<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">7J4PZJjxZYMVFP53R8H9gjJ</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00024</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001000024</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300424</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001000024</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Cintilografia mioc&#225;rdica com estresse mental na investiga&#231;&#227;o de dor tor&#225;cica</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>L&#237;via Maria Lima da</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barbirato</surname>
            <given-names>Gustavo Borges</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Drumond Neto</surname>
            <given-names>Cant&#237;dio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>N&#243;brega</surname>
            <given-names>Antonio Claudio Lucas da</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Coimbra</surname>
            <given-names>Alexandro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mesquita</surname>
            <given-names>Claudio Tinoco</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco</institution>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Santa Casa de Miseric&#243;rdia do Rio de Janeiro</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Niter&#243;i</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal Fluminense</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital Universit&#225;rio Ant&#244;nio Pedro </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>e63</fpage>
      <lpage>e66</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>22</day>
          <month>12</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>08</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>08</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A dor tor&#225;cica &#233; um sintoma comum nos servi&#231;os de emerg&#234;ncia e a cintilografia de estresse representa uma das etapas da estratifica&#231;&#227;o de risco nesses indiv&#237;duos. Entretanto, um grupo de pacientes com exames funcionais negativos ap&#243;s o estresse f&#237;sico ou farmacol&#243;gico desenvolve isquemia mioc&#225;rdica durante estresse mental. As altera&#231;&#245;es do t&#244;nus vascular em resposta a mecanismos end&#243;genos s&#227;o a base fisiopatol&#243;gica dessas altera&#231;&#245;es. Relata-se um caso que ilustra como a cintilografia de estresse mental tem o potencial para ser utilizada na avalia&#231;&#227;o de isquemia mioc&#225;rdica, n&#227;o detectada pelos m&#233;todos convencionais, em pacientes com suspeita de dor tor&#225;cica isqu&#234;mica.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Cintilografia</kwd>
        <kwd>Estresse Psicol&#243;gico</kwd>
        <kwd>Isquemia Mioc&#225;rdica</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>24</day>
        <month>11</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Cintilografia mioc&#225;rdica com estresse mental na investiga&#231;&#227;o de dor tor&#225;cica </bold>
    </p>
    <p>
      <bold>L&#237;via Maria Lima da Silva<sup>I</sup>; Gustavo Borges Barbirato<sup>II</sup>; Cant&#237;dio Drumond Neto<sup>III</sup>; Antonio Claudio Lucas da N&#243;brega<sup>I, II</sup>; Alexandro Coimbra<sup>II</sup>; Claudio Tinoco Mesquita<sup>I, II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Universidade Federal Fluminense - Hospital Universit&#225;rio Ant&#244;nio Pedro (HUAP), Niter&#243;i, RJ </p>
    <p><sup>II</sup>Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco, Rio de Janeiro, RJ </p>
    <p><sup>III</sup>Santa Casa de Miseric&#243;rdia do Rio de Janeiro, RJ, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>A dor tor&#225;cica &#233; um sintoma comum nos servi&#231;os de emerg&#234;ncia e a cintilografia de estresse representa uma das etapas da estratifica&#231;&#227;o de risco nesses indiv&#237;duos. Entretanto, um grupo de pacientes com exames funcionais negativos ap&#243;s o estresse f&#237;sico ou farmacol&#243;gico desenvolve isquemia mioc&#225;rdica durante estresse mental. As altera&#231;&#245;es do t&#244;nus vascular em resposta a mecanismos end&#243;genos s&#227;o a base fisiopatol&#243;gica dessas altera&#231;&#245;es. Relata-se um caso que ilustra como a cintilografia de estresse mental tem o potencial para ser utilizada na avalia&#231;&#227;o de isquemia mioc&#225;rdica, n&#227;o detectada pelos m&#233;todos convencionais, em pacientes com suspeita de dor tor&#225;cica isqu&#234;mica.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Cintilografia, Estresse Psicol&#243;gico, Isquemia Mioc&#225;rdica.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A dor tor&#225;cica na sala de emerg&#234;ncia representa uma entidade de dif&#237;cil diagn&#243;stico. Essa dificuldade diagn&#243;stica acarreta muitas vezes a libera&#231;&#227;o inadequada de pacientes portadores de s&#237;ndrome isqu&#234;mica mioc&#225;rdica inst&#225;vel (SIMI), que permanecer&#227;o sem tratamento adequado e sujeitos a eventos m&#243;rbidos. Os exames de imagem t&#234;m ocupado papel de destaque na estratifica&#231;&#227;o de risco dos pacientes com suspeita de isquemia mioc&#225;rdica. Entre os mais empregados, a cintilografia mioc&#225;rdica de estresse &#233; uma das que possui mais evid&#234;ncias sobre seu valor na avalia&#231;&#227;o diagn&#243;stica e progn&#243;stica em pacientes em avalia&#231;&#227;o de dor tor&#225;cica<sup>1</sup>. Apesar de uma cintilografia de perfus&#227;o normal estar frequentemente associada a um risco de eventos adversos menor que 1% ao ano<sup>2</sup>, alguns pacientes com doen&#231;a arterial coronariana t&#234;m isquemia demonstrada apenas quando submetidos a t&#233;cnicas n&#227;o-convencionais de indu&#231;&#227;o de isquemia, como o estresse mental<sup>3</sup>. Enquanto a base do mecanismo de indu&#231;&#227;o de altera&#231;&#245;es de perfus&#227;o da cintilografia durante o exerc&#237;cio f&#237;sico e com uso de dipiridamol venoso &#233; a vasodilata&#231;&#227;o coronariana, o estresse mental causa vasoconstri&#231;&#227;o coronariana epic&#225;rdica e microvascular em pacientes com disfun&#231;&#227;o endotelial e/ou placas de arteriosclerose<sup>4</sup>. Ainda n&#227;o se descreveu o uso da cintilografia sob estresse mental em pacientes com investiga&#231;&#227;o negativa para isquemia mioc&#225;rdica na sala de emerg&#234;ncia pelos m&#233;todos convencionais.</p>
