<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">h65pnwVv33jfgN8cVgXV7dy</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00021</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001000021</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300421</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001000021</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Correla&#231;&#227;o Cl&#237;nico-Radiogr&#225;fica</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Caso 6/2009: jovem de 13 anos com grandes comunica&#231;&#245;es interatrial e interventricular</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Atik</surname>
            <given-names>Edmar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">SP</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital S&#237;rio Liban&#234;s</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>448</fpage>
      <lpage>449</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>24</day>
        <month>11</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>CORRELA&#199;&#195;O CL&#205;NICO-RADIOGR&#193;FICA</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caso 6/2009 - jovem de 13 anos com grandes comunica&#231;&#245;es interatrial e interventricular</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Edmar Atik</bold>
    </p>
    <p>Hospital S&#237;rio Liban&#234;s, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>Palavras-chave</bold>
    </p>
    <p>Cardiopatias cong&#234;nitas / cirurgia; comunica&#231;&#227;o interatrial; comunica&#231;&#227;o interventricular; defeitos dos septos card&#237;acos</p>
    <p>
      <bold>Dados cl&#237;nicos</bold>
    </p>
    <p>O sopro card&#237;aco havia sido auscultado ao nascer, e o cansa&#231;o aos esfor&#231;os, al&#233;m de palpita&#231;&#245;es mesmo em repouso, foram notados pelo paciente h&#225; alguns anos. O mesmo havia tomado digoxina e furosemida at&#233; os 4 anos de idade, desenvolvendo-se bem fisicamente.</p>
    <p>Ao exame f&#237;sico estava eupn&#233;ico, corado e com pulsos normais. O peso era de 32,6 Kgs, a altura de 146 cm, a frequ&#234;ncia card&#237;aca de 82 bpm e a press&#227;o arterial de 105/65 mm Hg. A aorta n&#227;o era palpada na f&#250;rcula. No prec&#243;rdio havia impuls&#245;es n&#237;tidas na borda esternal esquerda e o <italic>ictus cordis</italic> era difusamente palpado. As bulhas eram hiperfon&#233;ticas, sendo desdobrada a segunda bulha, e com os dois componentes de igual intensidade. Apresentava fr&#234;mito sist&#243;lico e sopro holossist&#243;lico intensos, +++ de intensidade, rudes, que eram encontrados na borda esternal esquerda baixa, irradiados para a borda esternal direita e para a &#225;rea mitral. O f&#237;gado n&#227;o foi palpado.</p>
    <p>O eletrocardiograma (ECG) (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1</xref>) mostrava sinais de sobrecarga ventricular esquerda do tipo diast&#243;lica, com complexos qR amplos nas precordiais esquerdas, onda R de 30 mm em V6 e com onda T positiva, al&#233;m do bloqueio da divis&#227;o &#226;ntero-superior esquerda. &#194;QRS estava a -40&#186;, &#194;P a +30&#186; e &#194;T a +80&#186;.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0448-00021-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Imagem radiogr&#225;fica</bold>
    </p>
    <p>A imagem salienta a &#225;rea card&#237;aca acentuadamente aumentada por dilata&#231;&#227;o das cavidades card&#237;acas esquerdas com duplo arco atrial &#224; direita e arco ventricular alongado e desviado para a esquerda. A trama arterial pulmonar estava discretamente aumentada e o arco m&#233;dio alongado e retificado (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1</xref>).</p>
    <p>
      <bold>Impress&#227;o diagn&#243;stica</bold>
    </p>
    <p>A imagem radiogr&#225;fica &#233; compat&#237;vel com cardiopatia cong&#234;nita acianog&#234;nica com sobrecarga acentuada de volume das cavidades esquerdas, acompanhada de acentua&#231;&#227;o da circula&#231;&#227;o arterial pulmonar, como em situa&#231;&#227;o de desvio de sangue da esquerda para a direita, conforme ocorre na comunica&#231;&#227;o interventricular.</p>
    <p>
      <bold>Diagn&#243;stico diferencial</bold>
    </p>
    <p>Em vista do aumento maior das cavidades esquerdas, pode esta imagem orientar tamb&#233;m ao diagn&#243;stico de insufici&#234;ncia da valva atrioventricular esquerda. Al&#233;m das cardiopatias acianog&#234;nicas com obstru&#231;&#227;o ao fluxo do lado esquerdo do cora&#231;&#227;o, tipo estenose a&#243;rtica e coarta&#231;&#227;o da aorta, quando em presen&#231;a de insufici&#234;ncia ventricular esquerda. No entanto, nessas anomalias haveria maior congest&#227;o venocapilar pulmonar.</p>
    <p>
      <bold>Confirma&#231;&#227;o diagn&#243;stica</bold>
    </p>
