<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">r8dxRkvSxVQwYzxQsYQvWMr</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00007</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001100007</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300507</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001100007</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Seguran&#231;a da ecocardiografia transesof&#225;gica em adultos: estudo em um hospital multidisciplinar</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cury</surname>
            <given-names>Alexandre Ferreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Vieira</surname>
            <given-names>Marcelo Luiz Campos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fischer</surname>
            <given-names>Claudio Henrique</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rodrigues</surname>
            <given-names>Ana Clara Tude</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cordovil</surname>
            <given-names>Adriana</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Monaco</surname>
            <given-names>Claudia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Naccarato</surname>
            <given-names>Gustavo Alberto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tavares</surname>
            <given-names>Glaucia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lira Filho</surname>
            <given-names>Edgar Bezerra</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Guimar&#227;es</surname>
            <given-names>Laise Antonia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Morhy</surname>
            <given-names>Samira Saady</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Israelita Albert Einstein</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>11</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>478</fpage>
      <lpage>483</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>10</day>
          <month>06</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>04</day>
          <month>08</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>02</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A ecocardiografia transesof&#225;gica (ETE) &#233; um exame semi-invasivo amplamente utilizado e seu uso associado a sedativos poder&#225; influenciar a seguran&#231;a do procedimento. OBJETIVO: analisar aspectos da seguran&#231;a da ETE associada ao uso de midazolam (MZ) e flumazenil (FL) e a influ&#234;ncia de vari&#225;veis cl&#237;nicas na taxa de eventos. M&#201;TODO: estudo prospectivo com 137 pacientes que realizaram ETE com MZ associado &#224; seda&#231;&#227;o moderada. Analisamos as seguintes ocorr&#234;ncias: complica&#231;&#245;es com anestesia t&#243;pica, ao uso do MZ e complica&#231;&#245;es relacionadas ao procedimento. An&#225;lises uni e multivariada foram usadas para testar a influ&#234;ncia das vari&#225;veis cl&#237;nicas: idade, sexo, acidente vascular cerebral (AVC), miocardiopatia (MP), dura&#231;&#227;o do exame, insufici&#234;ncia mitral (IM) e dose de MZ. RESULTADOS: todos pacientes (65&#177;16 anos; 58% masculino) completaram o exame. As doses m&#233;dias de MZ e FL foram de 4,3&#177;1,9 mg e 0,28&#177;0,2 mg, respectivamente. A dura&#231;&#227;o do exame e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (FE) m&#233;dia foram de 16.4&#177;6.1 minutos e 60&#177;9%, respectivamente. O evento mais comum foi a hip&#243;xia leve (SO2&lt;90%), em 11 pacientes; 3 pacientes (2%) apresentaram hip&#243;xia transit&#243;ria por obstru&#231;&#227;o da via a&#233;rea superior na passagem da sonda, enquanto 8 (5,8%) apresentaram hip&#243;xia devido ao uso do MZ. Hipotens&#227;o transit&#243;ria (PAS&lt;90 mmHg) ocorreu em 1 paciente (0,7%). A an&#225;lise multivariada mostrou que insufici&#234;ncia mitral (IM) importante, MP (FE&lt;45%) e altas doses do MZ (&gt;5mg) tiveram associa&#231;&#227;o com tais eventos (p&lt;0,001). A FE no grupo com MP foi de 40%, ao passo que, no grupo com insufici&#234;ncia mitral (IM), esse percentual foi de 44%, podendo ser este um fator associado a eventos cl&#237;nicos neste &#250;ltimo grupo. CONCLUS&#195;O: ETE com seda&#231;&#227;o tem baixas taxas de eventos. N&#227;o se observou eventos graves e n&#227;o houve a necessidade de interrup&#231;&#227;o dos exames.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Ecocardiografia Transesof&#225;gica</kwd>
        <kwd>Seguran&#231;a</kwd>
        <kwd>Midazolam</kwd>
        <kwd>Flumazenil</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>20</day>
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> ECOCARDIOGRAFIA ADULTOS</p>
    <p>Seguran&#231;a da ecocardiografia transesof&#225;gica em adultos. Estudo em um hospital multidisciplinar</p>
    <p>
      <bold>Alexandre Ferreira Cury; Marcelo Luiz Campos Vieira; Claudio Henrique Fischer; Ana Clara Tude Rodrigues; Adriana Cordovil; Claudia Monaco, Gustavo Alberto Naccarato; Glaucia Tavares; Edgar Bezerra Lira Filho; Laise Antonia Guimar&#227;es; Samira Saady Morhy </bold>
    </p>
    <p> Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A ecocardiografia transesof&#225;gica (ETE) &#233; um exame semi-invasivo amplamente utilizado e seu uso associado a sedativos poder&#225; influenciar a seguran&#231;a do procedimento. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> analisar aspectos da seguran&#231;a da ETE associada ao uso de midazolam (MZ) e flumazenil (FL) e a influ&#234;ncia de vari&#225;veis cl&#237;nicas na taxa de eventos. </p>
    <p><bold>M&#201;TODO:</bold> estudo prospectivo com 137 pacientes que realizaram ETE com MZ associado &#224; seda&#231;&#227;o moderada. Analisamos as seguintes ocorr&#234;ncias: complica&#231;&#245;es com anestesia t&#243;pica, ao uso do MZ e complica&#231;&#245;es relacionadas ao procedimento. An&#225;lises uni e multivariada foram usadas para testar a influ&#234;ncia das vari&#225;veis cl&#237;nicas: idade, sexo, acidente vascular cerebral (AVC), miocardiopatia (MP), dura&#231;&#227;o do exame, insufici&#234;ncia mitral (IM) e dose de MZ. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> todos pacientes (65&#177;16 anos; 58% masculino) completaram o exame. As doses m&#233;dias de MZ e FL foram de 4,3&#177;1,9 mg e 0,28&#177;0,2 mg, respectivamente. A dura&#231;&#227;o do exame e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (FE) m&#233;dia foram de 16.4&#177;6.1 minutos e 60&#177;9%, respectivamente. O evento mais comum foi a hip&#243;xia leve (SO2&lt;90%), em 11 pacientes; 3 pacientes (2%) apresentaram hip&#243;xia transit&#243;ria por obstru&#231;&#227;o da via a&#233;rea superior na passagem da sonda, enquanto 8 (5,8%) apresentaram hip&#243;xia devido ao uso do MZ. Hipotens&#227;o transit&#243;ria (PAS&lt;90 mmHg) ocorreu em 1 paciente (0,7%). A an&#225;lise multivariada mostrou que insufici&#234;ncia mitral (IM) importante, MP (FE&lt;45%) e altas doses do MZ (&gt;5mg) tiveram associa&#231;&#227;o com tais eventos (p&lt;0,001). A FE no grupo com MP foi de 40%, ao passo que, no grupo com insufici&#234;ncia mitral (IM), esse percentual foi de 44%, podendo ser este um fator associado a eventos cl&#237;nicos neste &#250;ltimo grupo. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> ETE com seda&#231;&#227;o tem baixas taxas de eventos. N&#227;o se observou eventos graves e n&#227;o houve a necessidade de interrup&#231;&#227;o dos exames.</p>
    <p><bold>Palavras chave:</bold> Ecocardiografia Transesof&#225;gica, Seguran&#231;a, Midazolam, Flumazenil.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A ecocardiografia transesof&#225;gica (ETE) tornou-se, nos &#250;ltimos anos, um exame amplamente utilizado na investiga&#231;&#227;o de enfermidades card&#237;acas e n&#227;o card&#237;acas, representando uma op&#231;&#227;o complementar ao ecocardiograma transtor&#225;cico (ETT). As imagens do cora&#231;&#227;o obtidas pela t&#233;cnica esof&#225;gica s&#227;o de melhor defini&#231;&#227;o e qualidade, o que permite a visibiliza&#231;&#227;o detalhada de estruturas card&#237;acas como os ap&#234;ndices atriais, valvas e grandes vasos. Consequentemente, o ETE contribui com informa&#231;&#245;es diagn&#243;sticas adicionais, se comparado ao ETT<sup>1-3</sup>.</p>
    <p>Todavia, o ETE, por ser um exame semi-invasivo, que utiliza na maioria das vezes seda&#231;&#227;o, pode levar a complica&#231;&#245;es relacionadas ao pr&#243;prio procedimento ou &#224; utiliza&#231;&#227;o de seda&#231;&#227;o. Alguns estudos t&#234;m analisado os riscos na realiza&#231;&#227;o deste procedimento<sup>4,5</sup>. O objetivo deste estudo foi analisar aspectos de praticidade, seguran&#231;a e complica&#231;&#245;es da ETE associada ao uso rotineiro de seda&#231;&#227;o leve e moderada.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>No per&#237;odo de outubro de 2006 at&#233; julho de 2007 foram realizados 137 ETE em nossa institui&#231;&#227;o. Todos os exames foram realizados no laborat&#243;rio de ecocardiografia, pronto atendimento e emerg&#234;ncia, ou unidade de terapia intensiva do Hospital Israelita Albert Einstein (HIAE). Para isso, utilizou-se um aparelho de ecocardiografia da marca Phillips modelo HDI 5000 com sonda multiplanar MPT 7-4 MHz e <italic>software</italic> adequado para a realiza&#231;&#227;o do ecocardiograma transesof&#225;gico.</p>
    <p>As contraindica&#231;&#245;es relativas s&#227;o: cirurgia tardia do es&#244;fago, sangramento digestivo alto pr&#233;vio, doen&#231;a da coluna cervical e sintomas de disfagia. As absolutas, por sua vez, s&#227;o as seguintes: obstru&#231;&#227;o ou estenose cr&#237;tica do es&#244;fago, sangramento digestivo alto ativo, f&#237;stula, ulcera&#231;&#227;o ou perfura&#231;&#227;o esof&#225;gica, divert&#237;culo esof&#225;gico e tumor de es&#244;fago.</p>
    <p>Todos pacientes estavam em jejum oral de 6 horas ou mais e n&#227;o tinham queixas referentes &#224; degluti&#231;&#227;o de alimentos e contraindica&#231;&#245;es para o exame. Os pacientes eram mantidos com cateter nasal de oxig&#234;nio a 3 l/min e com oximetria de pulso cont&#237;nua para monitoramento da satura&#231;&#227;o de oxig&#234;nio. Ap&#243;s obten&#231;&#227;o de acesso venoso perif&#233;rico, todos os pacientes receberam, previamente ao exame, doses progressivas de midazolam por via intravenosa at&#233; se alcan&#231;ar seda&#231;&#227;o leve ou moderada, segundo a pol&#237;tica de anestesia e seda&#231;&#227;o do Hospital Israelita Albert Einstein classificada em 3 n&#237;veis conforme descri&#231;&#227;o abaixo: </p>
    <p>ANSI&#211;LISE (SEDA&#199;&#195;O LEVE): &#233; o estado de tranquilidade e calma induzido por drogas, durante o qual o paciente responde normalmente aos comandos verbais. Embora as fun&#231;&#245;es cognitivas e de coordena&#231;&#227;o possam estar comprometidas, a fun&#231;&#227;o cardiovascular e ventilat&#243;ria est&#227;o preservadas.</p>
    <p>SEDA&#199;&#195;O MODERADA (&#8220;SEDA&#199;&#195;O CONSCIENTE&#8221;): &#233; uma depress&#227;o da consci&#234;ncia induzida por drogas, durante a qual o paciente desperta intencionalmente a um comando verbal e/ou um leve est&#237;mulo t&#225;til. Nenhuma interven&#231;&#227;o &#233; necess&#225;ria para manter a via a&#233;rea perme&#225;vel e a ventila&#231;&#227;o espont&#226;nea est&#225; adequada. A fun&#231;&#227;o cardiovascular est&#225; preservada. </p>
    <p>SEDA&#199;&#195;O PROFUNDA: &#233; uma depress&#227;o da consci&#234;ncia induzida por drogas, durante a qual o paciente n&#227;o acorda facilmente, por&#233;m responde aos est&#237;mulos dolorosos repetidos. A habilidade de manter a fun&#231;&#227;o ventilat&#243;ria espont&#226;nea pode estar comprometida. O paciente pode requerer assist&#234;ncia para a manuten&#231;&#227;o da permeabilidade de vias a&#233;reas e/ou suporte ventilat&#243;rio. A fun&#231;&#227;o cardiovascular est&#225; frequentemente preservada. </p>
    <p>A anestesia local da orofaringe foi realizada com lidoca&#237;na spray a 10% e gel a 2%. A frequ&#234;ncia card&#237;aca e a press&#227;o arterial foram monitoradas com equipamento de aferi&#231;&#227;o autom&#225;tica da marca Hewlett Packard. As medidas eram realizadas na regi&#227;o braquial a cada 5 minutos, desde o in&#237;cio da seda&#231;&#227;o at&#233; o t&#233;rmino do exame. Estavam dispon&#237;veis na sala, durante todos os exames, material de reanima&#231;&#227;o cardiopulmonar com drogas vasoativas e aspirador orotraqueal. Teste de microbolhas com solu&#231;&#227;o salina agitada em seringa com 5 ml de soro fisiol&#243;gico 0,9% + 1 ml de ar, conectada em c&#226;nula de tr&#234;s vias juntamente com outra seringa vazia, com r&#225;pida passagem da solu&#231;&#227;o de uma seringa para outra para avalia&#231;&#227;o de &#8220;shunt&#8221; card&#237;aco. Ao t&#233;rmino do procedimento foram verificados a presen&#231;a de sangramento, sinais de trauma local, sinais vitais e a plena recupera&#231;&#227;o do n&#237;vel de consci&#234;ncia. A crit&#233;rio do examinador, em alguns pacientes foi utilizado flumazenil por via intravenosa com objetivo de reverter a seda&#231;&#227;o. Todas intercorr&#234;ncias e complica&#231;&#245;es do procedimento e da seda&#231;&#227;o foram registradas em planilha, assim como o registro peri&#243;dico da press&#227;o arterial e da satura&#231;&#227;o de oxig&#234;nio. Ap&#243;s o exame, todos pacientes ambulatoriais foram liberados com acompanhante e orientados sobre os efeitos tardios do sedativo e suas restri&#231;&#245;es.</p>