    <p>
      <bold>Relato do caso</bold>
    </p>
    <p>Uma paciente do sexo feminino, 68 anos, branca, procurou o servi&#231;o de emerg&#234;ncia com relato de desconforto precordial em repouso de leve intensidade com dura&#231;&#227;o superior a 30 minutos associado &#224; dispn&#233;ia e palpita&#231;&#245;es. A paciente referiu epis&#243;dios pr&#233;vios similares, sem diagn&#243;stico. Ao exame f&#237;sico encontrava-se sem altera&#231;&#245;es, com press&#227;o arterial (PA) e frequ&#234;ncia card&#237;aca (FC) discretamente elevadas (PA = 140x90 mmHg e FC = 88 bpm). O eletrocardiograma de 12 deriva&#231;&#245;es demonstrou altera&#231;&#245;es inespec&#237;ficas difusas da repolariza&#231;&#227;o ventricular e a dosagem dos marcadores de necrose mioc&#225;rdica foi normal. A an&#225;lise ecocardiogr&#225;fica transtor&#225;cica revelou d&#233;ficit de relaxamento do ventr&#237;culo esquerdo (VE), e aus&#234;ncia de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica global ou segmentar do VE. Afastado o infarto do mioc&#225;rdio, a paciente foi submetida &#224; estratifica&#231;&#227;o com cintilografia de perfus&#227;o mioc&#225;rdica ap&#243;s estresse f&#237;sico e repouso, empregando <sup>99m</sup>Tc-Sestamibi. O protocolo empregado foi de um dia, iniciado pelo repouso. Na fase de estresse, a paciente foi submetida a teste ergom&#233;trico sob o protocolo de Rampa (VO<sub>2</sub> m&#225;x 36,75 ml/kg.min; Dura&#231;&#227;o da prova: 11 min 12 seg; MET m&#225;x: 10,5; FC m&#225;x: 159 bpm e MVO<sub>2</sub> m&#225;x: 31,54 ml O<sub>2</sub> 100g VE/min).</p>
    <p>A aquisi&#231;&#227;o da imagem foi realizada aproximadamente 90 minutos ap&#243;s o teste. N&#227;o foram observados defeitos perfusionais, de contratilidade ou espessamento mioc&#225;rdico durante o exame (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1</xref>). A paciente recebeu alta hospitalar assintom&#225;tica, sem um diagn&#243;stico para os sintomas descritos. Foi ent&#227;o encaminhada para realiza&#231;&#227;o de cintilografia com estresse sensorial empregando o m&#233;todo de Stroop (teste de processamento de informa&#231;&#245;es empregando o conflito palavra-cor). Esse m&#233;todo consiste no aparecimento de telas sucessivas em computador com o paciente dizendo em voz alta a cor que preenche a letra da palavra visibilizada, enquanto outras cores s&#227;o ouvidas por um fone de ouvido, o que gera um conflito auditivo<sup>5</sup>. Durante o exame, a press&#227;o arterial foi monitorizada de forma cont&#237;nua e n&#227;o invasiva por fotopletismografia infravermelha digital, simultaneamente &#224; monitoriza&#231;&#227;o eletrocardiogr&#225;fica cont&#237;nua de 12 deriva&#231;&#245;es. A inje&#231;&#227;o de <sup>99m</sup>Tc-Sestamibi foi realizada no estresse m&#225;ximo (2,5 minutos do protocolo). O estresse teve a dura&#231;&#227;o m&#225;xima de 5 minutos. A aquisi&#231;&#227;o da imagem referente ao estresse foi realizada ap&#243;s 60 minutos e posteriormente comparada com o repouso previamente realizado. N&#227;o houve reprodu&#231;&#227;o de sintomas ou altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas durante a indu&#231;&#227;o do estresse sensorial. Observamos uma resposta hemodin&#226;mica efetiva ao estresse com uma varia&#231;&#227;o da press&#227;o arterial sist&#243;lica (PAS): + 43 mmHg (VR: 10-25 mmHg), da press&#227;o arterial diast&#243;lica (PAD): +22 mmHg (VR: 5-15 mmHg) e da FC: + 7 mmHg (VR: 5 - 15 mmHg). As imagens cintilogr&#225;ficas do estresse mental demonstraram presen&#231;a de defeitos perfusionais revers&#237;veis nos segmentos referentes &#224;s paredes anterior, inferior, &#225;pice e septo interventricular, conforme demonstrados na <xref ref-type="fig" rid="f02">Figura 2</xref>, sugestivos da presen&#231;a de isquemia mioc&#225;rdica induzida por estresse sensorial.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0e63-00024-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0e63-00024-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A presen&#231;a de altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas induzidas por estresse sensorial motivou a avalia&#231;&#227;o anat&#244;mica atrav&#233;s da coronariografia, evidenciando les&#227;o de 40% no ter&#231;o m&#233;dio da art&#233;ria coron&#225;ria descendente anterior, les&#227;o de 30% no ter&#231;o proximal da art&#233;ria segunda diagonal e les&#227;o de 40 % no ter&#231;o proximal da art&#233;ria coron&#225;ria direita. Optou-se por tratamento m&#233;dico otimizado e acompanhamento ambulatorial.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Uma das vantagens da cintilografia de perfus&#227;o mioc&#225;rdica &#233; a demonstra&#231;&#227;o da presen&#231;a de isquemia em pacientes que n&#227;o apresentam doen&#231;a coronariana obstrutiva<sup>6</sup>. A isquemia mioc&#225;rdica estresse-induzida em pacientes com dor tor&#225;cica anginosa t&#237;pica, sem doen&#231;a coronariana obstrutiva, est&#225; frequentemente associada &#224; disfun&#231;&#227;o endotelial<sup>7</sup>. Diversos estudos experimentais t&#234;m contribu&#237;do para um melhor entendimento da associa&#231;&#227;o entre o estresse mental e a isquemia mioc&#225;rdica, sendo destacado o estudo PIMI (<italic>Psychophysiological Interventions in Myocardial Ischemia</italic>), onde s&#227;o documentadas as diferen&#231;as nas respostas aos estresses f&#237;sico e mental em indiv&#237;duos portadores de DAC, e a associa&#231;&#227;o de isquemia por estresse mental com maior mortalidade<sup>8</sup>. O estresse