<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">kVgpLQbHPgv99cCWKmy6c8r</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00004</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001100004</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300504</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001100004</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>N&#237;veis distintos de Hsp72 no mioc&#225;rdio de ratas em resposta aos exerc&#237;cios volunt&#225;rio e for&#231;ado</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Melo</surname>
            <given-names>St&#233;phano Freitas Soares</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lunz</surname>
            <given-names>Wellington</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fontes</surname>
            <given-names>Elizabeth Pacheco Batista</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Dias</surname>
            <given-names>Cristina Maria Ganns Chaves</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Carneiro J&#250;nior</surname>
            <given-names>Miguel Araujo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moura</surname>
            <given-names>Anselmo Gomes de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Carlo</surname>
            <given-names>Ricardo Junqueira Del</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Natali</surname>
            <given-names>Antonio Jose</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Vi&#231;osa</named-content>
          <named-content content-type="state">Minas Gerais</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Vi&#231;osa</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>11</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>456</fpage>
      <lpage>462</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>02</day>
          <month>12</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>26</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>03</day>
          <month>11</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O exerc&#237;cio f&#237;sico promove estresse hemodin&#226;mico. OBJETIVO: Testar se programas de treinamento com corridas volunt&#225;ria e for&#231;ada induzem n&#237;veis distintos de express&#227;o de Hsp72 no mioc&#225;rdio de ratas Wistar. M&#201;TODOS: Ratas Wistar foram alocadas em tr&#234;s grupos (n = 6, cada): treinadas com corrida volunt&#225;ria (TCV), treinadas com corrida for&#231;ada (TCF) e grupo controle (C). Os animais do TCV tiveram livre acesso &#224; roda de corrida volunt&#225;ria, enquanto os do TCF foram submetidos &#224; corrida for&#231;ada em esteira (18 m/min, 0% inclina&#231;&#227;o, 60 m/min, 5 dias/sem) durante oito semanas. Fragmentos dos ventr&#237;culos esquerdo (VE) e direito (VD) foram coletados para an&#225;lise dos n&#237;veis de Hsp72. RESULTADOS: As ratas do grupo TCV correram, em m&#233;dia, 4,87 km, e as do TCF, 4,88 km por semana. Os animais dos grupos TCV e TCF ganharam menos peso (p &lt; 0,05) que os do grupo C (81,67 &#177; 11,95 g vs 81,17 &#177; 10,18 g vs 111,50 &#177; 2,26 g, respectivamente). O peso relativo do cora&#231;&#227;o n&#227;o foi diferente (p &gt; 0,05) entre os grupos TCV, TCF e C (4,54 &#177; 0,79 mg/g vs 4,94 &#177; 0,89 mg/g vs 4,34 &#177; 0,87 mg/g, respectivamente). Ratas treinadas com corrida for&#231;ada apresentaram n&#237;veis de Hsp72 maiores (p &lt; 0,05) que as que correram voluntariamente, no VE (287,45 &#177; 35,86% vs 135,59 &#177; 5,10%, respectivamente) e no VD (241,31 &#177; 25,83% vs 137,91 &#177; 45,20%, respectivamente). CONCLUS&#195;O: Os programas de treinamento com corrida volunt&#225;ria e for&#231;ada induziram n&#237;veis distintos de express&#227;o de Hsp72 no mioc&#225;rdio de ratas Wistar.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Atividade f&#237;sica</kwd>
        <kwd>corrida</kwd>
        <kwd>ratos</kwd>
        <kwd>estresse</kwd>
        <kwd>mioc&#225;rdio</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>06</day>
        <month>01</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> BIOLOGIA MOLECULAR</p>
    <p>N&#237;veis distintos de Hsp72 no mioc&#225;rdio de ratas em resposta aos exerc&#237;cios volunt&#225;rio e for&#231;ado</p>
    <p>
      <bold>St&#233;phano Freitas Soares Melo; Wellington Lunz; Elizabeth Pacheco Batista Fontes; Cristina Maria Ganns Chaves Dias; Miguel Araujo Carneiro J&#250;nior; Anselmo Gomes de Moura; Ricardo Junqueira Del Carlo; Antonio Jose Natali</bold>
    </p>
    <p>Universidade Federal de Vi&#231;osa (UFV), Vi&#231;osa, MG - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> O exerc&#237;cio f&#237;sico promove estresse hemodin&#226;mico. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Testar se programas de treinamento com corridas volunt&#225;ria e for&#231;ada induzem n&#237;veis distintos de express&#227;o de Hsp72 no mioc&#225;rdio de ratas Wistar. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Ratas Wistar foram alocadas em tr&#234;s grupos (n = 6, cada): treinadas com corrida volunt&#225;ria (TCV), treinadas com corrida for&#231;ada (TCF) e grupo controle (C). Os animais do TCV tiveram livre acesso &#224; roda de corrida volunt&#225;ria, enquanto os do TCF foram submetidos &#224; corrida for&#231;ada em esteira (18 m/min, 0% inclina&#231;&#227;o, 60 m/min, 5 dias/sem) durante oito semanas. Fragmentos dos ventr&#237;culos esquerdo (VE) e direito (VD) foram coletados para an&#225;lise dos n&#237;veis de Hsp72. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> As ratas do grupo TCV correram, em m&#233;dia, 4,87 km, e as do TCF, 4,88 km por semana. Os animais dos grupos TCV e TCF ganharam menos peso (p &lt; 0,05) que os do grupo C (81,67 &#177; 11,95 g vs 81,17 &#177; 10,18 g vs 111,50 &#177; 2,26 g, respectivamente). O peso relativo do cora&#231;&#227;o n&#227;o foi diferente (p &gt; 0,05) entre os grupos TCV, TCF e C (4,54 &#177; 0,79 mg/g vs 4,94 &#177; 0,89 mg/g vs 4,34 &#177; 0,87 mg/g, respectivamente). Ratas treinadas com corrida for&#231;ada apresentaram n&#237;veis de Hsp72 maiores (p &lt; 0,05) que as que correram voluntariamente, no VE (287,45 &#177; 35,86% vs 135,59 &#177; 5,10%, respectivamente) e no VD (241,31 &#177; 25,83% vs 137,91 &#177; 45,20%, respectivamente). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Os programas de treinamento com corrida volunt&#225;ria e for&#231;ada induziram n&#237;veis distintos de express&#227;o de Hsp72 no mioc&#225;rdio de ratas Wistar.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Atividade f&#237;sica, corrida, ratos, estresse, mioc&#225;rdio.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A exposi&#231;&#227;o de c&#233;lulas a diferentes situa&#231;&#245;es de estresse induz a express&#227;o de prote&#237;nas de choque t&#233;rmico (HSP), tamb&#233;m conhecidas como prote&#237;nas de estresse. Tais prote&#237;nas conferem &#224;s c&#233;lulas toler&#226;ncia a v&#225;rios agentes estressores, exercem prote&#231;&#227;o ao organismo contra a desnatura&#231;&#227;o prot&#233;ica e auxiliam na elimina&#231;&#227;o de prote&#237;nas danificadas<sup>1,2</sup>. </p>
    <p>O exerc&#237;cio f&#237;sico, tanto agudo quanto cr&#244;nico, &#233; um desses agentes estressores que podem induzir a express&#227;o de Hsp72, forma induz&#237;vel da fam&#237;lia das Hsp de peso molecular 70kDa (Hsp70), em v&#225;rios tecidos, entre os quais os m&#250;sculos esquel&#233;tico e card&#237;aco<sup>3-10</sup>. H&#225; evid&#234;ncias de que a express&#227;o de Hsp72 no mioc&#225;rdio, induzida por exerc&#237;cio, est&#225; associada &#224; prote&#231;&#227;o card&#237;aca contra eventos de estresse cardiovascular<sup>7,11-14</sup>, apesar de alguns resultados em contr&#225;rio<sup>15</sup>. Todavia, a indu&#231;&#227;o da express&#227;o de Hsp72 em resposta ao exerc&#237;cio parece ser dependente do g&#234;nero do animal<sup>16-18</sup> e da intensidade do exerc&#237;cio<sup>6</sup>. </p>
    <p>Considerando-se que os modelos de exerc&#237;cio for&#231;ado para animais provocam altera&#231;&#245;es nas respostas neuroend&#243;crinas e imunol&#243;gicas comumente associadas ao estresse<sup>19-21</sup>, a indu&#231;&#227;o da express&#227;o de Hsp72 pelo exerc&#237;cio for&#231;ado pode sofrer interfer&#234;ncia de fatores estressantes adversos ao exerc&#237;cio. Ao contr&#225;rio, a corrida volunt&#225;ria, modelo em que os animais t&#234;m livre acesso ao equipamento a partir da gaiola e correm voluntariamente<sup>22</sup>, provoca n&#237;veis mais baixos de estresse aos animais, em compara&#231;&#227;o &#224; corrida for&#231;ada e &#224; nata&#231;&#227;o<sup>4,23</sup>. </p>
    <p>Assim, este estudo teve como objetivo testar se programas de treinamento com corrida volunt&#225;ria e for&#231;ada induzem n&#237;veis distintos de express&#227;o de Hsp72 no mioc&#225;rdio de ratas Wistar.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Animais de experimenta&#231;&#227;o e tratamento</bold>
    </p>
    <p>Dezoito ratas Wistar jovens (sete semanas de idade) foram usadas. Formaram-se tr&#234;s grupos em tempos diferentes, a saber: treinadas com corrida volunt&#225;ria (TCV, n = 6); treinadas com corrida for&#231;ada (TCF, n = 6) e grupo controle (C, n = 6). Todos os animais foram manejados identicamente, por&#233;m o grupo C n&#227;o executou exerc&#237;cio. Os animais foram alojados em gaiolas individuais de a&#231;o inox (25 x 20 x 18 cm), receberam &#225;gua e ra&#231;&#227;o pr&#243;pria <italic>ad libitum</italic>, foram mantidos em ambiente com temperatura m&#233;dia de 22<sup>o </sup>C e submetidos a um regime de luminosidade de 12 horas de escurid&#227;o por 12 horas de claridade durante o per&#237;odo do experimento.</p>
    <p>Os animais foram fornecidos pelo Biot&#233;rio Central do Centro de Ci&#234;ncias Biol&#243;gicas e da Sa&#250;de, da Universidade Federal de Vi&#231;osa, e foram seguidas as normas estabelecidas no <italic>Guide for the Care and Use of Laboratory Animals </italic>(Institute of Laboratory Animal Resources, National Academy of Sciences, Washington, D.C., 1996) e nos &#8220;Princ&#237;pios &#233;ticos na experimenta&#231;&#227;o animal&#8221;, do Col&#233;gio Brasileiro de Experimenta&#231;&#227;o Animal (COBEA).</p>
    <p>
      <bold>Programa de treinamento com corrida volunt&#225;ria</bold>
    </p>
    <p>O primeiro grupo a exercitar-se foi o TCV, cujas ratas tiveram livre acesso &#224; roda de corrida volunt&#225;ria, acoplada &#224;s suas respectivas gaiolas de a&#231;o inox (25 x 20 x 18 cm), por oito semanas. </p>
    <p>Essa roda de corrida volunt&#225;ria tem uma circunfer&#234;ncia interna de 1,53 m, e o n&#250;mero de voltas foi registrado por um contador de voltas mec&#226;nico. Dessa forma, a dist&#226;ncia percorrida pelos animais foi calculada pelo n&#250;mero de voltas realizadas.</p>
    <p>Observa-se que os roedores s&#227;o animais de h&#225;bitos noturnos e, portanto, exercitam-se normalmente durante a fase de escurid&#227;o do ciclo de luminosidade.</p>
    <p>
      <bold>Programa de treinamento com corrida for&#231;ada</bold>
    </p>
    <p>Conhecidas as metragens m&#233;dias semanais e totais percorridas pelas ratas do grupo TCV, elaborou-se o protocolo de treinamento para o outro grupo de ratas (TCF), de forma que as metragens n&#227;o fossem diferentes entre os dois grupos.</p>
    <p>Assim, as ratas do grupo TCF foram submetidas a um regime de corrida for&#231;ada em esteira rolante motorizada (Insight Instrumentos Cient&#237;ficos, Ribeir&#227;o Preto, SP, Brasil) por oito semanas (adaptado de Samelman)<sup>5</sup>. Os animais iniciaram o programa de exerc&#237;cio correndo &#224; velocidade de 15 m/min, 0% inclina&#231;&#227;o, por 15 minutos no primeiro dia, cinco dias por semana. Essa dura&#231;&#227;o foi aumentada em cinco minutos por dia, de maneira que, no &#250;ltimo dia da segunda semana, os animais correram durante 60 minutos. A partir do primeiro dia da terceira semana, a velocidade passou para 17 m/min. Da quarta &#224; oitava semana, a sess&#227;o de exerc&#237;cio foi mantida com a dura&#231;&#227;o de 60 minutos por dia, 18 m/min, 0 % de inclina&#231;&#227;o, cinco dias por semana.</p>
    <p>Esse programa de corrida em esteira foi aplicado durante a fase de escurid&#227;o do ciclo de luminosidade para n&#227;o diferir do grupo TCV. Os animais foram motivados a correr com leves toques no dorso. Observa-se que esses animais foram alojados em gaiolas individuais de a&#231;o inox (25 x 20 x 18 cm), da mesma forma que os animais dos grupos TCV e C. Assim, considera-se que a movimenta&#231;&#227;o (volunt&#225;ria) dos animais nessas gaiolas, fora do per&#237;odo de treinamento, n&#227;o &#233; suficiente para provocar adapta&#231;&#245;es que possam confundir aquelas provocadas pelas corridas volunt&#225;ria e for&#231;ada.</p>
    <p>Portanto, em nenhum dos tr&#234;s grupos &#233; necess&#225;rio contabilizar a movimenta&#231;&#227;o dos animais nas suas respectivas gaiolas, por considerar-se que &#233; semelhante para todos os animais.</p>
    <p>
      <bold>Coleta das amostras</bold>
    </p>
    <p>Para evitar a resposta aguda do exerc&#237;cio e preservar a resposta cr&#244;nica, a eutan&#225;sia dos animais foi realizada 48 horas ap&#243;s a &#250;ltima sess&#227;o de exerc&#237;cio. Coletaram-se fragmentos dos ventr&#237;culos esquerdo e direito, que foram envolvidos em papel alum&#237;nio, identificados, imediatamente congelados em nitrog&#234;nio l&#237;quido e armazenados a -80&#186; C para an&#225;lise posterior.</p>
    <p>
      <bold>Extra&#231;&#227;o das prote&#237;nas</bold>
    </p>
    <p>Fragmentos das amostras foram retirados do <italic>freezer</italic> e, depois de pesados, foram macerados para obten&#231;&#227;o de um extrato tecidual, ao qual foi adicionado o respectivo tamp&#227;o (composi&#231;&#227;o 15 mM Tris HCL; 600 mM de NaCl; 1 mM PMSF, pH 7,5). A 60 mg de extrato, foram adicionados 1200 &#181;l de tamp&#227;o de extra&#231;&#227;o (propor&#231;&#227;o de 1:20). Em seguida, colocaram-se as amostras em <italic>eppendorfs</italic>, os quais foram identificados e mantidos em gelo por, aproximadamente, cinco minutos.</p>
    <p>Ap&#243;s esse per&#237;odo de incuba&#231;&#227;o, os restos celulares foram descartados por centrifuga&#231;&#227;o a 14.000 g, a 4&#186; C, durante 20 minutos, e o sobrenadante foi armazenado a - 20&#186; C. Os extratos de prote&#237;nas totais foram quantificados de acordo com o m&#233;todo de Bradford<sup>24</sup>, utilizando-se as tr&#234;s r&#233;plicas preconizadas.</p>
    <p>
      <bold>Eletroforese SDS-PAGE</bold>
    </p>
    <p>Eletroforese em g&#233;is de poliacrilamida (PAGE) com detergente dodecil sulfato s&#243;dio (SDS) foi realizada, essencialmente, como descrita por Laemmli<sup>25</sup>. O extrato de prote&#237;na foi incubado por cinco minutos, a 100&#186; C, em tamp&#227;o da amostra [glicerol 10% (v/v), SDS 2,3%, azul-de-bromofenol 0,25%, 2-mercaptoetanol 5% (v/v) e Tris-HCl 0,0625 mol/L, pH 6,8], antes de ser aplicado no gel. A eletroforese foi conduzida por, aproximadamente, 16 horas, a 48 V, no tamp&#227;o de corrida [Tris-HCl 0,025 mol/L, glicina 0,2 mol/L, EDTA 1 mmol/L e SDS 3,5 mmol/L].</p>
