do trajeto original da CD e aspecto que sugeria fratura do stent em dois pontos, associadas &#224; reestenose. Dois stents Taxus (Boston Scientific) 3,0x12mm foram implantados nos pontos de reestenose, liberados a 18 atm, com sucesso angiogr&#225;fico. A tortuosidade proximal da CD foi preservada (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Fig 2</xref>). Orientou-se a manuten&#231;&#227;o de clopidogrel por 12 meses ap&#243;s o procedimento. O paciente encontra-se em acompanhamento cl&#237;nico regular, sem sintomas anginosos e com provas funcionais negativas para isquemia mioc&#225;rdica at&#233; sua &#250;ltima avalia&#231;&#227;o (Mar&#231;o 2009). </p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0e72-00021-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A fratura de stents coronarianos tem sido recentemente descrita. J&#225; foram relatadas fraturas nas tr&#234;s principais coron&#225;rias, em qualquer segmento dos vasos e com tempo vari&#225;vel de apresenta&#231;&#227;o: desde fraturas agudas at&#233; fraturas detectadas dois anos ap&#243;s o implante do stent<sup>6-8</sup>.</p>
    <p>Para haver inibi&#231;&#227;o da hiperplasia intimal pela droga, &#233; necess&#225;rio que o SF esteja em adequada aposi&#231;&#227;o &#224; parede do vaso. Na por&#231;&#227;o fraturada, a distribui&#231;&#227;o da droga tende a ser n&#227;o uniforme, o que pode resultar em &#225;reas de excessiva hiperplasia neointimal, com predom&#237;nio de reestenose focal no local da fratura. Al&#233;m disso, a por&#231;&#227;o fraturada pode causar estimula&#231;&#227;o mec&#226;nica da parede do vaso, resultando em inflama&#231;&#227;o, hiperplasia intimal e exposi&#231;&#227;o de componentes subendoteliais capazes de levar a um maior risco de reestenose e trombose. </p>
    <p>O mecanismo da fratura n&#227;o est&#225; bem definido, mas parece estar associado &#224; expans&#227;o excessiva do stent e &#224; fadiga mec&#226;nica. A expans&#227;o excessiva de um stent pode ocasionar estiramento, deforma&#231;&#227;o e enfraquecimento da estrutura, o que favorece a ocorr&#234;ncia de fratura. A fadiga mec&#226;nica pode ocorrer em &#225;reas de extrema tortuosidade ap&#243;s o implante do stent, devido a fatores como: estiramento, compress&#227;o, tor&#231;&#227;o, kinking, alongamento e for&#231;a de cisalhamento da estrutura do stent durante o ciclo card&#237;aco. </p>
    <p>Fraturas de stent na CD e em enxertos de veia safena t&#234;m sido relatadas<sup>9</sup>. A fratura pode ser induzida pelo movimento mais din&#226;mico da CD durante o ciclo card&#237;aco. Nosso caso demonstra a CD tortuosa antes do implante do stent, a retifica&#231;&#227;o do vaso ap&#243;s o implante do stent, o kinking distal ao stent e a grande mobilidade do vaso durante a s&#237;stole e a di&#225;stole card&#237;acas.</p>
    <p>A sobreposi&#231;&#227;o de stents &#233; outro fator que leva &#224; diminui&#231;&#227;o da flexibilidade do vaso, predispondo a deforma&#231;&#227;o e fratura dos stents<sup>9</sup>. </p>
    <p>Os stents convencionais s&#227;o mais suscet&#237;veis a reestenose do tipo difusa, tornando mais dif&#237;cil a detec&#231;&#227;o de fraturas. No nosso caso, ap&#243;s o implante do primeiro stent, houve retifica&#231;&#227;o do segmento proximal da CD. A cinecoronariografia posterior demonstrou reestenose e retorno da tortuosidade original do vaso, o que sugere fratura, mas o padr&#227;o de reestenose difusa dificulta a visibiliza&#231;&#227;o dessa poss&#237;vel fratura.</p>
    <p>A maioria dos casos relatados de fratura relaciona-se a stents eluidores de sirolimus Cypher. O stent Cypher tem um desenho em c&#233;lula fechada, ao contr&#225;rio dos stents elu&#237;dores de paclitaxel Taxus. Al&#233;m disso, o stent Cypher parece ter menor conformabilidade. Quando implantado em vasos tortuosos, pode ocasionar retifica&#231;&#227;o excessiva da coron&#225;ria, gerando pontos de tens&#227;o no stent. </p>
    <p>O ultrassom intracoronariano e a fluoroscopia t&#234;m sido utilizados com efic&#225;cia para diagnosticar a fratura. Em uma minoria de pacientes, a fratura &#233; completa e mostra-se evidente atrav&#233;s da cinecoronariografia.</p>
    <p>N&#227;o h&#225; consenso quanto &#224; melhor terapia para a reestenose associada &#224; fratura de SF. Implantar outro stent &#233; um procedimento controverso, pois h&#225; a possibilidade da recorr&#234;ncia da fratura. Em nosso caso, na segunda reestenose, optamos por implantar um stent com conformabilidade e droga diferentes, embora n&#227;o existam evid&#234;ncias consistentes que ofere&#231;am suporte a tal conduta. A dura&#231;&#227;o da terapia antiagregante plaquet&#225;ria tamb&#233;m &#233; controversa em virtude do potencial risco de trombose associada &#224; superposi&#231;&#227;o de m&#250;ltiplos stents e drogas com diferentes mecanismos de a&#231;&#227;o. No presente caso, foi indicado o uso de terapia antiplaquet&#225;ria dupla por 12 meses. Atualmente, o paciente mant&#233;m acompanhamento cl&#237;nico, sem evid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es. </p>