    <p>As complica&#231;&#245;es relacionadas aos exames foram caracterizadas de acordo com as seguintes ocorr&#234;ncias: </p>
    <p>1- complica&#231;&#245;es com anestesia t&#243;pica: arritmia, laringoespasmo, paralisia de corda vocal;</p>
    <p>2- complica&#231;&#245;es com midazolam:hipotens&#227;o (PA sist&#243;lica &lt; 90 mmHg), rea&#231;&#227;o paradoxal, hip&#243;xia leve (SO2= 81-89%), hip&#243;xia grave (SO2&lt;80%), depress&#227;o respirat&#243;ria;</p>
    <p>3- complica&#231;&#245;es com flumazenil: hipertens&#227;o ou hipotens&#227;o;</p>
    <p>4- complica&#231;&#245;es com o procedimento, sendo consideradas (4A)- <underline>complica&#231;&#245;es menores</underline>:insucesso, intoler&#226;ncia, n&#225;useas, v&#244;mitos, escarro com sangue, hip&#243;xia leve, arritmia ventricular n&#227;o sustentada, arritmia supraventricular; e (4B)- <underline>complica&#231;&#245;es maiores</underline>: sangramento ativo, broncoespasmo, les&#227;o esof&#225;gica, insufici&#234;ncia card&#237;aca, arritmia ventricular sustentada e outras.</p>
    <p>Assim, foram definidos &#237;ndices para complica&#231;&#245;es relacionadas ao procedimento e &#224;s medica&#231;&#245;es. O &#237;ndice de complica&#231;&#227;o foi definido pela equa&#231;&#227;o: <italic>N&#250;mero de complica&#231;&#245;es/N&#250;mero total de ETE sob seda&#231;&#227;o (NC/NTE).</italic></p>
    <p>Todos os exames foram gravados em fita de VHS ou DVD e os laudos digitados e armazenados em banco de dados em servidor.</p>
    <p>Todos os pacientes receberam um informativo pr&#233;vio sobre o exame e concordaram com os Termos de Consentimento Informado do procedimento e da seda&#231;&#227;o, conforme Norma T&#233;cnica Resolu&#231;&#227;o SS -169 de 19/06/1996. </p>
    <p>As seguintes caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e do procedimento foram analisadas:</p>
    <disp-quote>
      <p>1- Idade</p>
      <p>2- Sexo</p>
      <p>3- Miocardiopatia (FE&lt; 45%)</p>
      <p>4- Presen&#231;a de insufici&#234;ncia mitral importante</p>
      <p>5- Presen&#231;a de acidente vascular cerebral pr&#233;vio</p>
      <p>6- Dose de midazolam administrada</p>
      <p>7- Dura&#231;&#227;o do exame</p>
    </disp-quote>
    <p>Para analisar a rela&#231;&#227;o entre as vari&#225;veis de interesse na pesquisa, empregou-se o teste exato de Fisher (an&#225;lise univariada) e An&#225;lise de Correspond&#234;ncia (an&#225;lise multivariada)<sup>6</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Os exames tiveram as seguintes indica&#231;&#245;es: pesquisa de trombos e fonte embol&#237;gena (56%), avalia&#231;&#227;o de valvas card&#237;acas e pr&#243;teses valvares (20%), suspeita de endocardite (14%), avalia&#231;&#227;o de patologias da aorta (4%), avalia&#231;&#227;o de massas intracard&#237;acas (1,5%) e outros (3,5%).</p>
    <p>O midazolam foi utilizado em todos os pacientes, enquanto o flumazenil foi prescrito para 85 destes (62%), a crit&#233;rio do examinador. Nesta s&#233;rie n&#227;o foi necess&#225;rio, em nenhum dos pacientes, o uso do flumazenil para reverter a seda&#231;&#227;o em car&#225;ter de urg&#234;ncia. A dose m&#233;dia de midazolam e flumazenil foi de 4,29&#177;1,87 mg e 0,28&#177;0,24 mg, respectivamente; a m&#233;dia de idade resultou em 65,04&#177;15,94 anos, dos quais 58% eram do sexo masculino. A dura&#231;&#227;o m&#233;dia do exame foi de 16,42&#177;6,18 minutos. A FE m&#233;dia em todos pacientes do estudo foi de 60%&#177;9, no grupo de pacientes com miocardiopatia foi de 40%&#177;4 e no grupo de pacientes com IM importante foi de 44%&#177;5. </p>
    <p>De acordo com a classifica&#231;&#227;o utilizada obtivemos os seguintes resultados:</p>
    <p>Com rela&#231;&#227;o a complica&#231;&#245;es com o procedimento, eventos menores ocorreram em 3 casos, decorrentes de hip&#243;xia leve e transit&#243;ria, provocada por obstru&#231;&#227;o transit&#243;ria da via respirat&#243;ria alta pela base da l&#237;ngua ou obstru&#231;&#227;o mec&#226;nica pelo espa&#231;o ocupado pela sonda durante sua introdu&#231;&#227;o. N&#227;o houve necessidade de interrup&#231;&#227;o do exame, revers&#227;o da seda&#231;&#227;o com flumazenil ou suporte ventilat&#243;rio. Representaram aproximadamente 2% dos casos. De acordo com American Heart Association (AHA) o esperado para estas ocorr&#234;ncias &#233; em torno de 3,3%<sup>7</sup>. </p>
    <p>Eventos maiores (graves), por sua vez, n&#227;o foram observados nesta casu&#237;stica. De acordo com cita&#231;&#245;es da American Heart Association (AHA) o aceit&#225;vel para estas ocorr&#234;ncias &#233; de 0,5%<sup>7</sup>.</p>
    <p>Complica&#231;&#245;es decorrentes do uso de midazolam ocorreram em 9 casos, dos quais 8 provocados por hip&#243;xia leve (5,8%), ou seja, n&#237;veis de satura&#231;&#227;o de oxig&#234;nio entre 81 e 90%. Todos os casos de hip&#243;xia leve relacionada ao uso do midazolam responderam rapidamente ao aumento da oferta de oxig&#234;nio e n&#227;o foi necess&#225;ria a interrup&#231;&#227;o do exame ou revers&#227;o da seda&#231;&#227;o com flumazenil. Ocorreu hipotens&#227;o arterial transit&#243;ria (PAS=80-89 mmHg) em 1 caso (0,7% ), n&#227;o sendo necess&#225;rio suspender e reverter a seda&#231;&#227;o com flumenazil. N&#227;o foi relatada insufici&#234;ncia respirat&#243;ria, rea&#231;&#227;o paradoxal e intoler&#226;ncia ao uso do midazolam. Estes eventos corresponderam a 6,5% dos casos, padr&#227;o aceit&#225;vel na literatura em at&#233; 10%<sup>8</sup>. N&#227;o foram observadas complica&#231;&#245;es relacionadas ao uso de anest&#233;sico t&#243;pico ou com o uso do flumazenil.</p>
    <p> N&#227;o se observou diferen&#231;a significativa entre as doses de midazolam nos grupos com e sem IM importante (5,08&#177;2,30 x 6,75&#177;2,06, p=0,15) (<xref ref-type="table" rid="tab02">tabela 2</xref>) nem nos grupos com e sem miocardiopatia (5,08&#177;2,25 x 5,73&#177;2,94, p=0,37) (<xref ref-type="table" rid="tab03">tabela 3</xref>). Contudo, foi observada uma diferen&#231;a significativa nas doses de midazolam no grupo de pacientes com idade maior que 65 anos, quando comparados com aqueles abaixo desta idade. (4,2&#177;1,8 mg x 6,2&#177;2,3 mg, p&lt;0,01).</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0478-00007-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0478-00007-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="tab03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0478-00007-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p> Os resultados apresentados na <xref ref-type="table" rid="tab01">tabela 1</xref> e no <xref ref-type="fig" rid="grf01">gr&#225;fico 1</xref> permitem afirmar que existe rela&#231;&#227;o entre a ocorr&#234;ncia de complica&#231;&#245;es e as seguintes vari&#225;veis: dosagem de midazolam, IM importante e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o &lt; 45%. As seguintes vari&#225;veis cl&#237;nicas, por outro lado, n&#227;o apresentaram rela&#231;&#227;o com a incid&#234;ncia de eventos: idade, sexo, presen&#231;a de acidente vascular cerebral pr&#233;vio, dura&#231;&#227;o do exame acima de 10 minutos.</p>
    <fig id="grf01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0478-00007-gf01.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>As complica&#231;&#245;es relacionadas ao ETE podem ser decorrentes da passagem e manipula&#231;&#227;o da sonda esof&#225;gica durante o procedimento e do uso de sedativos e outras medica&#231;&#245;es. Neste estudo, a taxa de complica&#231;&#245;es relacionada ao ETE foi baixa, menor que a observada na literatura<sup>7,8</sup>. N&#227;o se observaram sangramentos, insufici&#234;ncia respirat&#243;ria, insufici&#234;ncia card&#237;aca, arritmias ou &#243;bito. J&#225; em estudo sobre a seguran&#231;a do ETE em aproximadamente 10.000 pacientes, os autores relataram complica&#231;&#245;es pulmonares, card&#237;acas e sangramentos entre 0,18% a 0,5% dos casos, e &#243;bito em 0,098% dos casos, &#237;ndice semelhante &#224;s s&#233;ries com mais de 200.000 pacientes submetidos a procedimentos gastroduodenosc&#243;picos. Vale dizer que, neste estudo<sup>5</sup>, a grande maioria de pacientes permaneceu acordada, n&#227;o recebeu seda&#231;&#227;o, e portanto, n&#227;o preencheu os crit&#233;rios de seda&#231;&#227;o moderada utilizados e citados anteriormente em nosso estudo. </p>
    <p>N&#227;o ocorreu insucesso na inser&#231;&#227;o esof&#225;gica da sonda em nenhum dos 137 procedimentos, o que parece estar relacionado a fatores como a coopera&#231;&#227;o do paciente, o grau de seda&#231;&#227;o e a experi&#234;ncia do operador. H&#225; relatos na literatura de que a taxa de insucesso est&#225; relacionada ao n&#250;mero de procedimentos realizados, ou seja, centros que realizaram menos de 200 exames/ano t&#234;m taxas de insucesso de 3,9&#177;3,2%, maiores em compara&#231;&#227;o com centros que realizam mais que 200 exames/ano (1,4&#177;0,9%, p&lt;0,05)<sup>5</sup>. Todavia, neste estudo, por se tratar de exames realizados por operadores com experi&#234;ncia apoiados por efetiva equipe de enfermagem e uso criterioso de seda&#231;&#227;o, n&#227;o foi observado qualquer insucesso.</p>
    <p>Outro aspecto a salientar &#233; a possibilidade de les&#245;es t&#233;rmicas e lacera&#231;&#245;es da mucosa na perman&#234;ncia prolongada da sonda esof&#225;gica, como por exemplo, nas cirurgias card&#237;acas. A literatura tem referido a presen&#231;a de les&#245;es t&#233;rmicas e sangramentos em pacientes anticoagulados, e mais raramente danos &#224; mucosa nos pacientes com esofagite de Mallory-Weiss<sup>9-11</sup>. O enrolamento da ponta da sonda durante o manuseio, embora incomum, &#233; uma situa&#231;&#227;o que pode causar dificuldade em sua retirada. Nesta circunst&#226;ncia a sonda deve ser introduzida at&#233; o est&#244;mago, onde o enrolamento pode ser desfeito. Compress&#227;o de estruturas vizinhas &#150; por exemplo, a obstru&#231;&#227;o de via a&#233;rea<sup>12</sup> - tem sido referida em procedimentos realizados em crian&#231;as. Em nosso estudo n&#227;o foi relatado nenhuma das condi&#231;&#245;es acima discutidas.</p>
    <p>Outras complica&#231;&#245;es tamb&#233;m relacionadas ao procedimento incluem as arritmias supraventriculares e ventriculares, que na maioria das vezes s&#227;o autolimitadas<sup>13</sup>. Estas arritmias s&#227;o muitas vezes decorrentes do manuseio da sonda esof&#225;gica durante o procedimento, principalmente em pacientes sem seda&#231;&#227;o ou com seda&#231;&#227;o superficial, sendo rara a utiliza&#231;&#227;o de agentes antiarr&#237;tmicos. Igualmente raras, as bradiarritmias est&#227;o relacionadas ao efeito vagal durante o procedimento. Costumam ser autolimitadas e raramente h&#225; necessidade do uso de atropina. H&#225; relato na literatura de um &#243;bito por arritmia ventricular em um paciente que se submeteu ao ETE. A aut&#243;psia revelou infiltrado de linf&#243;citos no mioc&#225;rdio, o que sugere miocardite em atividade<sup>14</sup>.</p>
    <p>Constam tamb&#233;m na literatura complica&#231;&#245;es pulmonares como broncoespasmo e laringoespasmo. Com incid&#234;ncia aproximada de 0,2% dos procedimentos, s&#227;o, provavelmente, decorrentes do manuseio quer da sonda, quer de medica&#231;&#245;es. A hip&#243;xia geralmente aparece em virtude de duas situa&#231;&#245;es: 1- hip&#243;xia relacionada ao procedimento (obstru&#231;&#227;o da via respirat&#243;ria alta pela base da l&#237;ngua ou obstru&#231;&#227;o mec&#226;nica pelo espa&#231;o ocupado pela sonda) e 2-hip&#243;xia causada pelo sedativo<sup>15</sup>. A hip&#243;xia relacionada ao procedimento ocorre, em geral, no inicio do exame, logo ap&#243;s a passagem da sonda esof&#225;gica; a hip&#243;xia relacionada com o uso de seda&#231;&#227;o, por sua vez, aparece durante o exame, alguns minutos ap&#243;s a passagem da sonda, como consequ&#234;ncia da hipoventila&#231;&#227;o secund&#225;ria ao efeito do sedativo. Como o midazolam tem inicio de a&#231;&#227;o em 3 minutos e efeito m&#225;ximo em cerca de 5 minutos &#150; com decl&#237;nio de forma gradual em at&#233; 30-40 minutos - &#233; no momento de pico da a&#231;&#227;o farmacol&#243;gica que poderemos evidenciar hip&#243;xia por hipoventila&#231;&#227;o.</p>