    <p>Esse procedimento foi realizado para obten&#231;&#227;o de tr&#234;s g&#233;is. Um desses foi corado com solu&#231;&#227;o corante [metanol 40% (v/v), CH<sub>3</sub>COOH 7,5% (v/v) e <italic>coomassie brilhant blue</italic> R-250 0,01%] por, aproximadamente, 12 horas e descorado em solu&#231;&#227;o descorante [metanol 10% (v/v) e &#225;cido ac&#233;tico 7,5% (v/v)]. Os outros dois g&#233;is foram submetidos &#224; t&#233;cnica de <italic>imunoblotting</italic>, para verificar se o anticorpo Monoclonal <italic>Anti-Heat Shock Protein</italic> 70 contra Hsp72 de animais era capaz de reconhecer a prote&#237;na de interesse.</p>
    <p>
      <italic>
        <bold>Imunoblotting</bold>
      </italic>
    </p>
    <p>As prote&#237;nas foram transferidas para a membrana de nitrocelulose, usando-se o sistema de transfer&#234;ncia da Biorad (EUA), de acordo com as instru&#231;&#245;es do fabricante. Ap&#243;s a transfer&#234;ncia (em aproximadamente uma hora, a 0,70 Amperes constantes), a membrana de nitrocelulose foi imersa em solu&#231;&#227;o de bloqueio (case&#237;na &#150; Non-fat Dry Milk, BIORAD) por uma hora.</p>
    <p>Em seguida, foram realizadas quatro lavagens, por 15 minutos cada, &#224; temperatura ambiente, com TBS-T [Tris-HCl 0,01 mol/L, NaCl 1,5 mmol/L, Tween-20 0,1% (v/v), pH 7,6]. A membrana foi incubada com o anticorpo Monoclonal <italic>Anti-Heat Shock Protein</italic> 70 (SIGMA), em uma dilui&#231;&#227;o de 1:5.000 por tr&#234;s horas sob agita&#231;&#227;o.</p>
    <p>Ap&#243;s o per&#237;odo de incuba&#231;&#227;o, a membrana foi lavada com TBS-T quatro vezes, por 15 minutos cada, e, em seguida, foi incubada com o anticorpo Anti-Mouse IgG [fosfatase alcalina &#150; SIGMA], em uma dilui&#231;&#227;o de 1:10.000 por, aproximadamente, duas horas. A membrana foi lavada extensivamente com TBS-T, novamente por quatro vezes, de 15 minutos cada. Subsequentemente, foi incubada com tamp&#227;o da enzima [Tris-HCl 0,1 mol/L, pH 9,8, NaCl 0,1 mol/L, MgCl<sub>2</sub> 0,5 mol/L] por dez minutos.</p>
    <p>A atividade da fosfatase alcalina foi detectada, usando-se os substratos NBT [azul-nitro-tetrazolium, GIBCO/BRL] e BCIP [5-bromo-4-cloro-3-indolil-fosfato, GIBCO/BRL]. As bandas dos <italic>imunoblottings </italic>foram quantificadas por meio de densitometria computadorizada, utilizando-se o <italic>personal densitometer</italic>, equipado com o programa Image Quant, vers&#227;o 5.2 (Molecular Dinamics &#150; EUA).</p>
    <p>
      <bold>Tratamento estat&#237;stico</bold>
    </p>
    <p>As compara&#231;&#245;es das m&#233;dias do peso corporal, ganho de peso e do peso relativo do cora&#231;&#227;o foram feitas utilizando-se ANOVA <italic>one-way</italic>, seguida do teste <italic>post hoc</italic> de Tukey. As compara&#231;&#245;es dos n&#237;veis de Hsp72 foram realizadas com o teste de <italic>Mann-Whitney</italic>, pois os dados n&#227;o apresentaram distribui&#231;&#227;o normal (Kolmogorov-Smirnov, p &lt; 0,05). As an&#225;lises foram feitas no programa Sigma Stat (vers&#227;o 3.0 &#150; Richmond &#150; CA), e utilizou-se o n&#237;vel de signific&#226;ncia de at&#233; 5%.</p>
    <p>Este trabalho foi financiado pela Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de Minas Gerais (FAPEMIG &#150; CDS n&#186; 947/2002).</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Os animais do grupo TCV percorreram, voluntariamente, dist&#226;ncias distintas, de acordo com a capacidade individual, enquanto no grupo TCF todos os animais foram for&#231;ados a percorrer a mesma dist&#226;ncia. Dessa forma, a dist&#226;ncia percorrida pelos animais do grupo TCV ser&#225; apresentada como m&#233;dia (m&#233;dia &#177; EPM), e a dos animais do grupo TCF, como valor absoluto para o grupo. </p>
    <p>Os animais do grupo TCV percorreram 4,87 &#177; 0,55 km/semana e um total de 38,96 &#177; 3,55 km, enquanto os do grupo TCF percorreram, no mesmo per&#237;odo, 4,88 km/semana e um total de 39,03 km. N&#227;o houve, portanto, diferen&#231;a entre as dist&#226;ncias percorridas nos dois modelos.</p>
    <p>Ao final das oito semanas de treinamento, os animais dos grupos TCV e TCF exibiram um ganho de peso significativamente menor que os animais do grupo controle (<xref ref-type="table" rid="tab01">tabela 1</xref>). O peso relativo do cora&#231;&#227;o, &#237;ndice usado para indicar hipertrofia card&#237;aca, n&#227;o apresentou diferen&#231;a estat&#237;stica significativa entre os grupos (<xref ref-type="table" rid="tab01">tabela 1</xref>). </p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0456-00004-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>A <xref ref-type="fig" rid="fig01">figura 1</xref> &#233; uma representa&#231;&#227;o do ac&#250;mulo de Hsp72 e Hsp73 no VE de duas ratas Wistar de cada um dos grupos experimentais. A express&#227;o de Hsp73, um membro constitutivo da fam&#237;lia das Hsp70, foi similar nos tr&#234;s grupos (p &gt; 0,05), n&#227;o sendo afetada pelos programas de exerc&#237;cio usados. </p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0456-00004-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Observou-se, por&#233;m, que houve indu&#231;&#227;o da express&#227;o de Hsp72 em resposta aos programas de exerc&#237;cios volunt&#225;rio e for&#231;ado, mas em n&#237;veis distintos. O VE e o VD dos animais do grupo controle mostraram express&#227;o de pequena quantidade de Hsp72, apresentada como unidade arbitr&#225;ria (282,19 &#177; 20,02 <italic>vs.</italic> 287 &#177; 32,05, respectivamente), provavelmente em fun&#231;&#227;o de algum estresse ambiental.</p>
    <p>Esses valores foram usados como <italic>baseline</italic> para compara&#231;&#227;o dos efeitos dos dois protocolos de exerc&#237;cio, em percentuais. As ratas submetidas &#224; corrida for&#231;ada em esteira rolante apresentaram n&#237;veis de Hsp72 maiores (p &lt; 0,05) do que as que correram voluntariamente, no VE (287,45 &#177; 35,86 % <italic>vs</italic>. 135,59 &#177; 5,10 %, respectivamente) e no VD (241,31 &#177; 25,83 % <italic>vs</italic>. 137,91 &#177; 45,20 %, respectivamente). Todavia, n&#227;o houve diferen&#231;a significativa na express&#227;o de Hsp72 entre o VE e o VD (<xref ref-type="fig" rid="fig01">fig. 1B</xref>).</p>
    <p>Observou-se que as ratas apresentaram uma varia&#231;&#227;o interindividual na dist&#226;ncia total percorrida de, aproximadamente, 3,5 km, mas n&#227;o houve correla&#231;&#227;o significativa (p = 0,22) entre a dist&#226;ncia total percorrida e a indu&#231;&#227;o da express&#227;o de Hsp72 (<xref ref-type="fig" rid="fig02">fig. 2</xref>).</p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0456-00004-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Investigamos se programas de treinamento com corridas volunt&#225;ria e for&#231;ada induzem n&#237;veis distintos de express&#227;o de Hsp72 no mioc&#225;rdio de ratas Wistar. Os dados demonstraram que os protocolos de exerc&#237;cio usados foram capazes de induzir a express&#227;o de Hsp72 no mioc&#225;rdio das ratas de forma distinta, tanto no VE quanto no VD, sendo maior na corrida for&#231;ada em esteira do que na corrida volunt&#225;ria.</p>
    <p>Os animais dos grupos exercitados, TCV e TCF, percorreram dist&#226;ncias similares. Entretanto, deve salientar-se que a forma de execu&#231;&#227;o da corrida &#233; diferente entre os dois modelos. A corrida na esteira &#233; realizada pelos animais de forma cont&#237;nua, pois a velocidade da esteira permanece constante durante a sess&#227;o de treino. Por&#233;m, na roda de corrida volunt&#225;ria, os animais exercitam de forma intermitente, pois correm per&#237;odos curtos (60 a 90 s), por, aproximadamente, cinco minutos, com per&#237;odos intercalados de descanso<sup>26</sup>. Assim, &#233; poss&#237;vel calcular o trabalho realizado pelas ratas apenas na corrida for&#231;ada, pois esse &#233; dado pela rela&#231;&#227;o da massa corporal do animal com o tempo de execu&#231;&#227;o da corrida, a velocidade da corrida e a inclina&#231;&#227;o da esteira<sup>27</sup>. </p>
    <p>Embora o peso corporal, as dist&#226;ncias percorridas e a inclina&#231;&#227;o tenham sido similares nos dois modelos, a velocidade e o tempo de execu&#231;&#227;o da corrida foram diferentes. Consideramos essa falta de precis&#227;o na equival&#234;ncia do trabalho realizado entre os animais dos grupos TCV e TCF uma limita&#231;&#227;o do presente estudo. Todavia, os programas de exerc&#237;cio utilizados reduziram o ganho de peso dos animais, comparado ao dos animais sedent&#225;rios do grupo controle.</p>
    <p>Isso indica uma interfer&#234;ncia dos programas de corrida no organismo das ratas, pois a redu&#231;&#227;o de peso corporal pode refletir o aumento da taxa de metabolismo ou do gasto energ&#233;tico<sup>28</sup>. Fisiologicamente, sabe-se que peso corporal similar n&#227;o significa, necessariamente, composi&#231;&#227;o corporal e metabolismo energ&#233;tico equivalentes. Entretanto, estudos pr&#233;vios demonstram que treinamentos com exerc&#237;cio aer&#243;bico de diferentes intensidades resultaram em diferentes altera&#231;&#245;es no peso corporal de ratos<sup>29</sup>, mas tamb&#233;m que diferentes modelos de exerc&#237;cio provocaram redu&#231;&#245;es similares no ganho de peso de ratos, em compara&#231;&#227;o aos sedent&#225;rios (corrida em esteira <italic>vs.</italic> nata&#231;&#227;o<sup>30</sup>, corrida em esteira <italic>vs.</italic> corrida volunt&#225;ria)<sup>4,31</sup>. Portanto, &#233; razo&#225;vel especular que nossos protocolos de corridas volunt&#225;ria e for&#231;ada resultaram em taxas metab&#243;licas similares, o que nos possibilita fazer compara&#231;&#245;es entre os dois grupos.</p>
    <p>O peso relativo do cora&#231;&#227;o n&#227;o foi diferente entre os tr&#234;s grupos experimentais. Isso sugere que os protocolos de exerc&#237;cio usados no presente estudo n&#227;o foram suficientes para promover hipertrofia card&#237;aca. Entretanto, adapta&#231;&#245;es do m&#250;sculo card&#237;aco ao exerc&#237;cio cr&#244;nico, inclusive a indu&#231;&#227;o da express&#227;o de Hsp72, foram observadas em animais com e sem hipertrofia card&#237;aca<sup>12,31</sup>.</p>
    <p>O principal achado do presente estudo diz respeito aos protocolos de exerc&#237;cio usados, que foram capazes de induzir a express&#227;o de Hsp72 no mioc&#225;rdio das ratas de forma distinta, no VE e no VD, sendo significativamente maior na corrida for&#231;ada em esteira do que na corrida volunt&#225;ria. Esses n&#237;veis de Hsp72 aumentados refletem o maior n&#237;vel de estresse intracelular gerado pelo programa de corrida for&#231;ada, em compara&#231;&#227;o ao de corrida volunt&#225;ria. </p>
    <p>Apesar de nossos dados n&#227;o permitirem especificar os mecanismos respons&#225;veis pelo aumento da express&#227;o de Hsp72 observado, durante o exerc&#237;cio, v&#225;rios eventos fisiol&#243;gicos e metab&#243;licos ocorrem em n&#237;vel celular (por exemplo, aumento da temperatura, hipoxia, estresse oxidativo, aumento da concentra&#231;&#227;o de c&#225;lcio e redu&#231;&#227;o do pH) e podem, isoladamente ou em conjunto, induzir a express&#227;o de Hsp72<sup>10,32</sup>. </p>
    <p>Alguns estudos t&#234;m creditado altos n&#237;veis de express&#227;o de Hsp72, em resposta &#224; corrida na esteira, &#224; intensidade do exerc&#237;cio<sup>31</sup>. De fato, Milne e Noble<sup>6</sup> demonstraram que a indu&#231;&#227;o da express&#227;o de Hsp72 em m&#250;sculos esquel&#233;tico e card&#237;aco &#233; dependente da intensidade do exerc&#237;cio, apresentando as velocidades acima de 24 m/min como as mais eficientes na indu&#231;&#227;o da express&#227;o de Hsp72.</p>
    <p>Entretanto, sabendo-se que, no presente estudo, a velocidade durante a corrida em esteira foi 18 m/min, que a dist&#226;ncia percorrida nos dois protocolos foi similar e que os animais podem correr a velocidades superiores a 40 m/min<sup>33</sup> na corrida volunt&#225;ria, a maior express&#227;o de Hsp72 observada nos animais do grupo TCF parece ter sido provocada por outros fatores al&#233;m da carga de exerc&#237;cio.</p>
    <p>Um desses fatores poderia ser o n&#237;vel de estresse proporcionado ao animal pelo modelo de exerc&#237;cio. Existem evid&#234;ncias de que, na corrida volunt&#225;ria, o n&#237;vel de estresse sofrido pelo animal &#233; menor se comparado ao da corrida em esteira<sup>4,23</sup>. No presente estudo, n&#227;o usamos choque el&#233;trico para for&#231;ar os animais a correr na esteira, o que aumenta a express&#227;o de Hsp72<sup>34</sup>, mas os animais foram estimulados com toques no dorso.</p>
    <p>Al&#233;m disso, o exerc&#237;cio for&#231;ado cr&#244;nico pode causar estresse mental ao animal<sup>35</sup> e outras adapta&#231;&#245;es negativas indicativas de estresse cr&#244;nico (por exemplo, redu&#231;&#227;o de globulinas ligantes de corticoster&#243;ides s&#233;ricas, hipertrofia adrenal, involu&#231;&#227;o do timo, supress&#227;o da prolifera&#231;&#227;o de linf&#243;citos e de IgM ant&#237;geno-espec&#237;fico)<sup>20</sup>. Na corrida volunt&#225;ria, ao contr&#225;rio, os animais n&#227;o foram for&#231;ados a correr. H&#225; relatos de que o treinamento com corrida volunt&#225;ria reduziu os n&#237;veis de danos oxidativos ao DNA<sup>4</sup> e reduziu a depress&#227;o comportamental induzida por estresse em ratos<sup>36</sup>. </p>
    <p>Adicionalmente, observamos que as ratas apresentaram uma varia&#231;&#227;o interindividual de, aproximadamente, 3,5 km na dist&#226;ncia total percorrida. Todavia, a dist&#226;ncia percorrida n&#227;o apresentou correla&#231;&#227;o significativa com a indu&#231;&#227;o da express&#227;o de Hsp72 (<xref ref-type="fig" rid="fig02">fig. 2</xref>). Isso pode ser um indicativo de que, no modelo de corrida volunt&#225;ria, a intensidade do exerc&#237;cio exp&#245;e os animais a menor estresse. </p>
    <p>De fato, tem sido reportado que a corrida volunt&#225;ria pode neutralizar a supress&#227;o da fun&#231;&#227;o imune induzida por estresse, assim como os impactos negativos do estresse no comportamento e na fun&#231;&#227;o imune adquirida de ratos<sup>36,37</sup>. Recentemente, Hill e cols.<sup>38</sup> demonstraram que a corrida volunt&#225;ria cr&#244;nica foi capaz de aumentar a capacidade de s&#237;ntese de GABA no c&#233;rebro de ratos, o que pode implicar altera&#231;&#245;es na sensibilidade ao estresse durante o exerc&#237;cio.</p>