    <p>Nosso caso demonstra que a fratura de stent pode determinar desfechos relevantes, com reestenoses sequenciais e necessidade de repetidas interven&#231;&#245;es. Os principais fatores que predisp&#245;em a fratura de SF s&#227;o o implante em vasos tortuosos, o uso de stents sobrepostos e a expans&#227;o excessiva do stent. A menor conformabilidade de um tipo particular de stent parece determinar uma maior chance de fratura. &#201; dif&#237;cil determinar a verdadeira incid&#234;ncia da fratura de stents coronarianos, mas &#233; prov&#225;vel que sua ocorr&#234;ncia aumente a chance de reestenose e trombose, acompanhadas por eventos cl&#237;nicos frequentemente relevantes.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Michel Pereira Cadore </p>
        <p> Rua Tomaz Flores, 45 / 21, Independ&#234;ncia </p>
        <p> 90035201 - Porto Alegre, RS - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="michel_cadore@hotmail.com">michel_cadore@hotmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 27/07/08; revisado recebido em 27/11/08; aceito em 02/02/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Shaikh F, Maddikunta R, Djelmami-Hani M, Solis    J, Allagaband S, Bajwa T. Stent fracture, an incidental finding or a significant    marker of clinical in-stent restenosis? Catheter Cardiovasc Interv. 2008; 71:    614-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Stent fracture, an incidental finding or a significant marker of clinical in-stent restenosis?</article-title>
          <source>Catheter Cardiovasc Interv</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>614</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>71</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shaikh</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maddikunta</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Djelmami-Hani</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Solis</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Allagaband</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bajwa</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Lee MS, Jurewitz D, Aragon J, Forrester J,    Makkar RR, Kar S. Stent fracture associated with drug-eluting stents: clinical    characteristics and implications. Catheter Cardiovasc Interv. 2007; 69: 387-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Stent fracture associated with drug-eluting stents: clinical characteristics and implications</article-title>
          <source>Catheter Cardiovasc Interv</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>387</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jurewitz</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aragon</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forrester</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Makkar</surname>
              <given-names>RR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kar</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Umeda H, Gochi T, Iwase M, Izawa H, Shimizu    T, Ishiki R, et al. Frequency, predictors and outcome of stent fracture after    sirolimus eluting stent implantation. Int J Cardiol. 2009; 133 (3): 321-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Frequency, predictors and outcome of stent fracture after sirolimus eluting stent implantation</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>321</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>133</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Umeda</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gochi</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iwase</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Izawa</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shimizu</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ishiki</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Chung WS, Park CS, Seung KB, Kim PJ, Lee JM,    Koo BK, et al. The incidence and clinical impact of stent strut fractures developed    after drug-eluting stent implantation. Int J Cardiol. 2008; 125: 325-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The incidence and clinical impact of stent strut fractures developed after drug-eluting stent implantation</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>325</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <volume>125</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chung</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seung</surname>