    <p>Os elementos cl&#237;nicos orientaram ao diagn&#243;stico da comunica&#231;&#227;o interventricular de repercuss&#227;o, apesar da sobrecarga ventricular esquerda isolada, tipo diast&#243;lica, vista no ECG. O ecocardiograma (<xref ref-type="fig" rid="f02">Figura 2</xref>) confirmou a presen&#231;a dessa anomalia, em posi&#231;&#227;o perimembranosa e com extens&#227;o para a via de entrada ventricular, com 8 mm de di&#226;metro. Havia tamb&#233;m descontinuidade do septo atrial com extens&#227;o de 20 mm. As dimens&#245;es das cavidades era em &#193;trio esquerdo: 31; Aorta: 24; Di&#226;metro diast&#243;lico de ventr&#237;culo direito: 29; Di&#226;metro diast&#243;lico de ventr&#237;culo esquerdo: 59; Di&#226;metro sist&#243;lico de ventr&#237;culo esquerdo: 38 mm; Fra&#231;&#227;o de encurtamento da fibra mioc&#225;rdica: 36%; e Fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o: 64%.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0448-00021-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Conduta</bold>
    </p>
    <p>&#192; cirurgia, em circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC) de 70', constatou-se comunica&#231;&#227;o interatrial (CIA), ostium secundum, de 40 mm, e comunica&#231;&#227;o interventricular (CIV) de 8 mm, ambas fechadas com placas de peric&#225;rdio bovino. O quadro teve boa evolu&#231;&#227;o inicial e em revis&#227;o ap&#243;s cinco meses da opera&#231;&#227;o, n&#227;o havia sinais de defeitos residuais.</p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rio</bold>
    </p>
    <p>Exterioriza&#231;&#227;o cl&#237;nica inusitada em associa&#231;&#227;o de grandes defeitos septais nos quais, apesar da grande CIA, quase &#225;trio &#250;nico, houve maior repercuss&#227;o da sobrecarga volum&#233;trica de ventr&#237;culo esquerdo (VE), ocasionada pela CIV, e com aus&#234;ncia de potenciais de ventr&#237;culo direito (VD). Da&#237; a dificuldade do diagn&#243;stico da CIA, bem estabelecido pelo ecocardiograma, embora de tamanho subestimado. Estranha-se essa exterioriza&#231;&#227;o em vista de que a CIA sempre funciona como via de escape em presen&#231;a de outros defeitos em associa&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Edmar Atik </p>
        <p> InCor - Av. Dr. En&#233;as Carvalho de Aguiar, 44 </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="conatik@incor.usp.br">conatik@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
  </body>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Clinicalradiological Session</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Case 6/2009: 13 years old youngsters with major atrial and ventricular septal defects</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CLINICORADIOLOGICAL SESSION</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Case 6/2009 - 13 years old youngsters with major atrial and ventricular septal defects </bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Edmar Atik</bold>
      </p>
      <p>Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s de S&#227;o Paulo - Brazil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="back-body2">Mailing address</xref>
      </p>
      <p><bold>Key words:</bold> Heart defects, congenital / surgery; atrial septal defect; ventricular septal defect; heart septal defects.</p>
      <p>
        <bold>Clinical data</bold>
      </p>
      <p>Heart murmur had been observed upon birth and tiredness on stress, besides palpitations at rest, has been observed by the patient for some years. The patient had taken Digoxin and Furosemide up to 4 years of age. Good physical development occurred.</p>
      <p>Physical examinations found the patient eupneic, ruddy and with normal pulses. Weight was 71.8 lbs, 4.79 ft of height, heart rate of 82 bpm and blood pressure of 105/65 mm Hg. The aorta was not palpated on the suprasternal notch. There were clear impulsions on the precordium and the left sternal edge was diffusely palpated. The heart sounds were accentuated in intensity. The second heart sound was splitted, with both components of equal intensity. Intense and rude systolic thrill and holosystolic murmur, +++ of intensity, were found in the lower left sternal edge, irradiating to the right sternal edge and to the mitral area. Liver was not palpated.</p>
      <p>Electrocardiogram tests (<xref ref-type="fig" rid="en_21f01-body2">fig.1</xref>) showed signs of diastolic left ventricular overload with broad qR complexes in the left precordial leads, R wave of 30 mm in V6 and T positive wave, besides blocking on the left antero-superior division. AQRS was at -40&#186;, AP a +30&#186; and AT at +80&#186;.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_21f01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0448-00021-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Radiographic image</bold>