    <p>Em nosso estudo, tais eventos ocorreram em uma pequena porcentagem dos pacientes, sem necessidade de interromper nenhum destes exames, dados compat&#237;veis com a da literatura confrontada<sup>13</sup>.</p>
    <p>A insufici&#234;ncia card&#237;aca, que ocorre raramente em pacientes com miocardiopatia avan&#231;ada submetidos ao ETE, deve-se &#224; parada do uso das medica&#231;&#245;es, &#224; estimula&#231;&#227;o end&#243;gena de catecolaminas e ao uso da seda&#231;&#227;o, que pode contribuir para piora da fun&#231;&#227;o contr&#225;til ventricular.</p>
    <p>Os sangramentos graves, tamb&#233;m raros, apresentam um risco maior em pacientes com doen&#231;a do es&#244;fago (divert&#237;culos, tumores e estenoses). Em um estudo multic&#234;ntrico europeu, foi relatado um &#243;bito por sangramento agudo em um paciente com neoplasia de es&#244;fago. Durante a passagem da sonda, houve lacera&#231;&#227;o do tumor com hemat&#234;mese importante<sup>5</sup>. Outro exemplo de sangramento grave ap&#243;s ETE foi constatado em um paciente que recebeu trombol&#237;tico para tratamento de trombose de pr&#243;tese mec&#226;nica mitral. Este paciente apresentou hemot&#243;rax por um hematoma de es&#244;fago que rompeu para o t&#243;rax<sup>5</sup>.</p>
    <p>Algumas vari&#225;veis, como uso de midazolam acima de 5 mg, miocardiopatia e IM importante, foram associadas a um n&#250;mero significantemente maior de ocorr&#234;ncia de complica&#231;&#245;es no procedimento segundo as an&#225;lises uni e multivariada.</p>
    <p>O midazolam &#233; um benzodiazep&#237;nico com metabolismo hep&#225;tico e excre&#231;&#227;o praticamente renal. O tempo de meia vida &#233; de 1-4 horas e est&#225; aumentado na insufici&#234;ncia renal, card&#237;aca, hep&#225;tica, assim como em obesos e idosos. Eventos hemodin&#226;micos e respirat&#243;rios, entre outros, s&#227;o sabidamente conhecidos com o uso do midazolam. Mais comuns em crian&#231;as e em pacientes com instabilidade hemodin&#226;mica, a hipotens&#227;o e depress&#227;o respirat&#243;ria ocorrem frequentemente quando associadas a narc&#243;ticos.</p>
    <p>A dose de midazolam recomendada &#233; de 0.5-2 mg I.V. em 2 minutos; os efeitos devem ser avaliados a cada 2-3 minutos e a dose total usualmente recomendada &#233; 2.5-5 mg. A associa&#231;&#227;o com outros depressores do sistema nervoso central, idosos, pacientes com insufici&#234;ncia renal, card&#237;aca ou hep&#225;tica deve ser monitorada e, neste caso se indicam doses menores. Os efeitos sobre o sistema cardiovascular s&#227;o geralmente provocados por diminui&#231;&#227;o da resist&#234;ncia vascular perif&#233;rica, depress&#227;o mioc&#225;rdica e redu&#231;&#227;o do d&#233;bito card&#237;aco<sup>8</sup>.</p>
    <p>A IM importante promove sobrecarga volum&#233;trica &#224;s c&#226;maras esquerdas, promovendo o processo de remodelamento ventricular esquerdo, e conseq&#252;ente, aumento da press&#227;o diast&#243;lica final do ventr&#237;culo esquerdo, podendo levar &#224; congest&#227;o pulmonar. </p>
    <p>A FE m&#233;dia no grupo com miocardiopatia foi de 40%&#177;4, ao passo que, no grupo com IM importante, tal par&#226;metro foi de 44%&#177;5. Observamos assim, que o grupo dos pacientes com IM importante apresentava tamb&#233;m FE m&#233;dia reduzida (44%&#177;5), podendo ser este um fator associado na ocorr&#234;ncia de eventos. Entretanto, n&#227;o se assinalou diferen&#231;a significativa entre as doses de midazolam nos grupos com e sem IM importante (5,08&#177;2,30 mg x 6,75&#177;2,06 mg, p=0,15) (<xref ref-type="table" rid="tab02">tabela 2</xref>), nem no grupo com e sem miocardiopatia (5,08&#177;2,25 mg x 5,73&#177;2,94 mg, p=0,37) (<xref ref-type="table" rid="tab03">tabela 3</xref>). </p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Este estudo conclui que, se realizado por operadores experientes, o ETE, mesmo com uso de seda&#231;&#227;o, est&#225; associado a um baixo risco de eventos. N&#227;o foram relatados eventos maiores e tampouco houve necessidade de interrup&#231;&#227;o do procedimento nos eventos menores, garantindo sua seguran&#231;a.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Refer&#234;ncias</bold>
    </p>
    <p content-type="ref-to-delete">1. Khandheria BK, Oh J. Transesophageal echocardiography: state of the art and future directions. Am J Cardiol. 1992; 69: 61-75. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">2. Jonathan BM. Multimodal detection of perioperative myocardial ischemia. Tex Heart Inst J. 2005; 32 (4): 461-6. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">3. Sharifi M, Parhizgar A, Gupta P, Mehdipour M, Emrani FB, Baldwin D. Is transesophageal echocardiography necessary before D.C. cardioversion in patients with a normal transthoracic echocardiogram? Echocardiography. 2007; 24 (4): 397-400. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">4. Seward JB, Khandheria BK, Oh J. Critical Appraisal of transesophageal echocardiography: limitations, pitfalls and complications. J Am Soc Echocardiogr. 1992; 5: 288-305. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">5. Daniel WG, Erbel R, Kasper W, Visser CA, Engberding R, Sutherland GR, et al. Safety of transesophageal echocardiography: a multicenter survey of 10419 examinations. Circulation. 1991; 83: 817-21. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">6. Altman DG. Practical statistics for medical research. London: Chapman and Hall; 1991. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">7. Pearlman AS, Gardin JM, Martin RP, Parisi AF, Popp RL, Quinones MA, et al. Guidelines for optimal physician training in transesophageal echocardiography: recommendations of the American Society of Echocardiography Committee for Physician Training in Echocardiography. J Am Soc Echocardiogr. 1992; 5 (2): 187-94. </p>
    <p>8. UpToDate&#174;, Inc. founded by Burton D. Rose, MD &amp; Joseph M. Rush, MD. 2008 UpToDate<sup>&#174; .</sup></p>
    <p content-type="ref-to-delete">9. O'Shea JP, Southern JF, D'Ambra MN, Magro C, Guerrero JL, Marshall JE, et al. Effects of prolonged transesophageal echocardiography and probe manipulation on the esophagus &#150; echocardiographic-pathologic study. J Am Coll Cardiol. 1991; 17: 1426-9. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">10. Urbanowics JH, Kernoff RS, Oppenhein G, Parnagian E, Billingham ME, Popp RL. Transesophageal echocardiography and its potential for esophageal damage. Anestesiology. 1990; 73: 777-8. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">11. Dewhirst WE, Strangand JJ, Fleming BM. Mallory-weiss tear complication intraoperative transesophageal echocardiography in a patient undergoing aortic valve replacement. Anestesiology. 1990; 73: 777-9. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">12. Stevenson JG. Incidence of complications in pediatric transesophageal echocardiography: experience in 1650 cases. J Am Soc Echocardiogr. 1999; 12: 527-32. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">13. ChanKL, Cohen GI, Sochowski RA. Complications of transesophageal echocardiography in ambulatory adults patients: analysis of 1500 consecutive examinations. J Am Soc Echocardiogr. 1991; 4: 577-82. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">14. Freeman WK. Transesophageal echocardiography. Rochester: Mayo Foundation; 1994. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">15. Scriven AJ, Cobbe SM. Hypoxaemia during transesophageal echocardiography. Br Heart J. 1994; 72 (2): 133-5. </p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Alexandre Ferreira Cury </p>
        <p> Hospital Israelita Albert Einstein </p>
        <p> Av. Albert Einstein, 627 / 701, 4 andar </p>
        <p> Medicina Diagnostica e Preventiva (MDP) </p>
        <p> 05651-901 - Morumbi, S&#227;o Paulo, SP, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="alexandrecury@ig.com.br">alexandrecury@ig.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 10/06/08; revisado recebido em 04/08/08; aceito em 02/09/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Khandheria BK, Oh J. Transesophageal echocardiography:    state of the art and future directions. Am J Cardiol. 1992; 69: 61-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Transesophageal echocardiography: state of the art and future directions</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>61</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Khandheria</surname>
              <given-names>BK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oh</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Jonathan BM. Multimodal detection of perioperative    myocardial ischemia. Tex Heart Inst J. 2005; 32 (4): 461-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Multimodal detection of perioperative myocardial ischemia</article-title>
          <source>Tex Heart Inst J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>461</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jonathan</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Sharifi M, Parhizgar A, Gupta P, Mehdipour    M, Emrani FB, Baldwin D. Is transesophageal echocardiography necessary before    D.C. cardioversion in patients with a normal transthoracic echocardiogram? Echocardiography.    2007; 24 (4): 397-400.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Is transesophageal echocardiography necessary before D.C. cardioversion in patients with a normal transthoracic echocardiogram?</article-title>
          <source>Echocardiography</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>397</fpage>
          <lpage>400</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sharifi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parhizgar</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gupta</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehdipour</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Emrani</surname>
              <given-names>FB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baldwin</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Seward JB, Khandheria BK, Oh J. Critical Appraisal    of transesophageal echocardiography: limitations, pitfalls and complications.    J Am Soc Echocardiogr. 1992; 5: 288-305.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Critical Appraisal of transesophageal echocardiography: limitations, pitfalls and complications</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>288</fpage>
          <lpage>305</lpage>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Seward</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Khandheria</surname>
              <given-names>BK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oh</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Daniel WG, Erbel R, Kasper W, Visser CA, Engberding    R, Sutherland GR, et al. Safety of transesophageal echocardiography: a multicenter    survey of 10419 examinations. Circulation. 1991; 83: 817-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Safety of transesophageal echocardiography: a multicenter survey of 10419 examinations</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>817</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Daniel</surname>
              <given-names>WG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Erbel</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kasper</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Visser</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Engberding</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sutherland</surname>
              <given-names>GR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Altman DG. Practical statistics for medical    research. London: Chapman and Hall; 1991.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Practical statistics for medical research</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Altman</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Pearlman AS, Gardin JM, Martin RP, Parisi    AF, Popp RL, Quinones MA, et al. Guidelines for optimal physician training in    transesophageal echocardiography: recommendations of the American Society of    Echocardiography Committee for Physician Training in Echocardiography. J Am    Soc Echocardiogr. 1992; 5 (2): 187-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Guidelines for optimal physician training in transesophageal echocardiography: recommendations of the American Society of Echocardiography Committee for Physician Training in Echocardiography</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>187</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pearlman</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gardin</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martin</surname>