mental desencadeia um aumento da FC e da press&#227;o sangu&#237;nea mediadas pelo est&#237;mulo da atividade simp&#225;tica adren&#233;rgica. Em indiv&#237;duos saud&#225;veis, o endot&#233;lio &#237;ntegro promove uma resposta vasodilatadora compensat&#243;ria &#224; estimula&#231;&#227;o simp&#225;tica. Em pacientes com DAC, cuja base fisiopatol&#243;gica &#233; a disfun&#231;&#227;o endotelial, esse mecanismo compensat&#243;rio encontra-se prejudicado, levando &#224; vasoconstri&#231;&#227;o coronariana significativa e altera&#231;&#245;es na oferta e demanda mioc&#225;rdica de oxig&#234;nio<sup>9</sup>. A resposta inapropriada pode culminar em disfun&#231;&#227;o contr&#225;til ventricular, isquemia mioc&#225;rdica ou dist&#250;rbios no ritmo card&#237;aco<sup>9</sup>. Devido &#224;s diferen&#231;as fisiopatol&#243;gicas entre os estresses f&#237;sico/farmacol&#243;gico e mental, varia&#231;&#245;es individuais da resposta a cada est&#237;mulo s&#227;o esperadas. Estudos avaliando variabilidade gen&#233;tica como polimorfismo dos receptores &#946;1-adren&#233;rgicos, onde pacientes possu&#237;am homozigose do alelo <italic>Ser</italic>49, demonstraram at&#233; tr&#234;s vezes mais isquemia<sup>10</sup>. Na pr&#225;tica, esse fato se reflete na observa&#231;&#227;o de indiv&#237;duos sem isquemia detect&#225;vel pelos m&#233;todos convencionais de estresse, apresentando positividade somente ap&#243;s serem submetidos ao estresse mental. Tal fato demonstra a aplicabilidade dessa modalidade de estresse na detec&#231;&#227;o dos casos subdiagnosticados de isquemia mioc&#225;rdica nas unidades de dor tor&#225;cica. Conforme demonstrado no caso clinico apresentado, a paciente encontrava-se em vig&#234;ncia de estresse e possuindo DAC incipiente, entretanto sem obstru&#231;&#227;o significativa da luz arterial. A paciente apresentou altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas &#224; cintilografia apenas quando submetida ao estresse mental com o teste Stroop Color, consolidando uma etiologia card&#237;aca para as altera&#231;&#245;es observadas. Esses dados sugerem uma potencial aplicabilidade do estresse mental para complementa&#231;&#227;o da investiga&#231;&#227;o de isquemia mioc&#225;rdica em pacientes com dor tor&#225;cica de etiologia inexplic&#225;vel. Mais estudos est&#227;o sendo conduzidos para investiga&#231;&#227;o dessa nova aplica&#231;&#227;o da cintilografia de estresse.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Gustavo Borges Barbirato pelo Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco e Universidade Federal Fluminense - Hospital Universit&#225;rio Ant&#244;nio Pedro.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> L&#237;via Maria Lima da Silva </p>
        <p> Rua Presidente Jo&#227;o Pessoa, 249 / 1206, Jardim Icara&#237; </p>
        <p> 24220-330, Niter&#243;i, RJ, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="limalisi26@yahoo.com.br">limalisi26@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 22/12/08; revisado recebido em 08/05/09; aceito em 08/05/09</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Azevedo JC,    F&#233;lix RCM, Corr&#234;a PL, Barbirato GB, Dohmann FR, Silva PRD, et al.    Progn&#243;stico em m&#233;dio prazo da cintilografia de perfus&#227;o    mioc&#225;rdica de estresse na unidade de dor tor&#225;cica. Arq Bras Cardiol.    2007; 88: 602-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Progn&#243;stico em m&#233;dio prazo da cintilografia de perfus&#227;o mioc&#225;rdica de estresse na unidade de dor tor&#225;cica</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>602</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Azevedo</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>F&#233;lix</surname>
              <given-names>RCM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Corr&#234;a</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barbirato</surname>
              <given-names>GB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dohmann</surname>
              <given-names>FR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>PRD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Hachamovitch    R, Berman DS, Shaw LJ, Kiat H, Cohen I, Cabico JA, et al. Incremental prognostic    value of myocardial perfusion single photon emission computed tomography for    the prediction of cardiac death: differential stratification for risk of cardiac    death and myocardial infarction. Circulation. 1998; 97 (6): 535-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incremental prognostic value of myocardial perfusion single photon emission computed tomography for the prediction of cardiac death: differential stratification for risk of cardiac death and myocardial infarction</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>535</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>97</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hachamovitch</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berman</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shaw</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kiat</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cabico</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Hassan M, York    KM, Li Q, Lucey DG, Fillingim RB, Sheps DS. Variability of myocardial ischemic    responses to mental versus exercise or adenosine stress in patients with coronary    artery disease. J Nucl Cardiol. 2008; 15: 518-25.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Variability of myocardial ischemic responses to mental versus exercise or adenosine stress in patients with coronary artery disease</article-title>
          <source>J Nucl Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>518</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hassan</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>York</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>Q</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lucey</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fillingim</surname>
