<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">DznJrgszPL8WvfS4QXXd4gS</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001100008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300508</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001100008</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Fatores preditores de fibrila&#231;&#227;o atrial ap&#243;s abla&#231;&#227;o do flutter atrial t&#237;pico</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Melo</surname>
            <given-names>Sissy Lara de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Scanavacca</surname>
            <given-names>Maur&#237;cio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pisani</surname>
            <given-names>Cristiano</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nascimento</surname>
            <given-names>Rodrigo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Darrieux</surname>
            <given-names>Francisco</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Hachul</surname>
            <given-names>Denise</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Hardy</surname>
            <given-names>Carina</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sosa</surname>
            <given-names>Eduardo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">FM </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">HC</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>11</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>484</fpage>
      <lpage>489</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>28</day>
          <month>04</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>09</day>
          <month>01</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>16</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A ocorr&#234;ncia de fibrila&#231;&#227;o atrial (FA) ap&#243;s a abla&#231;&#227;o com sucesso do flutter atrial istmo cavo-tricusp&#237;deo (FLA-ICT) dependente consiste em um evento de import&#226;ncia cl&#237;nica. Os fatores preditores dessa ocorr&#234;ncia ainda s&#227;o controversos. OBJETIVO: Determinar a incid&#234;ncia de FA e os fatores preditores para a sua ocorr&#234;ncia nos pacientes submetidos a abla&#231;&#227;o do flutter atrial istmo cavo-tricusp&#237;deo (FLA-ICT) dependente. M&#201;TODOS: Cinquenta e dois pacientes portadores de FLA-ICT foram submetidos &#224; abla&#231;&#227;o no per&#237;odo de janeiro de 2003 a mar&#231;o de 2004, no InCor do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo. RESULTADOS: Durante o seguimento m&#233;dio de 26,2 (&#177; 9,2) meses, 16 (30,8%) pacientes apresentaram FA. A an&#225;lise univariada revelou duas vari&#225;veis cl&#237;nicas como preditoras de ocorr&#234;ncia de FA ap&#243;s a abla&#231;&#227;o do FLA-ICT maior ou igual a tr&#234;s anos (RR: 3,00; P = 0,020). Na an&#225;lise multivariada, esses fatores foram vari&#225;veis independentes associadas &#224; ocorr&#234;ncia de FA ap&#243;s abla&#231;&#227;o do FLA-ICT. CONCLUS&#195;O: A FA &#233; frequentemente observada durante o seguimento dos pacientes ap&#243;s abla&#231;&#227;o de FLA-ICT dependente. O FLA-ICT persistente e a hist&#243;ria de arritmia maior que tr&#234;s anos s&#227;o fatores preditores para a ocorr&#234;ncia de FA durante o seguimento cl&#237;nico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Flutter Atrial</kwd>
        <kwd>Fibrila&#231;&#227;o Atrial</kwd>
        <kwd>Abla&#231;&#227;o por Cateter</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>06</day>
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> ELETROFISIOLOGIA TERAP&#202;UTICA (ABLA&#199;&#195;O)</p>
    <p>Fatores preditores de fibrila&#231;&#227;o atrial ap&#243;s abla&#231;&#227;o do flutter atrial t&#237;pico</p>
    <p>
      <bold>Sissy Lara de Melo; Maur&#237;cio Scanavacca; Cristiano Pisani; Rodrigo Nascimento; Francisco Darrieux; Denise Hachul; Carina Hardy; Eduardo Sosa</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o &#150; HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A ocorr&#234;ncia de fibrila&#231;&#227;o atrial (FA) ap&#243;s a abla&#231;&#227;o com sucesso do flutter atrial istmo cavo-tricusp&#237;deo (FLA-ICT) dependente consiste em um evento de import&#226;ncia cl&#237;nica. Os fatores preditores dessa ocorr&#234;ncia ainda s&#227;o controversos. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Determinar a incid&#234;ncia de FA e os fatores preditores para a sua ocorr&#234;ncia nos pacientes submetidos a abla&#231;&#227;o do flutter atrial istmo cavo-tricusp&#237;deo (FLA-ICT) dependente. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Cinquenta e dois pacientes portadores de FLA-ICT foram submetidos &#224; abla&#231;&#227;o no per&#237;odo de janeiro de 2003 a mar&#231;o de 2004, no InCor do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Durante o seguimento m&#233;dio de 26,2 (&#177; 9,2) meses, 16 (30,8%) pacientes apresentaram FA. A an&#225;lise univariada revelou duas vari&#225;veis cl&#237;nicas como preditoras de ocorr&#234;ncia de FA ap&#243;s a abla&#231;&#227;o do FLA-ICT maior ou igual a tr&#234;s anos (RR: 3,00; P = 0,020). Na an&#225;lise multivariada, esses fatores foram vari&#225;veis independentes associadas &#224; ocorr&#234;ncia de FA ap&#243;s abla&#231;&#227;o do FLA-ICT. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A FA &#233; frequentemente observada durante o seguimento dos pacientes ap&#243;s abla&#231;&#227;o de FLA-ICT dependente. O FLA-ICT persistente e a hist&#243;ria de arritmia maior que tr&#234;s anos s&#227;o fatores preditores para a ocorr&#234;ncia de FA durante o seguimento cl&#237;nico. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Flutter Atrial, Fibrila&#231;&#227;o Atrial, Abla&#231;&#227;o por Cateter.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A fibrila&#231;&#227;o atrial (FA) que ocorre ap&#243;s abla&#231;&#227;o com radiofrequ&#234;ncia (RF) do flutter atrial istmo cavo-tricusp&#237;deo dependente (FLA-ICT)<sup>1-9</sup> &#233; um evento de import&#226;ncia cl&#237;nica, pois a despeito da alta taxa de sucesso da abla&#231;&#227;o do ICT, alguns pacientes necessitam manter-se antiarr&#237;tmicos ou se submeter-se a novas interven&#231;&#245;es para seu controle. Apesar de in&#250;meros estudos<sup>1-9</sup>, a informa&#231;&#227;o sobre os fatores preditores da ocorr&#234;ncia de FA ap&#243;s abla&#231;&#227;o do FLA-ICT ainda &#233; controversa. O objetivo deste estudo foi determinar a incid&#234;ncia de FA e os fatores preditores para sua ocorr&#234;ncia em uma amostra selecionada de pacientes submetidos a abla&#231;&#227;o do FLA-ICT. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Pacientes</bold>
    </p>
    <p>Durante o per&#237;odo de janeiro de 2003 a mar&#231;o de 2004, foram selecionados 52 pacientes portadores de FLA-ICT referidos para abla&#231;&#227;o ao Laborat&#243;rio de Eletrofisiologia da Unidade Cl&#237;nica de Arritmias e Marcapasso do Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo. </p>
    <p>Foram inclu&#237;dos pacientes que apresentavam registro eletrocardiogr&#225;fico espont&#226;neo de flutter atrial recorrente, e comprova&#231;&#227;o, pelo estudo eletrofisiol&#243;gico, da participa&#231;&#227;o do ICT no circuito da arritmia. Os pacientes com procedimentos de abla&#231;&#227;o pr&#233;vios foram exclu&#237;dos. </p>
    <p>As caracter&#237;sticas cl&#237;nicas da popula&#231;&#227;o estudada est&#227;o resumidas na <xref ref-type="table" rid="tab01">tabela 1</xref>. Em 10 pacientes havia documenta&#231;&#227;o de raros epis&#243;dios de FA parox&#237;stica pr&#233;via &#224; abla&#231;&#227;o do FLA-ICT e, portanto, n&#227;o consistindo na principal arritmia do paciente. Os 32 pacientes em ritmo de FLA, no dia do procedimento, realizaram ecocardiograma transesof&#225;gico para afastar a presen&#231;a de trombos intracavit&#225;rios<sup>10,11</sup>. As drogas antiarr&#237;tmicas foram descontinuadas por cinco meias-vidas antes do procedimento, com exce&#231;&#227;o da amiodarona (61,5% dos pacientes) que foi descontinuada por cinco dias.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Estudo eletrofisiol&#243;gico e abla&#231;&#227;o com RF</bold>
    </p>
    <p>O procedimento de abla&#231;&#227;o, realizado por um &#250;nico operador, foi previamente descrito<sup>12</sup>. Os pacientes foram estudados em jejum e sob seda&#231;&#227;o profunda, controlada por anestesista, com midazolan e propofol e analgesia com fentanil. </p>
    <p>Atrav&#233;s de pun&#231;&#227;o da veia femoral direita (e esquerda, se necess&#225;rio) foram introduzidos tr&#234;s cateteres eletrodos, os quais eram posicionados sob vis&#227;o fluorosc&#243;pica ao redor do anel tricusp&#237;deo, no seio coron&#225;rio e na regi&#227;o do ICT para registro de potenciais intracavit&#225;rios, estimula&#231;&#227;o atrial programada e abla&#231;&#227;o com RF. O eletrodo distal do cateter ao redor do anel da valva tric&#250;spide (5-<italic>French</italic>, 2/8/2 mm, decapolar, <italic>St. Jude Medical, Inc., MN, USA</italic>) foi posicionado adjacente &#224; regi&#227;o lateral da linha de abla&#231;&#227;o, posterior ao anel tricusp&#237;deoe anterior &#224; <italic>crista terminalis</italic>. O cateter do seio coron&#225;rio (5-<italic>French</italic>, 2/5/2 mm, decapolar, <italic>Irvine Biomedical, Inc., CA, USA</italic>) foi introduzido de modo que o par proximal estivesse localizado na regi&#227;o do &#243;stio. </p>
    <p>O registro dos potenciais intracavit&#225;rios foi realizado em sistema digital (<italic>Eletrophysiologic Measurement System &#150; EMS &#150; University of Limburg &#150; The Netherlands</italic>) com at&#233; 32 canais eletrofisiol&#243;gicos simult&#226;neos, (12 perif&#233;ricos e 24 intracavit&#225;rios) com corte de frequ&#234;ncia entre 50 e 500 Hz e velocidade de registro de at&#233; 200 mm/s.</p>
    <p>Nos pacientes que estavam em ritmo de flutter atrial no in&#237;cio do procedimento (32 pacientes), a participa&#231;&#227;o do ICT foi demonstrada pela t&#233;cnica do encarrilhamento<sup>13</sup>. Quando o paciente se apresentava em ritmo sinusal, essa demonstra&#231;&#227;o foi feita ap&#243;s indu&#231;&#227;o do flutter atrial. O protocolo para indu&#231;&#227;o do flutter atrial incluiu estimula&#231;&#227;o do &#225;trio direito lateral e/ou do seio coron&#225;rio proximal com ciclos regulares (S1-S1) de 600 a 200 ms, ou at&#233; o per&#237;odo refrat&#225;rio atrial, aplicados em pulsos de 10 a 30 batimentos, ou com at&#233; tr&#234;s extraest&#237;mulos aplicados durante ciclos b&#225;sicos de 430 msg. Em quatro pacientes, o flutter atrial induzido n&#227;o se sustentava e a participa&#231;&#227;o do istmo cavo-tricusp&#237;deo no flutter atrial espont&#226;neo foi empiricamente admitida com base no aspecto da onda do flutter no ECG convencional<sup>14</sup>. </p>