    <p>Observamos que n&#227;o houve distin&#231;&#227;o regional significativa (VE <italic>vs.</italic> VD) na indu&#231;&#227;o da express&#227;o de Hsp72. Essa observa&#231;&#227;o confirma resultados reportados em estudos pr&#233;vios<sup>5,31</sup>. Apesar de as adapta&#231;&#245;es do m&#250;sculo card&#237;aco ao exerc&#237;cio serem mais pronunciadas no ventr&#237;culo esquerdo, refletindo o estresse intracelular distinto imposto pela carga mec&#226;nica sob a qual as fibras trabalham durante o exerc&#237;cio, todas as fibras do mioc&#225;rdio s&#227;o recrutadas a cada batimento, e o trabalho do cora&#231;&#227;o cresce linearmente em fun&#231;&#227;o do aumento da contratilidade e da frequ&#234;ncia card&#237;aca em ambos os ventr&#237;culos.</p>
    <p>Nossos resultados evidenciam que ratas tamb&#233;m respondem ao estresse provocado pelo exerc&#237;cio, aumentando a indu&#231;&#227;o da express&#227;o de Hsp72 no mioc&#225;rdio. Tem sido observado que a indu&#231;&#227;o da express&#227;o de Hsp72 em resposta ao exerc&#237;cio &#233; maior em ratos, o que sugere que a presen&#231;a de estrog&#234;nio nas ratas &#233; suficiente para inibir a express&#227;o de Hsp72<sup>16-18</sup>. Entretanto, o mioc&#225;rdio de ratas Sprague-Dawley exibiu duas vezes mais Hsp72 do que o de ratos<sup>39</sup>, e o m&#250;sculo card&#237;aco de ratos n&#227;o demonstrou dimorfismo sexual na express&#227;o de Hsp72 em resposta ao choque el&#233;trico<sup>35</sup>. </p>
    <p>Por fim, a despeito de n&#227;o termos avaliado os efeitos dos protocolos de exerc&#237;cio na prote&#231;&#227;o card&#237;aca, o aumento da express&#227;o de Hsp72 observado aqui pode ter impactos fisiologicamente importantes na prote&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio contra eventos de estresse (por exemplo, isquemia ou reperfus&#227;o). Apesar de estudos<sup>16,18</sup> terem reportado que a resposta da Hsp70 ao exerc&#237;cio f&#237;sico agudo e cr&#244;nico (corrida em esteira), mediada por horm&#244;nios sexo-espec&#237;ficos, resultou em cardioprote&#231;&#227;o, preferencialmente em ratos, Chicco e cols.<sup>40 </sup>demonstraram que ratas que correram voluntariamente por oito semanas apresentaram n&#237;veis elevados de Hsp72, os quais estavam associados a uma melhora da disfun&#231;&#227;o card&#237;aca induzida pela doxorubicina.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Conclu&#237;mos que os programas de treinamento com corridas volunt&#225;ria e for&#231;ada adotados no presente estudo induziram n&#237;veis distintos de express&#227;o de Hsp72 no mioc&#225;rdio de ratas Wistar.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado por FAPEMIG.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Antonio Jose Natali </p>
        <p> Avenida PH Rolfs s/n </p>
        <p> Departamento de Educa&#231;&#227;o F&#237;sica &#150; Campus Universit&#225;rio </p>
        <p> Universidade Federal de Vi&#231;osa &#150; UFV </p>
        <p> Vi&#231;osa/MG &#150; 36570-000 &#150; Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="anatali@ufv.br">anatali@ufv.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 26/09/08; revisado recebido em 03/11/08; aceito em 02/12/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Li GC, Li LG, Liu YK, Mak JY, Chen LL, Lee    WM. Thermal response of rat fibroblasts stably transfected with the human 70-kDa    heat shock protein-encoding gene. Proc Natl Acad Sci USA. 1991; 88 (5): 1681-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Thermal response of rat fibroblasts stably transfected with the human 70-kDa heat shock protein-encoding gene</article-title>
          <source>Proc Natl Acad Sci USA</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>1681</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>LG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>YK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mak</surname>
              <given-names>JY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>LL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>WM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Welch WJ. Mammalian stress response: cell    physiology, structure/function of stress proteins, and implications for medicine    and disease. Physiol Rev. 1992; 72 (4): 1063-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mammalian stress response: cell physiology, structure/function of stress proteins, and implications for medicine and disease</article-title>
          <source>Physiol Rev</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1063</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>72</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Welch</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Locke M, Noble EG, Atkinson BG. Exercising    mammals synthesize stress proteins. Am J Physiol. 1990; 258 (4 Pt 1): C723-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercising mammals synthesize stress proteins</article-title>
          <source>Am J Physiol</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>C723</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>258</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Locke</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Noble</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Atkinson</surname>
              <given-names>BG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Asami S, Hirano T, Yamaguchi R, Tsurudome    Y, Itoh H, Kasai H. Effects of forced and spontaneous exercise on 8-hydroxydeoxyguanosine    levels in rat organs. Biochem Biophys Res Commun. 1998; 243 (3): 678-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of forced and spontaneous exercise on 8-hydroxydeoxyguanosine levels in rat organs</article-title>
          <source>Biochem Biophys Res Commun</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>678</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>243</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Asami</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hirano</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yamaguchi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsurudome</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Itoh</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kasai</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Samelman TR. Heat shock protein expression    is increased in cardiac and skeletal muscles of Fischer 344 rats after endurance    training. Exp Physiol. 2000; 85 (1): 92-102.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heat shock protein expression is increased in cardiac and skeletal muscles of Fischer 344 rats after endurance training</article-title>
          <source>Exp Physiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>92</fpage>
          <lpage>102</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Samelman</surname>
              <given-names>TR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Milne KJ, Noble EG. Exercise-induced elevation    of HSP70 is intensity dependent. J Appl Physiol. 2002; 93 (2): 561-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise-induced elevation of HSP70 is intensity dependent</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>561</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Milne</surname>
              <given-names>KJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Noble</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Campisi J, Leem TH, Greenwood BN, Hansen MK,    Moraska A, Higgins K, et al. Habitual physical activity facilitates stress-induced    HSP72 induction in brain, peripheral, and immune tissues. Am J Physiol Regul    Integr Comp Physiol. 2003; 284 (2): R520-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Habitual physical activity facilitates stress-induced HSP72 induction in brain, peripheral, and immune tissues</article-title>
          <source>Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>R520</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>284</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Campisi</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leem</surname>
              <given-names>TH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greenwood</surname>
              <given-names>BN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hansen</surname>
              <given-names>MK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moraska</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Higgins</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Atalay M, Oksala NK, Laaksonen DE, Khanna    S, Nakao C, Lappalainen J, et al. Exercise training modulates heat shock protein    response in diabetic rats. J Appl Physiol. 2004; 97 (2): 605-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training modulates heat shock protein response in diabetic rats</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>605</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>97</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Atalay</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oksala</surname>
              <given-names>NK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laaksonen</surname>
              <given-names>DE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Khanna</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakao</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lappalainen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Lunz W, Oliveira EC, Neves MT, Fontes EP,    Dias CM, Natali AJ. Anabolic steroid- and exercise-induced cardiac stress protein    (HSP72) in the rat. Braz J Med Biol Res. 2006; 39 (7): 889-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anabolic steroid- and exercise-induced cardiac stress protein (HSP72) in the rat</article-title>
          <source>Braz J Med Biol Res</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>889</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lunz</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neves</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fontes</surname>
              <given-names>EP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dias</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Natali</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Whitham M, Fortes MB. Heat shock protein    72: release and biological significance during exercise. Front Biosci. 2008;    13: 1328-39.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heat shock protein 72: release and biological significance during exercise</article-title>
          <source>Front Biosci</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1328</fpage>
          <lpage>39</lpage>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Whitham</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fortes</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Locke M, Tanguay RM, Klabunde RE, Ianuzzo    CD. Enhanced postischemic myocardial recovery following exercise induction of    HSP 72. Am J Physiol. 1995; 269 (1 Pt 2): H320-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Enhanced postischemic myocardial recovery following exercise induction of HSP 72</article-title>
          <source>Am J Physiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>H320</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>269</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Locke</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanguay</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klabunde</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ianuzzo</surname>
              <given-names>CD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Powers SK, Demirel HA, Vincent HK, Coombes    JS, Naito H, Hamilton KL, et al. Exercise training improves myocardial tolerance    to in vivo ischemia-reperfusion in the rat. Am J Physiol. 1998; 275 (5 Pt 2):    R1468-77.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training improves myocardial tolerance to in vivo ischemia-reperfusion in the rat</article-title>
          <source>Am J Physiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>R1468</fpage>
          <lpage>77</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>275</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Powers</surname>
              <given-names>SK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Demirel</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vincent</surname>
              <given-names>HK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coombes</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naito</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamilton</surname>
              <given-names>KL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Demirel HA, Powers SK, Zergeroglu MA, Shanely    RA, Hamilton K, Coombes J, et al. Short-term exercise improves myocardial tolerance    to in vivo ischemia-reperfusion in the rat. J Appl Physiol. 2001; 91 (5): 2205-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Short-term exercise improves myocardial tolerance to in vivo ischemia-reperfusion in the rat</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2205</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Demirel</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Powers</surname>
              <given-names>SK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zergeroglu</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shanely</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamilton</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coombes</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Melling CW, Thorp DB, Milne KJ, Krause MP,    Noble EG. Exercise-mediated regulation of Hsp70 expression following aerobic    exercise training. Am J Physiol Heart Circ Physiol. 2007; 293(6):H3692-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise-mediated regulation of Hsp70 expression following aerobic exercise training</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ Physiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>H3692</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>293</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Melling</surname>
              <given-names>CW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thorp</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Milne</surname>
              <given-names>KJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krause</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Noble</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Taylor RP, Harris MB, Starnes JW. Acute exercise    can improve cardioprotection without increasing heat shock protein content.    Am J Physiol. 1999; 276(3 Pt 2):H1098-102.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute exercise can improve cardioprotection without increasing heat shock protein content</article-title>
          <source>Am J Physiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>H1098</fpage>
          <lpage>102</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>276</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Taylor</surname>