              <given-names>RB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheps</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Arrighi JA,    Burg M, Cohen IS, Kao AH, Pfau S, Caulin-Glaser T, et al. Myocardial blood-flow    response during mental stress in patients with coronary artery disease. Lancet.    2000; 356: 310-1.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial blood-flow response during mental stress in patients with coronary artery disease</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>310</fpage>
          <lpage>1</lpage>
          <volume>356</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arrighi</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burg</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>IS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kao</surname>
              <given-names>AH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfau</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caulin-Glaser</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Steptoe A, V&#246;gele    C. Methodology of mental stress testing in cardiovascular research. Circulation.    1991; 83 (4 Suppl): II-14-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Methodology of mental stress testing in cardiovascular research</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>II</fpage>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Steptoe</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>V&#246;gele</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Gibbons R. Noninvasive    diagnosis and prognosis assessment in chronic coronary artery disease: stress    testing with and without imaging perspective. Circ Cardiovasc Imaging. 2008;    1: 257-69.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Noninvasive diagnosis and prognosis assessment in chronic coronary artery disease: stress testing with and without imaging perspective</article-title>
          <source>Circ Cardiovasc Imaging</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>257</fpage>
          <lpage>69</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gibbons</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Zeiher A, Krause    T, Sch&#228;chinger V, Minners J, Moser E. Impaired endothelium-dependent vasodilation    of coronary resistance vessels is associated with exercise-induced myocardial    ischemia. Circulation. 1995; 91: 2345-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impaired endothelium-dependent vasodilation of coronary resistance vessels is associated with exercise-induced myocardial ischemia</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>2345</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zeiher</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krause</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sch&#228;chinger</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Minners</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moser</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Sheps DS, McMahon    RP, Becker L, Carney RM, Freedland KE, Cohen JD, et al. Mental stress-induced    ischemia and all-cause mortality in patients with coronary artery disease: results    from the psychophysiological investigations of myocardial ischemia study. Circulation.    2002; 105: 1780-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mental stress-induced ischemia and all-cause mortality in patients with coronary artery disease: results from the psychophysiological investigations of myocardial ischemia study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1780</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sheps</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMahon</surname>
              <given-names>RP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Becker</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carney</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freedland</surname>
              <given-names>KE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Blumenthal JA,    Jiang W, Waugh RA, Frid DJ, Morris JJ, Coleman RE, et al. Mental stress-induced    ischemia in the laboratory and ambulatory ischemia during daily life: association    and hemodynamic features. Circulation. 1995; 92: 2102-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mental stress-induced ischemia in the laboratory and ambulatory ischemia during daily life: association and hemodynamic features</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>2102</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Blumenthal</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jiang</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waugh</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frid</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morris</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coleman</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Hassan M, York    KM, Li H, Li Q, Gong Y, Langaee TY, et al. Association of &#946;1-adrenergic    receptor genetic polymorphism with mental stress-induced myocardial ischemia    in patients with coronary artery disease. Arch Intern Med. 2008; 168: 763-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Association of &#223;1-adrenergic receptor genetic polymorphism with mental stress-induced myocardial ischemia in patients with coronary artery disease</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>763</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <volume>168</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hassan</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>York</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>Q</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gong</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Langaee</surname>