      </p>
      <p>Shows cardiac area highly increased by dilation of left cardiac cavities with double atrium arch to the right and ventricular arch elongated and deviated to the left. Arteries were slightly increased and the medium arch elongated and rectified (<xref ref-type="fig" rid="en_21f01-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Diagnostic impression</bold>
      </p>
      <p>The radiographic image is compatible to congenital acianogenic cardiopathy with high volume overload of left cardiac cavities, followed by an increased pulmonary arterial circulation, such as in conditions involving blood from left to the right, such as in ventricular septal defect.</p>
      <p>
        <bold>Differential diagnosis</bold>
      </p>
      <p>Due to the higher increase of left cardiac cavities, this image may also lead to a diagnosis of left atrioventricular valve failure. In addition to the acianogenic cardiopathies with obstructed flow to the left of the heart, such as aortic stenosis and aortic coarctation, in cases of left ventricular failure. However, in these abnormal conditions, there will be greater pulmonary venocapillar congestion.</p>
      <p>
        <bold>Diagnosis confirmation</bold>
      </p>
      <p>Clinical data led to the diagnosis of ventricular septal defect, of repercussion, despite an isolated diastolic left ventricular overload observed in the ECG. Echocardiogram (<xref ref-type="fig" rid="en_21f02-body2">Figure 2</xref>) confirmed this abnormal condition in perimembranous position with extension to the ventricular inlet, with 8 mm of diameter. There was also atrial septal defect with 20 mm of extension. Cardiac cavities measured: Left atrium: 31; Aorta: 24, Right ventricular diastolic diameter: 29, Left ventricular diastolic diameter: 59, Left ventricular sistolic diameter: 38 mm, Shortening ejection fraction: 36%, Ejection fraction: 64%.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_21f02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0448-00021-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Management</bold>
      </p>
      <p>Upon the surgery, at extracorporeal circulation of 70', we found atrial septal defect, <italic>ostium secundum</italic>, of 40 mm and ventricular septal defect of 8 mm, closed with bovine pericardial patch. A good initial evolution was observed and after 5 months from the surgery, no residual defects were observed.</p>
      <p>
        <bold>Comments</bold>
      </p>
      <p>Unexpected clinical exteriorization associated to major septal defects in which, despite the large atrial septal defect (ASD), almost a single atrium, there was a higher repercussion of the LV volumetric overload caused by the ventricular septal defect (VSD), with no RV potential. This explains the difficulty in finding a diagnosis for the ASD, well-established by echocardiogram examinations, although at an underestimated size. Such exteriorization is uncommon, as the ASD always works as a escape route in the presence of the other defects.</p>
      <p>
        <fn id="back-body2" fn-type="corresp">
          <p>Mailing address:</p>
          <p> Edmar Atik</p>
          <p> InCor - Av. Dr. En&#233;as Carvalho de Aguiar, 44</p>
          <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="conatik@incor.usp.br">conatik@incor.usp.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Caso 6/2009: joven de 13 a&#241;os con grandes comunicaciones interatrial e interventricular</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CORRELACI&#211;N CL&#205;NICO-RADIOGR&#193;FICA</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Caso 6/2009 - Joven de 13 a&#241;os con grandes comunicaciones interatrial e interventricular</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Edmar Atik</bold>
      </p>
      <p>Hospital S&#237;rio Liban&#234;s, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="back-body3">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Cardiopat&#237;as cong&#233;nitas/cirug&#237;a; comunicaci&#243;n interatrial; comunicaci&#243;n interventricular; defectos de los septos card&#237;acos.</p>
      <p>
        <bold>Datos cl&#237;nicos</bold>
      </p>
      <p>El soplo card&#237;aco hab&#237;a sido auscultado al nacer, y el cansancio a los esfuerzos, adem&#225;s de palpitaciones incluso en reposo, fueron observados por el paciente desde hace algunos a&#241;os. El mismo hab&#237;a tomado digoxina y furosemida hasta los 4 a&#241;os de edad, desarroll&#225;ndose bien f&#237;sicamente.</p>