    <p>A abla&#231;&#227;o com RF foi iniciada durante o ritmo de FLA-ICT em 48 pacientes (92,3%) ou durante estimula&#231;&#227;o do seio coron&#225;rio em 4 pacientes (7,7%). A aplica&#231;&#227;o de pulsos de RF foi iniciada pr&#243;xima ao anel tricusp&#237;deo com eletrogramas est&#225;veis (eletrograma atrial menor que o ventricular). Durante a aplica&#231;&#227;o de RF, o controle da posi&#231;&#227;o do cateter era feito com a imagem fluorosc&#243;pica em obl&#237;qua anterior esquerda (OAE), a 45&#186;C, tomando-se o cuidado de manter a ponta do cateter em contato com o tecido do istmo. Os pulsos de RF foram aplicados ponto a ponto durante 60 segundos, seguindo uma linha correspondente a 6 horas no anel tricusp&#237;deo em OAE at&#233; o anel da veia cava inferior. A libera&#231;&#227;o de energia de RF e a dura&#231;&#227;o da aplica&#231;&#227;o foram realizadas utilizando cateteres com ponta de 8 mm (7<italic>French Steerable Curve &#150; Dual Thermister Ablation Catheter Quadripolar &#150; Irvine Biomedical; CA, USA</italic>) ou com irriga&#231;&#227;o fechada (7-<italic>French</italic>, 4-mm-<italic>tip</italic>, <italic>Chilli Cooled Ablation System, Cardiac Pathways Corporation, Sunnyvale, CA, USA</italic>) e segundo t&#233;cnica descrita previamente<sup>12</sup>. </p>
    <p>Foi considerado crit&#233;rio de fim do procedimento a obten&#231;&#227;o de bloqueio bidirecional do ICT. Esse bloqueio bidirecional foi admitido estar presente quando: a) durante a estimula&#231;&#227;o do seio coron&#225;rio ocorresse uma invers&#227;o da sequ&#234;ncia da despolariza&#231;&#227;o atrial registrada no cateter ao redor do anel da tric&#250;spide<sup>12,15</sup>; e b) quando fosse demonstrada a presen&#231;a de um duplo potencial de baixa amplitude (&lt;80%), separado por uma linha isoel&#233;trica com mais de 100 ms de dura&#231;&#227;o, ao longo da linha de aplica&#231;&#227;o de RF no sentido hor&#225;rio e anti-hor&#225;rio<sup>12,16</sup>. Esses crit&#233;rios foram reavaliados ap&#243;s a infus&#227;o de 1 a 5 &#181;g/min de isoproterenol<sup>17</sup> e ap&#243;s 20 minutos da &#250;ltima aplica&#231;&#227;o de RF.</p>
    <p>
      <bold>Seguimento</bold>
    </p>
    <p>A avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica foi feita em um m&#234;s, e, a seguir, a cada tr&#234;s meses ap&#243;s a abla&#231;&#227;o com RF, sendo realizado o ECG de 12 deriva&#231;&#245;es em todas as visitas, e o Holter de 24 horas no primeiro, no terceiro, no d&#233;cimo segundo e no vig&#233;simo quarto m&#234;s ap&#243;s a abla&#231;&#227;o. Caso o paciente referisse palpita&#231;&#245;es, era instalado um Holter de 24 horas e/ou um monitor de eventos por sete dias (<italic>loop recorder)</italic>. Os f&#225;rmacos antiarr&#237;timicos foram descontinuados ap&#243;s o sucesso na abla&#231;&#227;o com RF. </p>
    <p>
      <bold>Defini&#231;&#227;o de termos</bold>
    </p>
    <p>FLA-ICT Parox&#237;stico: FLA-ICT recorrente (<underline>&gt;</underline> 2 epis&#243;dios) com t&#233;rmino espont&#226;neo em at&#233; sete dias<sup>18</sup>. </p>
    <p>FLA-ICT Persistente: (Frente a normatiza&#231;&#227;o da literatura preferimos mudar para o termo persistente) FLA-ICT sustentado por mais de sete dias ou com tempo inferior a sete dias, mas necessitando de cardiovers&#227;o el&#233;trica ou qu&#237;mica<sup>18</sup>.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>As vari&#225;veis analisadas foram: sexo; presen&#231;a de cardiopatia; tamanho do &#225;trio esquerdo; insufici&#234;ncia mitral; fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (VE); presen&#231;a de FA parox&#237;stica antes da abla&#231;&#227;o do FLA; idade maior que 60 anos; tempo de hist&#243;ria de FLA-ICT; e classifica&#231;&#227;o de FLA-ICT em parox&#237;stico ou persistente. Os dados descritivos s&#227;o apresentados como M&#233;dia &#177; desvio padr&#227;o (DP). A an&#225;lise de Kaplan-Meier e o teste de logrank (Mantel-Cox) foram utilizados para determinar as vari&#225;veis associadas &#224; maior ocorr&#234;ncia de FA. A an&#225;lise de regress&#227;o log&#237;stica, modelo de Cox, foi realizada para determinar os preditores de FA ap&#243;s abla&#231;&#227;o do FLA-ICT, sendo utilizadas como covari&#225;veis as j&#225; citadas previamente. O valor de P &lt; 0,05 foi considerado significativo.</p>
    <p>As vari&#225;veis com signific&#226;ncia estat&#237;stica para maior ocorr&#234;ncia de FA na an&#225;lise multivariada foram consideradas como fatores de risco (FR) para ocorr&#234;ncia de FA.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Durante o seguimento m&#233;dio de 26,2 &#177; 9,2 meses, tr&#234;s (5,8%) pacientes apresentaram recorr&#234;ncia do flutter atrial. Um segundo procedimento foi realizado com sucesso em dois pacientes. O terceiro paciente optou por controle medicamentoso seguindo orienta&#231;&#227;o do seu m&#233;dico cl&#237;nico. </p>
    <p>
      <bold>Ocorr&#234;ncia de FA</bold>
    </p>
    <p>A FA ocorreu em 16 (30,8%) dos 52 pacientes submetidos &#224; abla&#231;&#227;o do Istmo Cavotricusp&#237;deo (Ist-CT) (na curva observa-se o tempo da ocorr&#234;ncia) (<xref ref-type="fig" rid="fig01">figura 1</xref>). O diagn&#243;stico dos epis&#243;dios de FA foi realizado em sete (43,75%) pacientes, pelo ECG com 12 deriva&#231;&#245;es, e em nove (56,25%) atrav&#233;s do Holter de 24h. Todos os pacientes apresentaram FA parox&#237;stica. Entre os dez pacientes que tinham apresentado FA antes da abla&#231;&#227;o do FLA-ICT, apenas tr&#234;s (30%), apresentaram FA no seguimento. A an&#225;lise univariada revelou que duas vari&#225;veis cl&#237;nicas foram preditoras de ocorr&#234;ncia de FA ap&#243;s abla&#231;&#227;o do FLA-ICT: 1) a presen&#231;a de FLA-ICT persistente (RR: 2,94; P = 0,053); 2) tempo de FLA-ICT maior ou igual a tr&#234;s anos (RR: 3,00; P = 0,020) (<xref ref-type="fig" rid="fig02">figura 2</xref>). </p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gf01.jpg"/></fig>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Entre os 31 pacientes com FLA-ICT persistente, observou-se a ocorr&#234;ncia de FA (registrada durante investiga&#231;&#227;o cl&#237;nica de palpita&#231;&#227;o) em 13 pacientes (41,9%); e entre os 21 com FLA-ICT parox&#237;stico, ocorreu FA em 3 (14,3%). </p>
    <p>Na an&#225;lise multivariada, a presen&#231;a de FLA-ICT persistente e hist&#243;ria de FLA-ICT maior ou igual a tr&#234;s anos, foram vari&#225;veis independentes associadas &#224; ocorr&#234;ncia de FA ap&#243;s abla&#231;&#227;o do FLA-ICT (<xref ref-type="fig" rid="fig03">figura 3</xref>).</p>
    <fig id="fig03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gf03.jpg"/></fig>
    <p>Os pacientes portadores dos dois fatores de risco (FR) para ocorr&#234;ncia de FA apresentaram significativamente maior risco para ocorr&#234;ncia de FA no seguimento tardio (P = 0,048 em rela&#231;&#227;o a um fator de risco, e P = 0,023 em rela&#231;&#227;o &#224; aus&#234;ncia de FR) (<xref ref-type="fig" rid="fig04">figura 4</xref>).</p>
    <fig id="fig04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gf04.jpg"/></fig>
    <p>Os pacientes que apresentaram epis&#243;dios de FA foram medicados com amiodarona (56,3%) ou propafenona (25%); 18,7% dos pacientes n&#227;o receberam drogas antiarr&#237;tmicas. Desta casu&#237;stica, quatro pacientes foram submetidos a abla&#231;&#227;o de FA, devido &#224; refratariedade das drogas antiarr&#237;tmicas.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Estudos pr&#233;vios t&#234;m demonstrado uma inter-rela&#231;&#227;o entre o FLA-ICT e a FA<sup>19-20</sup>. Pacientes que primariamente manifestam FLA, comumente tamb&#233;m apresentam FA e vice-versa. Sabidamente, a abla&#231;&#227;o por RF &#233; considerada como primeira escolha no tratamento do FLA-ICT recorrente devido &#224; alta taxa de sucesso e ao baixo risco de complica&#231;&#245;es<sup>21,22</sup>. Entretanto, epis&#243;dios de FA s&#227;o descritos em 25% a 36% dos pacientes submetidos a abla&#231;&#227;o de FLA-ICT<sup>5-9</sup>. Ellis e cols.<sup>23</sup> relataram uma incid&#234;ncia de 82% de FA refrat&#225;ria &#224;s drogas antiarr&#237;tmicas no seguimento tardio de pacientes submetidos a abla&#231;&#227;o do FLA-ICT dependente; nessa casu&#237;stica, o fator preditivo de ocorr&#234;ncia foi o tamanho do &#225;trio esquerdo. Outros estudos descreveram a hist&#243;ria de FA pr&#233;via e disfun&#231;&#227;o ventricular inferior a 50 % como fatores preditores de FA no seguimento<sup>24</sup>. Da Costa e cols.<sup>25</sup> relataram a insufici&#234;ncia mitral como ator preditor de FA. </p>
    <p>Na nossa s&#233;rie, encontramos outros fatores preditores de ocorr&#234;ncia de FA: hist&#243;ria de FLA-ICT h&#225; mais de tr&#234;s anos e a presen&#231;a de FLA-ICT persistente.</p>
    <p>Estudos recentes sugerem que c&#233;lulas disparadoras localizadas nas veias pulmonares podem ser os agentes deflagradores, tanto de FA quanto de FLA<sup>26</sup>. O isolamento das veias pulmonares &#233; atualmente o tratamento proposto aos pacientes com FA refrat&#225;ria ao tratamento cl&#237;nico<sup>27</sup>. Dada a alta incid&#234;ncia concomitante de FA e FLA, essa t&#233;cnica h&#237;brida representa uma abordagem inicial aceit&#225;vel para o tratamento do FLA-ICT, pelo menos nos pacientes com alto risco de desenvolver FA<sup>26</sup> .</p>
    <p>
      <bold>Implica&#231;&#227;o cl&#237;nica</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes com flutter persistente, ou de longa dura&#231;&#227;o, devem ser alertados do risco de recorr&#234;ncia dos sintomas devido a ocorr&#234;ncia de FA ap&#243;s a abla&#231;&#227;o do ICT. Tamb&#233;m merece considera&#231;&#227;o a necessidade do uso de drogas antiarr&#237;tmicas, bem como de anticoagula&#231;&#227;o sist&#234;mica, em pacientes com fatores de risco para eventos emb&#243;licos. </p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es do estudo</bold>