              <given-names>TY</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Radionuclide imaging of myocardium with mental stress in the investigation of thoracic pain</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Thoracic pain is a common symptom in emergency services, and stress radionuclide imaging represents one of the phases of risk stratification in these individuals. However, a group of patients with negative functional exams after physical or pharmacological stress develops myocardial ischemia during this psychological stress. Alterations in vascular tonus as a response to endogenous mechanisms are the physiopathologic basis for such alterations. We report a case that illustrates how mental stress radionuclide imaging has the potential to be used in the assessment of myocardial ischemia non-detected by conventional methods in patients with suspicion of ischemic thoracic pain.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Radionuclide Imaging</kwd>
        <kwd>Psychological Stress</kwd>
        <kwd>Myocardial Ischemia</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Radionuclide imaging of myocardium with mental stress in the investigation of thoracic pain </bold>
          </label>
          <p>
            <bold>L&#237;via Maria Lima da Silva; Gustavo Borges Barbirato; Cant&#237;dio Drumond Neto; Antonio Claudio Lucas da N&#243;brega; Alexandro Coimbra; Claudio Tinoco Mesquita</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Universidade Federal Fluminense, Hospital Universit&#225;rio Ant&#244;nio Pedro (HUAP); Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco, Rio de Janeiro, RJ, Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p>Thoracic pain is a common symptom in emergency services, and stress radionuclide imaging/ represents one of the phases of risk stratification in these individuals. However, a group of patients with negative functional exams after physical or pharmacological stress develops myocardial ischemia during this psychological stress. Alterations in vascular tonus as a response to endogenous mechanisms are the physiopathologic basis for such alterations. We report a case that illustrates how mental stress radionuclide imaging has the potential to be used in the assessment of myocardial ischemia non-detected by conventional methods in patients with suspicion of ischemic thoracic pain.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Radionuclide Imaging; Psychological Stress; Myocardial Ischemia.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>In the emergency room, thoracic pain represents a hard-diagnosis entity. This difficulty results in inadequate discharge of carriers of myocardial ischemia syndrome (MIS), who will remain untreated and vulnerable to morbid events. Imaging exams have been playing an important role in the stratification of risk in patients that are suspected to be carriers of myocardial ischemia. Among the most widely used exams, radionuclide imaging is the one that bespeaks the most its value in diagnostic and prognostic evaluation of patients with thoracic pain<sup>1</sup>. Despite the fact that a radionuclide myocardial perfusion imaging is frequently associated with a risk for adverse events lower than 1% per year<sup>2</sup>, some patients with coronary arterial disease only have manifestation of ischemia when submitted to non-conventional ischemia induction techniques, such as psychological stress<sup>3</sup>. While the basis for the induction mechanism for perfusion alteration of radionuclide imaging during physical activity with intravenous dipyridamole is coronary vasodilatation, psychological stress causes epicardial coronary and microvascular vasoconstriction in patients with endothelial dysfunction and/or arteriosclerosis<sup>4</sup>. The use of radionuclide imaging in a patient under psychological stress and negative investigation for myocardial ischemia in the emergency room by conventional methods has not been described yet.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>Female patient, 68 years old, Caucasian, was admitted in the emergency service with low intensity precordial discomfort in repose with duration superior to 30 minutes and associated with dyspnea and palpitations. The patient related similar previous episodes without diagnosis.</p>
      <p>The physical exam identified no alterations, presenting blood pressure (BP) and heart rate (HR) discretely elevated (BP = 140 x 90 mmHg and HR = 88 bpm). Twelve-derivation electrocardiography showed diffuse unspecific alterations in ventricular repolarization, and myocardial necrosis markers' dosage was normal. Transthoracic echocardiography analysis revealed debt in the left ventricle (LV) relaxation and absence of global or segmental systolic dysfunction of LV. After the hypothesis of myocardial infarction was rejected, the patient was submitted to stratification with radionuclide imaging of myocardial perfusion after physical stress and in rest, with utilization of <sup>99m</sup>Tc-Sestamibi. One-day protocol was applied, initially in repose. In stress phase, the patient was submitted to ergometric test under run-away protocol (VO<sub>2</sub> maximum 36.75 ml/kg.min; Test duration: 11 min 12 sec; MET maximum: 10.5; FC maximum: 159 bpm e MVO<sub>2</sub> maximum: 31.54 ml O<sub>2</sub> 100g VE/min). The image was acquired approximately 90 minutes after the test. No perfusion, contractility or myocardial thickness defects were observed during exam (<xref ref-type="fig" rid="en_24f01-body2">Figure 1</xref>). The patient was discharged asymptomatic and, thus, without a diagnosis for the described symptoms. Afterwards, she was referred to radionuclide imaging with sensorial stress, and application of Stroop method, which is an information processing test that employs the conflict word/color. This method consists of the appearance of successive images in a computer as the patients says out loud the name of the color of the visualized letters and listens to other color names in a headphone, which generates an hearing conflict<sup>5</sup>. During the exam, blood pressure was monitored continually and non-invasively