              <given-names>KB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koo</surname>
              <given-names>BK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Aoki J, Nakazawa G, Tanabe K, Hoye A, Yamamoto    H, Nakayama T, et al. Incidence and clinical impact of coronary stent fracture    after sirolimus-eluting stent implantation. Catheter Cardiovasc Interv. 2007;    69: 380-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incidence and clinical impact of coronary stent fracture after sirolimus-eluting stent implantation</article-title>
          <source>Catheter Cardiovasc Interv</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>380</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aoki</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakazawa</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanabe</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hoye</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yamamoto</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakayama</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Mehrle A, Skelton T, Almonacid A. Stent fracture:    an unusual cause of late restenosis after sirolimus-eluting stent placement.    Catheter Cardiovasc Interv. 2007; 69: 988-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Stent fracture: an unusual cause of late restenosis after sirolimus-eluting stent placement</article-title>
          <source>Catheter Cardiovasc Interv</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>988</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mehrle</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Skelton</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almonacid</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Kang WY, Kim W, Kim HG, Kim W. Drug-eluting    stent fracture occurred within 2 days after stent implantation. Int J Cardiol.    2007; 120: 273-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Drug-eluting stent fracture occurred within 2 days after stent implantation</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>273</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>120</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kang</surname>
              <given-names>WY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Park JS, Shin DG, Kim YJ, Hong GR, Cho IH.    Acute myocardial infarction as a consequence of stent fracture and plaque rupture    after sirolimus-eluting stent implantation. Int J Cardiol. 2008; [Epub ahead    of print]</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute myocardial infarction as a consequence of stent fracture and plaque rupture after sirolimus-eluting stent implantation</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shin</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>YJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hong</surname>
              <given-names>GR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cho</surname>
              <given-names>IH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Sianos G, Hofma S, Ligthart JM, Saia F, Hoye    A, Lemos PA, et al. Stent fracture and restenosis in the drug-eluting stent    era. Catheter Cardiovasc Interv. 2004; 61: 111-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Stent fracture and restenosis in the drug-eluting stent era</article-title>
          <source>Catheter Cardiovasc Interv</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>111</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sianos</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hofma</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ligthart</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saia</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hoye</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lemos</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Late restenosis related to Cypher stent fracture</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Drug-eluting stents represent a significant evolution in the therapy of coronary artery disease. Recently, restenosis and thrombosis related to drug-eluting stent fractures have been described. This work reports a case of fracture of a drug-eluting stent 18 months after implantation, associated with restenosis.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Drug-eluting stents</kwd>
        <kwd>Sirolimus-eluting stents</kwd>
        <kwd>Restenosis</kwd>
        <kwd>Stent fracture</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p><undefined id="txt-body2"/>Late restenosis related to Cypher stent fracture</p>
      <p>