    </p>
    <p>As principais limita&#231;&#245;es deste estudo s&#227;o o n&#250;mero reduzido de pacientes inclu&#237;dos e a t&#233;cnica de documenta&#231;&#227;o de FA, antes e depois da abla&#231;&#227;o do FLA, que pode ter reduzido seu diagn&#243;stico. </p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A FA &#233; frequentemente observada ap&#243;s a abla&#231;&#227;o de FLA Ist-CT dependente. A documenta&#231;&#227;o de FLA persistente e uma hist&#243;ria de arritmia maior que tr&#234;s anos identificam pacientes com maior risco para sua ocorr&#234;ncia.. Esses achados s&#227;o de import&#226;ncia cl&#237;nica, principalmente nos portadores de alto risco de eventos tromboemb&#243;licos, sendo recomendada uma avalia&#231;&#227;o mais criteriosa, principalmente antes da interrup&#231;&#227;o da anticoagula&#231;&#227;o sist&#234;mica.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela CAPP pesquisa.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Sissy Lara de Melo pelo Instituto do Cora&#231;&#227;o - HCFMUSP.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Sissy Lara de Melo </p>
        <p> Rua Alves Guimar&#227;es, 960 / 53 &#150; Pinheiros </p>
        <p> 05410001 &#150; S&#227;o Paulo, SP, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="slara@cardiol.br">slara@cardiol.br</email>, </p>
        <p><email xlink:href="sissy.lara@incor.usp.br">sissy.lara@incor.usp.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="sissylara@terra.com.br">sissylara@terra.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 16/09/08; revisado recebido em 09/01/09; aceito em 28/04/09</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Poty H, Saoudi N, Abdel Aziz A, Nair M, Letac    B. Radiofrequency catheter ablation of type I atrial flutter: prediction of    late success by electrophysiological criteria. Circulation. 1995; 92: 1389-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Radiofrequency catheter ablation of type I atrial flutter: prediction of late success by electrophysiological criteria</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1389</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Poty</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saoudi</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abdel Aziz</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nair</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Letac</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Tai CT, Chen SA, Chiang CE, Lee SH, Wen ZC,    Huang JL, et al. Long-term outcome of radiofrequency catheter ablation for typical    atrial flutter: Risk prediction of recurrent arrhythmias. J Cardiovasc Electrophysiol.    1998; 9: 115-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Long-term outcome of radiofrequency catheter ablation for typical atrial flutter: Risk prediction of recurrent arrhythmias</article-title>
          <source>J Cardiovasc Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>115</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tai</surname>
              <given-names>CT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chiang</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wen</surname>
              <given-names>ZC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huang</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Schumacher B, Pfeiffer D, Tebbenjohanns J,    Lewalter T, Jung W, Luderitz B. Acute and long-term effects of consecutive radiofrequency    applications on conduction properties of the subeustachian isthmus in type I    atrial flutter. J Cardiovasc Electrophysiol. 1998; 9: 152-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute and long-term effects of consecutive radiofrequency applications on conduction properties of the subeustachian isthmus in type I atrial flutter</article-title>
          <source>J Cardiovasc Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>152</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schumacher</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfeiffer</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tebbenjohanns</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lewalter</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jung</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luderitz</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Phillipon F, Plumb V, Epstein A, Kay N. The    risk of atrial fibrillation following radiofrequency catheter ablation of atrial    flutter. Circulation. 1995; 92: 430-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The risk of atrial fibrillation following radiofrequency catheter ablation of atrial flutter</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>430</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Phillipon</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Plumb</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Epstein</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kay</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Paydak H, Kall J, Burke M C, Rubenstein D,    Kopp D E, Verdino R J, Atrial fibrillation after radiofrequency ablation of    type I atrial flutter. Circulation. 1998; 98: 315-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Atrial fibrillation after radiofrequency ablation of type I atrial flutter</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>315</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Paydak</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kall</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burke</surname>
              <given-names>M C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rubenstein</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kopp</surname>
              <given-names>D E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verdino</surname>
              <given-names>R J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Loutrianakis E, Barakat T, Olshansky B. Early    vs. Late atrial fibrillation after atrial flutter ablation. J Interv Card Electrophysiol.    2002; 6 (2): 173-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Early vs. Late atrial fibrillation after atrial flutter ablation</article-title>
          <source>J Interv Card Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>173</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Loutrianakis</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barakat</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olshansky</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Hsieh MH, Tai CT, Chiang CE, Tsai CF, Yu WC,    Chen YJ, et al. Recurrent atrial flutter and atrial fibrillation after catheter    ablation of the cavotricuspid isthmus: a very long term follow-up of 333 patients.    J Interv Card Electrophysiol. 2002; 7: 225-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Recurrent atrial flutter and atrial fibrillation after catheter ablation of the cavotricuspid isthmus: a very long term follow-up of 333 patients</article-title>
          <source>J Interv Card Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>225</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hsieh</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tai</surname>
              <given-names>CT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chiang</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsai</surname>
              <given-names>CF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>YJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Bertaglia E, Zoppo F, Bonso A, Proclemer A,    Verlato R, Coro L, et al. Long term follow up of radiofrequency catheter ablation    of atrial flutter: clinical course and predictors of atrial fibrillation occurrence.    Heart. 2004; 90: 59-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Long term follow up of radiofrequency catheter ablation of atrial flutter: clinical course and predictors of atrial fibrillation occurrence</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>59</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bertaglia</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zoppo</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonso</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Proclemer</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verlato</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coro</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Luria D, Hodge D, Monahan K, Haroldson JM,    Shen WK, Asirvatham SJ, et al. Effect of radiofrequency ablation of atrial flutter    on the natural history of subsequent atrial arrhythmias. J Cardiovasc Electrophysiol.    2008; 19 (11): 1145-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of radiofrequency ablation of atrial flutter on the natural history of subsequent atrial arrhythmias</article-title>
          <source>J Cardiovasc Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1145</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Luria</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hodge</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monahan</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haroldson</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shen</surname>
              <given-names>WK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Asirvatham</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Seidl K, Hauer B, Schwick NG, Zellner D,    Zahn R, Senges J. Risk of thromboembolic events in patients with atrial flutter.    Am J Cardiol. 1998, 82: 580-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk of thromboembolic events in patients with atrial flutter</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>580</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Seidl</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hauer</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwick</surname>
              <given-names>NG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zellner</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zahn</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Senges</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Gr&#246;nefeld GC, Wegener F, Hohnloser SH,    Israel CW, Teupe C. Thromboembolic risk of patients referred for radiofrequency    catheter ablation of typical atrial flutter without prior appropriate anticoagulation    therapy. Pacing Clin Electrophysiol. 2003; 26: 323-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Thromboembolic risk of patients referred for radiofrequency catheter ablation of typical atrial flutter without prior appropriate anticoagulation therapy</article-title>