by means of digital infrared photopletismography simultaneously to continuum derived 12-lead electrocardiographic assessment. <sup>99m</sup>Tc-Sestamibi was injected at the moment of maximum stress (2.5 minutes of protocol). Stress induction had a maximum duration of five minutes, and the respective image was obtained 60 minutes later with posterior comparison to previous repose period. There was no symptoms reproduction or electrocardiography alteration during sensorial stress. An effective hemodynamic response to stress was observed, with variation of: systolic blood pressure: + 43 mmHg (VR: 10-25 mmHg); diastolic blood pressure: +22 mmHg (VR: 5-15 mmHg); and heart rate: + 7 mmHg (VR: 5-15 mmHg). Radionuclide imaging of psychological stress demonstrated reversible perfusion defects in the segments concerning the anterior and inferior walls, interventricular apex and septum, as shown in <xref ref-type="fig" rid="en_24f02-body2">Figure 2</xref>, results that suggest sensorial stress-induced myocardial ischemia.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_24f01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0e63-00024-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_24f02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0e63-00024-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The presence of sensorial stress-induced ischemic alterations motivated an anatomic evaluation through coronarygraphy, which showed a 40% lesion in the medium portion of anterior descending coronary artery, 30% lesion in the proximal portion of the second diagonal artery and 40% lesion in the proximal portion of the right coronary artery. An optimized medical treatment with ambulatory follow-up was chosen.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>One of the advantages of radionuclide imaging with myocardial perfusion is the revelation of presence of ischemia in patients who did not present obstructive coronary disease<sup>6</sup>. The presence of stress-induced myocardial ischemia in patients with atypical anginous thoracic pain, but without obstructive coronary disease, is frequently associated with endothelial dysfunction<sup>7</sup>. Several experimental studies have contributed to a better understanding on the association between psychological stress and myocardial ischemia, with emphasis given to the Psychophysiological Interventions in Myocardial Ischemia (PIMI) study, in which the different responses to physical and psychological stress of carriers of coronary arterial disease and the association of psychological stress ischemia with mortality are documented<sup>8</sup>. Psychological stress unleashes an increase in heart rate and in blood pressure, which are measured through stimulation of adrenergic sympathetic activity. In healthy individuals, the integer endothelium promotes a compensatory vasodilator response to sympathetic stimulus. In carriers of coronary arterial disease, whose physiopathologic basis is the endothelial dysfunction, this compensatory mechanism is damaged, which leads to a significant coronary vasoconstriction and to alterations in the myocardial offer and demand of oxygen<sup>9</sup>. An inappropriate response may cause ventricular contraction dysfunction, myocardial ischemia or cardiac rhythm disorders<sup>9</sup>. Due to physiopathologic differences between physical, pharmacological and psychological stress, individual variations in the response to each stimulus are expected. Studies that assessed the genetic variability as polymorphism of &#946;1-adrenergic receptors, in which patients possessed <italic>Ser</italic>49 allele homozygosis, demonstrated up to the triple of ischemia cases<sup>10</sup>. In practice, this fact influences the observation of individuals without ischemia that is detectable by conventional stress methods, presenting positivity only after submission to psychological stress. Such fact demonstrates the applicability of this stress modality for the detection of underdiagnosed cases of myocardial ischemia in thoracic pain manifestations. In the abovementioned clinical case, the patient were under stress and had incipient coronary artery disease, but without significant obstruction of arterial light. The patient presented ischemic alterations in the radionuclide imaging only when submitted to psychological stress through Stroop Color method, which consolidates a cardiac etiology for the observed alterations. These data suggest a potential applicability of psychological stress as complementation of myocardial ischemia investigation in patients that present thoracic pain of inexplicable etiology. More studies are currently being conducted for the investigation of this new applicability of stress radionuclide imaging.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Gustavo Borges Barbirato, from Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco e Universidade Federal Fluminense - Hospital Universit&#225;rio Ant&#244;nio Pedro.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Centellograma mioc&#225;rdico con estr&#233;s mental en la investigaci&#243;n de dolor tor&#225;cico</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>El dolor tor&#225;cico es un s&#237;ntoma com&#250;n en los servicios de emergencia y el centellograma de estr&#233;s representa una de las etapas de la estratificaci&#243;n de riesgo en estos individuos. No obstante, un grupo de pacientes con ex&#225;menes funcionales negativos despu&#233;s del estr&#233;s f&#237;sico o farmacol&#243;gico desarrolla isquemia mioc&#225;rdica durante el estr&#233;s mental. Las alteraciones del tono vascular en respuesta a mecanismos end&#243;genos son la base fisiopatol&#243;gica de estas alteraciones. Se relata un caso que ilustra c&#243;mo el centellograma de estr&#233;s mental tiene potencial para ser utilizado en la evaluaci&#243;n de isquemia mioc&#225;rdica, no detectada por los m&#233;todos convencionales, en pacientes con sospecha de dolor tor&#225;cico isqu&#233;mico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Centellograma</kwd>