              <given-names>RP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parisi</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Popp</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quinones</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. UpToDate&#174;, Inc. founded by Burton D. Rose,    MD &amp; Joseph M. Rush, MD. 2008 UpToDate<sup>&#174;</sup></mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>UpToDate&#174;</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rose</surname>
              <given-names>Burton D.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rush</surname>
              <given-names>Joseph M.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. O'Shea JP, Southern JF, D'Ambra    MN, Magro C, Guerrero JL, Marshall JE, et al. Effects of prolonged transesophageal    echocardiography and probe manipulation on the esophagus  echocardiographic-pathologic    study. J Am Coll Cardiol. 1991; 17: 1426-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of prolonged transesophageal echocardiography and probe manipulation on the esophagus: echocardiographic-pathologic study</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>1426</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O'Shea</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Southern</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D'Ambra</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magro</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guerrero</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marshall</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Urbanowics JH, Kernoff RS, Oppenhein G, Parnagian    E, Billingham ME, Popp RL. Transesophageal echocardiography and its potential    for esophageal damage. Anestesiology. 1990; 73: 777-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Transesophageal echocardiography and its potential for esophageal damage</article-title>
          <source>Anestesiology</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>777</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>73</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Urbanowics</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kernoff</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oppenhein</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parnagian</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Billingham</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Popp</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Dewhirst WE, Strangand JJ, Fleming BM. Mallory-weiss    tear complication intraoperative transesophageal echocardiography in a patient    undergoing aortic valve replacement. Anestesiology. 1990; 73: 777-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mallory-weiss tear complication intraoperative transesophageal echocardiography in a patient undergoing aortic valve replacement</article-title>
          <source>Anestesiology</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>777</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>73</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dewhirst</surname>
              <given-names>WE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Strangand</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fleming</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Stevenson JG. Incidence of complications    in pediatric transesophageal echocardiography: experience in 1650 cases. J Am    Soc Echocardiogr. 1999; 12: 527-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incidence of complications in pediatric transesophageal echocardiography: experience in 1650 cases</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>527</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stevenson</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. ChanKL, Cohen GI, Sochowski RA. Complications    of transesophageal echocardiography in ambulatory adults patients: analysis    of 1500 consecutive examinations. J Am Soc Echocardiogr. 1991; 4: 577-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Complications of transesophageal echocardiography in ambulatory adults patients: analysis of 1500 consecutive examinations</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>577</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chan</surname>
              <given-names>KL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>GI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sochowski</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Freeman WK. Transesophageal echocardiography.    Rochester: Mayo Foundation; 1994.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Transesophageal echocardiography</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Freeman</surname>
              <given-names>WK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Scriven AJ, Cobbe SM. Hypoxaemia during transesophageal    echocardiography. Br Heart J. 1994; 72 (2): 133-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypoxaemia during transesophageal echocardiography</article-title>
          <source>Br Heart J</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>133</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>72</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Scriven</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cobbe</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Seguridad de la ecocardiograf&#237;a transesof&#225;gica en adultos: estudio en un hospital multidisciplinario</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La ecocardiograf&#237;a transesof&#225;gica (ETE) es un examen semiinvasivo ampliamente utilizado y su uso asociado a sedantes puede influir sobre la seguridad del procedimiento. OBJETIVO: Analizar aspectos de la seguridad de la ETE asociada al uso de midazolam (MZ) y flumazenil (FL) y la influencia de variables cl&#237;nicas en la tasa de complicaciones. M&#201;TODO: Estudio prospectivo con 137 pacientes, a quienes se realiz&#243; ETE con MZ asociado a la sedaci&#243;n moderada. Analizamos los siguientes eventos: complicaciones con anestesia local, relacionadas al uso de MZ y complicaciones relacionadas con el procedimiento. Se utilizaron an&#225;lisis uni y multivariados para evaluar la influencia de las variables cl&#237;nicas: edad, sexo, accidente cerebrovascular (ACV), miocardiopat&#237;a (MP), duraci&#243;n del estudio, insuficiencia mitral (IM) y dosis de MZ. RESULTADOS: Todos los pacientes (65&#177;16 a&#241;os; 58% masculino) completaron el estudio. Las dosis promedio de MZ y FL fueron de 4,3&#177;1,9 mg y 0,28&#177;0,2 mg, respectivamente. La duraci&#243;n del estudio y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n (FE) promedio fueron de 16.4&#177;6.1 minutos y 60&#177;9%, respectivamente. El evento m&#225;s com&#250;n fue la hipoxia leve (SO2&lt;90%), en 11 pacientes; 3 pacientes (2%) presentaron hipoxia transitoria por obstrucci&#243;n de la v&#237;a a&#233;rea superior con el pasaje de la sonda, mientras que 8 (5,8%) presentaron hipoxia debido a la utilizaci&#243;n del MZ. Un paciente (0.7%) padeci&#243; hipotensi&#243;n transitoria (PAS&lt;90 mmHg). El an&#225;lisis multivariado mostr&#243; que IM significativa, MP (FE&lt;45%) y altas dosis de MZ (&gt;5mg) se asociaron a tales complicaciones (p&lt;0,001). La FE en el grupo con MP fue de 40%, mientras que, en el grupo con insuficiencia mitral, ese porcentaje fue de 44%, pudiendo ser &#233;ste un factor asociado a complicaciones cl&#237;nicas en este &#250;ltimo grupo. CONCLUSI&#211;N: ETE con sedaci&#243;n presenta bajas tasas de complicaciones. No se observaron eventos graves y no fue necesario interrumpir los ex&#225;menes.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Ecocardiograf&#237;a transesof&#225;gica</kwd>
        <kwd>seguridad</kwd>
        <kwd>midazolam</kwd>
        <kwd>flumazenil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>Seguridad de la ecocardiograf&#237;a transesof&#225;gica en adultos. Estudio en un hospital multidisciplinario</p>
      <p>
        <bold>Alexandre Ferreira Cury; Marcelo Luiz Campos Vieira; Claudio Henrique Fischer; Ana Clara Tude Rodrigues; Adriana Cordovil; Claudia Monaco; Gustavo Alberto Naccarato; Glaucia Tavares; Edgar Bezerra Lira Filho; Laise Antonia Guimar&#227;es; Samira Saady Morhy</bold>
      </p>
      <p> Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body2">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold> FUNDAMENTO:</bold> La ecocardiograf&#237;a transesof&#225;gica (ETE) es un examen semiinvasivo ampliamente utilizado y su uso asociado a sedantes puede influir sobre la seguridad del procedimiento.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold>Analizar aspectos de la seguridad de la ETE asociada al uso de midazolam (MZ) y flumazenil (FL) y la influencia de variables cl&#237;nicas en la tasa de complicaciones.</p>
      <p><bold>M&#201;TODO:</bold> Estudio prospectivo con 137 pacientes, a quienes se realiz&#243; ETE con MZ asociado a la sedaci&#243;n moderada. Analizamos los siguientes eventos: complicaciones con anestesia local, relacionadas al uso de MZ y complicaciones relacionadas con el procedimiento. Se utilizaron an&#225;lisis uni y multivariados para evaluar la influencia de las variables cl&#237;nicas: edad, sexo, accidente cerebrovascular (ACV), miocardiopat&#237;a (MP), duraci&#243;n del estudio, insuficiencia mitral (IM) y dosis de MZ.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold>Todos los pacientes (65&#177;16 a&#241;os; 58% masculino) completaron el estudio. Las dosis promedio de MZ y FL fueron de 4,3&#177;1,9 mg y 0,28&#177;0,2 mg, respectivamente. La duraci&#243;n del estudio y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n (FE) promedio fueron de 16.4&#177;6.1 minutos y 60&#177;9%, respectivamente. El evento m&#225;s com&#250;n fue la hipoxia leve (SO2&lt;90%), en 11 pacientes; 3 pacientes (2%) presentaron hipoxia transitoria por obstrucci&#243;n de la v&#237;a a&#233;rea superior con el pasaje de la sonda, mientras que 8 (5,8%) presentaron hipoxia debido a la utilizaci&#243;n del MZ. Un paciente (0.7%) padeci&#243; hipotensi&#243;n transitoria (PAS&lt;90 mmHg). El an&#225;lisis multivariado mostr&#243; que IM significativa, MP (FE&lt;45%) y altas dosis de MZ (&gt;5mg) se asociaron a tales complicaciones (p&lt;0,001). La FE en el grupo con MP fue de 40%, mientras que, en el grupo con insuficiencia mitral, ese porcentaje fue de 44%, pudiendo ser &#233;ste un factor asociado a complicaciones cl&#237;nicas en este &#250;ltimo grupo.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold>ETE con sedaci&#243;n presenta bajas tasas de complicaciones. No se observaron eventos graves y no fue necesario interrumpir los ex&#225;menes.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold>Ecocardiograf&#237;a transesof&#225;gica, seguridad, midazolam, flumazenil.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La ecocardiograf&#237;a transesof&#225;gica (ETE) se ha convertido, en los &#250;ltimos a&#241;os, en un examen ampliamente utilizado en la investigaci&#243;n de enfermedades card&#237;acas y no card&#237;acas, representando una opci&#243;n complementaria al ecocardiograma transtor&#225;cico (ETT). Las im&#225;genes del coraz&#243;n obtenidas mediante la t&#233;cnica esof&#225;gica son de mejor definici&#243;n y calidad, lo que permite la visualizaci&#243;n detallada de estructuras card&#237;acas como los ap&#233;ndices auriculares, v&#225;lvulas y grandes vasos. En consecuencia, el ETE contribuye con informaciones diagn&#243;sticas adicionales, si se compara con el ETT<sup>1-3</sup>.</p>
      <p>Sin embargo, el ETE, por ser un examen semiinvasivo, que utiliza la mayor&#237;a de las veces sedaci&#243;n, puede llevar a complicaciones relacionadas al propio procedimiento o a la utilizaci&#243;n de sedaci&#243;n. Algunos estudios vienen analizando los riesgos en la realizaci&#243;n de este procedimiento<sup>4,5</sup>. El objetivo de este estudio fue analizar aspectos de practicidad, seguridad y complicaciones de la ETE asociada al uso rutinario de sedaci&#243;n leve y moderada.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>En el per&#237;odo comprendido entre octubre de 2006 y julio de 2007 se realizaron en nuestra instituci&#243;n 137 ETE. Todos los ex&#225;menes fueron realizados en el laboratorio de ecocardiograf&#237;a, atenci&#243;n inmediata y emergencias, o en la unidad de terapia intensiva del Hospital Israelita Albert Einstein (HIAE). Se utiliz&#243; para ello un aparato de ecocardiograf&#237;a de marca Phillips modelo HDI 5000 con sonda multiplanar MPT 7-4 MHz y <italic>software</italic> adecuado para la realizaci&#243;n del ecocardiograma transesof&#225;gico.</p>