          <source>Pacing Clin Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>323</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gr&#246;nefeld</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wegener</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hohnloser</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Israel</surname>
              <given-names>CW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Teupe</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Melo SL, Scanavacca MI, Darrieux FC, Hachul    DT, Sosa EA. Ablation of typical atrial flutter: a prospective randomized study    of cooled-tip versus 8-mm-tip catheters. Arq Bras Cardiol. 2007; 88: 273-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ablation of typical atrial flutter: a prospective randomized study of cooled-tip versus 8-mm-tip catheters</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>273</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Melo</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scanavacca</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Darrieux</surname>
              <given-names>FC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hachul</surname>
              <given-names>DT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sosa</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Waldo AL. Atrial flutter: entrainment characteristics.    J Cardiovasc Electrophysiol. 1997; 8 (3): 337-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Atrial flutter: entrainment characteristics</article-title>
          <source>J Cardiovasc Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>337</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Waldo</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Cosio FG, Arribas F, Palacios J, Tascon J,    Lopez-Gil M. Fragmented electrograms and continuous electrical activity in atrial    flutter. Am J Cardiol. 1986; 57: 1309-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fragmented electrograms and continuous electrical activity in atrial flutter</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>1309</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>57</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cosio</surname>
              <given-names>FG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arribas</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Palacios</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tascon</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopez-Gil</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Nakagawa H, Lazzara R, Khastgir T, Backman    KL, Mcclelland JH: Role of tricuspid annulus and the Eustachian valve/ridge    on atrial flutter: relevance to catheter ablation of the septal isthmus and    a new technique for rapid identification of ablation success. Circulation. 1996;    94: 407-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of tricuspid annulus and the Eustachian valve/ridge on atrial flutter: relevance to catheter ablation of the septal isthmus and a new technique for rapid identification of ablation success</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>407</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nakagawa</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lazzara</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Khastgir</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Backman</surname>
              <given-names>KL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mcclelland</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Tada H, Oral H, Sticherling C, Chough SP:    Double potentials along the ablation line as a guide to radiofrequency ablation    of typical atrial flutter. J Am Coll Cardiol. 2001; 38: 750-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Double potentials along the ablation line as a guide to radiofrequency ablation of typical atrial flutter</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>750</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tada</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oral</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sticherling</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chough</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Nabar A, Rodrigues LM, Timmermans C: Isoproterenol    to evaluate resumption of conduction after right atrial isthmus ablation in    type I atrial flutter. Circulation. 1999; 99: 3286-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Isoproterenol to evaluate resumption of conduction after right atrial isthmus ablation in type I atrial flutter</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>3286</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <volume>99</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nabar</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodrigues</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Timmermans</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Calkins H, Brugada J, Packer DL,Cappato R,    Chen SA, Crijns HJ, et al. HRS/EHRA/ECAS Expert consensus statement on catheter    and surgical ablation of atrial fibrillation: recommendations for personnel,    policy, procedures and follow-up. Heart Rhythm. 2007; 4: 816-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>HRS/EHRA/ECAS Expert consensus statement on catheter and surgical ablation of atrial fibrillation: recommendations for personnel, policy, procedures and follow-up</article-title>
          <source>Heart Rhythm</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>816</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Calkins</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brugada</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Packer</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cappato</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crijns</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Moreira W, Timmermans C, Wellens HJJ, Mizusawa    Y, Philippens S, Perez D, et al. Can common-type atrial flutter be a sign of    an arrhythmogenic substrate in paroxysmal atrial fibrillation? Clinical and    ablative consequences in patients with coexistent paroxysmal atrial fibrillation/atrial    flutter. Circulation. 2007; 116: 2786-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Can common-type atrial flutter be a sign of an arrhythmogenic substrate in paroxysmal atrial fibrillation?: Clinical and ablative consequences in patients with coexistent paroxysmal atrial fibrillation/atrial flutter</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>2786</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <volume>116</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Timmermans</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wellens</surname>
              <given-names>HJJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mizusawa</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Philippens</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perez</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Waldo AL. Mechanisms of atrial flutter and    atrial fibrillation: distinct entities or two sides of a coin? Cardiovasc Res.    2002; 54: 216-29.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mechanisms of atrial flutter and atrial fibrillation: distinct entities or two sides of a coin?</article-title>
          <source>Cardiovasc Res</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>216</fpage>
          <lpage>29</lpage>
          <volume>54</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Waldo</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Scanavacca M, Sosa E, Velarde JL, D'Avila    A, Hachul D, Reol&#227;o B, et al. Abla&#231;&#227;o com radiofrequ&#234;ncia    do Flutter atrial tipo I: import&#226;ncia do bloqueio bidirecional do istmo    entre a veia cava inferior e o anel da valva tric&#250;spide. Arq Bras Cardiol.    1998; 71: 705-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Abla&#231;&#227;o com radiofrequ&#234;ncia do Flutter atrial tipo I: import&#226;ncia do bloqueio bidirecional do istmo entre a veia cava inferior e o anel da valva tric&#250;spide</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>705</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <volume>71</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Scanavacca</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sosa</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Velarde</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D'Avila</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hachul</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reol&#227;o</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Cos&#237;o FG, Arribas F, L&#243;pez-Gil    M, Gonz&#225;les HD. Radiofrequency ablation of atrial flutter. J Cardiovasc    Electrophysiol. 1996; 7: 60-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Radiofrequency ablation of atrial flutter</article-title>
          <source>J Cardiovasc Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>60</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cos&#237;o</surname>
              <given-names>FG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arribas</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>L&#243;pez-Gil</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gonz&#225;les</surname>
              <given-names>HD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Ellis K, Wazni O, Marrouche N, Martin D,    Gillinov M, McCarthy P, et al. Incidence of atrial fibrillation post-cavotricuspid    isthmus ablation in patients with typical atrial flutter: left-atrial size as    an independent predictor of atrial fibrillation recurrence. J Cardiovasc Electrophysiol.    2007; 18: 799-802.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incidence of atrial fibrillation post-cavotricuspid isthmus ablation in patients with typical atrial flutter: left-atrial size as an independent predictor of atrial fibrillation recurrence</article-title>
          <source>J Cardiovasc Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>799</fpage>