        <kwd>estr&#233;s psicol&#243;gico</kwd>
        <kwd>isquemia mioc&#225;rdica</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Centellograma mioc&#225;rdico con estr&#233;s mental en la investigaci&#243;n de dolor tor&#225;cico</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>L&#237;via Maria Lima da Silva<sup>I</sup>; Gustavo Borges Barbirato<sup>II</sup>; Cant&#237;dio Drumond Neto<sup>III</sup>; Antonio Claudio Lucas da N&#243;brega<sup>I, II</sup>; Alexandro Coimbra<sup>II</sup>; Claudio Tinoco Mesquita<sup>I, II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Federal Fluminense - Hospital Universit&#225;rio Ant&#244;nio Pedro (HUAP)<sup>1</sup>, Niter&#243;i, RJ</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco<sup>2</sup>, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>III</sup>Santa Casa de Miseric&#243;rdia do Rio de Janeiro<sup>3</sup>, RJ - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>El dolor tor&#225;cico es un s&#237;ntoma com&#250;n en los servicios de emergencia y el centellograma de estr&#233;s representa una de las etapas de la estratificaci&#243;n de riesgo en estos individuos. No obstante, un grupo de pacientes con ex&#225;menes funcionales negativos despu&#233;s del estr&#233;s f&#237;sico o farmacol&#243;gico desarrolla isquemia mioc&#225;rdica durante el estr&#233;s mental. Las alteraciones del tono vascular en respuesta a mecanismos end&#243;genos son la base fisiopatol&#243;gica de estas alteraciones. Se relata un caso que ilustra c&#243;mo el centellograma de estr&#233;s mental tiene potencial para ser utilizado en la evaluaci&#243;n de isquemia mioc&#225;rdica, no detectada por los m&#233;todos convencionales, en pacientes con sospecha de dolor tor&#225;cico isqu&#233;mico.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Centellograma, estr&#233;s psicol&#243;gico, isquemia mioc&#225;rdica.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El dolor tor&#225;cico en la sala de emergencia representa una entidad de dif&#237;cil diagn&#243;stico. Esta dificultad diagn&#243;stica conlleva muchas veces la liberaci&#243;n inadecuada de pacientes portadores de s&#237;ndrome isqu&#233;mico mioc&#225;rdico inestable (SIMI), que permanecer&#225;n sin tratamiento adecuado y sujetos a eventos m&#243;rbidos. Los ex&#225;menes de imagen ocupan un papel de destaque en la estratificaci&#243;n de riesgo de los pacientes con sospecha de isquemia mioc&#225;rdica. Entre los m&#225;s empleados, el centellograma mioc&#225;rdico de estr&#233;s es una de las que posee m&#225;s evidencias sobre su valor en la evaluaci&#243;n diagn&#243;stica y pron&#243;stica en pacientes en evaluaci&#243;n de dolor tor&#225;cico<sup>1</sup>. A pesar de que frecuentemente se asocie un centellograma de perfusi&#243;n normal a un riesgo de eventos adversos inferior al 1% al a&#241;o<sup>2</sup>, algunos pacientes con enfermedad arterial coronaria revelan la isquemia s&#243;lo cuando son sometidos a t&#233;cnicas no convencionales de inducci&#243;n de isquemia, como el estr&#233;s mental<sup>3</sup>. Mientras que la base del mecanismo de inducci&#243;n de alteraciones de perfusi&#243;n del centellograma durante el ejercicio f&#237;sico y con el uso de dipiridamol venoso es la vasodilataci&#243;n coronaria, el estr&#233;s mental causa vasoconstricci&#243;n coronaria epic&#225;rdica y microvascular en pacientes con disfunci&#243;n endotelial y/o placas de aterosclerosis<sup>4</sup>. Todav&#237;a no se ha descrito el uso del centellograma bajo estr&#233;s mental en pacientes con investigaci&#243;n negativa para isquemia mioc&#225;rdica en la sala de emergencia por los m&#233;todos convencionales.</p>
      <p>
        <bold>Caso cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>Una paciente del sexo femenino, 68 a&#241;os, blanca, se encamin&#243; al servicio de emergencia relatando molestia precordial en reposo de leve intensidad con duraci&#243;n superior a 30 minutos asociada a disnea y palpitaciones. La paciente refiri&#243; episodios previos similares, sin diagn&#243;stico. Al examen f&#237;sico se encontraba sin alteraciones, con presi&#243;n arterial (PA) y frecuencia card&#237;aca (FC) discretamente elevadas (PA = 140x90 mmHg y FC = 88 lpm). El electrocardiograma de 12 derivaciones mostr&#243; alteraciones no espec&#237;ficas difusas de repolarizaci&#243;n ventricular y el an&#225;lisis de los marcadores de necrosis mioc&#225;rdica fue normal. El an&#225;lisis ecocardiogr&#225;fico transtor&#225;cico revel&#243; d&#233;ficit de relajaci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (VI), y ausencia de disfunci&#243;n sist&#243;lica global o segmentaria del VI. Eliminado el infarto de miocardio, la paciente fue sometida a la estratificaci&#243;n con centellograma de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica post estr&#233;s f&#237;sico y reposo, empleando <sup>99m</sup>Tc-Sestamibi. El protocolo empleado fue de un d&#237;a, iniciado por el reposo. En la fase de estr&#233;s, la paciente fue sometida a ergometr&#237;a por protocolo de Rampa (VO<sub>2</sub> m&#225;x 36,75 ml/kg.min; Duraci&#243;n de la prueba: 11 min 12 seg; MET m&#225;x: 10,5; FC m&#225;x: 159 lpm y MVO<sub>2</sub> m&#225;x: 31,54 ml O<sub>2</sub> 100g VI/min). La adquisici&#243;n de la imagen se realiz&#243; aproximadamente 90 minutos despu&#233;s del test. No se observaron defectos perfusionales, de contractilidad o engrosamiento mioc&#225;rdico durante el examen (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref>). La paciente recibi&#243; alta hospitalaria asintom&#225;tica, sin un diagn&#243;stico para los s&#237;ntomas descritos. Se encamin&#243; entonces para la realizaci&#243;n de centellograma con estr&#233;s sensorial empleando el m&#233;todo de Stroop (test de procesamiento de informaciones empleando el conflicto palabra-color). Este m&#233;todo consiste en el aparecimiento de pantallas sucesivas en computadora con el paciente diciendo en voz