      <p>Las contraindicaciones relativas son: cirug&#237;a tard&#237;a del es&#243;fago, hemorragia digestiva alta previa, patolog&#237;a de la columna cervical y s&#237;ntomas de disfagia. Por su parte, las absolutas son las siguientes: obstrucci&#243;n o estenosis cr&#237;tica del es&#243;fago, hemorragia digestiva alta en actividad, f&#237;stula, &#250;lcera o perforaci&#243;n esof&#225;gica, divert&#237;culo esof&#225;gico y tumor de es&#243;fago.</p>
      <p>Todos los pacientes hab&#237;an realizado ayuno oral de 6 horas o m&#225;s y no refirieron problemas de degluci&#243;n ni contraindicaciones para el examen. Los pacientes eran mantenidos con cat&#233;ter nasal de ox&#237;geno a 3 l/min y con oximetr&#237;a de pulso continua para monitoreo de la saturaci&#243;n de ox&#237;geno. Una vez obtenido el acceso venoso perif&#233;rico, todos los pacientes recibieron previo al examen dosis progresivas de midazolam por v&#237;a intravenosa hasta alcanzar la sedaci&#243;n leve o moderada, seg&#250;n la pol&#237;tica de anestesia y sedaci&#243;n del Hospital Israelita Albert Einstein clasificada en 3 niveles, conforme se describe a continuaci&#243;n: </p>
      <p>ANSIOLISIS (SEDACI&#211;N LEVE): es el estado de tranquilidad y calma inducido por drogas, durante el cual el paciente responde normalmente a las &#243;rdenes verbales. A&#250;n cuando las funciones cognitiva y de coordinaci&#243;n pueden estar comprometidas, la funci&#243;n cardiovascular y respiratoria est&#225;n conservadas. </p>
      <p>SEDACI&#211;N MODERADA ('SEDACI&#211;N CONSCIENTE'): es una depresi&#243;n de la conciencia inducida por drogas, durante la cual el paciente despierta intencionalmente a una orden verbal y/o un leve est&#237;mulo t&#225;ctil. No se requieren intervenciones para mantener la v&#237;a a&#233;rea permeable y la ventilaci&#243;n espont&#225;nea es adecuada. La funci&#243;n cardiovascular est&#225; preservada. </p>
      <p>SEDACI&#211;N PROFUNDA: es una depresi&#243;n de la conciencia inducida por drogas, durante la cual el paciente no puede ser f&#225;cilmente despertado pero responde a est&#237;mulos dolorosos repetidos. La capacidad de mantener la funci&#243;n ventilatoria espont&#225;nea puede estar comprometida. El paciente puede requerir asistencia para mantener la permeabilidad de las v&#237;as a&#233;reas y/o soporte ventilatorio. La funci&#243;n cardiovascular suele estar mantenida. </p>
      <p>Se realiz&#243; anestesia local de la orofaringe con lidoca&#237;na spray a 10% y gel a 2%. La frecuencia card&#237;aca y la presi&#243;n arterial fueron monitorizadas con equipos autom&#225;ticos marca Hewlett Packard. Las mediciones se realizaban en la regi&#243;n braquial cada 5 minutos, desde el inicio de la sedaci&#243;n hasta la finalizaci&#243;n del examen. Durante todo el estudio hubo a disposici&#243;n en la sala elementos de reanimaci&#243;n cardiopulmonar con drogas vasoactivas y aspirador orotraqueal. (Prueba de microburbujas con soluci&#243;n salina agitada en una jeringa con 5 ml de soluci&#243;n fisiol&#243;gica 0,9% + 1 ml de aire, conectada a una c&#225;nula de tres v&#237;as juntamente con otra jeringa vac&#237;a, con r&#225;pido pasaje de la soluci&#243;n de una jeringa a otra para evaluaci&#243;n del 'shunt' card&#237;aco). Al t&#233;rmino del procedimiento se busc&#243; la presencia de hemorragia, signos de traumatismo local, signos vitales y la plena recuperaci&#243;n del nivel de conciencia. A criterio del examinador, en algunos pacientes se utiliz&#243; flumazenil por v&#237;a intravenosa con el objeto de revertir la sedaci&#243;n. La totalidad de intercurrencias y complicaciones del procedimiento y de la sedaci&#243;n se registraron en una planilla, as&#237; como el registro peri&#243;dico de la presi&#243;n arterial y de la saturaci&#243;n de ox&#237;geno. Tras el estudio, se permiti&#243; a los pacientes ambulatorios retirarse con un acompa&#241;ante y se los orient&#243; acerca de los efectos tard&#237;os del sedante y sus restricciones.</p>
      <p>Las complicaciones relacionadas a los ex&#225;menes se caracterizaron de acuerdo a las siguientes circunstancias: </p>
      <p>1- complicaciones con la anestesia local: arritmia, laringoespasmo, par&#225;lisis de cuerda vocal;</p>
      <p>2- complicaciones con el midazolam: hipotensi&#243;n (PA sist&#243;lica &lt; 90 mmHg), reacci&#243;n paradojal, hipoxia leve (SO2= 81-89%), hipoxia grave (SO2&lt;80%), depresi&#243;n respiratoria;</p>
      <p>3- complicaciones con el flumazenil: hipertensi&#243;n o hipotensi&#243;n;</p>
      <p>4- complicaciones con el procedimiento, consideradas (4A)- <underline>complicaciones menores</underline>: fracaso, intolerancia, n&#225;useas, v&#243;mitos, esputo con sangre, hipoxia leve, arritmia ventricular no sostenida, arritmia supraventricular; y (4B)- <underline>complicaciones mayores</underline>: sangrado activo, broncoespasmo, lesi&#243;n esof&#225;gica, insuficiencia cardiaca, arritmia ventricular sostenida y otras.</p>
      <p>De esta manera, se definieron &#237;ndices para las complicaciones relacionadas al procedimiento y a las medicaciones. El &#237;ndice de complicaci&#243;n fue definido por la ecuaci&#243;n: <italic>N&#250;mero de complicaciones/N&#250;mero total de ETE bajo sedaci&#243;n (NC/NTE).</italic></p>
      <p>Todos los ex&#225;menes fueron grabados en una cinta de VHS o DVD y las planillas, digitalizadas y almacenadas en un banco de datos en el servidor.</p>
      <p>Los pacientes recibieron un informativo previo sobre el examen y acordaron con los t&#233;rminos del Consentimiento Informado del procedimiento y de la sedaci&#243;n, conforme Norma T&#233;cnica Resoluci&#243;n SS -169 de 19/06/1996. </p>
      <p>Se analizaron las siguientes caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y de procedimiento: </p>
      <disp-quote>
        <p>1- Edad</p>
        <p>2- Sexo</p>
        <p>3- Miocardiopat&#237;a (FE&lt; 45%)</p>
        <p>4- Presencia de insuficiencia mitral importante</p>
        <p>5- Presencia de accidente cerebrovascular previo</p>
        <p>6- Dosis de midazolam administrada</p>
        <p>7- Duraci&#243;n del examen</p>
      </disp-quote>
      <p>Para analizar la relaci&#243;n entre las variables de inter&#233;s en la investigaci&#243;n, se emple&#243; el test exacto de Fisher (an&#225;lisis univariado) y el An&#225;lisis de Correspondencia (an&#225;lisis multivariado)<sup>6</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Los ex&#225;menes tuvieron las siguientes indicaciones: b&#250;squeda de trombos y fuente embol&#237;gena (56%), evaluaci&#243;n de v&#225;lvulas card&#237;acas y control de pr&#243;tesis valvulares (20%), sospecha de endocarditis (14%), evaluaci&#243;n de patolog&#237;as de la aorta (4%), evaluaci&#243;n de masas intracard&#237;acas (1,5%) y otras (3,5%).</p>
      <p>Se utiliz&#243; midazolam en todos los pacientes, mientras que el flumazenil fue prescripto en 85 de ellos (62%), a criterio del examinador. En ning&#250;n paciente de esta serie fue necesario el uso de flumazenil para revertir la sedaci&#243;n en forma urgente. La dosis promedio de midazolam y flumazenil fue de 4,29&#177;1,87 mg y 0,28&#177;0,24 mg, respectivamente; el promedio de edades fue de 65,04&#177;15,94 a&#241;os, de los cuales 58% eran de sexo masculino. La duraci&#243;n promedio del examen fue de 16,42&#177;6,18 minutos. La FE promedio en los pacientes estudiados fue de 60%&#177;9, en el grupo de pacientes con miocardiopat&#237;a fue de 40%&#177;4 y en el grupo de pacientes con IM significativa fue de 44%&#177;5. </p>
      <p>De acuerdo con la clasificaci&#243;n utilizada, obtuvimos los siguientes resultados:</p>
      <p>Respecto a las complicaciones del procedimiento, ocurrieron eventos menores en 3 casos, debidos a hipoxia leve y transitoria, provocada por obstrucci&#243;n transitoria de la v&#237;a respiratoria alta por la base de la lengua u obstrucci&#243;n mec&#225;nica debido al espacio ocupado por la sonda durante su introducci&#243;n. No hubo necesidad de interrupci&#243;n del estudio, reversi&#243;n de la sedaci&#243;n con flumazenil o soporte ventilatorio. Representaron aproximadamente el 2% de los casos. De acuerdo con la American Heart Association (AHA), lo esperado para estas complicaciones ronda el 3,3%<sup>7</sup>. </p>
      <p>En esta casu&#237;stica no se observaron eventos mayores (graves). Seg&#250;n la American Heart Association (AHA), lo aceptable para estas intercurrencias es del 0,5%<sup>7</sup>.</p>
      <p>En 9 casos sobrevinieron complicaciones derivadas del uso de midazolam, de las cuales 8 fueron por hipoxia leve (5,8%), o sea, niveles de saturaci&#243;n de ox&#237;geno entre el 81% y el 90%. Todos los casos de hipoxia leve relacionada al uso de midazolam respondieron r&#225;pidamente al aumento de la oferta de ox&#237;geno y no fue necesaria la interrupci&#243;n del examen o la reversi&#243;n de la sedaci&#243;n con flumazenil. En 1 caso (0,7%) se observ&#243; hipotensi&#243;n arterial transitoria (PAS=80-89 mmHg), pero no fue necesario suspender y revertir la sedaci&#243;n con flumazenil. No se inform&#243; insuficiencia respiratoria, reacci&#243;n paradojal o intolerancia al uso de midazolam. Estos eventos correspondieron al 6,5% de los casos; el est&#225;ndar aceptable en la literatura es de hasta un 10%<sup>8. </sup>No se observaron complicaciones relacionadas al uso de anestesia local o al uso de flumazenil.</p>
      <p> No hubo diferencia significativa entre las dosis de midazolam en los grupos con y sin IM significativa (5,08&#177;2,30 x 6,75&#177;2,06, p=0,15) (<xref ref-type="table" rid="tab02-body2">tabla 2</xref>) ni en los grupos con y sin miocardiopat&#237;a (5,08&#177;2,25 x 5,73&#177;2,94, p=0,37) (<xref ref-type="table" rid="tab03-body2">tabla 3</xref>). No obstante, se observ&#243; una diferencia significativa en las dosis de midazolam en el grupo de pacientes con edades superiores a 65 a&#241;os, comparado con aquellos con edad menor (4,2&#177;1,8 mg x 6,2&#177;2,3 mg, p&lt;0,01).</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0478-00007-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0478-00007-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0478-00007-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p> Los resultados presentados en la <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">tabla 1</xref> y en el gr&#225;fico 1 permiten afirmar que existe relaci&#243;n entre la aparici&#243;n de complicaciones y las variables siguientes: dosificaci&#243;n de midazolam, IM significativa y fracci&#243;n de eyecci&#243;n &lt; 45%. Las siguientes variables cl&#237;nicas, por otro lado, no mostraron relaci&#243;n con la incidencia de eventos: edad, sexo, presencia de accidente cerebrovascular previo, duraci&#243;n del examen mayor a 10 minutos.</p>
      <fig id="grf01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0478-00007-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Las complicaciones relacionadas al ETE pueden deberse al pasaje y la manipulaci&#243;n de la sonda esof&#225;gica durante el procedimiento y al uso de sedantes y otra medicaci&#243;n. En este estudio, la tasa de complicaciones relacionada al ETE fue baja; menor que la informada en la literatura<sup>7,8</sup>. No se observaron hemorragias, insuficiencia respiratoria, insuficiencia cardiaca, arritmias u &#243;bito. En un estudio sobre la seguridad del ETE en aproximadamente 10.000 pacientes, los autores refirieron complicaciones pulmonares, card&#237;acas y hemorragias entre el 0,18% y el 0,5% de los casos, y &#243;bito en el 0,098% de los casos, &#237;ndice semejante a las series con m&#225;s de 200.000 pacientes sometidos a gastroduodenoscopias. Vale aclarar que, en este estudio<sup>5</sup>, la mayor&#237;a de los pacientes permaneci&#243; despierta, no recibi&#243; sedantes y, por lo tanto, no cumpli&#243; los criterios de sedaci&#243;n moderada utilizados y citados anteriormente en nuestro estudio. </p>
      <p>No se fracas&#243; en la inserci&#243;n esof&#225;gica de la sonda en ninguno de los 137 procedimientos, lo que parece estar relacionado a factores como la cooperaci&#243;n del paciente, el grado de sedaci&#243;n y la experiencia del operador. En la literatura se hace referencia a que la tasa de fracasos est&#225; relacionada al n&#250;mero de procedimientos realizados, o sea, centros que realizaron menos de 200 ex&#225;menes/a&#241;o tienen tasas de fracasos de 3,9&#177;3,2%, mayores en comparaci&#243;n con centros que realizan mas de 200 ex&#225;menes/a&#241;o (1,4&#177;0,9%, p&lt;0,05)<sup>5</sup>. Sin embargo, en este estudio, por tratarse de ex&#225;menes realizados por operadores con experiencia apoyados por un equipo efectivo de enfermer&#237;a y uso criterioso de sedaci&#243;n, no se observ&#243; ning&#250;n fracaso.</p>