          <lpage>802</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ellis</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wazni</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marrouche</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martin</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gillinov</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCarthy</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Paydak H, Kall JG, Burke MC, Rubenstein D,    Koop RJ, Wilber DJ. Atrial fibrillation after radiofrequency ablation of type    I atrial flutter: time to onset, determinants, and clinical course. Circulation.    1998; 98: 315-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Atrial fibrillation after radiofrequency ablation of type I atrial flutter: time to onset, determinants, and clinical course</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>315</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Paydak</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kall</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burke</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rubenstein</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koop</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilber</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Da Costa A, Romeyer C, Mourot S, Messier    M. Factors associated with early atrial fibrillation after ablation of common    atrial flutter: a single centre prospective study. Eur Heart J. 2002; 23 (6):    498-506.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Factors associated with early atrial fibrillation after ablation of common atrial flutter: a single centre prospective study</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>498</fpage>
          <lpage>506</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Da Costa</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Romeyer</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mourot</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Messier</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Wazni O, Marrouche NF, Martin DO, Gillinov    AM, Saliba W, Saad E, et al. Randomized study comparing combined pulmonary vein    atrial junction disconnection and cavotricuspid isthmus ablation versus pulmonary    vein left atrial junction disconnection alone in patients presenting with typical    atrial flutter and atrial fibrillation. Circulation. 2003; 108: 2479-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Randomized study comparing combined pulmonary vein atrial junction disconnection and cavotricuspid isthmus ablation versus pulmonary vein left atrial junction disconnection alone in patients presenting with typical atrial flutter and atrial fibrillation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2479</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wazni</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marrouche</surname>
              <given-names>NF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martin</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gillinov</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saliba</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saad</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Ja&#970;s P, Cauchemez B, Made L, Daoud E,    Khairy P, Subbiah R, et al. Catheter ablation versus antiarrhythmic drugs for    atrial fibrillation: the A4 study. Circulation. 2008; 118: 2498-505.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Catheter ablation versus antiarrhythmic drugs for atrial fibrillation: the A4 study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>2498</fpage>
          <lpage>505</lpage>
          <volume>118</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ja&#970;s</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cauchemez</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Made</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Daoud</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Khairy</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Subbiah</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Predictors of atrial fibrillation after ablation of typical atrial flutter</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The occurrence of atrial fibrillation (AF) after successful ablation of cavotricuspid isthmus-dependent atrial flutter (CTI-AFL) is an important medical event, but predictors of this event are still controversial. OBJECTIVE: To determine the incidence of AF and its predictors in patients undergoing ablation of cavotricuspid isthmus-dependent atrial flutter (CTI-AFL). METHODS: Fifty two patients with CTI-AFL underwent ablation from January 2003 to March 2004, in Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor), Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo. RESULTS: During the mean follow-up period of 26.2 &#177; 9.2 months, 16 (30.8%) patients presented AF. The univariate analysis revealed two clinical variables as predictive of the occurrence of AF after ablation of CTI-AFL for three years or longer (RR: 3.00; p = 0.020). In the multivariate analysis, these factors were independent variables associated with the occurrence of AF after ablation of CTI-AFL. CONCLUSION: AF is frequently observed during the follow-up of patients undergoing ablation of CTI-AFL. Persistent CTI-AFL and history of arrhythmia for more than three years are predictors of the occurrence of AF during the clinical follow-up.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Atrial Flutter</kwd>
        <kwd>Atrial Fibrillation</kwd>
        <kwd>Catheter Ablation</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="txt-body2">
          <label>
            <bold>Predictors of atrial fibrillation after ablation of typical atrial flutter</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Sissy Lara de Melo; Maur&#237;cio Scanavacca; Cristiano Pisani; Rodrigo Nascimento; Francisco Darrieux; Denise Hachul; Carina Hardy; Eduardo Sosa</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o &#150; HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP, Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> The occurrence of atrial fibrillation (AF) after successful ablation of cavotricuspid isthmus-dependent atrial flutter (CTI-AFL) is an important medical event, but predictors of this event are still controversial.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To determine the incidence of AF and its predictors in patients undergoing ablation of cavotricuspid isthmus-dependent atrial flutter (CTI-AFL).</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Fifty two patients with CTI-AFL underwent ablation from January 2003 to March 2004, in Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor), Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo. </p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> During the mean follow-up period of 26.2 &#177; 9.2 months, 16 (30.8%) patients presented AF. The univariate analysis revealed two clinical variables as predictive of the occurrence of AF after ablation of CTI-AFL for three years or longer (RR: 3.00; p = 0.020). In the multivariate analysis, these factors were independent variables associated with the occurrence of AF after ablation of CTI-AFL.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> AF is frequently observed during the follow-up of patients undergoing ablation of CTI-AFL. Persistent CTI-AFL and history of arrhythmia for more than three years are predictors of the occurrence of AF during the clinical follow-up.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Atrial Flutter; Atrial Fibrillation; Catheter Ablation. </p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Atrial fibrillation (AF) occurring after radiofrequency (RF) catheter ablation of cavotricuspid isthmus-dependent atrial flutter (CTI-AFL)<sup>1-9</sup> is an important medical event because, despite the high success rate of CTI ablation, some patients still require antiarrhythmic drugs or new interventions for its control. Although several studies on this issue have been conducted<sup>1-9</sup>, information on predictors of the occurrence of AF after ablation of CTI-AFL is still controversial. The objective of this study was to determine the incidence of AF and its predictors in a selected sample of patients undergoing ablation of CTI-AFL.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Patients</bold>
      </p>
      <p>From January 2003 to March 2004, 52 patients with CTI-AFL referred for ablation in the Laboratory of Electrophysiology of the Clinical Unit of Arrhythmias and Pacemaker of <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic> (InCor) of <italic>Hospital das Clinicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo</italic> were selected. </p>
      <p>Patients who had electrocardiographic record of recurrent spontaneous atrial flutter with participation of the CTI in the arrhythmia circuit, as confirmed by electrophysiological study, were included. Patients who had previously undergone ablation procedures were excluded.</p>
      <p>The clinical characteristics of the population studied are summarized in <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>. Rare episodes of paroxysmal AF prior to the ablation of CTI-AFL had been documented in 10 patients, and therefore that was not the patient's main arrhythmia. The 32 patients with AFL rhythm underwent transesophageal echocardiography on the day of the procedure to rule out the presence of intracardiac thrombi<sup>10,11</sup>. Antiarrhythmic drugs were discontinued for five half-lives prior to the procedure, except for amiodarone (61.5% of the patients) which was discontinued for five days. </p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Electrophysiological study and RF ablation</bold>
      </p>
      <p>The ablation procedure was performed by one single operator and has been described elsewhere<sup>12</sup>. The studies were performed with the patients fasted and under deep sedation with midazolan and propofol, and analgesia with fentanyl controlled by an anesthesiologist. </p>