              <given-names>RP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harris</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Starnes</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Paroo Z, Haist JV, Karmazyn M, Noble EG.    Exercise improves postischemic cardiac function in males but not females: consequences    of a novel sex-specific heat shock protein 70 response. Circ Res. 2002; 90(8):911-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise improves postischemic cardiac function in males but not females: consequences of a novel sex-specific heat shock protein 70 response</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>911</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Paroo</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haist</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Karmazyn</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Noble</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Brown DA, Johnson MS, Armstrong CJ, Lynch    JM, Caruso NM, Ehlers LB, et al. Short-term treadmill running in the rat: what    kind of stressor is it? J Appl Physiol. 2007; 103(6):1979-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Short-term treadmill running in the rat: what kind of stressor is it?</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1979</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Armstrong</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lynch</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caruso</surname>
              <given-names>NM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ehlers</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Thorp DB, Haist JV, Leppard J, Milne KJ,    Karmazyn M, Noble EG. Exercise training improves myocardial tolerance to ischemia    in male but not in female rats. Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. 2007;    293(1):R363-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training improves myocardial tolerance to ischemia in male but not in female rats</article-title>
          <source>Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>R363</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>293</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Thorp</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haist</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leppard</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Milne</surname>
              <given-names>KJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Karmazyn</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Noble</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19 Harri M, Kuusela P. Is swimming exercise or    cold exposure for rats? Acta Physiol Scand. 1986; 126(2):189-97.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Is swimming exercise or cold exposure for rats?</article-title>
          <source>Acta Physiol Scand</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>189</fpage>
          <lpage>97</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>126</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Harri</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuusela</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Moraska A, Deak T, Spencer RL, Roth D, Fleshner    M. Treadmill running produces both positive and negative physiological adaptations    in Sprague-Dawley rats. Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. 2000; 279(4):R1321-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Treadmill running produces both positive and negative physiological adaptations in Sprague-Dawley rats</article-title>
          <source>Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>R1321</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>279</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moraska</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Deak</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spencer</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roth</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fleshner</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Linthorst AC, Penalva RG, Flachskamm C, Holsboer    F, Reul JM. Forced swim stress activates rat hippocampal serotonergic neurotransmission    involving a corticotropin-releasing hormone receptor-dependent mechanism. Eur    J Neurosci. 2002; 16(12):2441-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Forced swim stress activates rat hippocampal serotonergic neurotransmission involving a corticotropin-releasing hormone receptor-dependent mechanism</article-title>
          <source>Eur J Neurosci</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2441</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Linthorst</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Penalva</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flachskamm</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holsboer</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reul</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Shyu BC, Andersson SA, Thoren P. Spontaneous    running in wheels: a microprocessor assisted method for measuring physiological    parameters during exercise in rodents. Acta Physiol Scand. 1984; 121(2):103-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Spontaneous running in wheels: a microprocessor assisted method for measuring physiological parameters during exercise in rodents</article-title>
          <source>Acta Physiol Scand</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>103</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>121</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shyu</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andersson</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thoren</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Rupp H. Differential effect of physical exercise    routines on ventricular myosin and peripheral catecholamine stores in normotensive    and spontaneously hypertensive rats. Circ Res. 1989; 65(2):370-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Differential effect of physical exercise routines on ventricular myosin and peripheral catecholamine stores in normotensive and spontaneously hypertensive rats</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>370</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>65</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rupp</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Bradford MM. A rapid and sensitive method    for the quantitation of microgram quantities of protein utilizing the principle    of protein-dye binding. Anal Biochem. 1976; 72:248-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A rapid and sensitive method for the quantitation of microgram quantities of protein utilizing the principle of protein-dye binding</article-title>
          <source>Anal Biochem</source>
          <date>
            <year>1976</year>
          </date>
          <fpage>248</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <volume>72</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bradford</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Laemmli UK. Cleavage of structural proteins    during the assembly of the head of bacteriophage T4. Nature. 1970; 227: 680-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cleavage of structural proteins during the assembly of the head of bacteriophage T4</article-title>
          <source>Nature</source>
          <date>
            <year>1970</year>
          </date>
          <fpage>680</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>227</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Laemmli</surname>
              <given-names>UK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Eikelboom R, Mills R. A microanalysis of    wheel running in male and female rats. Physiol Behav. 1988; 43(5):625-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A microanalysis of wheel running in male and female rats</article-title>
          <source>Physiol Behav</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>625</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Eikelboom</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mills</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Brooks GA, White TP. Determination of metabolic    and heart rate responses of rats to treadmill exercise. J Appl Physiol. 1978;    45(6):1009-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Determination of metabolic and heart rate responses of rats to treadmill exercise</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1978</year>
          </date>
          <fpage>1009</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>45</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brooks</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>White</surname>
              <given-names>TP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Brooks GA, Fahey TD. Exercise physiology:    human bioenergetics and its applications. New York: Macmillan; 1984.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Exercise physiology: human bioenergetics and its applications</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brooks</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fahey</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29 Chang FL, Huang TH, Hsieh SS, Yang RS, Lin    CC. The effects of different endurance training intensity on systematic and    peripheral citrate synthase activity. Med Sci Sports Exerc. 2001; S33:295.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effects of different endurance training intensity on systematic and peripheral citrate synthase activity</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>295</fpage>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chang</surname>
              <given-names>FL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huang</surname>
              <given-names>TH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hsieh</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yang</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lin</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30 Huang TH, Lin SC, Chang FL, Hsieh SS, Liu    SH, Yang RS. Effects of different exercise modes on mineralization, structure,    and biomechanical properties of growing bone. J Appl Physiol. 2003; 95(1):300-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of different exercise modes on mineralization, structure, and biomechanical properties of growing bone</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>300</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>95</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Huang</surname>
              <given-names>TH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lin</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chang</surname>
              <given-names>FL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hsieh</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yang</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Noble EG, Moraska A, Mazzeo RS, Roth DA,    Olsson MC, Moore RL, et al. Differential expression of stress proteins in rat    myocardium after free wheel or treadmill run training. J Appl Physiol. 1999;    86(5):1696-701.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Differential expression of stress proteins in rat myocardium after free wheel or treadmill run training</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1696</fpage>
          <lpage>701</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Noble</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moraska</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mazzeo</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roth</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olsson</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moore</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Noble EG. Heat shock proteins and their induction    with exercise. In: Locke M, Noble EG, editors. Exercise and stress response:    the role of stress proteins. Barcelona: Boca Raton; 2002. p. 43-78.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Exercise and stress response: the role of stress proteins</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>43</fpage>
          <lpage>78</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Noble</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Locke</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Noble</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Rodnick KJ, Reaven GM, Haskell WL, Sims CR,    Mondon CE. Variations in running activity and enzymatic adaptations in voluntary    running rats. J Appl Physiol. 1989; 66(3):1250-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Variations in running activity and enzymatic adaptations in voluntary running rats</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>1250</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>66</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rodnick</surname>
              <given-names>KJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reaven</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haskell</surname>
              <given-names>WL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sims</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mondon</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Nickerson M, Kennedy SL, Johnson JD, Fleshner    M. Sexual dimorphism of the intracellular heat shock protein 72 response. J    Appl Physiol. 2006; 101(2):566-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sexual dimorphism of the intracellular heat shock protein 72 response</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>566</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>101</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nickerson</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kennedy</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fleshner</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Maier SF. Learned helplessness and animal    models of depression. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry. 1984; 8(3):435-46.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Learned helplessness and animal models of depression</article-title>
          <source>Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>435</fpage>
          <lpage>46</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maier</surname>
              <given-names>SF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Moraska A, Fleshner M. Voluntary physical    activity prevents stress-induced behavioral depression and anti-KLH antibody    suppression. Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. 2001; 281(2):R484-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Voluntary physical activity prevents stress-induced behavioral depression and anti-KLH antibody suppression</article-title>