        <bold>Michel Pereira Cadore<sup>II</sup>; Henrique Pereira Abelin<sup>I</sup>; Romualdo Bolzani dos Santos<sup>I</sup>; Paulo Ricardo Avancini Caramori<sup>II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto Cardiovascular Santa Maria, RS, Porto Alegre, RS - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital S&#227;o Lucas da PUCRS, Porto Alegre, RS - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p>Drug-eluting stents represent a significant evolution in the therapy of coronary artery disease. Recently, restenosis and thrombosis related to drug-eluting stent fractures have been described. This work reports a case of fracture of a drug-eluting stent 18 months after implantation, associated with restenosis. </p>
      <p><bold>Key words: </bold>Drug-eluting stents; Sirolimus-eluting stents; Restenosis; Stent fracture.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>In spite of their strong inhibitory effect on intimal hyperplasia, drug eluting stents (DES) are susceptible to restenosis and thrombosis, which represent relevant clinical problems. Not only have stent fractures been reported, but it has also been suggested that they have a role in the induction of restenosis and thrombosis. Recent studies have shown that the incidence of DES fracture varies from 0.84% to 7.7%<sup>1-5</sup>. The frequency of clinically relevant events in patients with stent fractures may reach 70%<sup>2</sup>. We report a case of restenosis of bare metal stent treated with implantation of drug eluting stent, in which late restenosis related to stent fracture was observed.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>A 53-year old male patient, hypertensive, dyslipidemic, had been submitted to surgical myocardial revascularization with grafting of the left mammary artery on the anterior descending artery and grafting of the right mammary artery on the circumflex artery, in 1988. In August 2003, the patient presented with progressive angina (class III). He was under the following medication: AAS 100 mg/day, Atorvastatina 20 mg/day, Atenolol 100 mg/day, Enalapril 40 mg/day and Anlodipina 10 mg/day. The patient was submitted to coronary angiography, that revealed pervious grafts of mammary artery, severe proximal stenosis and significantly tortuosity of proximal and middle segments of the right coronary artery (RCA). A percutaneous coronary intervention (PCI) was performed and a Bx-Sonic stent (Cordis, Jonhson &amp; Jonhson), 3.0x23 mm, was chosen for implantation. The stent was deployed at 16 atm, with good angiographic result, but with rectification of the tortuosity of the vessel (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Fig 1</xref>).</p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0e72-00021-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>After six months without symptoms, the patient present recurrent angina (class II). A new coronary angiography showed intra-stent restenosis and recurrence of the original tortuosity of the vessel which suggested stent fracture. A PCI was performed and a 3.0x33 mm Cypher stent (Cordis, Jonhson e Jonhson) was deployed, with good angiographic result, but with significant rectification of the RCA proximal segment, and kinking distal to the stent (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <p>Eighteen months later (August 2005), the angina symptoms returned. A new coronary angiography showed the presence of two points of focal intra-stent restenosis, with recurrence of the original RCA path and aspect suggestive of stent fracture in two points, associated to restenosis. Two 3.0x12 mm Taxus stents (Boston Scientific) were implanted at 18 atm on the restenosis areas. Angiographic success was obtained, and the RCA tortuosity was maintained (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figure 2</xref>). The use of clopidogrel for 12 months after the procedure was recommended. The patient is under regular clinical follow-up, free from angina symptoms and without evidence of myocardial ischemia until the most recent evaluation (March 2009).</p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0e72-00021-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Cases of fracture of coronary stents have been recently described. Fractures have been observed on stents implanted in the three main coronaries, in any segment of the vessel, and with variable presentation periods, ranging from acute fractures to fractures detected two years after implantation<sup>6-8</sup>.</p>
      <p>The inhibition of intimal hyperplasia resulting from DES demands that the stent is adequately apposed to the vessel wall. On the fractured site the drug distribution tends to be less uniform, resulting in areas of excessive neointimal hyperplasia with predominance of focal restenosis. Furthermore, stent fracture may represent a mechanical stimulation for the vessel wall, inducing inflammation, intimal hyperplasia and exposure of subendothelial components which result in higher risk of restenosis and thrombosis.</p>