      <p>Three electrode catheters were introduced via right femoral venipuncture (and left, if necessary) and positioned under direct fluoroscopic guidance around the tricuspid annulus, in the coronary sinus, and in the CTI region for recording of intracavitary potentials, programmed atrial pacing and RF ablation. The distal electrode of the catheter around the tricuspid valve annulus (5-French, 2/8/2 mm, decapolar, St Jude Medical, Inc., MN, USA) was positioned adjacent to the lateral region of the ablation line, posterior to the tricuspid annulus, and anterior to the <italic>crista terminalis</italic>. The coronary sinus catheter (5-French, 2/5/2 mm, decapolar, Irvine Biomedical, Inc., CA, USA) was introduced in such a way that the proximal pair was located in the ostial region.</p>
      <p>The intracavitary potentials were recorded in a digital system (Electrophysiologic Measurement System &#150; EMS &#150; University of Limburg &#150; The Netherlands) with up to 32 simultaneous electrophysiological channels (12 peripheral and 24 intracavitary) with frequency cut-off between 50 and 500 HZ and recording speed of up to 200 mm/s. </p>
      <p>In patients who had atrial flutter rhythm at the beginning of the procedure (32 patients), the CTI participation was demonstrated by the entrainment technique<sup>13</sup>. When the patient presented sinus rhythm, this participation was demonstrated after induction of atrial flutter. The protocol for induction of atrial flutter included pacing of the lateral right atrium and/or proximal coronary sinus with regular cycles (S1-S1) of 600 to 200ms, or up to the atrial refractory period, applied in pulses of 10 to 30 beats, or with up to three extra stimuli applied during basic 430-millisecond cycles. In four patients, the induced atrial flutter was not sustained and the cavotricuspid isthmus participation in the spontaneous atrial flutter was empirically presumed based on the aspect of the flutter wave on conventional ECG<sup>14</sup>. </p>
      <p>The RF ablation was started during the CTI-AFL rhythm in 48 patients (92.3%) or during coronary sinus pacing in four patients (7.7%). Application of RF pulses was started close to the tricuspid annulus with stable electrograms (atrial electrogram smaller than the ventricular electrogram). During RF application, the position of the catheter was controlled by fluoroscopic guidance in the left anterior oblique (LAO) view at 45&#186;C, ensuring that the tip of the catheter was in contact with the isthmus tissue. The RF pulses were applied point by point for 60 seconds, following a line corresponding to 6 o'clock in the tricuspid annulus in LAO view up to the inferior vena cava ring. RF energy release and duration of application were performed using 8-mm-tip catheters (7 French Steerable Curve &#150; Dual Thermister Ablation Catheter Quadripolar &#150; Irvine Biomedical; CA, USA) or closed irrigation (7-French, 4-mm-tip, Chilli Cooled Ablation System, Cardiac Pathways Corporation, Sunnyvale, CA, USA), following the technique described elsewhere<sup>12</sup>.</p>
      <p>The procedure was considered completed when bidirectional CTI block was achieved. This bidirectional block was considered to be present when: a) an inversion in the sequence of atrial depolarization recorded in the catheter around the tricuspid annulus occurred during pacing of the coronary sinus<sup>12,15</sup>; and b) when the presence of a double low-amplitude (&lt;80%) potential separated by an isoelectric line with more than 100 milisec duration was demonstrated along the line of RF application both clockwise and counterclockwise<sup>12,16</sup>. These criteria were reassessed after infusion of 1 to 5 &#181;g/min of isoproterenol<sup>17</sup> and after 20 minutes of the last RF application.</p>
      <p>
        <bold>Follow-up</bold>
      </p>
      <p>Clinical evaluation was performed at one month and then every three months after RF ablation. 12-lead ECG was performed in every visit, and 24-hour Holter monitoring at the first, third, twelfth and twenty fourth months after ablation. If the patient reported palpitations, a 24-Holter monitor and/or an event monitor was placed for seven days (loop recorder). Antiarrhythmic drugs were discontinued after successful RF ablation.</p>
      <p>
        <bold>Definition of terms</bold>
      </p>
      <p>Paroxysmal CTI-AFL: recurrent CTI-AFL (<underline>&gt;</underline> 2 episodes) that terminates spontaneously within seven days<sup>18</sup>.</p>
      <p>Persistent CTI-AFL: (according to the standardization of the literature, we chose to use the term persistent) sustained CTI-AFL beyond seven days or lasting less than seven days, but requiring electric or pharmacological cardioversion<sup>18</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The variables analyzed were: gender; presence of heart disease; left atrial size; mitral regurgitation; left ventricular (LV) ejection fraction; presence of paroxysmal AF before AFL ablation; age greater than 60 years; time of onset of CTI-AFL; and classification of CTI-AFL as paroxysmal or persistent. Descriptive data are expressed as mean &#177; standard deviation (SD). The Kaplan-Meier analysis and the log rank test (Mantel-Cox) were used to determine the variables associated with a higher incidence of AF. The logistic regression analysis, Cox model, was carried out to determine the predictors of AF after ablation of CTI-AFL, using the previously mentioned covariables. P values &lt; 0.05 were considered significant.</p>
      <p>Variables with statistical significance for a higher incidence of AF in the multivariate analysis were considered as risk factors for the occurrence of AF. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>During the mean follow-up of 26.2 &#177; 9.2 months, three (5.8%) patients experienced recurrent atrial flutter. A second procedure was successfully performed in two patients. The third patient chose drug therapy under his physician's supervision. </p>
      <p>
        <bold>Occurrence of AF</bold>
      </p>
      <p>AF occurred in 16 (30.8%) of the 52 patients undergoing CTI ablation (the moment at which the event occurred can be observed in the curve &#150; <xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figure 1</xref>). The AF episodes were diagnosed in seven (43.75%) patients using 12-lead ECG and in nine (56.25%) using 24-h Holter monitoring. All patients experienced paroxysmal AF. Of the ten patients who had presented AF before ablation of CTI-AFL, only three (30%) presented AF in the follow-up period. The univariate analysis revealed that two clinical variables were predictive of the occurrence of AF after ablation of CTI-AFL: 1) the presence of persistent CTI-AFL (RR: 2.94; P = 0.053); 2) CTI-AFL for three years or longer (RR: 3.00; P = 0.020) (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figure 2</xref>).</p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gf01-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>Among the 31 patients with persistent CTI-AFL, AF was observed (as recorded during clinical investigation for palpitation) in 13 patients (41.9%); among the 21 patients with paroxysmal CTI-AFL, AF occurred in three (14.3%).</p>
      <p>In the multivariate analysis, the presence of persistent CTI-AFL and history of CTI-AFL for three years or longer proved to be independent variables associated with the occurrence of AF after ablation of CTI-AFL (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body2">Figure 3</xref>). </p>
      <fig id="fig03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>Patients with two risk factors for AF had a significantly higher risk for the occurrence of AF in the late follow-up (p = 0.048 in relation to one risk factor, and p = 0.023 in relation to the absence of risk factors) (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body2">Figure 4</xref>). </p>
      <fig id="fig04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>Patients who presented AF episodes were treated with amiodarone (56.3%) or propafenone (25%); 18.7% of the patients did not receive antiarrhythmic drugs. Of these patients, four underwent AF ablation because they were refractory to the antiarrhythmic drugs.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Previous studies have demonstrated an interrelation between CTI-AFL and AF<sup>19-20</sup>. Patients who primarily present AFL usually also present AF and vice versa. RF ablation is known to be the treatment of choice for recurrent CTI-AFL thanks to its high success rate and low risk of complications<sup>21,22</sup>. However, AF episodes are described in 25% to 36% of the patients undergoing ablation of CTI-AFL<sup>5-9</sup>. Ellis et al<sup>23</sup> reported an 82% incidence of AF refractory to antiarrhythmic drugs in the late follow-up of patients undergoing ablation of CTI-AFL; in their case series, the predictor of this condition was the left atrial size. Other studies described previous history of AF and ventricular dysfunction lower than 50% as predictive of AF in the follow-up<sup>24</sup>. Da Costa et al<sup>25</sup> reported mitral regurgitation as predictive of AF.</p>
      <p>In our case series, we found other predictors of AF: history of CTI-AFL for more than three years and the presence of persistent CTI-AFL.</p>
      <p>Recent studies suggested pulmonary vein triggers could initiate both AF and AFL<sup>26</sup>. Pulmonary vein isolation is currently the treatment proposed for patients with AF refractory to medical treatment<sup>27</sup>. Given the high incidence of concurrent AF and AFL, this hybrid technique represents an acceptable initial approach for the treatment of CTI-AFL, at least in patients at a high risk of developing AF<sup>26</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Clinical implications</bold>
      </p>
      <p>Patients with persistent or long-standing flutter should be warned about the risk of recurrence of symptoms due to the occurrence of AF after CTI ablation. The need for the use of antiarrhythmic drugs as well as of systemic anticoagulation is also worth of consideration in patients with risk factors for embolic events.</p>
      <p>
        <bold>Study limitations</bold>
      </p>