          <source>Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>R484</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>281</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moraska</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fleshner</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Dishman RK, Warren JM, Youngstedt SD, Yoo    H, Bunnell BN, Mougey EH, et al. Activity-wheel running attenuates suppression    of natural killer cell activity after footshock. J Appl Physiol. 1995; 78(4):1547-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Activity-wheel running attenuates suppression of natural killer cell activity after footshock</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1547</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dishman</surname>
              <given-names>RK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Warren</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Youngstedt</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yoo</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bunnell</surname>
              <given-names>BN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mougey</surname>
              <given-names>EH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Hill LE, Droste SK, Nutt DJ, Linthorst AC,    Reul JM. Voluntary exercise alters GABAA receptor subunit and glutamic acid    decarboxylase-67 gene expression in the rat forebrain. J Psychopharmacol. 2008;    00(00):1-12</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Voluntary exercise alters GABAA receptor subunit and glutamic acid decarboxylase-67 gene expression in the rat forebrain</article-title>
          <source>J Psychopharmacol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>00</issue>
          <volume>00</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hill</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Droste</surname>
              <given-names>SK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nutt</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Linthorst</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reul</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B39">
        <mixed-citation>39. Voss MR, Stallone JN, Li M, Cornelussen RN,    Knuefermann P, Knowlton AA. Gender differences in the expression of heat shock    proteins: the effect of estrogen. Am J Physiol Heart Circ Physiol. 2003; 285(2):H687-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Gender differences in the expression of heat shock proteins: the effect of estrogen</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ Physiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>H687</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>285</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Voss</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stallone</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cornelussen</surname>
              <given-names>RN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Knuefermann</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Knowlton</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B40">
        <mixed-citation>40. Chicco AJ, Schneider CM, Hayward R. Voluntary    exercise protects against acute doxorubicin cardiotoxicity in the isolated perfused    rat heart. Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. 2005; 289(2):R424-R31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Voluntary exercise protects against acute doxorubicin cardiotoxicity in the isolated perfused rat heart</article-title>
          <source>Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>R424</fpage>
          <lpage>R31</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>289</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chicco</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schneider</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hayward</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Niveles distintos de Hsp72 en el miocardio de ratas en respuesta a los ejercicios voluntario y forzado</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El ejercicio f&#237;sico promueve estr&#233;s hemodin&#225;mico. OBJETIVO: Probar si programas de entrenamiento con carreras voluntaria y forzada inducen niveles distintos de expresi&#243;n de Hsp72 en el miocardio de ratas hembra Wistar. M&#201;TODOS: Ratas hembra Wistar fueron distribuidas en tres grupos (n = 6, cada uno): entrenadas con carrera voluntaria (ECV), entrenadas con carrera forzada (ECF) y grupo control (C). Los animales del ECV tuvieron libre acceso a la rueda de carrera voluntaria, mientras que los del ECF fueron sometidos a carrera forzada en cinta sin fin (18 m/min, 0% inclinaci&#243;n, 60 m/min, 5 d&#237;as/sem) durante ocho semanas. Fragmentos de los ventr&#237;culos izquierdo (VI) y derecho (VD) se recolectaron para an&#225;lisis de los niveles de Hsp72. RESULTADOS: Las ratas del grupo ECV corrieron, en promedio 4,87 km, y las del ECF, 4,88 km por semana. Los animales de los grupos ECV y ECF ganaron menos peso (p&lt;0,05) que los del grupo C (81,67 &#177; 11,95 g vs. 81,17 &#177; 10,18 g vs. 111,50 &#177; 2,26 g, respectivamente). El peso relativo del coraz&#243;n no fue diferente (p&gt;0,05) entre los grupos ECV, ECF y C (4,54 &#177; 0,79 mg/g vs. 4,94 &#177; 0,89 mg/g vs. 4,34 &#177; 0,87 mg/g, respectivamente). Las ratas entrenadas con carrera presentaron niveles de Hsp72 mayores (p&lt;0,05) que las que corrieron voluntariamente, en el VI (287,45 &#177; 35,86% vs. 135,59 &#177; 5,10%, respectivamente) y en el VD (241,31 &#177; 25,83% vs. 137,91 &#177; 45,20%, respectivamente). CONCLUSI&#211;N: Los programas de entrenamiento con carreras voluntaria y forzada inducen niveles distintos de expresi&#243;n de Hsp72 en el miocardio de ratas Wistar.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Actividad f&#237;sica</kwd>
        <kwd>carrera</kwd>
        <kwd>ratones</kwd>
        <kwd>estr&#233;s</kwd>
        <kwd>miocardio</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="title-body2"/>Niveles distintos de Hsp72 en el miocardio de ratas en respuesta a los ejercicios voluntario y forzado</p>
      <p>
        <bold>St&#233;phano Freitas Soares Melo; Wellington Lunz; Elizabeth Pacheco Batista Fontes; Cristina Maria Ganns Chaves Dias; Miguel Araujo Carneiro J&#250;nior; Anselmo Gomes de Moura; Ricardo Junqueira Del Carlo; Antonio Jose Natal</bold>
      </p>
      <p>Universidade Federal de Vi&#231;osa (UFV), Vi&#231;osa, MG - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold> FUNDAMENTO: </bold>El ejercicio f&#237;sico promueve estr&#233;s hemodin&#225;mico.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold>Probar si programas de entrenamiento con carreras voluntaria y forzada inducen niveles distintos de expresi&#243;n de Hsp72 en el miocardio de ratas hembra Wistar.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold>Ratas hembra Wistar fueron distribuidas en tres grupos (n = 6, cada uno): entrenadas con carrera voluntaria (ECV), entrenadas con carrera forzada (ECF) y grupo control (C). Los animales del ECV tuvieron libre acceso a la rueda de carrera voluntaria, mientras que los del ECF fueron sometidos a carrera forzada en cinta sin fin (18 m/min, 0% inclinaci&#243;n, 60 m/min, 5 d&#237;as/sem) durante ocho semanas. Fragmentos de los ventr&#237;culos izquierdo (VI) y derecho (VD) se recolectaron para an&#225;lisis de los niveles de Hsp72.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold>Las ratas del grupo ECV corrieron, en promedio 4,87 km, y las del ECF, 4,88 km por semana. Los animales de los grupos ECV y ECF ganaron menos peso (p&lt;0,05) que los del grupo C (81,67 &#177; 11,95 g vs. 81,17 &#177; 10,18 g vs. 111,50 &#177; 2,26 g, respectivamente). El peso relativo del coraz&#243;n no fue diferente (p&gt;0,05) entre los grupos ECV, ECF y C (4,54 &#177; 0,79 mg/g vs. 4,94 &#177; 0,89 mg/g vs. 4,34 &#177; 0,87 mg/g, respectivamente). Las ratas entrenadas con carrera presentaron niveles de Hsp72 mayores (p&lt;0,05) que las que corrieron voluntariamente, en el VI (287,45 &#177; 35,86% vs. 135,59 &#177; 5,10%, respectivamente) y en el VD (241,31 &#177; 25,83% vs. 137,91 &#177; 45,20%, respectivamente).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold>Los programas de entrenamiento con carreras voluntaria y forzada inducen niveles distintos de expresi&#243;n de Hsp72 en el miocardio de ratas Wistar.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold>Actividad f&#237;sica, carrera, ratones, estr&#233;s, miocardio.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La exposici&#243;n de c&#233;lulas a diferentes situaciones de estr&#233;s induce la expresi&#243;n de prote&#237;nas de choque t&#233;rmico (HSP), tambi&#233;n conocidas como prote&#237;nas de estr&#233;s. Tales prote&#237;nas le otorgan a las c&#233;lulas tolerancia a varios agentes estresantes, ejercen protecci&#243;n del organismo contra la desnaturalizaci&#243;n proteica y auxilian en la eliminaci&#243;n de prote&#237;nas da&#241;adas<sup>1,2</sup>. </p>
      <p>El ejercicio f&#237;sico, tanto agudo como cr&#243;nico, es uno de esos agentes estresantes que pueden inducir la expresi&#243;n de Hsp72, forma inducible de la familia de las Hsp de peso molecular 70kDa (Hsp70), en varios tejidos, entre los cuales se encuentran los m&#250;sculos esquel&#233;tico y card&#237;aco<sup>3-10</sup>. Hay evidencias de que la expresi&#243;n de Hsp72 en el miocardio, inducida por ejercicio, est&#225; asociada a la protecci&#243;n card&#237;aca contra eventos de estr&#233;s cardiovascular<sup>7,11-14</sup>, a pesar de algunos resultados en contrario<sup>15</sup>. No obstante, la inducci&#243;n de la expresi&#243;n de Hsp72 en respuesta al ejercicio parece ser dependiente del g&#233;nero del animal<sup>16-18</sup> y de la intensidad del ejercicio<sup>6</sup>. </p>
      <p>Considerando que los modelos de ejercicio forzado para animales provocan alteraciones en las respuestas neuroend&#243;crinas e inmunol&#243;gicas com&#250;nmente asociadas al estr&#233;s<sup>19-21</sup>, la inducci&#243;n de la expresi&#243;n de Hsp72 por el ejercicio forzado puede sufrir interferencia de factores estresantes adversos al ejercicio. Al contrario, la carrera voluntaria, modelo en que los animales tiene libre acceso al equipamiento a partir de la jaula y corren voluntariamente<sup>22</sup>, provoca niveles m&#225;s bajos de estr&#233;s a los animales, en comparaci&#243;n con la carrera forzada y la nataci&#243;n<sup>4,23</sup>. </p>
      <p>As&#237;, este estudio tuvo como objetivo probar si programas de entrenamiento con carreras voluntaria y forzada inducen niveles distintos de expresi&#243;n de Hsp72 en el miocardio de ratas Wistar.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Animales de experimento y tratamiento</bold>
      </p>
      <p>Se usaron dieciocho ratas Wistar j&#243;venes (siete semanas de edad). Se formaron tres grupos en tiempos diferentes, a saber: entrenadas con carrera voluntaria (ECV), entrenadas con carrera forzada (ECF) y grupo control (C). Todos los animales se manejaron de forma id&#233;ntica, sin embargo, el grupo C no realiz&#243; ejercicio. Los animales se alojaron en jaulas individuales de acero inoxidable (25 x 20 x 18 cm), recibieron agua y raci&#243;n propia ad libitum, se mantuvieron en ambiente con temperatura promedio de 22&#186;C y se sometieron a un r&#233;gimen de luminosidad de 12 horas de oscuridad por 12 horas de claridad durante el per&#237;odo del experimento.</p>
      <p>Los animales fueron proporcionados por el Bioterio Central del Centro de Ciencias Biol&#243;gicas y de la Salud, de la Universidad Federal de Vi&#231;osa, y se siguieron las normas establecidas en el <italic>Guide for the Care and Use of Laboratory Animals </italic>(Institute of Laboratory Animal Resources, National Academy of Sciences, Washington, D.C., 1996) y en los 'Principios &#233;ticos en experimentaci&#243;n animal', del Colegio Brasile&#241;o de Experimentaci&#243;n Animal (COBEA).</p>
      <p>
        <bold>Programa de entrenamiento con carrera voluntaria</bold>
      </p>
      <p>El primer grupo en ejercitarse fue el ECV, cuyas ratas tuvieron libre acceso a la rueda de carrera voluntaria, acoplada a sus respectivas jaulas de acero inoxidable (25 x 20 x 18 cm), por ocho semanas. </p>
      <p>Esta rueda de carrera voluntaria tiene una circunferencia interna de 1,53 m y el n&#250;mero de vueltas se registr&#243; con un contador de vueltas mec&#225;nico. De esta forma, la distancia recorrida por los animales se calcul&#243; por el n&#250;mero de vueltas realizadas.</p>
      <p>Se observa que los roedores son animales de h&#225;bitos nocturnos y por lo tanto, se ejercitan normalmente durante la fase de oscuridad del ciclo de luminosidad.</p>
      <p>
        <bold>Programa de entrenamiento con carrera forzada</bold>
      </p>
      <p>Conocidos los metrajes promedio semanales y totales recorridos por las ratas del grupo ECV, se elabor&#243; el protocolo de entrenamiento para el otro grupo de ratas (ECF), de forma que los metrajes no fueron diferentes entre los dos grupos.</p>
      <p>As&#237;, las ratas del grupo ECF se sometieron a un r&#233;gimen de carrera forzada en cinta sin fin motorizada (Insight Instrumentos Cient&#237;ficos, Ribeir&#227;o Preto, SP, Brasil) por ocho semanas (adaptado de Samelman)<sup>5</sup>. Los animales iniciaron el programa de ejercicio corriendo a velocidad de 15 m/min, 0% inclinaci&#243;n, por 15 minutos el primer d&#237;a, cinco d&#237;as por semana. Esta duraci&#243;n se aumento en cinco minutos por d&#237;a, de forma que, el &#250;ltimo d&#237;a de la segunda semana, los animales corrieron durante 60 minutos. A partir del primer d&#237;a de la tercera semana, la velocidad pas&#243; para 17 m/min. De la cuarta a la octava semana, la sesi&#243;n de ejercicio se mantuvo con la duraci&#243;n de 60 minutos por d&#237;a, 18 m/min, 0% de inclinaci&#243;n, cinco d&#237;as por semana.</p>
      <p>Este programa de carrera en cinta se aplic&#243; durante la fase de oscuridad del ciclo de luminosidad para no diferir del grupo ECV. Los animales eran motivados a correr con leves toques en el dorso. Debe observarse que estos animales se alojaron en jaulas individuales de acero inoxidable (25 x 20 x 18 cm), al igual que los animales de los grupos ECV y C. As&#237;, se considera que el movimiento (voluntario) de los animales en esas jaulas, fuera del per&#237;odo de entrenamiento, no es suficiente para provocar adaptaciones que puedan confundir aquellas probadas por las carreras voluntaria y forzada.</p>
      <p>Por lo tanto, en ninguno de los tres grupos es necesario contabilizar el movimiento de los animales en sus respectivas jaulas, por considerarse que es similar para todos los animales.</p>