      <p>The mechanism responsible for the fracture is not well understood, but seems to be related to stent overexpansion and mechanical fatigue. Stent overexpansion may lead to stretching, deformation and weakening of the structure, so that fractures are more probable to happen. Mechanical fatigue of the stent may occur in areas of tortuosity, due to factors such as stretching, compression, torsion, kinking, elongation, and shearing of the stent structure during the cardiac cycle.</p>
      <p>Fractures of stents implanted in the RCA and in saphenous vein grafts have been reported<sup>9</sup>. The fracture may be induced by a more dynamic movement of the RCA during the cardiac cycle. The present case illustrates a tortuous RCA before stenting, rectification of the vessel after stent implantation, and kinking distal to the stent, associated to increased mobility of the artery during cardiac cycle.</p>
      <p>The use of overlapping stents represents another factor leading to decreased flexibility of the vessel and susceptibility to deformation and fracture of the stents<sup>9</sup>. </p>
      <p>Bare metal stents are more susceptible to restenosis of the diffuse type, making the detection of fractures more difficult. In the present study, rectification of the RCA proximal segment was observed after implantation of the first stent. The posterior cinecoronariography showed restenosis and recurrence of the original tortuosity of the vessel, suggesting the occurrence of a fracture, but the pattern of diffuse restenosis makes difficult the recognition of this possible fracture.</p>
      <p>Most of the fracture cases reported are related to Cypher Sirolimus-eluting stents. Different from the paclitaxel-eluting Taxus stents, the Cypher stent is designed as a closed cell. Furthermore, it seems to be less conformable. When implanted in tortuous vessels, it may induce excessive rectification of the coronary, originating points of tension on the stent.</p>
      <p>Intracoronary ultrasound and fluoroscopy have been efficient in the diagnosis of fractures. In a few patients, the fracture is complete and might be observed by coronary angiography .</p>
      <p>There is no consensus about the best therapy for restenosis related to DES fracture. The implantation of another stent represents a controversial alternative, due to the possible recurrence of the fracture. In the present case, we decided to treat the second restenosis by implanting a stent with different conformability and drug, although there is limited evidence for this approach. The duration of the antiplatelet therapy is also a controversial issue, due to the potential risk for thrombosis associated to the use of overlapping stents and drugs with different mechanisms. In this case, double antiplatelet therapy was indicated for a period of 12 months. Currently, the patient is under clinical follow-up, with no evidence of complications.</p>
      <p>The present case shows that stent fracture may determine relevant outcomes, with sequential restenosis and the need for repeated interventions. The main factors predisposing to DES fracture are implantation in tortuous vessels, the use of overlapping stents and stent overexpansion. The lesser conformability of a particular type of stent seems to determine a greater probability of fracture. The actual incidence of fractures in coronary stents is difficult to assess, but it probably increases the chances of restenosis and thrombosis, followed by relevant clinical events.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Reestenosis tard&#237;a asociada a fractura de stent Cypher</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Los stents farmacol&#243;gicos representan un importante avance en la terap&#233;utica de la enfermedad ateroscler&#243;tica coronaria. Recientemente se ha descrito la fractura de stents farmacol&#243;gicos, asociada a la reestenosis y trombosis. Relataremos aqu&#237; un caso de fractura de un stent farmacol&#243;gico 18 meses despu&#233;s de su implante, asociada con reestenosis.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Stents farmacol&#243;gicos</kwd>
        <kwd>Stents eluidores de sirolimus</kwd>
        <kwd>Reestenosis</kwd>
        <kwd>Fractura de stent</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p><undefined id="title-body3"/>Reestenosis tard&#237;a asociada a fractura de stent Cypher</p>
      <p>