      <p>The major limitations of this study are the small number of patients included and the technique of AF documentation before and after ablation of AFL, which may have caused this condition to be underdiagnosed. </p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>AF is commonly observed after ablation of CTI-AFL. Documentation of persistent AFL and history of arrhythmia for more than three years identify patients at a higher risk for its occurrence. These findings are clinically important, especially in patients at a high risk for thromboembolic events. Thus, a more judicious assessment is recommended, especially before systemic anticoagulation is discontinued. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by CAPP.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of doctoral submitted by Sissy Lara de Melo, from Instituto do Cora&#231;&#227;o - HCFMUSP.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Factores predictores de fibrilaci&#243;n atrial tras ablaci&#243;n del flutter atrial t&#237;pico</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La ocurrencia de fibrilaci&#243;n atrial (FA) tras la ablaci&#243;n con &#233;xito del flutter atrial istmo cavotricusp&#237;deo (FLA-ICT) dependiente consiste en un evento de importancia cl&#237;nica. Los factores predictores de esta ocurrencia todav&#237;a son controvertidos. OBJETIVO: Determinar la incidencia de FA y los factores predictores para su ocurrencia en los pacientes sometidos a la ablaci&#243;n del flutter atrial istmo cavotricusp&#237;deo (FLA-ICT) dependiente. M&#201;TODOS: Cincuenta y dos pacientes portadores de FLA-ICT se sometieron a la ablaci&#243;n en el per&#237;odo de enero de 2003 a marzo de 2004, en el InCor del Hospital de Cl&#237;nicas de la Facultad de Medicina de la Universidad de S&#227;o Paulo. RESULTADOS: Durante el seguimiento promedio de 26,2 (&#177; 9,2) meses, 16 (30,8%) pacientes presentaron FA. El an&#225;lisis univariado revel&#243; dos variables cl&#237;nicos como predictoras de ocurrencia de FA despu&#233;s de la ablaci&#243;n del FLA-ICT mayor o igual a tres a&#241;os (RR: 3,00; P = 0,020). En el an&#225;lisis multivariado, estos factores fueron variables independientes asociadas a la ocurrencia de FA tras ablaci&#243;n del FLA-ICT. CONCLUSI&#211;N: La FA se observa frecuentemente durante el seguimiento de los pacientes tras la ablaci&#243;n de FLA-ICT dependiente. El FLA-ICT persistente y la historia de arritmia mayor que tres a&#241;os son factores predictores para la ocurrencia de FA durante el seguimiento cl&#237;nico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Flutter atrial</kwd>
        <kwd>fibrilaci&#243;n atrial</kwd>
        <kwd>ablaci&#243;n por cat&#233;ter</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="title-body3"/>Factores predictores de fibrilaci&#243;n atrial tras ablaci&#243;n del flutter atrial t&#237;pico</p>
      <p>
        <bold>Sissy Lara de Melo; Maur&#237;cio Scanavacca; Cristiano Pisani; Rodrigo Nascimento; Francisco Darrieux; Denise Hachul; Carina Hardy; Eduardo Sosa</bold>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o &#150; HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold> FUNDAMENTO: </bold>La ocurrencia de fibrilaci&#243;n atrial (FA) tras la ablaci&#243;n con &#233;xito del flutter atrial istmo cavotricusp&#237;deo (FLA-ICT) dependiente consiste en un evento de importancia cl&#237;nica. Los factores predictores de esta ocurrencia todav&#237;a son controvertidos.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold>Determinar la incidencia de FA y los factores predictores para su ocurrencia en los pacientes sometidos a la ablaci&#243;n del flutter atrial istmo cavotricusp&#237;deo (FLA-ICT) dependiente.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold>Cincuenta y dos pacientes portadores de FLA-ICT se sometieron a la ablaci&#243;n en el per&#237;odo de enero de 2003 a marzo de 2004, en el InCor del Hospital de Cl&#237;nicas de la Facultad de Medicina de la Universidad de S&#227;o Paulo. </p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold>Durante el seguimiento promedio de 26,2 (&#177; 9,2) meses, 16 (30,8%) pacientes presentaron FA. El an&#225;lisis univariado revel&#243; dos variables cl&#237;nicos como predictoras de ocurrencia de FA despu&#233;s de la ablaci&#243;n del FLA-ICT mayor o igual a tres a&#241;os (RR: 3,00; P = 0,020). En el an&#225;lisis multivariado, estos factores fueron variables independientes asociadas a la ocurrencia de FA tras ablaci&#243;n del FLA-ICT.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold>La FA se observa frecuentemente durante el seguimiento de los pacientes tras la ablaci&#243;n de FLA-ICT dependiente. El FLA-ICT persistente y la historia de arritmia mayor que tres a&#241;os son factores predictores para la ocurrencia de FA durante el seguimiento cl&#237;nico.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold>Flutter atrial, fibrilaci&#243;n atrial, ablaci&#243;n por cat&#233;ter.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La fibrilaci&#243;n atrial (FA) que ocurre despu&#233;s de ablaci&#243;n con radiofrecuencia (RF) del flutter atrial istmo cavotricusp&#237;deo dependiente (FLA-ICT)<sup>1-9</sup> es un evento de importancia cl&#237;nica, porque pese a la alta tasa de &#233;xito de la ablaci&#243;n del ICT, algunos pacientes necesitan mantenerse antiarr&#237;tmicos o someterse a nuevas intervenciones a su control. Pese a inn&#250;meros estudios<sup>1-9</sup>, la informaci&#243;n sobre los factores predictores de la ocurrencia de FA tras la ablaci&#243;n del FLA-ICT es todav&#237;a controvertida. El objetivo de este estudio se determin&#243; la incidencia de FA y los factores predictores para su ocurrencia en una muestra seleccionada de pacientes sometidos a ablaci&#243;n del FLA-ICT. </p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Pacientes</bold>
      </p>
      <p>Durante el per&#237;odo de enero de 2003 a marzo de 2004, se seleccionaron a 52 pacientes portadores de FLA-ICT referidos para ablaci&#243;n al Laboratorio de Electrofisiolog&#237;a de la Unidad Cl&#237;nica de Arritmias y Marcapaso del Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) del Hospital de Cl&#237;nicas de la Facultad de Medicina de la Universidad de S&#227;o Paulo. </p>
      <p>Se incluyeron a pacientes que presentaban registro electrocardiogr&#225;fico espont&#225;neo de flutter atrial recurrente, y comprobaci&#243;n, por el estudio electrofisiol&#243;gico, de la participaci&#243;n del ICT en el circuito de la arritmia. Los pacientes con procedimientos de ablaci&#243;n previos se excluyeron. </p>
      <p>Las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de la poblaci&#243;n estudiada est&#225;n resumidas en la <xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tabla 1</xref>. En 10 pacientes hab&#237;a documentaci&#243;n de raros episodios de FA parox&#237;stica previa a la ablaci&#243;n del FLA-ICT y, por tanto, no consistiendo en la principal arritmia del paciente. Los 32 pacientes en ritmo de FLA, el d&#237;a del procedimiento, realizaron ecocardiograma transesof&#225;gico para alejar la presencia de trombos intracavitarios<sup>10,11</sup>. Se interrumpieron las drogas antiarr&#237;tmicas por cinco vidas medias antes del procedimiento, con excepci&#243;n de la amiodarona (el 61,5% de los pacientes) que se interrumpi&#243; por cinco d&#237;as.</p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Estudio electrofisiol&#243;gico y ablaci&#243;n con RF</bold>
      </p>
      <p>El procedimiento de ablaci&#243;n, realizado por un &#250;nico operador, fue previamente descripto<sup>12</sup>. Se estudiados a los pacientes en ayuno y bajo sedaci&#243;n profunda, controlada por anestesista, con midazolam y propofol y analgesia con fentanyl. </p>
      <p>A trav&#233;s de punci&#243;n de la vena femoral derecha (e izquierda, si necesario) se introdujeron tres cat&#233;teres electrodos, los que eran posicionados bajo visi&#243;n fluorosc&#243;pica alrededor del anillo tricusp&#237;deo, en el seno coronario y en la regi&#243;n del ICT para registro de potenciales intracavitarios, estimulaci&#243;n atrial programada y ablaci&#243;n con RF. El electrodo distal del cat&#233;ter alrededor del anillo de la valva tric&#250;spide (5-<italic>French</italic>, 2/8/2 mm, decapolar, <italic>St. Jude Medical, Inc., MN, USA</italic>) se posicion&#243; adyacente a la regi&#243;n lateral de la l&#237;nea de ablaci&#243;n, posterior al anillo tricusp&#237;deoy anterior a la <italic>crista terminalis</italic>. El cat&#233;ter del seno coronario (5-<italic>French</italic>, 2/5/2 mm, decapolar, <italic>Irvine Biomedical, Inc., CA, USA</italic>) se introduzco de modo que el par proximal estuviera localizado en la regi&#243;n del ostio. </p>
      <p>El registro de los potenciales intracavitarios se llev&#243; a cabo en sistema digital (<italic>Eletrophysiologic Measurement System &#150; EMS &#150; University of Limburg &#150; The Netherlands</italic>) con hasta 32 canales electrofisiol&#243;gicos simult&#225;neos, (12 perif&#233;ricos y 24 intracavitarios) con corte de frecuencia entre 50 y 500 Hz y velocidad de registro de hasta 200 mm/s.</p>
      <p>En los pacientes que estaban en ritmo de flutter atrial en el inicio del procedimiento (32 pacientes), la participaci&#243;n del ICT se demostr&#243; por la t&#233;cnica del encarrilhamiento<sup>13</sup>. Cuando el paciente se presentaba en ritmo sinusal, esta demostraci&#243;n se hizo tras inducci&#243;n del flutter atrial. El protocolo para inducci&#243;n del flutter atrial incluy&#243; estimulaci&#243;n del atrio derecho lateral y/o del seno coronario proximal con ciclos regulares (S1-S1) de 600 a 200 ms, o hasta el per&#237;odo refractario atrial, aplicados en pulsos de 10 a 30 batimentos, o con hasta tres extraest&#237;mulos aplicados durante ciclos b&#225;sicos de 430 msg. En cuatro pacientes, el flutter atrial inducido no se sosten&#237;a y la participaci&#243;n del istmo cavotricusp&#237;deo en el flutter atrial espont&#225;neo se admiti&#243; emp&#237;ricamente con base en el aspecto de la onda del flutter en el ECG convencional<sup>14</sup>.</p>
      <p>La ablaci&#243;n con RF se inici&#243; durante el ritmo de FLA-ICT en 48 pacientes (92,3%) o durante estimulaci&#243;n del seno coronario en 4 pacientes (7,7%). La aplicaci&#243;n de pulsos de RF se inici&#243; pr&#243;xima al anillo tricusp&#237;deo con electrogramas estables (electrograma atrial menor que el ventricular). Durante la aplicaci&#243;n de RF, el control de la posici&#243;n del cat&#233;ter se hac&#237;a con la imagen fluorosc&#243;pica en oblicua anterior izquierda (OAI), a 45&#186;C, tom&#225;ndose el cuidado de mantener la punta del cat&#233;ter en contacto con el tejido del istmo. Los pulsos de RF se aplicaron punto a punto durante 60 segundos, siguiendo una l&#237;nea correspondiente a 6 horas en el anillo tricusp&#237;deo en OAE hasta el anillo de la vena cava inferior. La liberaci&#243;n de energ&#237;a de RF y la duraci&#243;n de la aplicaci&#243;n se llevaron a cabo utilizando cat&#233;teres con punta de 8 mm (7<italic>French Steerable Curve - Dual Thermister Ablation Catheter Quadripolar &#150; Irvine Biomedical; CA, USA</italic>) o con irrigaci&#243;n cerrada (7-<italic>French</italic>, 4-mm-<italic>tip</italic>, <italic>Chilli Cooled Ablation System, Cardiac Pathways Corporation, Sunnyvale, CA, USA</italic>) y seg&#250;n t&#233;cnica descrita previamente<sup>12</sup>. </p>