      <p>
        <bold>Recolecci&#243;n de las muestras</bold>
      </p>
      <p>Para evitar la respuesta aguda del ejercicio y preservar la respuesta cr&#243;nica, la eutanasia de los animales se realiz&#243; 48 horas despu&#233;s de la &#250;ltima sesi&#243;n de ejercicio. Se recolectaron fragmentos de los ventr&#237;culos izquierdo y derecho, que fueron envueltos en papel aluminio, identificados, inmediatamente congelados en nitr&#243;geno l&#237;quido y almacenados a -80&#186;C para posterior an&#225;lisis.</p>
      <p>
        <bold>Extracci&#243;n de las prote&#237;nas</bold>
      </p>
      <p>Se retiraron fragmentos de las muestras del freezer y, despu&#233;s de pesados, se maceraron para la obtenci&#243;n de un extracto tisular, al cual se le agreg&#243; el respectivo tamp&#243;n (composici&#243;n 15 mM Tris HCL; 600 mM de NaCl; 1 mM PMSF, pH 7,5). A 60 mg del extracto se agregaron 1200 &#181;l de tamp&#243;n de extracci&#243;n (proporci&#243;n de 1: 20). A seguir, las muestras se colocaron en <italic>eppendorfs</italic>, los cuales se identificaron y se mantuvieron en hielo por aproximadamente, cinco minutos.</p>
      <p>Tras ese per&#237;odo de incubaci&#243;n, los restos celulares se descartaron por centrifugaci&#243;n a 14.000 g, a 4&#186;C, durante 20 minutos, y el sobrenadante se almacen&#243; a - 20&#186;C. Los extractos de prote&#237;nas totales se cuantificaron de acuerdo con el m&#233;todo de Bradford<sup>24</sup>, utilizando las tres r&#233;plicas preconizadas.</p>
      <p>
        <bold>Electroforesis SDS-PAGE</bold>
      </p>
      <p>Se realiz&#243; electroforesis en geles de poliacrilamida (PAGE) con detergente dodecil sulfato de sodio (SDS), esencialmente, como la describe Laemmli<sup>25</sup>. El extracto de prote&#237;na se incub&#243; por cinco minutos, a 100&#186; C, en tamp&#243;n de la muestra [glicerol 10% (v/v), SDS 2,3%, azul de bromofenol 0,25%, 2-mercaptoetanol 5% (v/v) y Tris-HCl 0,0625 mol/L, pH 6,8], antes de ser aplicado en el gel. La electroforesis se condujo por, aproximadamente, 16 horas, a 48 V, en el tamp&#243;n de corrida [Tris-HCl 0,025 mol/L, glicina 0,2 mol/L, EDTA 1 mmol/L y SDS 3,5 mmol/L].</p>
      <p>Este procedimiento se realiz&#243; para obtenci&#243;n de tres geles. Uno de ellos se colore&#243; con soluci&#243;n colorante [metanol 40% (v/v), CH<sub>3</sub>COOH 7,5% (v/v) y <italic>coomassie brilhant blue</italic> R-250 0,01%] por, aproximadamente, 12 horas y se decolor&#243; con soluci&#243;n decolorante [metanol 10% (v/v) y &#225;cido ac&#233;tico 7,5% (v/v)]. Los otros dos geles se sometieron a la t&#233;cnica de <italic>imunoblotting</italic>, para verificar si el anticuerpo Monoclonal <italic>Anti-Heat Shock Protein</italic> 70 contra Hsp72 de animales era capaz de reconocer la prote&#237;na de inter&#233;s.</p>
      <p>
        <italic>
          <bold>Imunoblotting</bold>
        </italic>
      </p>
      <p>Las prote&#237;nas se transfirieron para la membrana de nitrocelulosa, usando el sistema de transferencia de BIORAD (EEUU), de acuerdo con las instrucciones del fabricante. Despu&#233;s de la transferencia (en aproximadamente una hora, a 0,70 Amperios constantes), la membrana de nitrocelulosa fue sumergida en soluci&#243;n de bloqueo (case&#237;na &#150; Non-fat Dry Milk, BIORAD) por una hora.</p>
      <p>A seguir, se realizaron cuatro lavados, de 15 minutos cada uno, a temperatura ambiente, con TBS-T [Tris-HCl 0,01 mol/L, NaCl 1,5 mmol/L, Tween-20 0,1% (v/v), pH 7,6]. La membrana se incub&#243; con el anticuerpo Monoclonal <italic>Anti-Heat Shock Protein</italic> 70 (SIGMA), en una diluci&#243;n de 1: 5. 000 por tres horas en agitaci&#243;n.</p>
      <p>Despu&#233;s de ese per&#237;odo de incubaci&#243;n, la membrana se lav&#243; con TBS-T cuatro veces, 15 minutos cada una, y a seguir se incub&#243; con el anticuerpo Anti-Mouse IgG [fosfatasa alcalina &#150; Sigma], en una diluci&#243;n de 1:10.000 por, aproximadamente, dos horas. La membrana fue lavada extensivamente con TBS-T, nuevamente cuatro veces, de 15 minutos cada una. A continuaci&#243;n, se incub&#243; con tamp&#243;n de la enzima [Tris-HCl 0,1 mol/L, pH 9,8, NaCl 0,1 mol/L, MgCl<sub>2</sub> 0,5 mol/L] por diez minutos.</p>
      <p>La actividad de la fosfatasa alcalina fue detectada usando los sustratos NBT [azul de nitrotetrazolio, GIBCO/BRL] y BCIP [5-bromo-4-cloro-3-indolil-fosfato, GIBCO/BRL]. Las bandas de los <italic>imunoblottings </italic>se cuantificaron por medio de densitometr&#237;a computarizada, utiliz&#225;ndose el <italic>personal densitometer</italic>, equipado con el programa Image Quant, versi&#243;n 5.2 (Molecular Dinamics &#150; EEUU).</p>
      <p>
        <bold>Tratamiento estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Las comparaciones de los promedios de peso corporal, ganancia de peso y del peso relativo del coraz&#243;n se realizaron utilizando ANOVA <italic>one-way</italic>, seguida del test <italic>post hoc</italic> de Tukey. Las comparaciones de los niveles de Hsp72 se realizaron con el test de <italic>Mann-Whitney</italic>, pues los datos no presentaron distribuci&#243;n normal (Kolmogorov-Smirnov, p&lt;0,05). Los an&#225;lisis se realizaron en el programa Sigma Stat (versi&#243;n 3. 0 &#150; Richmond &#150; CA), y se utiliz&#243; el nivel de significancia de hasta el 5%.</p>
      <p>Este trabajo fue financiado por la Fundaci&#243;n de Amparo a la Investigaci&#243;n del Estado de Minas Gerais (FAPEMIG &#150; CDS n&#186; 947/2002).</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Los animales del grupo ECV recorrieron, voluntariamente, distancias diferentes, de acuerdo con la capacidad individual, mientras que en el grupo ECF todos los animales fueron forzados a recorrer la misma distancia. De esta forma, la distancia recorrida por los animales del grupo ECV ser&#225; presentada como promedio (promedio &#177; SEM), y la de los animales del grupo ECF, como valor absoluto para el grupo. </p>
      <p>Los animales del grupo ECV recorrieron 4,87 &#177; 0,55 km/semana y un total de 38,96 &#177; 3,55 km, mientras que los del grupo ECF recorrieron, en el mismo per&#237;odo, 4,88 km/semana y un total de 39,03 km. No hubo, por lo tanto, diferencia entre las distancias recorridas en los dos modelos.</p>
      <p>Al final de las ocho semanas de entrenamiento, los animales de los grupos ECV y ECF exhibieron una ganancia de peso significativamente menor que los animales del grupo control (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">tabla 1</xref>). El peso relativo del coraz&#243;n, &#237;ndice usado para indicar hipertrofia card&#237;aca, no present&#243; diferencia estad&#237;stica significativa entre los grupos (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">tabla 1</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0456-00004-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La <xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">figura 1</xref> es una representaci&#243;n de la acumulaci&#243;n de Hsp72 y Hsp73 en el VI de dos ratas Wistar de cada uno de los grupos experimentales. La expresi&#243;n de Hsp73, un miembro constituyente de la familia de las Hsp70, fue similar en los tres grupos (p&gt;0,05), no siendo afectada por los programas de ejercicio usados. </p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0456-00004-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>Se observ&#243;, con todo, que hubo inducci&#243;n de la expresi&#243;n de Hsp72 en respuesta a los programas de ejercicios voluntarios y forzado, pero en niveles diferentes. El VI y el VD de los animales del grupo control mostraron expresi&#243;n de peque&#241;a cantidad de Hsp72, presentada como unidad arbitraria (282,19 &#177; 20,02 <italic>vs.</italic> 287 &#177; 32,05, respectivamente), probablemente en funci&#243;n de alg&#250;n estr&#233;s ambiental.</p>
      <p>Estos valores se usaron como <italic>baseline</italic> para comparaci&#243;n de los efectos de los dos protocolos de ejercicio, en porcentajes. Las ratas sometidas a carrera forzada en cinta sin fin presentaron niveles de Hsp72 mayores (p&lt;0,05) que las que corrieron voluntariamente, en el VI (287,45 &#177; 35,86% vs. 135,59 &#177; 5,10%, respectivamente) y en el VD (241,31 &#177; 25,83% vs. 137,91 &#177; 45,20%, respectivamente). No obstante, no hubo diferencia significativa en la expresi&#243;n de Hsp72 entre el VI y el VD (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">fig. 1B</xref>).</p>
      <p>Se observ&#243; que las ratas presentaron una variaci&#243;n interindividual en la distancia total recorrida de, aproximadamente, 3,5 km, pero no hubo correlaci&#243;n significativa (p=0,22) entre la distancia total recorrida y la inducci&#243;n de la expresi&#243;n de Hsp72 (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">fig. 2</xref>).</p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0456-00004-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n </bold>
      </p>
      <p>Investigamos si programas de entrenamiento con carreras voluntaria y forzada inducen niveles distintos de expresi&#243;n de Hsp72 en el miocardio de ratas Wistar. Los datos demostraron que los protocolos de ejercicio usados fueron capaces de inducir la expresi&#243;n de Hsp72 en el miocardio de las ratas en forma diferente, tanto en el VI como en el VD, siendo mayor en la carrera forzada en cinta sin fin que en la carrera voluntaria.</p>
      <p>Los animales de los grupos ejercitados, ECV y ECF, recorrieron distancias similares. No obstante, debe destacarse que la forma de ejecuci&#243;n de la carrera es diferente entre los dos modelos. La carrera en la cinta es realizada por los animales de forma continua, pues la velocidad de la estera permanece constante durante la sesi&#243;n de entrenamiento. Sin embargo, en la rueda de carrera voluntaria, los animales se ejercitan de forma intermitente, pues corren per&#237;odos cortos (60 a 90 s), por aproximadamente cinco minutos, con per&#237;odos intercalados de descanso<sup>26</sup>. As&#237;, es posible calcular el trabajo realizado por las ratas s&#243;lo en la carrera forzada, pues &#233;ste est&#225; dado por la relaci&#243;n de la masa corporal del animal con el tiempo de ejecuci&#243;n de la carrera, la velocidad de la carrera y la inclinaci&#243;n de la cinta<sup>27</sup>. </p>
      <p>Aunque el peso corporal, las distancias recorridas y la inclinaci&#243;n hayan sido similares en los dos modelos, la velocidad y el tiempo de ejecuci&#243;n de la carrera fueron diferentes. Consideramos esta falta de precisi&#243;n en la equivalencia del trabajo realizado entre los animales de los grupos ECV y ECF una limitaci&#243;n del presente estudio. Con todo, los programas de ejercicio utilizados redujeron la ganancia de peso de los animales, al compararla a la de los animales sedentarios del grupo de control.</p>
      <p>Esto indica una interferencia de los programas de carrera en el organismo de las ratas, pues la reducci&#243;n de peso corporal puede reflejar el aumento de la tasa de metabolismo y del gasto energ&#233;tico<sup>28</sup>. Fisiol&#243;gicamente, se sabe que peso corporal similar no significa, necesariamente, composici&#243;n corporal y metabolismo energ&#233;tico equivalentes. No obstante, estudios previos demuestran que entrenamientos con ejercicio aer&#243;bico de diferentes intensidades resultaron en diferentes alteraciones en el peso corporal de las ratas<sup>29</sup>, pero tambi&#233;n que diferentes modelos de ejercicio provocaron reducciones similares en la ganancia de peso de ratas, en comparaci&#243;n con las sedentarias (carrera en cinta <italic>vs</italic>. nataci&#243;n<sup>30</sup>, carrera en cinta <italic>vs</italic>. carrera voluntaria)<sup>4,31</sup>. Por lo tanto, es razonable especular que nuestros protocolos de carreras voluntaria y forzada resultaron en tasas metab&#243;licas similares, lo que nos permite hacer comparaciones entre los dos grupos.</p>
      <p>El peso relativo del coraz&#243;n no fue diferente entre los tres grupos experimentales. Ello sugiere que los protocolos de ejercicio usados en el presente estudio no fueron suficientes para promover hipertrofia card&#237;aca. Sin embargo, adaptaciones del m&#250;sculo card&#237;aco al ejercicio cr&#243;nico, inclusive la inducci&#243;n de la expresi&#243;n de Hsp72, fueron observadas en animales con y sin hipertrofia card&#237;aca<sup>12,31</sup>.</p>
      <p>El principal hallazgo del presente estudio tiene relaci&#243;n con los protocolos de ejercicio usados, que fueron capaces de inducir la expresi&#243;n de Hsp72 en el miocardio de las ratas en forma diferente, en el VI y en el VD, siendo significativamente mayor en la carrera forzada en cinta sin fin que en la carrera voluntaria. Estos niveles de Hsp72 aumentados reflejan el mayor nivel de estr&#233;s intracelular generado por el programa de carrera forzada, en comparaci&#243;n al de carrera voluntaria. </p>
      <p>A pesar de que nuestros datos no permitieron especificar los mecanismos responsables por el aumento de la expresi&#243;n de Hsp72 observado, durante el ejercicio, varios eventos fisiol&#243;gicos y metab&#243;licos ocurren a nivel celular (por ejemplo, aumento de la temperatura, hipoxia, estr&#233;s oxidativo, aumento de la concentraci&#243;n de calcio y reducci&#243;n de pH) y pueden, aisladamente o en conjunto, inducir la expresi&#243;n de Hsp72<sup>10,32</sup>. </p>
      <p>Algunos estudios han atribuido altos niveles de expresi&#243;n de Hsp72, en respuesta a la carrera en la cinta, a la intensidad del ejercicio<sup>31</sup>. De hecho, Milne y Noble<sup>6</sup> demostraron que la inducci&#243;n de la expresi&#243;n de Hsp72 en m&#250;sculos esquel&#233;tico y card&#237;aco es dependiente de la intensidad del ejercicio, presentando las velocidades superiores a 24 m/min como las m&#225;s eficientes en la inducci&#243;n de la expresi&#243;n de Hsp72.</p>
      <p>Sin embargo, sabiendo que, en el presente estudio, la velocidad durante la carrera en cinta fue 18 m/min, que la distancia recorrida en los dos protocolos fue similar y que los animales pueden correr a velocidades superiores a 40 m/min<sup>33</sup> en la carrera voluntaria, la mayor expresi&#243;n de Hsp72 observada en los animales del grupo ECF parece haber sido provocada por otros factores adem&#225;s de la carga de ejercicio.</p>
      <p>Uno de esos factores podr&#237;a ser el nivel de estr&#233;s proporcionado al animal por el modelo de ejercicio. Existen evidencias de que, en la carrera voluntaria, el nivel de estr&#233;s sufrido por el animal es menor al compararlo con la carrera en cinta<sup>4,23</sup>. En el presente estudio no usamos choque el&#233;ctrico para forzar los animales a correr en la cinta, lo que aumenta la expresi&#243;n de Hsp72<sup>34</sup>, pero los animales fueron estimulados con toques en el dorso.</p>