      <p>Otro aspecto a destacar es la posibilidad de lesiones t&#233;rmicas y laceraciones de la mucosa con la permanencia prolongada de la sonda esof&#225;gica, como por ejemplo, en las cirug&#237;as card&#237;acas. La literatura ha referido la presencia de lesiones t&#233;rmicas y hemorragias en pacientes anticoagulados y, m&#225;s raramente, da&#241;os en la mucosa en pacientes con esofagitis de Mallory-Weiss<sup>9-11</sup>. El enrollado de la punta de la sonda durante el manejo, aunque poco com&#250;n, es una situaci&#243;n que puede causar dificultad en su retirada. En esta circunstancia, la sonda debe ser introducida hasta el est&#243;mago, donde puede deshacerse el enrollado. En procedimientos realizados en ni&#241;os se ha referido compresi&#243;n de estructuras vecinas, como por ejemplo, obstrucci&#243;n de la v&#237;a a&#233;rea<sup>12</sup>.En nuestro estudio no ocurri&#243; ninguna de las condiciones aqu&#237; descriptas. </p>
      <p>Otras complicaciones relacionadas tambi&#233;n al procedimiento incluyen las arritmias supraventriculares y ventriculares, que en la mayor&#237;a de los casos son autolimitadas<sup>13</sup>. Estas arritmias son provocadas muchas veces por el manejo de la sonda esof&#225;gica durante el procedimiento, principalmente en pacientes sin sedaci&#243;n o con sedaci&#243;n superficial, y es rara la utilizaci&#243;n de agentes antiarr&#237;tmicos. Igualmente raras, las bradiarritmias est&#225;n relacionadas al efecto vagal durante el procedimiento. Suelen ser autolimitadas y raramente hay necesidad de usar atropina. En la literatura se relata un &#243;bito por arritmia ventricular en un paciente que se someti&#243; al ETE. La autopsia revel&#243; infiltrado de linfocitos en el miocardio, lo que sugiere miocarditis en actividad<sup>14</sup>.</p>
      <p>Tambi&#233;n se describen en la literatura complicaciones pulmonares como broncoespasmo y laringoespasmo, con una incidencia aproximada de 0,2%. Estas complicaciones probablemente se deban tanto al manejo de la sonda como a la medicaci&#243;n. La hipoxia generalmente aparece a partir de dos situaciones: 1- hipoxia relacionada al procedimiento (obstrucci&#243;n de la v&#237;a respiratoria alta por la base de la lengua u obstrucci&#243;n mec&#225;nica debido al espacio ocupado por la sonda) y 2- hipoxia causada por el sedante<sup>15</sup>. La hipoxia relacionada al procedimiento aparece, en general, al inicio del examen, tras el pasaje de la sonda esof&#225;gica; la hipoxia relacionada con el uso de sedaci&#243;n, en cambio, aparece durante el examen, algunos minutos despu&#233;s del pasaje de la sonda, como consecuencia de la hipoventilaci&#243;n secundaria al efecto del sedante. Como el midazolam tiene comienzo de acci&#243;n en 3 minutos y efecto m&#225;ximo en cerca de 5 minutos &#150; con disminuci&#243;n gradual en 30-40 minutos - es en el momento pico de la acci&#243;n farmacol&#243;gica que podremos evidenciar hipoxia por hipoventilaci&#243;n.</p>
      <p>En nuestro estudio, esos eventos aparecieron en un peque&#241;o porcentaje de los pacientes, sin necesidad de interrumpir ninguno de estos ex&#225;menes, datos compatibles con los de la literatura cotejada<sup>13</sup>.</p>
      <p>La insuficiencia cardiaca, que aparece raramente en pacientes con miocardiopat&#237;a avanzada sometidos al ETE, se debe a la suspensi&#243;n del uso de medicamentos, a la estimulaci&#243;n end&#243;gena de catecolaminas y al uso de sedaci&#243;n, que puede contribuir a empeorar la funci&#243;n contr&#225;ctil del ventr&#237;culo.</p>
      <p>Las hemorragias graves, tambi&#233;n raras, presentan un riesgo mayor en pacientes con patolog&#237;a esof&#225;gica (divert&#237;culos, tumores y estenosis). En un estudio multic&#233;ntrico europeo se describe un &#243;bito por hemorragia aguda en un paciente con neoplasia de es&#243;fago. Durante el pasaje de la sonda se produjo laceraci&#243;n del tumor con hematemesis severa<sup>5</sup>. Otro ejemplo de hemorragia grave tras ETE se constat&#243; en un paciente que recibi&#243; trombol&#237;ticos para el tratamiento de una trombosis de pr&#243;tesis mec&#225;nica mitral. Este paciente present&#243; hemot&#243;rax por la ruptura de un hematoma de es&#243;fago <sup>5</sup>.</p>
      <p>Algunas variables, como el uso de midazolam en dosis superiores a 5 mg, miocardiopat&#237;a e IM significativa, se asociaron a un n&#250;mero significantemente mayor de aparici&#243;n de complicaciones en el procedimiento seg&#250;n el an&#225;lisis uni y multivariado.</p>
      <p>El midazolam es un benzodiazep&#237;nico con metabolismo hep&#225;tico y excreci&#243;n pr&#225;cticamente renal. Su vida media es de 1-4 horas y est&#225; aumentada en la insuficiencia renal, cardiaca, hep&#225;tica, as&#237; como en obesos y a&#241;osos. Se conoce la existencia de complicaciones hemodin&#225;micas y respiratorias, entre otras, con el uso de midazolam. M&#225;s comunes en ni&#241;os y en pacientes con instabilidad hemodin&#225;mica, la hipotensi&#243;n y la depresi&#243;n respiratoria aparecen frecuentemente asociadas a los narc&#243;ticos.</p>
      <p>La dosis de midazolam recomendada es de 0.5-2 mg I.V. en 2 minutos; los efectos deben ser evaluados cada 2-3 minutos y la dosis total usualmente recomendada es 2.5-5 mg. Deben monitorizarse pacientes con insuficiencia renal, cardiaca o hep&#225;tica, ancianos y la asociaci&#243;n con otros depresores del sistema nervioso central; en todos estos casos se indican dosis menores. Los efectos sobre el aparato cardiovascular son generalmente provocados por disminuci&#243;n de la resistencia vascular perif&#233;rica, depresi&#243;n mioc&#225;rdica y reducci&#243;n del d&#233;bito card&#237;aco<sup>8</sup>.</p>
      <p>La IM significativa genera sobrecarga de volumen en las c&#225;maras izquierdas, promoviendo el proceso de remodelaci&#243;n ventricular izquierda, y consecuentemente, aumento de la presi&#243;n diast&#243;lica final del ventr&#237;culo izquierdo, pudiendo llevar a la congesti&#243;n pulmonar. </p>
      <p>La FE promedio en el grupo con miocardiopat&#237;a fue de 40%&#177;4, mientras que, en el grupo con IM significativa, tal par&#225;metro fue de 44%&#177;5. Observamos as&#237;, que el grupo de pacientes con IM significativa presentaba tambi&#233;n FE promedio reducida (44%&#177;5), pudiendo ser &#233;ste un factor asociado a la aparici&#243;n de complicaciones. Sin embargo, no se marc&#243; diferencia significativa entre las dosis de midazolam en los grupos con y sin IM significativa (5,08&#177;2,30 mg x 6,75&#177;2,06 mg, p=0,15) (<xref ref-type="table" rid="tab02-body2">tabla 2</xref>), ni en el grupo con y sin miocardiopat&#237;a (5,08&#177;2,25 mg x 5,73&#177;2,94 mg, p=0,37) (<xref ref-type="table" rid="tab03-body2">tabla 3</xref>). </p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este estudio concluye que, si lo realiza personal experimentado, el ETE, a&#250;n utilizando sedaci&#243;n, est&#225; asociado a un bajo riesgo de complicaciones. No se refirieron eventos mayores y tampoco hubo necesidad de interrumpir el procedimiento en las complicaciones menores, garantizando su seguridad.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
      <p content-type="ref-to-delete">1. Khandheria BK, Oh J. Transesophageal echocardiography: state of the art and future directions. Am J Cardiol. 1992; 69: 61-75. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">2. Jonathan BM. Multimodal detection of perioperative myocardial ischemia. Tex Heart Inst J. 2005; 32 (4): 461-6. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">3. Sharifi M, Parhizgar A, Gupta P, Mehdipour M, Emrani FB, Baldwin D. Is transesophageal echocardiography necessary before D.C. cardioversion in patients with a normal transthoracic echocardiogram? Echocardiography. 2007; 24 (4): 397-400. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">4. Seward JB, Khandheria BK, Oh J. Critical Appraisal of transesophageal echocardiography: limitations, pitfalls and complications. J Am Soc Echocardiogr. 1992; 5: 288-305. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">5. Daniel WG, Erbel R, Kasper W, Visser CA, Engberding R, Sutherland GR, et al. Safety of transesophageal echocardiography: a multicenter survey of 10419 examinations. Circulation. 1991; 83: 817-21. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">6. Altman DG. Practical statistics for medical research. London: Chapman and Hall; 1991. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">7. Pearlman AS, Gardin JM, Martin RP, Parisi AF, Popp RL, Quinones MA, et al. Guidelines for optimal physician training in transesophageal echocardiography: recommendations of the American Society of Echocardiography Committee for Physician Training in Echocardiography. J Am Soc Echocardiogr. 1992; 5 (2): 187-94. </p>
      <p>8. UpToDate&#174;, Inc. founded by Burton D. Rose, MD &amp; Joseph M. Rush, MD. 2008 UpToDate<sup>&#174; .</sup></p>
      <p content-type="ref-to-delete">9. O'Shea JP, Southern JF, D'Ambra MN, Magro C, Guerrero JL, Marshall JE, et al. Effects of prolonged transesophageal echocardiography and probe manipulation on the esophagus &#150; echocardiographic-pathologic study. J Am Coll Cardiol. 1991; 17: 1426-9. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">10. Urbanowics JH, Kernoff RS, Oppenhein G, Parnagian E, Billingham ME, Popp RL. Transesophageal echocardiography and its potential for esophageal damage. Anestesiology. 1990; 73: 777-8. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">11. Dewhirst WE, Strangand JJ, Fleming BM. Mallory-weiss tear complication intraoperative transesophageal echocardiography in a patient undergoing aortic valve replacement. Anestesiology. 1990; 73: 777-9. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">12. Stevenson JG. Incidence of complications in pediatric transesophageal echocardiography: experience in 1650 cases. J Am Soc Echocardiogr. 1999; 12: 527-32. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">13. ChanKL, Cohen GI, Sochowski RA. Complications of transesophageal echocardiography in ambulatory adults patients: analysis of 1500 consecutive examinations. J Am Soc Echocardiogr. 1991; 4: 577-82. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">14. Freeman WK. Transesophageal echocardiography. Rochester: Mayo Foundation; 1994. </p>
      <p>15. Scriven AJ, Cobbe SM. Hypoxaemia during transesophageal echocardiography. Br Heart J. 1994; 72 (2): 133-5.      </p>
      <p>
        <fn id="end-body2" fn-type="corresp">
          <p>Correspondencia:</p>
          <p> Alexandre Ferreira Cury</p>
          <p> Hospital Israelita Albert Einstein</p>
          <p> Av. Albert Einstein, 627 / 701, 4 andar</p>
          <p> Medicina Diagnostica e Preventiva (MDP)</p>
          <p> 05651-901 - Morumbi, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="alexandrecury@ig.com.br">alexandrecury@ig.com.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Art&#237;culo recibido el 10/06/08; revisado recibido el 04/08/08; aceptado el 02/09/08.</p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Safety of transesophageal echocardiography in adults: study in a multidisciplinary hospital</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: TEE is a semi-invasive tool broadly used and its utilization associated to sedatives drugs might to affect the procedure safety. OBJECTIVE: to analyze aspects of TEE safety associated to the use of Midazolan (MZ) and Flumazenil (FL) and the influence of the clinical variables on the event rate. METHOD: prospective study with 137 patients that underwent TEE with MZ associated to moderate sedation. We analyzed the following events: complications related with the topical anesthesia, with MZ use and with the procedure. Uni- and multivariate analyses were used to test the influence of the clinical variables: age, sex, stroke, myocardiopathy (MP), duration of the test, mitral regurgitation (MR) and the MZ dose. RESULTS: All patients (65&#177;16 yrs; 58% males) finished the examination. The mean doses of MZ and FL were 4.3&#177;1.9 mg and 0.28&#177;0.2 mg, respectively. The duration of the examination and the mean ejection fraction (EF) were 16.4&#177;6.1 minutes and 60&#177;9%, respectively. Mild hypoxia (SO2&lt;90%) was the most common event (11 patients); 3 patients (2%) presented transient hypoxia due to upper airway obstruction by probe introduction and 8 (5.8%) due to hypoxia caused by MZ use. Transient hypotension (SAP&lt;90mmHg) occurred in 1 patient (0.7%). The multivariate analysis showed that severe MR, MP (EF&lt;45%) and high doses of MZ (&gt;5mg) were associated with events (p&lt;0.001). The EF was 40%, in the group with MP and 44% in the group with severe MR and it can be a factor associated with clinical events in the last group. CONCLUSION: TEE with sedation presents a low rate of events. There were no severe events and there was no need to interrupt the examinations.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Echocardiography, Transesophageal</kwd>