      <p>Se consider&#243; como criterio de final de procedimiento la obtenci&#243;n de bloqueo bidireccional del ICT. Se admiti&#243; la presencia del bloqueo bidireccional cuando: a) durante la estimulaci&#243;n del seno coronario ocurriera una inversi&#243;n de la secuencia de la despolarizaci&#243;n atrial registrada en el cat&#233;ter alrededor del anillo de la tric&#250;spide<sup>12,15</sup>; y b) se evidenciara la presencia de un doble potencial de baja amplitud (&lt;80%), separado por una l&#237;nea isoel&#233;ctrica con m&#225;s de 100 ms de duraci&#243;n, a lo largo de la l&#237;nea de aplicaci&#243;n de RF en el sentido horario y antihor&#225;rio<sup>12,16</sup>. Se evaluaron estos criterios tras la infusi&#243;n de 1 a 5 &#181;g/min de isoproterenol<sup>17</sup> y tras 20 minutos de la &#250;ltima aplicaci&#243;n de RF.</p>
      <p>
        <bold>Seguimiento</bold>
      </p>
      <p>La evaluaci&#243;n cl&#237;nica se llev&#243; a cabo en un mes, y, acto seguido, a cada tres meses tras la ablaci&#243;n con RF, siendo realizado el ECG de 12 derivaciones en todas las visitas, y el Holter de 24 horas en el primer, en el tercer, en el d&#233;cimo segundo y en el vig&#233;simo cuarto mes tras la ablaci&#243;n. Caso el paciente refiriera palpitaciones, se instalaba un Holter de 24 horas y/o un monitor de eventos por siete d&#237;as (<italic>loop recorder)</italic>. Se interrumpi&#243; el tratamiento con los f&#225;rmacos antiarr&#237;timicos tras el &#233;xito en la con RF. </p>
      <p>
        <bold>Definici&#243;n de t&#233;rminos</bold>
      </p>
      <p>FLA-ICT Parox&#237;stico: FLA-ICT recurrente (<underline>&gt;</underline> 2 episodios) con t&#233;rmino espont&#225;neo en hasta siete d&#237;as<sup>18</sup>. </p>
      <p>FLA-ICT Persistente: (Ante la normalizaci&#243;n de la literatura preferimos cambiar el t&#233;rmino persistente) FLA-ICT sosteniendo por m&#225;s de siete d&#237;as o con tiempo inferior a siete d&#237;as, con la necesidad, sin embargo, de cardioversi&#243;n el&#233;ctrica o qu&#237;mica<sup>18</sup>.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Las variables analizadas fueron: sexo; presencia de cardiopat&#237;a; tama&#241;o del atrio izquierdo; insuficiencia mitral; fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (VI); presencia de FA parox&#237;stica antes da ablaci&#243;n del FLA; edad mayor que 60 a&#241;os; tiempo de historia de FLA-ICT; y clasificaci&#243;n de FLA-ICT en parox&#237;stico o persistente. Los datos descriptivos se presentan como promedio &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar (DE). El an&#225;lisis de Kaplan-Meier y la prueba de logrank (Mantel-Cox) se utilizaron para determinar las variables asociadas a la mayor ocurrencia de FA. El an&#225;lisis de regresi&#243;n log&#237;stica, modelo de Cox, se llev&#243; a cabo para determinar los predictores de FA tras ablaci&#243;n del FLA-ICT, con la utilizaci&#243;n como covariables las ya citadas previamente. Se consider&#243; el valor de p &lt; 0,05 como significativo.</p>
      <p>Las variables con significancia estad&#237;stica para mayor ocurrencia de FA en el an&#225;lisis multivariado se consideraron como factores de riesgo (FR) para ocurrencia de FA.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Durante el seguimiento promedio de 26,2 &#177; 9,2 meses, tres (5,8%) pacientes presentaron recurrencia del flutter atrial. Un segundo procedimiento se llev&#243; a cabo con &#233;xito en dos pacientes. El tercer paciente opt&#243; por control medicamentoso siguiendo orientaci&#243;n de su m&#233;dico cl&#237;nico. </p>
      <p>
        <bold>Ocurrencia de FA</bold>
      </p>
      <p>Un total de 16 (30,8%) de los 52 pacientes sometidos a la ablaci&#243;n del Istmo Cavotricusp&#237;deo (Ist-CT) padeci&#243; de la FA (en la curva se observa el tiempo de la ocurrencia) (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figura 1</xref>). El diagn&#243;stico de los episodios de FA se realiz&#243; en siete (43,75%) pacientes, por el ECG con 12 derivaciones, y en 9 (56,25%) a trav&#233;s del Holter de 24h. Todos los pacientes presentaron FA parox&#237;stica. Entre los diez pacientes que hab&#237;an presentado FA antes de la ablaci&#243;n del FLA-ICT, solamente tres (30%), presentaron FA en el seguimiento. El an&#225;lisis univariado revel&#243; que dos variables cl&#237;nicas fueron predictoras de ocurrencia de FA tras ablaci&#243;n del FLA-ICT: 1) la presencia de FLA-ICT persistente (RR: 2,94; P = 0,053); 2) tiempo de FLA-ICT mayor o igual a tres a&#241;os (RR: 3,00; P = 0,020) (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figura 2</xref>). </p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gf01-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>Entre los 31 pacientes con FLA-ICT persistente, se observ&#243; la ocurrencia de FA (registrada durante investigaci&#243;n cl&#237;nica de palpitaci&#243;n) en 13 pacientes (41,9%); y entre los 21 con FLA-ICT parox&#237;stico, ocurri&#243; FA en 3 (14,3%). </p>
      <p>En el an&#225;lisis multivariado, la presencia de FLA-ICT persistente e historia de FLA-ICT mayor o igual a tres a&#241;os, fueron variables independientes asociadas a la ocurrencia de FA tras ablaci&#243;n del FLA-ICT (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body3">Figura 3</xref>).</p>
      <fig id="fig03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>Los pacientes portadores de los dos factores de riesgo (FR) para ocurrencia de FA presentaron significativamente mayor riesgo para ocurrencia de FA en el seguimiento tard&#237;o (P = 0,048 en cuanto a un factor de riesgo, y P = 0,023 respecto a la ausencia de FR) (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body3">Figura 4</xref>).</p>
      <fig id="fig04-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0484-00008-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>Los pacientes que presentaron episodios de FA fueron medicados con amiodarona (56,3%) o propafenona (25%); el 18,7% de los pacientes no recibieron drogas antiarr&#237;tmicas. De esta casu&#237;stica, cuatro pacientes se sometieron a la ablaci&#243;n de FA, debido a la refractariedad de las drogas antiarr&#237;tmicas.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los estudios previos vienen demostrando interrelaci&#243;n entre el FLA-ICT y la FA<sup>19-20</sup>. Pacientes que primariamente manifiestan FLA, com&#250;nmente tambi&#233;n presentan FA y viceversa. Conocidamente, se considera la ablaci&#243;n por RF como la primera elecci&#243;n en el tratamiento del FLA-ICT recurrente debido a la alta tasa de &#233;xito y al bajo riesgo de complicaciones<sup>21,22</sup>. Sin embargo, episodios de FA se describen en el 25% al 36% de los pacientes sometidos a la ablaci&#243;n de FLA-ICT<sup>5-9</sup>. Ellis et al.<sup>23</sup> relataron una incidencia del 82% de FA refractaria a las drogas antiarr&#237;tmicas en el seguimiento tard&#237;o de pacientes sometidos a la ablaci&#243;n del FLA-ICT dependiente; en esta casu&#237;stica, el factor predictivo de ocurrencia fue el tama&#241;o del atrio izquierdo. Otros estudios describieron la historia de FA previa y disfunci&#243;n ventricular inferior al 50 % como factores predictores de FA en el seguimento<sup>24</sup>. Da Costa et al.<sup>25</sup> relataron la insuficiencia mitral como actor predictor de FA. </p>
      <p>En nuestra serie, encontramos otros factores predictores de ocurrencia de FA: historia de FLA-ICT desde hace m&#225;s de tres a&#241;os y la presencia de FLA-ICT persistente. </p>
      <p>Estudios recientes sugieren que c&#233;lulas disparadoras localizadas en las venas pulmonares pueden ser los agentes deflagradores, tanto de FA como de FLA<sup>26</sup>. El aislamiento de las venas pulmonares es actualmente el tratamiento propuesto a los pacientes con FA refractaria al tratamiento cl&#237;nico<sup>27</sup>. Dada la alta incidencia concomitante de FA y FLA, esta t&#233;cnica h&#237;brida representa un abordaje inicial aceptable para el tratamiento del FLA-ICT, por lo menos en los pacientes con alto riesgo de desarrollar FA<sup>26</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Implicaci&#243;n cl&#237;nica</bold>
      </p>
      <p>Se debe alertar a los pacientes con flutter persistente, o de larga duraci&#243;n, con relaci&#243;n al riesgo de recurrencia de los s&#237;ntomas debido a la ocurrencia de FA tras a la ablaci&#243;n del ICT. Tambi&#233;n merece la consideraci&#243;n la necesidad del uso de drogas antiarr&#237;tmicas, as&#237; como de anticoagulaci&#243;n sist&#233;mica, en pacientes con factores de riesgo para eventos emb&#243;licos. </p>
      <p>
        <bold>Limitaciones del estudio</bold>
      </p>
      <p>Las principales limitaciones de este estudio son el n&#250;mero reducido de pacientes incluidos y la t&#233;cnica de documentaci&#243;n de FA, antes y despu&#233;s de la ablaci&#243;n del FLA, que puede haber reducido su diagn&#243;stico. </p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La FA es frecuentemente observada tras la ablaci&#243;n de FLA Ist-CT dependiente. La documentaci&#243;n de FLA persistente y una historia de arritmia mayor que tres a&#241;os identifican pacientes con mayor riesgo para su ocurrencia. Estos hallazgos son de importancia cl&#237;nica, principalmente en los portadores de alto riesgo de eventos tromboemb&#243;licos, y se recomienda una evaluaci&#243;n m&#225;s criteriosa, principalmente antes de la interrupci&#243;n de la anticoagulaci&#243;n sist&#233;mica.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por el CAPP.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Sissy Lara de Melo, por el Instituto do Cora&#231;&#227;o - HCFMUSP.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