      <p>Adem&#225;s de ello, el ejercicio forzado cr&#243;nico puede causar estr&#233;s mental al animal<sup>35</sup> y otras adaptaciones negativas indicadoras de estr&#233;s cr&#243;nico (por ejemplo, reducci&#243;n de globulinas ligantes de corticosteroides s&#233;ricas, hipertrofia adrenal, involuci&#243;n del timo, supresi&#243;n de la proliferaci&#243;n de linfocitos y de IgM ant&#237;geno espec&#237;fico)<sup>20</sup>. En la carrera voluntaria, al contrario, los animales no fueron forzados a correr. Hay relatos de que el entrenamiento con carrera voluntaria redujo los niveles de da&#241;os oxidativos al ADN<sup>4</sup> y redujo la depresi&#243;n comportamental inducida por estr&#233;s en ratas<sup>36</sup>. </p>
      <p>Adem&#225;s, observamos que las ratas presentaron una variaci&#243;n interindividual de, aproximadamente, 3,5 km en la distancia total recorrida. Con todo, la distancia recorrida no present&#243; correlaci&#243;n significativa con la inducci&#243;n de la expresi&#243;n de Hsp72 (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">fig. 2</xref>). Esto puede ser un indicador de que, en el modelo de carrera voluntaria, la intensidad del ejercicio expone los animales a menor estr&#233;s. </p>
      <p>De hecho, se ha reportado que la carrera voluntaria puede neutralizar la supresi&#243;n de la funci&#243;n inmune inducida por estr&#233;s, as&#237; como los impactos negativos del estr&#233;s en el comportamiento y en la funci&#243;n inmune adquirida de ratas<sup>36,37</sup>. Recientemente, Hill et al.<sup> 38</sup> demostraron que la carrera voluntaria cr&#243;nica fue capaz de aumentar la capacidad de s&#237;ntesis de GABA en el cerebro de ratas, lo que puede implicar alteraciones en la sensibilidad al estr&#233;s durante el ejercicio.</p>
      <p>Observamos que no hubo distinci&#243;n regional significativa (VI <italic>vs</italic>. VD) en la inducci&#243;n de la expresi&#243;n de Hsp72. Esta observaci&#243;n confirma resultados reportados en estudios previos<sup>5,31</sup>. A pesar de las adaptaciones del m&#250;sculo card&#237;aco al ejercicio ser m&#225;s pronunciadas en el ventr&#237;culo izquierdo, reflejando el estr&#233;s intracelular distinto impuesto por la carga mec&#225;nica sobre la cual las fibras trabajan durante el ejercicio, todas las fibras del miocardio son reclutadas en cada latido, y el trabajo del coraz&#243;n crece linealmente en funci&#243;n del aumento de la contractilidad y de la frecuencia card&#237;aca en ambos ventr&#237;culos.</p>
      <p>Nuestros resultados evidencias que ratas tambi&#233;n responden al estr&#233;s provocado por el ejercicio, aumentando la inducci&#243;n de la expresi&#243;n de Hsp72 en el miocardio. Se ha observado que la inducci&#243;n de la expresi&#243;n de Hsp72 en respuesta al ejercicio es mayor en ratas macho, lo que sugiere que la presencia de estr&#243;geno en las ratas es suficiente para inhibir la expresi&#243;n de Hsp72<sup>16-18</sup>. No obstante, el miocardio de las ratas hembra Sprague-Dawley mostr&#243; dos veces m&#225;s Hsp72 que el de las ratas macho<sup>39</sup>, y el m&#250;sculo card&#237;aco de ratos macho no mostr&#243; dimorfismo sexual en la expresi&#243;n de Hsp72 en respuesta al choque el&#233;ctrico<sup>35</sup>. </p>
      <p>Finalmente, a pesar de no haber evaluado los efectos de los protocolos de ejercicio en la protecci&#243;n card&#237;aca, el aumento de la expresi&#243;n de Hsp72 observado aqu&#237; puede tener impactos fisiol&#243;gicamente importantes en la protecci&#243;n del miocardio contra eventos de estr&#233;s (por ejemplo, isquemia o reperfusi&#243;n). A pesar de que estudios<sup>16,18</sup> han reportado que la respuesta de la Hsp70 al ejercicio f&#237;sico agudo y cr&#243;nico (carrera en cinta), mediada por hormonas espec&#237;ficas de sexo, result&#243; en cardioprotecci&#243;n, preferentemente en ratas macho, Chicco et al.<sup> 40 </sup>demostraron que ratas que corrieron voluntariamente por ocho semanas presentaron niveles elevados de Hsp72, los cuales estaban asociados a una mejora de la disfunci&#243;n card&#237;aca inducida por la doxorubicina.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Concluimos que los programas de entrenamiento con carreras voluntaria y forzada adoptados en el presente estudio indujeron niveles distintos de expresi&#243;n de Hsp72 en el miocardio de ratas Wistar.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por FAPEMIG.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Different levels of Hsp72 in female rat myocardium in response to voluntary exercise and forced exercise</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Physical exercise induces hemodynamic stress. OBJECTIVE: To evaluate if voluntary running and forced running induced different levels of stress protein (Hsp72) in the myocardium of female Wistar rats. METHODS: Female rats were randomly assigned to the following groups: forced treadmill running group (FR; n= 6), voluntary running group (VR; n=6) and control group (C; n=6). VR group animals had free access to running wheels, and those from FR group underwent a running program on a treadmill (18 m/min, 60 min/day, 5 days/wk) for 8 weeks. Left ventricle (LV) and right ventricle (RV) fragments were collected at sacrifice, and the relative immunoblot contents of stress protein (Hsp72) were determined. RESULTS: VR animals ran on average 4.87 km/wk, and FR rats ran 4.88 km/wk. Animals from VR and FR groups had less body weight gain (p&lt;0.05) than those from C group (81.67 &#177; 11.95g vs 81.17 &#177; 10.18g vs 111.50 &#177; 2.26g, respectively). Heart weight/body weight ratio was not significantly different (p&gt;0.05) among VR, FR and C groups (4.54 &#177; 0.79 mg/g vs 4.94 &#177; 0.89 mg/g vs 4.34 &#177; 0.87 mg/g, respectively). FR group animals had levels of Hsp72 (p&lt;0.05) higher than those from VR, both in LV (287.45 &#177; 35.86 % vs 135.59 &#177; 5.10 %, respectively) and RV (241.31 &#177; 25.83 % vs 137.91 &#177; 45.20 %, respectively). CONCLUSION: Voluntary running and forced running induced different levels of Hsp72 in the myocardium of female Wistar rats.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Physical activity</kwd>
        <kwd>running</kwd>
        <kwd>rats</kwd>
        <kwd>stress</kwd>
        <kwd>myocardium</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="txt-body3"/>Different levels of Hsp72 in female rat myocardium in response to voluntary exercise and forced exercise</p>
      <p>
        <bold>St&#233;phano Freitas Soares Melo; Wellington Lunz; Elizabeth Pacheco Batista Fontes; Cristina Maria Ganns Chaves Dias; Miguel Araujo Carneiro J&#250;nior; Anselmo Gomes de Moura; Ricardo Junqueira Del Carlo; Antonio Jose Natali</bold>
      </p>
      <p>Universidade Federal de Vi&#231;osa (UFV), Vi&#231;osa, MG - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold> BACKGROUND: </bold>Physical exercise induces hemodynamic stress.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate if voluntary running and forced running induced different levels of stress protein (Hsp72) in the myocardium of female Wistar rats.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Female rats were randomly assigned to the following groups: forced treadmill running group (FR; n= 6), voluntary running group (VR; n=6) and control group (C; n=6). VR group animals had free access to running wheels, and those from FR group underwent a running program on a treadmill (18 m/min, 60 min/day, 5 days/wk) for 8 weeks. Left ventricle (LV) and right ventricle (RV) fragments were collected at sacrifice, and the relative immunoblot contents of stress protein (Hsp72) were determined.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold>VR animals ran on average 4.87 km/wk, and FR rats ran 4.88 km/wk. Animals from VR and FR groups had less body weight gain (p&lt;0.05) than those from C group (81.67 &#177; 11.95g <italic>vs</italic> 81.17 &#177; 10.18g <italic>vs</italic> 111.50 &#177; 2.26g, respectively). Heart weight/body weight ratio was not significantly different (p&gt;0.05) among VR, FR and C groups (4.54 &#177; 0.79 mg/g vs 4.94 &#177; 0.89 mg/g <italic>vs</italic> 4.34 &#177; 0.87 mg/g, respectively). FR group animals had levels of Hsp72 (p&lt;0.05) higher than those from VR, both in LV (287.45 &#177; 35.86 % <italic>vs</italic> 135.59 &#177; 5.10 %, respectively) and RV (241.31 &#177; 25.83 % <italic>vs</italic> 137.91 &#177; 45.20 %, respectively).</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold>Voluntary running and forced running induced different levels of Hsp72 in the myocardium of female Wistar rats. </p>
      <p><bold>Key-words:</bold> Physical activity; running; rats; stress; myocardium.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Exposure of cells to various stressful situations induces the expression of heat shock proteins (HSP), also known as stress proteins. These proteins confers cellular tolerance to multiple stress agents, provide protection against protein denaturation and help remove damaged proteins<sup>1,2</sup>. </p>
      <p>Both acute and chronic physical exercise are stress agents that may induce the Hsp72 expression, which is an inducible form of the HSP family with molecular weight of 70kDa (Hsp70), in various tissues, including skeletal muscle and cardiac muscle<sup>3-10</sup>. There are evidences that exercise-induced Hsp72 expression in the myocardium is associated with cardiac protection from cardiovascular stress events<sup>7,11-14</sup>, despite some opposite results<sup>15</sup>. However, exercise-induced Hsp72 expression appears to be gender specific<sup>16-18</sup> and intensity dependent<sup>6</sup>. </p>
      <p>Since forced exercise for animal models cause changes in the neuroendocrine and immunological responses commonly associated with stress<sup>19-21</sup>, forced exercise-induced Hsp72 expression may be affected by stress factors that are unrelated to exercise. The voluntary running model, in which the animals have free access to the exercise equipment from their cages and run voluntarily<sup>22</sup>, on the contrary, induces lower levels of stress in the animals, when compared to forced running and swimming<sup>4,23</sup>. Therefore, the objective of this study was to evaluate if voluntary and forced running training programs induce different levels of Hsp72 expression in the myocardium of female Wistar rats.</p>
      <p>
        <bold>Methods </bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Experimental animals and animal handling</bold>
      </p>
      <p>We used a total of 18 young female Wistar rats (7 weeks of age). Three groups were formed at different times, namely: voluntary running trained group (VR, n = 6) forced running trained group (FR, n = 6) and control group (C, n = 6). All animals were handled identically, but those of group C did not exercise. The animals were housed in individual stainless steel cages (25 x 20 x 18 cm) and received water and food ad libitum. The rats were kept in a controlled environment of a fixed 12:12-h light-dark cycle, with the room temperature maintained at approximately 22&#186; C during the entire period of the experiment. The animals were provided by the Central Biotery of the Center for Biological Sciences and Health, Federal University of Vi&#231;osa, and we followed the rules established by the 'Guide for the Care and Use of Laboratory Animals' (Institute of Laboratory Animal Resources, National Academy of Sciences, Washington, DC 1996) and the Ethical Principles in Animal Experimentation of the Brazilian College of Animal Experimentation (COBEA). </p>
      <p>
        <bold>Voluntary running training program </bold>
      </p>
      <p>The first group to be exercised was the voluntary running group, in which the rats had free access to rotating wheels attached to their stainless steel cages (25 x 20 x 18 cm), for 8 weeks. The rotating wheel had an inner circumference of 1.53 m, and the number of revolutions was recorded by a mechanical revolution counter, and the distances traveled by the animals were calculated by the number of revolutions. It is noteworthy that rodents are nocturnal animals, and, therefore, they normally exercise during the dark phase of the light-dark cycle.</p>
      <p>
        <bold>Forced running training program</bold>
      </p>
      <p>The training protocol for the other group of rats (FR group) was established after the total distance and the weekly distances traveled by VR rats were recorded, so as to ensure that the distances traveled by both groups were similar. Thus, FR rats underwent a forced running program for eight weeks (adapted from Samelman)<sup>5</sup>. The animals initiated the running program on a motor treadmill (Insight Instrumentos Cient&#237;ficos, Ribeir&#227;o Preto, SP, Brazil) at an intensity of 15 m/min, 0% grade, for 15 minutes on the first day, five days a week. This period was increased by five minutes a day, so that in the last day of the second week, the animals ran for 60 minutes. So, by the first day of the third week, their speed had risen to 17 m/min. From the fourth to the eighth week, the exercise sessions lasted 60 minutes a day, at 18 m/min, 0% grade, five days a week. This running program was applied during the dark phase of the light-dark cycle, so as not to differ from the VR group. The animals were motivated to run by gentle tapping on their backs. It is noteworthy that these animals were housed in individual stainless steel cages (25 x 20 x 18 cm), in the same way as the VR and C groups. Thus, the voluntary movement of the animals in the cages, aside from the training period, was not considered sufficient enough to cause adaptations that could be confused with those caused by voluntary and forced running. Therefore, in none of the three groups was it necessary to take account of the movement of the animals in their cages, because they were considered similar for all animals. </p>
      <p>
        <bold>Specimen collection</bold>
      </p>
      <p>To avoid the acute response to exercise and preserve the chronic response, all animals were euthanized 48 hours after the last exercise session. Fragments of the left and right ventricles were collected, wrapped in aluminum foil, identified and immediately frozen in liquid nitrogen, and stored at minus 80&#186;C for later analysis. </p>
      <p>
        <bold>Protein extraction</bold>
      </p>
      <p>Specimen fragments were taken from the freezer and, after being weighed, they were macerated to obtain a tissue extract to which was added the buffer (composition: 15 mM Tris HCL, 600 mM NaCl, 1 mM PMSF, pH 7.5). 1200 &#181;l of extraction buffer were added to 60 mg of extract (1:20 ratio). The samples were then placed in eppendorfs, which were identified and kept on ice for approximately 5 minutes. After this incubation period, the cell debris were discarded by centrifugation at 14,000 g, at 4&#186;C, for 20 minutes, and the supernatant was stored at minus 20&#186;C. Total protein extracts were quantified according to the Bradford method<sup>24</sup>, using the 3 recommended repetitions.</p>