alta el color de la letra de la palabra visualizada, mientras que se escuchan otros colores por un aud&#237;fono, lo que genera un conflicto auditivo<sup>5</sup>. Durante el examen, la presi&#243;n arterial fue monitoreada de forma continua y no invasiva por fotopletismograf&#237;a infrarroja digital, simult&#225;neamente con el monitoreo electrocardiogr&#225;fico continuo de 12 derivaciones. La inyecci&#243;n de <sup>99m</sup>Tc-Sestamibi se realiz&#243; en el estr&#233;s m&#225;ximo (2,5 minutos del protocolo). El estr&#233;s tuvo una duraci&#243;n m&#225;xima de 5 minutos. La adquisici&#243;n de la imagen referente al estr&#233;s se realiz&#243; despu&#233;s de 60 minutos y posteriormente se compar&#243; con el reposo previamente realizado. No hubo reproducci&#243;n de s&#237;ntomas o alteraciones electrocardiogr&#225;ficas durante la inducci&#243;n del estr&#233;s sensorial. Observamos una respuesta hemodin&#225;mica efectiva al estr&#233;s con una variaci&#243;n de la presi&#243;n arterial sist&#243;lica (PAS): + 43 mmHg (VR: 10-25 mmHg), de la presi&#243;n arterial diast&#243;lica (PAD): +22 mmHg (VR: 5-15 mmHg) y de la FC: + 7 mmHg (VR: 5 - 15 mmHg). Las im&#225;genes centellogr&#225;ficas del estr&#233;s mental mostraron la presencia de defectos perfusionales reversibles en los segmentos referentes a las paredes anterior, inferior, &#225;pex y septo interventricular, conforme se muestra en la <xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figura 2</xref>, que sugieren la presencia de isquemia mioc&#225;rdica inducida por estr&#233;s sensorial.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="f1-body3">
          <graphic xlink:href=""/>
        </fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="f2-body3">
          <graphic xlink:href=""/>
        </fig>
      </p>
      <p>La presencia de alteraciones isqu&#233;micas inducidas por estr&#233;s sensorial motiv&#243; la evaluaci&#243;n anat&#243;mica mediante coronariograf&#237;a, evidenciando lesi&#243;n del 40% en el tercio medio de la arteria coronaria descendente anterior, lesi&#243;n del 30% en el tercio proximal de la arteria segunda diagonal y lesi&#243;n del 40% en el tercio proximal de la arteria coronaria derecha. Se opt&#243; por tratamiento m&#233;dico optimizado y seguimiento ambulatorio.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Una de las ventajas del centellograma de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica es la demostraci&#243;n de la presencia de isquemia en pacientes que no presentan enfermedad coronaria obstructiva<sup>6</sup>. La isquemia mioc&#225;rdica inducida por estr&#233;s en pacientes con dolor tor&#225;cico anginoso t&#237;pico, sin enfermedad coronaria obstructiva, frecuentemente est&#225; asociada a disfunci&#243;n endotelial<sup>7</sup>. Diversos estudios experimentales han contribuido para una mejor comprensi&#243;n de la asociaci&#243;n entre el estr&#233;s mental y la isquemia mioc&#225;rdica, entre los que se destaca el estudio PIMI (<italic>Psychophysiological Interventions in Myocardial Ischemia</italic>), en el cual se documentan las diferencias en las respuestas a los estreses f&#237;sico y mental en individuos portadores de EAC, y la asociaci&#243;n de isquemia por estr&#233;s mental con mayor mortalidad<sup>8</sup>. El estr&#233;s mental desencadena un aumento de la FC y de la presi&#243;n sangu&#237;nea, mediado por el est&#237;mulo de la actividad simp&#225;tica adren&#233;rgica. En individuos saludables, el endotelio &#237;ntegro promueve una respuesta vasodilatadora compensadora del est&#237;mulo simp&#225;tico. En pacientes con EAC, cuya base fisiopatol&#243;gica es la disfunci&#243;n endotelial, este mecanismo compensador se encuentra perjudicado, llevando a la vasoconstricci&#243;n coronaria significativa y alteraciones en la oferta y la demanda mioc&#225;rdica de ox&#237;geno<sup>9</sup>. La respuesta inapropiada puede culminar en una disfunci&#243;n contr&#225;ctil ventricular, isquemia mioc&#225;rdica o disturbios en el ritmo card&#237;aco<sup>9</sup>. Debido a las diferencias fisiopatol&#243;gicas entre los estreses f&#237;sico/farmacol&#243;gico y mental, se esperan variaciones individuales de la respuesta a cada est&#237;mulo. Estudios evaluando variabilidad gen&#233;tica como polimorfismo de los receptores &#946;1-adren&#233;rgicos, en que pacientes ten&#237;an homozigosis del alelo <italic>Ser</italic>49, presentaron hasta tres veces m&#225;s isquemia<sup>10</sup>. En la pr&#225;ctica, este hecho se refleja en la observaci&#243;n de individuos sin isquemia detectable por los m&#233;todos convencionales de estr&#233;s, presentando resultado positivo s&#243;lo despu&#233;s de ser sometidos a estr&#233;s mental. Tal hecho demuestra la aplicabilidad de esta modalidad de estr&#233;s en la detecci&#243;n de casos subdiagnosticados de isquemia mioc&#225;rdica en las unidades de dolor tor&#225;cico. Como se muestra en el caso cl&#237;nico presentado, la paciente se encontraba en vigencia de estr&#233;s y teniendo EAC incipiente, con todo, sin obstrucci&#243;n significativa de la luz arterial. La paciente present&#243; alteraciones isqu&#233;micas al centellograma s&#243;lo cuando fue sometida al estr&#233;s mental con el test Stroop Color, consolidando una etiolog&#237;a card&#237;aca para las alteraciones observadas. Estos datos sugieren una potencial aplicabilidad del estr&#233;s mental para complementar la investigaci&#243;n de isquemia mioc&#225;rdica en pacientes con dolor tor&#225;cico de etiolog&#237;a inexplicable. Se est&#225;n conduciendo m&#225;s estudios para la investigaci&#243;n de esta nueva aplicaci&#243;n del centellograma de estr&#233;s.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de la disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de Gustavo Borges Barbirato del Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco y Universidad Federal Fluminense - Hospital Universitario Ant&#244;nio Pedro.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