        <kwd>Safety</kwd>
        <kwd>Midazolam</kwd>
        <kwd>Flumazenil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>Safety of transesophageal echocardiography in adults: study in a multidisciplinary hospital </p>
      <p>
        <bold>Alexandre Ferreira Cury; Marcelo Luiz Campos Vieira; Claudio Henrique Fischer; Ana Clara Tude Rodrigues; Adriana Cordovil; Claudia M&#244;naco; Gustavo Alberto Naccarato; Glaucia Tavares; Edgar Bezerra Lira Filho; Laise Antonia Guimar&#227;es; Samira Saady Morhy </bold>
      </p>
      <p>Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body3">Mailing address</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold> BACKGROUND:</bold> TEE is a semi-invasive tool broadly used and its utilization associated to sedatives drugs might to affect the procedure safety.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold>to analyze aspects of TEE safety associated to the use of Midazolan (MZ) and Flumazenil (FL) and the influence of the clinical variables on the event rate.</p>
      <p><bold>METHOD: </bold>prospective study with 137 patients that underwent TEE with MZ associated to moderate sedation. We analyzed the following events: complications related with the topical anesthesia, with MZ use and with the procedure. Uni- and multivariate analyses were used to test the influence of the clinical variables: age, sex, stroke, myocardiopathy (MP), duration of the test, mitral regurgitation (MR) and the MZ dose.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold>All patients (65&#177;16 yrs; 58% males) finished the examination. The mean doses of MZ and FL were 4.3&#177;1.9 mg and 0.28&#177;0.2 mg, respectively. The duration of the examination and the mean ejection fraction (EF) were 16.4&#177;6.1 minutes and 60&#177;9%, respectively. Mild hypoxia (SO2&lt;90%) was the most common event (11 patients); 3 patients (2%) presented transient hypoxia due to upper airway obstruction by probe introduction and 8 (5.8%) due to hypoxia caused by MZ use. Transient hypotension (SAP&lt;90mmHg) occurred in 1 patient (0.7%). The multivariate analysis showed that severe MR, MP (EF&lt;45%) and high doses of MZ (&gt;5mg) were associated with events (p&lt;0.001). The EF was 40%, in the group with MP and 44% in the group with severe MR and it can be a factor associated with clinical events in the last group.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> TEE with sedation presents a low rate of events. There were no severe events and there was no need to interrupt the examinations. (Arq Bras Cardiol 2009; 93(5) : 443-447)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Echocardiography, Transesophageal; Safety; Midazolam; Flumazenil.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>In recent years, the transesophageal echocardiography (TEE) became a broadly used assessment tool in the investigation of cardiac and noncardiac diseases, being a complementary option to the transthoracic echocardiogram (TTE). The images of the heart through the esophageal technique have better definition and quality, allowing a detailed visualization of the heart structures, such as atrial appendices, valves and great vessels. Consequently, the TEE contributes with additional diagnostic information, when compared to the TTE<sup>1-3</sup>. However, the TEE is a semi-invasive examination, which requires sedation most of the times and can lead to complications related to the procedure itself or the use of sedation. Some studies have analyzed the risks of performing this procedure<sup>4,5</sup>. The objective of this study was to analyze the aspects of feasibility, safety and complication rates of TEE associated to the routine use of mild and moderate sedation. </p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>From October 2006 to July 2007 137 TEE were performed in our institution. All examinations were carried out at the Laboratory of Echocardiography, Emergency Room (ER) or Intensive Care Unit (ICU) of Hospital Israelita Albert Einstein (HIAE). A Phillips echocardiography equipment, model HDI 5000 with multiplane probe MPT 7-4 MHz and adequate software to perform the transesophageal echocardiography. Contraindications were <underline>relative</underline>: late esophageal surgery, previous high digestive bleeding, cervical column disease, dysphagia symptoms; and <underline>absolute</underline>: obstruction or critical stenosis of the esophagus, active high digestive bleeding, esophageal fistula, ulceration or perforation, esophageal diverticulum, esophageal tumor. </p>
      <p>All patients had been fasting for 6 hours or more and had no complaints regarding deglutition of foods and no contraindications to the examination. The patients were maintained with a nasal oxygen catheter at 3 l/min and continuous pulse oximetry to monitor oxygen saturation. After peripheral venous access had been attained, all patients received, before the examination started, progressive doses of Midazolan via I.V. route, until mild or moderate sedation was obtained, according to the line of procedure for anesthesia and sedation of Hospital Israelita Albert Einstein, classified in three levels, according to the following description: </p>
      <p>ANSIOLYSIS (MILD SEDATION): it is the state of tranquility and serenity induced by drugs, during which the patient responds normally to verbal commands. Although the cognitive and coordination functions may be impaired, the cardiovascular and respiratory functions are preserved. </p>
      <p>MODERATE SEDATION ('CONSCIOUS SEDATION'): it is a depression of consciousness induced by drugs, during which the patient awakes intentionally to a verbal command or slight tactile stimulus. No intervention is necessary to maintain the airway permeable and the spontaneous ventilation is adequate. The cardiovascular function is preserved. </p>
      <p>DEEP SEDATION: it is a depression of consciousness induced by drugs, during which the patient does not awake easily; however, the patient responds to repeated painful stimuli. The capacity to maintain the spontaneous respiratory capacity can be impaired. The patient might require assistance to maintain airway permeability and/or respiratory support. The cardiovascular function is often preserved. </p>
      <p>The local anesthesia of the oropharynx was carried out with 10% spray and 2% gel lidocaine. The heart rate (HR) and blood pressure (BP) were monitored with a Hewlett Packard automatic measurement equipment. The measurements were carried out in the brachial region every 5 minutes, from the beginning of sedation until the end of the examination. Cardiopulmonary resuscitation material with vasoactive drugs and orotracheal aspirator was available at the room throughout the examinations. Microbubble test (saline solution agitated in a syringe with 5 ml of 0.9% of saline solution + 1 ml of air, connected to a three-way cannula together with an empty syringe, with fast passage of solution from one syringe to another) was used to assess cardiac shunt. At the end of the procedure, the presence of bleeding, signs of local trauma, vital signs and complete recovery of the level of consciousness were verified. Flumazenil I.V. was used in some patients to revert sedation, according to the discretion of the examiner. All events and complications during the procedures and sedation were recorded in a spreadsheet, as well as the regular recording of BP and oxygen saturation. After the examination, all outpatients were discharged with a companion and advised about the late effects of the sedative and its restrictions. </p>
      <p>The complications related to the examinations were characterized according to the following events: </p>
      <p>1-complications with topical anesthesia: arrhythmia, laryngospasm, vocal cord paralysis;</p>
      <p>2-complications with Midazolan: hypotension (systolic BP &lt; 90 mmHg), paradoxical reaction, mild hypoxia (SO2=81-89%), severe hypoxia (SO2&lt;80%), respiratory depression; 3-complications with flumazenil: hypertension or hypotension; 4-complications with the procedure, considering (4A)- <underline>minor complications</underline>:failure, intolerance, nausea, vomiting, bloody sputum, mild hypoxia, nonsustained ventricular arrhythmia, supraventricular arrhythmia; and (4B)- <underline>major complications</underline>: active bleeding, bronchospasm, esophageal lesion, heart failure, ventricular arrhythmia and others. </p>
      <p>Therefore, some indices were defined for the complications related to the procedure and the medications. The complication index was defined by the equation: Number of complications/Total number of TEE under sedation (NC/TNT).</p>
      <p>All examinations were recorded in VHS tapes or DVD and the reports were typed and stored in a server database. </p>
      <p>All patients received previous information about the examination and agreed with the terms of the Free and Informed Consent Form for the procedure and sedation, according to the Technical Norm, Resolution SS -169 de 19/06/1996. </p>
      <p>Some clinical characteristics and procedure features were analyzed: </p>
      <disp-quote>
        <p>1- Age</p>
        <p>2- Sex</p>
        <p>3- Myocardiopathy (EF&lt; 45%)</p>
        <p>4- Presence of severe mitral regurgitation</p>
        <p>5- Presence of previous stroke</p>
        <p>6- Dose of Midazolan</p>
        <p>7- Duration of the examination</p>
      </disp-quote>
      <p>Fisher's exact test (univariate analysis) and analysis of correspondence (multivariate analysis) were used to study the association between the variables of interest in the study<sup>6</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The examinations had the following indications: search for thrombi and emboligenic source (56%), assessment of heart valves and valvular prostheses (20%), suspected endocarditis (14%), assessment of aortic pathologies (4%), evaluation of intracardiac masses (1.5%) and others (3.5%). </p>
      <p>Midazolan was used in all patients, whereas flumazenil was prescribed to 85 patients (62%), according to the discretion of the examiner. It was not necessary to use flumazenil for the urgent reversion of sedation in any of the patients in this series. The mean doses of Midazolan and Flumazenil were 4.29&#177;1.87 mg and 0.28&#177;0.24 mg, respectively; mean age was 65.04&#177;15.94 years and 58% of the patients were males; the mean duration of the examination was 16.42&#177;6.18 minutes; EF was 60%&#177;9; the mean EF in the group with myocardiopathy was 40%&#177;4 and the mean EF in the group with severe mitral regurgitation was 44%&#177;5. </p>
      <p>According to the classification used, we obtained the following results: </p>
      <p>Complications with the procedure: minor events occurred in three cases and were caused by mild and transient hypoxia, due to the transient obstruction of the upper airway by the base of the tongue or mechanical obstruction by the space occupied by the probe during its introduction. It was not necessary to interrupt the examination, administer flumazenil to reverse sedation or use ventilatory support. </p>
      <p>They represented approximately 2% of the cases. According to the American Heart Association (AHA), the expected rate of events is approximately 3.3%<sup>7</sup>. Major events (severe ones) were not observed in this series. According to the American Heart Association (AHA), the acceptable rate is around 0.5%<sup>7</sup>. Complications due to the use of Midazolan occurred in 9 cases, with 8 due to mild hypoxia (5.8%), i.e., levels of oxygen saturation between 81 and 90%. All cases of mild hypoxia related to the use of Midazolan quickly responded to the increase in oxygen supply and neither the test interruption nor the sedation reversal with flumazenil was necessary. Arterial hypotension (SAP=80-89 mmHg) occurred in 1 case (0.7% of the cases); it was transitory and the sedation withdrawal and reversal with flumazenil was not necessary. No respiratory failure, paradoxical reaction or intolerance to Midazolan was reported. These events corresponded to 6.5% of the cases, with the acceptable rate in the literature being a maximum of 10%<sup>8</sup>. No complications were observed with the use of topical anesthetic or flumazenil. </p>