      <p>
        <bold>SDS-PAGE Electrophoresis</bold>
      </p>
      <p>Electrophoreses in polyacrylamide (PAGE) gel containing the detergent sodium dodecyl sulfate (SDS) have been conducted essentially as described by Laemmli<sup>25</sup>. The protein extract was incubated for 5 minutes at 100&#186;C in sample buffer [10% glycerol (v/v), 2.3% SDS, 0.25% bromophenol blue, 5% 2-mercaptoethanol (v/v) and 0.0625 mol/L Tris-HCl, pH 6.8] before it was loaded onto the gel. The electrophoresis was conducted for approximately 16 hours, at 48 V, in running buffer [0.025 mol/L Tris-HCl, 0.2 mol/L glycine, 1 mmol/L EDTA, and 3.5 mmol/L SDS]. This procedure was conducted to obtain 3 gels. One of these gels was stained with a staining solution [40% methanol (v/v), 7.5% CH3COOH (v/v) and 0.01% coomassie brilliant blue R-250], for approximately 12 hours, and decolorized with a decolorizing solution [10% methanol (v/v) and 7.5% acetic acid (v/v)]. The immunoblotting technique was applied to the other 2 gels to determine if the monoclonal anti-Heat Shock Protein 70 antibody against animal Hsp72 was able to recognize the protein of interest.</p>
      <p>
        <bold>Imunoblotting</bold>
      </p>
      <p>The proteins were transferred to a nitrocellulose membrane, using the BioRad (USA) transfer system, according to the manufacturer's instructions. After the transfer (for approximately 1 hour, at a constant amperage of 0.70A), the nitrocellulose membrane was immersed in a blocking solution (casein&#150;non-fat dry milk, BioRad) for one hour. Then, four washes were performed for 15 minutes each, at room temperature with TBS-T [0.01 mol/L Tris-HCl, 1.5 mmol/L NaCl, 0.1% Tween-20 (v/v), pH 7.6]. The membrane was incubated with the monoclonal anti-Heat Shock Protein 70 (SIGMA) antibody at a 1:5,000 dilution for three hours under stirring. After the incubation period, the membrane was washed four times with TBS-T, for 15 minutes each, and then incubated with Anti-Mouse IgG antibody (alkaline phosphatase - SIGMA) at a 1:10,000 dilution, for approximately two hours. The membrane was extensively washed with TBS-T, four times again for 15 minutes each, and subsequently incubated with the enzyme buffer (0.1 mol/L Tris-HCl, pH 9.8, 0.1 mol/L NaCl, 0.5 mol/L MgCl2) for ten minutes. The alkaline phosphatase activity was detected, using the NBT (nitro-blue tetrazolium, GIBCO/BRL) and BCIP (5-bromo-4-chloro-3-indolyl phosphate, GIBCO/BRL) substrates. The immunoblot bands were quantified by computerized densitometry using a Molecular Dynamics Personal Densitometer equipped with the program Image Quant, version 5.2 (Molecular Dynamics - USA). </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Mean body weights, mean weight gains and mean relative heart weights were compared using one-way ANOVA followed by post hoc Tukey's test. Hsp72 level comparisons were performed using the Mann-Whitney test because the data did not follow the normal distribution (Kolmogorov-Smirnov, p &lt;0.05). The tests were performed using SigmaStat (version 3.0 - Richmond - Ca) up to a 5% level of significance. </p>
      <p>This study was funded by the Foundation for the Support of Research of the State of Minas Gerais (FAPEMIG - CDS 947/2002).</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>VR group animals voluntarily traveled different distances, according to their individual capacities, whereas in the FR group all animals were forced to travel the same distance. Thus, the distances traveled by the animals in the VR group are presented as mean values (mean &#177; SEM), and the distances traveled by the animals in the FR group as absolute values. VR group animals traveled 4.87 &#177; 0.55 km/week and a total of 38.96 &#177; 3.55 km, whereas FR group animals, in the same period, traveled 4.88 km/week and a total of 39.03 km, so there were no differences between the distances traveled in both models. </p>
      <p>After eight weeks of training, VR group and FR group animals had significantly lower weight gain than those in the control group (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Table 1</xref>). Relative heart weight, an index of cardiac hypertrophy, had no statistically significant difference among the groups (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Table 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0456-00004-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p><xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figure 1</xref> shows Hsp72 and Hsp73 accumulation in the LV of two Wistar rats of each group. The expression of Hsp73, a constitutive Hsp70 family member, was similar in the three groups (p&gt; 0.05) and was not affected by the exercise programs used in this study. However, there was an induction of Hsp72 expression in response to forced and voluntary exercise programs, but at different levels. In LVs and RVs of control group animals, we observed an expression of small amounts of Hsp72, presented as arbitrary units (282.19 &#177; 20.02 <italic>vs</italic> 287 &#177; 32.05, respectively), probably due to some environmental stress. These values were used as a baseline for comparison of the effects of the two exercise protocols, in percentage. The rats who were forced to run on a treadmill showed higher levels of Hsp72 (p &lt;0.05) than those who ran voluntarily, in the LV (287.45 &#177; 35.86% <italic>vs</italic> 135.59 &#177; 5.10%, respectively) and in the RV (241.31 &#177; 25.83% <italic>vs</italic> 137.91 &#177; 45.20%, respectively). However, there was no significant difference in the Hsp72 expression between the LV and the RV (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figure 1B</xref>).</p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0456-00004-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>It was observed that the rats had an interindividual variation in total distance traveled of approximately 3.5 kilometers, but there was no significant correlation (p = 0.22) between the total distance traveled and the induction of Hsp72 expression (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figure 2</xref>).</p>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-05-0456-00004-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>We investigated if voluntary and forced running training programs induced different levels of Hsp72 expression in the myocardium of female Wistar rats. The data showed that the exercise protocols used in this study induced different levels of Hsp72 expression in the myocardium of female rats, both in LV and RV, and this expression was higher in the forced treadmill running program than in the voluntary running program.</p>
      <p>VR group and FR group animals traveled similar distances. However, it should be noted that the implementation of the running programs was different in each model. In the treadmill forced running program, the animals ran on a continuous basis because the speed of the treadmill remained constant during the whole training session. In the voluntary running program, the animals exercised intermittently, by running short periods (60-90s) for about 5 minutes, interspersed with periods of rest<sup>26</sup>. Therefore, only in the forced running program it was possible to calculate the work done by the rats, which is a function of animal body mass, running time and treadmill speed and incline<sup>27</sup>. Although body mass, distances traveled and treadmill incline were similar in both models, speed and running time were different. We considered this lack of precision in the equivalence between the work done by VR and FR groups as a limitation of this study. However, the exercise programs reduced weight gain in these animals when compared to that of sedentary control animals. This indicates that exercise programs affect rat bodily functions because weight reduction may reflect an increase in metabolic rates or in energy expenditure<sup>28</sup>. Physiologically it is known that similar body weight does not necessarily mean equivalent body composition and energy metabolism. However, previous studies showed that aerobic exercise training at different intensities resulted in different changes in body weight of rats<sup>29</sup> ;it also showed that different types of exercise caused similar weight gain reductions in rats, in comparison to sedentary rats (running on a treadmill versus swimming<sup> 30</sup>; running on a treadmill versus voluntary running)<sup>4,31</sup>. Therefore, it is reasonable to speculate that our voluntary and forced running protocols resulted in similar metabolic rates, which enables us to make comparisons between the two groups. </p>
      <p>Relative heart weight did not differ in the three experimental groups. This suggests that the exercise protocols used in this study were not sufficient enough to promote cardiac hypertrophy. However, adaptations of cardiac muscle to chronic exercise, including the induction of Hsp72 expression were observed in animals with and without cardiac hypertrophy<sup>12,31</sup>. </p>
      <p>The main finding of this study was that the exercise protocols used induced Hsp72 expression in the myocardium of female rats, differently in LV and RV, and significantly higher in forced running than in voluntary running. These increased levels of Hsp72 reflect an increase in the level of intracellular stress generated by the forced running program, when compared to the voluntary running program. Although our data did not specify the mechanisms responsible for the observed increase in Hsp72 expression, several physiological and metabolic events occur at cellular level (e.g. increased temperature, hypoxia, oxidative stress, increased concentration of calcium and pH reduction) during exercise, and they can induce Hsp72 expression<sup>10,32</sup>.</p>
      <p>Some studies have credited the high levels of Hsp72 expression in response to forced running to the intensity of the exercise<sup>31</sup>. Indeed, Milne and Noble<sup>6</sup> showed that the induction of Hsp72 expression in cardiac and skeletal muscles is dependent on the intensity of the exercise, and speeds above 24 m/minute are the most efficient for inducing Hsp72 expression. However, since in this study the speed during forced treadmill running was 18 m/min, the distances traveled in both protocols were similar, and the animals could run voluntarily at speeds exceeding 40 m/min<sup>33</sup> the increased Hsp72 expression observed in FR group animals appears to have been caused by other factors besides the exercise load. One of these factors could be the level of stress provided by the animal model of exercise. There is evidence that the level of stress suffered by animals in voluntary running is lower in comparison to that of running on a treadmill<sup>4,23</sup>. In the present study, we did not use electric shock to force the animals to run on a treadmill, which increases Hsp72 expression<sup>34</sup>, but the animals were stimulated with taps on the back.Furthermore, chronic forced exercise can cause mental stress to the animals<sup>35</sup> and other negative changes that are indicative of chronic stress (e.g. reduction of serum corticosteroid-binding globulin, adrenal hypertrophy, thymus involution, suppression of lymphocyte proliferation, and antigen-specific IgM)<sup>20</sup>. In voluntary running, on the other hand, the animals were not forced to run. There are reports that voluntary running training reduced the levels of oxidative damage to the DNA<sup>4</sup> and reduced the behavioral depression induced by stress in rats<sup>36</sup>. </p>
      <p>Furthermore, we observed that the rats showed an interindividual variation in total distance traveled of approximately 3.5 km. However, the distance traveled showed no significant correlation with the induction of Hsp72 expression (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figure 2</xref>). This may be an indication that in the voluntary running model, the intensity of exercise exposes the animals to less stress. In fact, it has been reported that voluntary running may counteract the suppression of immune function induced by stress and the negative impacts of stress on behavior and immune function of rats<sup>36,37</sup>. Recently, Hill et al<sup>38</sup> demonstrated that chronic voluntary running increased the capacity for GABA synthesis in the brain of rats, which may result in changes in sensitivity to stress during exercise. </p>
      <p>We noticed that there was no significant regional distinction (LV <italic>vs</italic> RD) in the induction of Hsp72 expression. This observation confirms the results reported in previous studies<sup>5,31</sup>. Despite the changes occurred in the heart muscle in response to exercise are more pronounced in the left ventricle, which reflects the distinct intracellular stress imposed by the mechanical load under which the fibers work during the exercise, all myocardial fibers are recruited at each heartbeat, and the heart's workload grows linearly as a function of increased contractility and heart rate in both ventricles. </p>
      <p>Our results provide evidence that female rats also respond to the stress caused by exercise, by increasing the induction of Hsp72 expression in the myocardium. It has been observed that the induction of Hsp72 expression in response to exercise is greater in male rats, suggesting that the presence of estrogen in female rats is sufficient to inhibit Hsp72 expression<sup>16-18</sup>. However, the myocardium of female Sprague-Dawley rats exhibited two times more Hsp72 than those of male rats<sup>39</sup>, and the heart muscle of rats showed no sexual dimorphism in the Hsp72 expression in response to electric shock<sup>35</sup>. </p>
      <p>Finally, even though we did not evaluate the effects of exercise protocols on cardiac protection, the increased Hsp72 expression observed here may have physiologically significant effects on myocardial protection against stress events (e.g. ischemia/reperfusion)<sup>16,18</sup>. Although some studies have reported that the Hsp70 response to acute and chronic exercise (running on a treadmill), mediated by gender-specific hormones, resulted in cardiac protection, preferably in male rats, Chicco et al<sup>40</sup> demonstrated that female rats that voluntarily ran for eight weeks showed elevated levels of Hsp72, which were associated with an improvement in the cardiac dysfunction, induced by doxorubicin.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>We concluded that the training programs with the voluntary and forced running programs used in this study induced different levels of Hsp72 expression in the myocardium of female Wistar rats.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPEMIG.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