        <bold>Michel Pereira Cadore<sup>II</sup>; Henrique Pereira Abelin<sup>I</sup>; Romualdo Bolzani dos Santos<sup>I</sup>; Paulo Ricardo Avancini Caramori<sup>II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto Cardiovascular, Santa Maria, RS, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital S&#227;o Lucas da PUCRS, Porto Alegre, RS - Brasil </p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>Los stents farmacol&#243;gicos representan un importante avance en la terap&#233;utica de la enfermedad ateroscler&#243;tica coronaria. Recientemente se ha descrito la fractura de stents farmacol&#243;gicos, asociada a la reestenosis y trombosis. Relataremos aqu&#237; un caso de fractura de un stent farmacol&#243;gico 18 meses despu&#233;s de su implante, asociada con reestenosis. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold>Stents farmacol&#243;gicos; Stents eluidores de sirolimus; Reestenosis; Fractura de stent.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>A pesar del gran poder de inhibir la hiperplasia de la &#237;ntima, la reestenosis y la trombosis de los stents farmacol&#243;gicos (SF) todav&#237;a son problemas cl&#237;nicos relevantes. No s&#243;lo se ha descrito la ocurrencia de fractura de stents, como se sugiere que &#233;sta pueda precipitar reestenosis y trombosis. Estudios recientes muestra una incidencia de fractura de SF que var&#237;a del 0,84% al 7,7%<sup>1-5</sup>. En pacientes que presentan fractura del stent, el &#237;ndice de eventos cl&#237;nicamente importantes puede llegar al 70%<sup>2</sup>. Relataremos un caso de reestenosis de stent convencional tratada con implante de stent farmacol&#243;gico, que evolucion&#243; con el desarrollo de reestenosis tard&#237;a asociada a la fractura del stent.</p>
      <p>
        <bold>Caso cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>Paciente masculino de 53 a&#241;os, hipertenso, dislipid&#233;mico, sometido en 1988 a revascularizaci&#243;n quir&#250;rgica del miocardio con implante de injerto de la arteria mamaria izquierda para arteria descendente anterior e injerto de arteria mamaria derecha para arteria circunfleja, se present&#243; con angina progresiva (clase III) en agosto de 2003. Hac&#237;a uso de las siguientes medicaciones: AAS 100mg/d&#237;a, Atorvastatina 20mg/d&#237;a, Atenolol 100 mg/d&#237;a, Enalapril 40 mg/d&#237;a y Amlodipina 10 mg/d&#237;a. Fue sometido a cinecoronariograf&#237;a, que evidenci&#243; injertos previos de arteria mamaria, estenosis severa proximal y tortuosidad significativa en el segmento proximal y medio de la arteria coronaria derecha (CD). Se opt&#243; por el implanta de stent Bx-Sonic (Cordis, Jonhson y Jonhson) 3,0x23mm, liberado a 16 atm, con buen resultado angiogr&#225;fico, pero con rectificaci&#243;n de la tortuosidad proximal del vaso (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Fig 1</xref>).</p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0e72-00021-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>Despu&#233;s de 6 meses asintom&#225;tico, el paciente volvi&#243; a presentar angina (clase II). Una nueva cinecoronariograf&#237;a evidenci&#243; reestenosis intrastent, asociada a la recurrencia de la tortuosidad original del vaso, sugestivo de fractura del stent. Se opt&#243; por el implante de stent Cypher (Cordis, Jonhson y Jonhson) 3,0x33mm, liberado a 16 atm, con buen resultado angiogr&#225;fico, con todo, con significativa rectificaci&#243;n del segmento proximal de la CD y formaci&#243;n de kinking distal al stent (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Fig 1</xref>).</p>
      <p>Despu&#233;s de 18 meses (agosto 2005), los s&#237;ntomas anginosos retornaron. Una nueva cinecoronariograf&#237;a mostr&#243; dos puntos de reestenosis focal intrastent, observ&#225;ndose un retorno de la conformaci&#243;n del trayecto original de la CD y aspecto que suger&#237;a fractura del stent en dos puntos asociadas a la reestenosis. Se implantaron dos stents Taxus (Boston Scientific) 3,0x12mm en los puntos de reestenosis, liberados a 18 atm, con &#233;xito angiogr&#225;fico. La tortuosidad proximal de la CD fue preservada (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Fig 2</xref>). Se orient&#243; el mantenimiento de clopidogrel por 12 meses despu&#233;s del procedimiento. El paciente se encuentra en seguimiento cl&#237;nico regular, sin s&#237;ntomas anginosos y con pruebas funcionales negativas para isquemia mioc&#225;rdica hasta su &#250;ltima evaluaci&#243;n (marzo 2009). </p>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0e72-00021-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La fractura de stents coronarios ha sido descrita recientemente. Ya se relataron fracturas en las tres coronarias principales, en cualquier segmento de los vasos y con tiempo variable de presentaci&#243;n. Desde fracturas agudas hasta fracturas detectadas dos a&#241;os despu&#233;s del implante del stent<sup>6-8</sup>.</p>