      <p>No significant difference was observed between the doses of Midazolan in the groups with and without severe MR (5.08&#177;2.30 x 6.75&#177;2.06, p=0.15) (<xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Table 2</xref>), and in the groups with and without myocardiopathy (5.08&#177;2.25 x 5.73&#177;2.94, p=0.37) (<xref ref-type="table" rid="tab03-body3">Table 3</xref>). However, a significant difference was observed regarding Midazolan doses in the group of patients older than 65 years, when compared to those younger than 65 (4.2&#177;1.8 mg x 6.2&#177;2.3 mg, p&lt;0.01).</p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0478-00007-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0478-00007-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0478-00007-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The results presented in <xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Table 1</xref> and <xref ref-type="fig" rid="grf01-body3">Chart 1</xref> allows us to affirm that there is an association between the rate of complications and the following variables: Midazolan dose, severe MR and ejection fraction. No association was observed between events and the following clinical variables: age, sex, previous stroke, test duration &gt; 10 minutes. </p>
      <fig id="grf01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0478-00007-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The complications related to the TEE might be due to the passage and handling of the esophageal probe during the procedure and the use of sedatives and other medications. In this study, the rate of complications related to TEE was low, lower than the one observed in the literature<sup>7,8</sup>. Complications such as bleeding, respiratory failure, heart failure, arrhythmia or death were not observed. In a study about the safety of TEE in approximately 10,000 patients, the authors reported pulmonary and heart complications, as well as bleeding in 0.18% to 0.5% of the cases and death in 0.098% of the cases, similar to the rates observed in series with more than 200,000 patients submitted to gastroduodenoscopy procedures. It is worth mentioning that, in this study<sup>5</sup>, the majority of the patients was awake and did not receive sedation and therefore, did not meet the criteria of moderate sedation used and aforementioned in our study.</p>
      <p>The failure during the insertion of the esophageal probe was not observed in the 137 procedures and seems to be related to factors such as the patient's cooperation, degree of sedation and the operator's experience. There are reports in the literature of failure rates being related to the number of procedures performed, i.e., centers that performed fewer than 200 examinations/year have failure rates of 3.9&#177;3.2%, when compared to centers that perform more than 200 examinations/year (1.4&#177;0.9%, p&lt;0.05)<sup>5</sup>. However, in this study, as the examinations were performed by experienced physicians supported by an efficient nursing team and a careful use of sedation, no failures were observed. </p>
      <p>Another aspect is related to the possibility of thermal lesions and mucosal lacerations due to the extended use of the esophageal probe, such as during cardiac surgeries. The literature has reported the presence of thermal lesions and bleeding in anticoagulated patients, and more rarely, mucosal damage in patients with Mallory-Weiss esophagitis<sup>9-11</sup>. The curling of the probe during handling is an unusual situation and can cause difficulty at the removal. In these circumstances, the probe must be introduced until the stomach, where the curling can be undone. Compression of adjacent structures has been reported in procedures carried out in children, such airway obstruction<sup>12</sup>. None of the conditions described above was observed in our study. </p>
      <p>Other complications, also related to the procedure, include the supra-ventricular and ventricular arrhythmias, which are most of the time, self-limited<sup>13</sup>. These arrhythmias are many times caused by the handling of the esophageal probe during the procedure, mainly in patients without sedation or under superficial sedation, and anti- arrhythmic agents are rarely used. The bradyarrhythmias are also rare and are related to the vagal effect during the procedure. They are usually self-limited and it is rarely necessary to use atropine. There are reports in the literature of death due to ventricular arrhythmia in a patient submitted to TEE. The autopsy revealed an infiltrate of lymphocytes in the myocardium, suggesting active myocarditis<sup>14</sup>. Pulmonary complications such as bronchospasm and laryngospasm are mentioned in the literature. They occur in approximately 0.2% of the procedures and are probably caused by the probe handling or medication. Hypoxia usually occurs caused by two situations: 1 &#150; hypoxia related to the procedure (high airway obstruction by the base of the tongue or mechanical obstruction by the space occupied by the probe) and 2 &#150; hypoxia caused the sedative<sup>15</sup>. Contrarily to the hypoxia related to the procedure, which usually occurs at the beginning of the procedure, soon after the passage of the esophageal probe, the hypoxia related to the use of sedation occurs during the examination, some minutes after the passage of the probe, and is related to secondary hypoventilation to the sedative effect, as Midazolan has a 3-minute start action and a 5-minute maximum effect, after which its effect declines gradually in up to 30-40 minutes. </p>
      <p>It is at the peak moment of the pharmacological action that we can verify the presence of hypoxia due to hypoventilation. In our study, the analysis of the events occurred in a small percentage of patients and it was not necessary to interrupt any of the examinations; these data are in agreement with those in the literature<sup>13</sup>. Heart failure rarely occurs in patients with advanced myocardiopathy submitted to TEE and it is due to the withdrawal of medication, the endogenous stimulation of catecholamines and the use of sedation, which can contribute to the worsening of the ventricular contractile function. </p>
      <p>Severe bleedings are also rare and the risk is higher in patients with esophageal disease (diverticulum, tumors and stenosis). In an european multicenter study, a death caused by acute bleeding was reported in a patient with esophageal neoplasia. During the passage of the probe, there was laceration of the tumor with important hematemesis<sup>5</sup>. Another example of severe bleeding after TEE was reported in a patient that received thrombolytic agents for the treatment of thrombosis of a mechanical mitral prosthesis. This patient presented hemothorax due to an esophageal hematoma that ruptured into the thorax<sup>5</sup>.</p>
      <p>Some variables such as the use of Midazolan &gt; 5 mg, myocardiopathy and severe MR were associated with a significantly higher number of complications during the procedure, at the uni- and multivariate analysis. Midazolan is a benzodiazepine agent with liver metabolism and practically renal excretion. The half-life is around 1-4 hours and it is increased in both kidney, heart and liver failure, as well as in obese and elderly patients. Hemodynamic and respiratory events, among others, are known to occur with the use of Midazolan. </p>
      <p>More common in children and in patients with hemodynamic instability, hypotension and respiratory depression frequently occur when associated with narcotics. </p>
      <p>The recommended Midazolan dose is 0.5-2 mg I.V. in 2 minutes; the effects must be assessed every 2-3 minutes and the total recommended dose is usually 2.5-5 mg. The association of other central nervous system depressors, elderly patients and those with kidney, heart or liver failure must be monitored and lower doses are indicated. The effects on the cardiovascular system are usually caused by a decrease in the peripheral vascular resistance, myocardial depression and decreased cardiac output<sup>8</sup>.</p>
      <p>The severe MR promotes a volumetric overload to the left chambers and, consequently, an increase in the left ventricular diastolic-end pressure, which can lead to pulmonary congestion. </p>
      <p>The mean EF in the group with myocardiopathy was 40%&#177;4 and 44%&#177;5 in the group with severe MR. Therefore, we observed that the group with severe MR also presented a reduced mean EF (44%&#177;5) and this can be an associated factor in the occurrence of events. However, no significant difference was observed between the doses of Midazolan in the group with and without severe MR (5.08&#177;2.30 mg x 6.75&#177;2.06 mg, p=0.15) (<xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Table 2</xref>) and in the group with and without myocardiopathy (5.08&#177;2.25 mg x 5.73&#177;2.94 mg, p=0.37) (<xref ref-type="table" rid="tab03-body3">Table 3</xref>). </p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The present study demonstrates that when the TEE is performed by experienced professionals, even in patients under sedation, it is associated with a low risk of events. No major events were reported and there was no need to interrupt the procedures due to minor events, guaranteeing the safety of the procedure. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
      <p content-type="ref-to-delete">1. Khandheria BK, Oh J. Transesophageal echocardiography: state of the art and future directions. Am J Cardiol. 1992; 69: 61-75. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">2. Jonathan BM. Multimodal detection of perioperative myocardial ischemia. Tex Heart Inst J. 2005; 32 (4): 461-6. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">3. Sharifi M, Parhizgar A, Gupta P, Mehdipour M, Emrani FB, Baldwin D. Is transesophageal echocardiography necessary before D.C. cardioversion in patients with a normal transthoracic echocardiogram? Echocardiography. 2007; 24 (4): 397-400. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">4. Seward JB, Khandheria BK, Oh J. Critical Appraisal of transesophageal echocardiography: limitations, pitfalls and complications. J Am Soc Echocardiogr. 1992; 5: 288-305. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">5. Daniel WG, Erbel R, Kasper W, Visser CA, Engberding R, Sutherland GR, et al. Safety of transesophageal echocardiography: a multicenter survey of 10419 examinations. Circulation. 1991; 83: 817-21. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">6. Altman DG. Practical statistics for medical research. London: Chapman and Hall; 1991. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">7. Pearlman AS, Gardin JM, Martin RP, Parisi AF, Popp RL, Quinones MA, et al. Guidelines for optimal physician training in transesophageal echocardiography: recommendations of the American Society of Echocardiography Committee for Physician Training in Echocardiography. J Am Soc Echocardiogr. 1992; 5 (2): 187-94. </p>
      <p>8. UpToDate&#174;, Inc. founded by Burton D. Rose, MD &amp; Joseph M. Rush, MD. 2008 UpToDate<sup>&#174; .</sup></p>
      <p content-type="ref-to-delete">9. O'Shea JP, Southern JF, D'Ambra MN, Magro C, Guerrero JL, Marshall JE, et al. Effects of prolonged transesophageal echocardiography and probe manipulation on the esophagus &#150; echocardiographic-pathologic study. J Am Coll Cardiol. 1991; 17: 1426-9. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">10. Urbanowics JH, Kernoff RS, Oppenhein G, Parnagian E, Billingham ME, Popp RL. Transesophageal echocardiography and its potential for esophageal damage. Anestesiology. 1990; 73: 777-8. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">11. Dewhirst WE, Strangand JJ, Fleming BM. Mallory-weiss tear complication intraoperative transesophageal echocardiography in a patient undergoing aortic valve replacement. Anestesiology. 1990; 73: 777-9. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">12. Stevenson JG. Incidence of complications in pediatric transesophageal echocardiography: experience in 1650 cases. J Am Soc Echocardiogr. 1999; 12: 527-32. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">13. ChanKL, Cohen GI, Sochowski RA. Complications of transesophageal echocardiography in ambulatory adults patients: analysis of 1500 consecutive examinations. J Am Soc Echocardiogr. 1991; 4: 577-82. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">14. Freeman WK. Transesophageal echocardiography. Rochester: Mayo Foundation; 1994. </p>
      <p>15. Scriven AJ, Cobbe SM. Hypoxaemia during transesophageal echocardiography. Br Heart J. 1994; 72 (2): 133-5.      </p>
      <p>
        <fn id="end-body3" fn-type="corresp">
          <p>Mailing address:</p>
          <p> Alexandre Ferreira Cury</p>
          <p> Hospital Israelita Albert Einstein</p>
          <p> Av. Albert Einstein, 627 / 701, 4 andar</p>
          <p> Medicina Diagnostica e Preventiva (MDP)</p>
          <p> 05651-901 - Morumbi, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="alexandrecury@ig.com.br">alexandrecury@ig.com.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Manuscript received June 10, 2008; revised manuscript received August 04, 2008; accepted September 02, 2008.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