      <p>Para haber inhibici&#243;n de la hiperplasia intimal por la droga, es necesario que el SF est&#233; en adecuada aposici&#243;n a la pared del vaso. En la porci&#243;n fracturada, la distribuci&#243;n de la droga tiende a no ser uniforme, lo que puede resultar en &#225;reas de excesiva hiperplasia neointimal, con predominio de reestenosis focal en el local de la fractura. Adem&#225;s de ello, la porci&#243;n fracturada puede causar estimulaci&#243;n mec&#225;nica de la pared del vaso, resultando en inflamaci&#243;n, hiperplasia intimal y exposici&#243;n de componentes subendoteliales capaces de conducir a un mayor riesgo de reestenosis y trombosis.</p>
      <p>El mecanismo de la fractura no est&#225; bien definido, pero parece estar asociado a la expansi&#243;n excesiva del stent y a la fatiga mec&#225;nica. La expansi&#243;n excesiva de un stent puede ocasionar estiramiento, deformaci&#243;n y debilitamiento de la estructura, lo que favorece la ocurrencia de fractura. La fatiga mec&#225;nica puede ocurrir en &#225;reas de extrema tortuosidad despu&#233;s del implante del stent, debido a factores como: estiramiento, compresi&#243;n, torsi&#243;n, <italic>kinking</italic>, alargamiento y esfuerzo cortante de la estructura del stent durante el ciclo card&#237;aco. </p>
      <p>Han sido relatadas fracturas de stent en la CD y en injertos de vena safena<sup>9</sup>. La fractura puede ser inducida por el movimiento m&#225;s din&#225;mico de la CD durante el ciclo card&#237;aco. Nuestro caso muestra la CD tortuosa antes del implante del stent, la rectificaci&#243;n del vaso despu&#233;s del implante del stent, el <italic>kinking</italic> distal al stent y la gran movilidad del vaso durante la s&#237;stole y la di&#225;stole card&#237;acas.</p>
      <p>La superposici&#243;n de stents es otro factor que lleva a la disminuci&#243;n de la flexibilidad del vaso, predisponiendo a deformaci&#243;n y fractura de los stents<sup>9</sup>. </p>
      <p>Los stents convencionales son m&#225;s susceptibles a reestenosis de tipo difusa, haciendo m&#225;s dif&#237;cil la detecci&#243;n de fracturas. En nuestro caso, despu&#233;s del implante del primer stent, hubo rectificaci&#243;n del segmento proximal de la CD. La cinecoronariograf&#237;a posterior demostr&#243; reestenosis y retorno de la tortuosidad original del vaso, lo que sugiere fractura, pero el patr&#243;n de reestenosis difusa dificulta la visualizaci&#243;n de esa posible fractura.</p>
      <p>La mayor&#237;a de los casos relatados de fractura se relaciona con stents eluidores de sirolimus Cypher. El stent Cypher tiene un dise&#241;o en c&#233;lula cerrada, al contrario de los stents eluidores de paclitaxel Taxus. Adem&#225;s de ellos, el stent Cypher parece tener mejor conformabilidad. Cuando se implanta en vasos tortuosos, puede ocasionar rectificaci&#243;n excesiva de la coronaria, generando puntos de tensi&#243;n en el stent. </p>
      <p>La ecograf&#237;a intracoronaria y la fluoroscop&#237;a se han utilizado con eficacia para diagnosticar la fractura. En una minor&#237;a de pacientes, la fractura es completa y se muestra evidente mediante cinecoronariograf&#237;a.</p>
      <p>No hay consenso en cuanto a la mejor terapia para la reestenosis asociada a la fractura de SF. Implantar otro stent es un procedimiento controvertido, pues existe la posibilidad de recurrencia de la fractura. En nuestro caso, en la segunda reestenosis, optamos por implantar un stent con conformabilidad y droga diferentes, aunque no hay evidencias consistentes que ofrezcan soporte a tal conducta. La duraci&#243;n de la terapia antiagregante plaquetaria tambi&#233;n es controvertida en virtud del potencial riesgo de trombosis asociada a la superposici&#243;n de m&#250;ltiples stents y drogas con diferentes mecanismos de acci&#243;n. En el presente caso, se indic&#243; el uso de terapia antiplaquetaria doble por 12 meses. Actualmente el paciente mantiene seguimiento cl&#237;nico, sin evidencia de complicaciones. </p>
      <p>Nuestro caso demuestra que la fractura de stent puede determinar desenlaces relevantes, con reestenosis secuenciales y necesidad de repetidas intervenciones. Los principales factores que predisponen a la fractura de SF son el implante en vasos tortuosos, el uso de stents superpuestos y la expansi&#243;n excesiva del stent. La menor conformabilidad de un tipo particular de stent parece determinar una mayor chance de fractura. Es dif&#237;cil determinar la verdadera incidencia de fractura de stents coronarios, pero es probable que su ocurrencia aumente la chance de reestenosis y trombosis, acompa&#241;adas por eventos cl&#237;nicos frecuentemente relevantes.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