      <p>Al examen f&#237;sico estaba eupneico, normocoloreado y con pulsos normales. El peso era de 32,6 kg, la altura de 146 cm, la frecuencia card&#237;aca de 82 lpm y la presi&#243;n arterial de 105/65 mmHg. La aorta no se palpaba en la horquilla esternal. En el precordio hab&#237;a impulsos n&#237;tidos en el borde esternal izquierdo y el <italic>ictus cordis</italic> era difusamente palpado. Los ruidos card&#237;acos eran hiperfon&#233;ticos, el segundo ruido se desdoblaba en dos componentes de igual intensidad. Presentaba fr&#233;mito sist&#243;lico y soplo holosist&#243;lico intensos, +++ de intensidad, rudos, que se encontraban en el borde esternal izquierdo bajo, irradiados hacia el borde esternal derecho y para el &#225;rea mitral. El h&#237;gado no fue palpado.</p>
      <p>El electrocardiograma (ECG) (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref>) mostraba se&#241;ales de sobrecarga ventricular izquierda de tipo diast&#243;lica, con complejos qR amplios en las precordiales izquierdas, onda R de 30 mm en V6 y con onda T positiva, adem&#225;s del bloqueo de la divisi&#243;n anterosuperior izquierda. &#194;QRS estaba a -40&#186;, &#194;P a +30&#186; y &#194;T a +80&#186;.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="f1-body3">
          <graphic xlink:href=""/>
        </fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Imagen radiogr&#225;fica</bold>
      </p>
      <p>La imagen destaca el &#225;rea card&#237;aca acentuadamente aumentada por dilataci&#243;n de las cavidades card&#237;acas izquierdas con doble arco atrial a la derecha y arco ventricular alargado y desviado hacia la izquierda. La trama arterial pulmonar estaba discretamente aumentada y el arco medio alargado y rectificado (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Impresi&#243;n diagn&#243;stica</bold>
      </p>
      <p>La imagen radiogr&#225;fica es compatible con cardiopat&#237;a cong&#233;nita acian&#243;gena con sobrecarga acentuada de volumen de las cavidades izquierdas, acompa&#241;ada de acentuaci&#243;n de la circulaci&#243;n arterial pulmonar, como en situaci&#243;n de desv&#237;o de sangre de la izquierda hacia la derecha, como ocurre en la comunicaci&#243;n interventricular.</p>
      <p>
        <bold>Diagn&#243;stico diferencial</bold>
      </p>
      <p>En vista del aumento mayor de las cavidades izquierdas, esta imagen tambi&#233;n puede orientar al diagn&#243;stico de insuficiencia de la v&#225;lvula atrioventricular izquierda. Adem&#225;s de las cardiopat&#237;as acian&#243;genas con obstrucci&#243;n del flujo de lado izquierdo del coraz&#243;n, tipo estenosis a&#243;rtica y coartaci&#243;n de la aorta, cuando est&#225;n en presencia de insuficiencia ventricular izquierda. No obstante, en esas anomal&#237;as hab&#237;a mayor congesti&#243;n venocapilar pulmonar.</p>
      <p>
        <bold>Confirmaci&#243;n diagn&#243;stica</bold>
      </p>
      <p>Los elementos cl&#237;nicos orientaron al diagn&#243;stico de la comunicaci&#243;n interventricular de repercusi&#243;n, a pesar de la sobrecarga ventricular izquierda aislada, tipo diast&#243;lica, vista en el ECG. El ecocardiograma (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figura 2</xref>) confirm&#243; la presencia de esa anomal&#237;a, en posici&#243;n perimembranosa y con extensi&#243;n para la v&#237;a de entrada ventricular, con 8 mm de di&#225;metro. Hab&#237;a tambi&#233;n discontinuidad del septo atrial con extensi&#243;n de 20 mm. Las dimensiones de las cavidades eran en el atrio izquierdo: 31; Aorta: 24; Di&#225;metro diast&#243;lico del ventr&#237;culo derecho: 29; Di&#225;metro diast&#243;lico del ventr&#237;culo izquierdo: 59; Di&#225;metro sist&#243;lico del ventr&#237;culo izquierdo: 38 mm; Fracci&#243;n de acortamiento de la fibra mioc&#225;rdica: 36%; y Fracci&#243;n de eyecci&#243;n: 64%.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="f2-body3">
          <graphic xlink:href=""/>
        </fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Conducta</bold>
      </p>
      <p>En la cirug&#237;a, en circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (CEC) de 70', se constat&#243; comunicaci&#243;n interauricular (CIA), <italic>ostium secundum</italic>, de 40 mm, y comunicaci&#243;n interventricular (CIV) de 8 mm, ambas cerradas con placas de pericardio bovino. El cuadro tuvo buena evoluci&#243;n inicial y en revisi&#243;n despu&#233;s de cinco meses de la operaci&#243;n, no hab&#237;a se&#241;ales de defectos residuales.</p>
      <p>
        <bold>Comentario</bold>
      </p>
      <p>Exteriorizaci&#243;n cl&#237;nica inusitada en asociaci&#243;n de grandes defectos septales en los cuales, a pesar de la gran CIA, casi atrio &#250;nico, hubo mayor repercusi&#243;n de la sobrecarga volum&#233;trica de ventr&#237;culo izquierdo (VI), ocasionada por la CIV, y con ausencia de potenciales de ventr&#237;culo derecho (VD). De all&#237; la dificultad del diagn&#243;stico de la CIA, bien establecido por el ecocardiograma, aunque de tama&#241;o subestimado. Se extra&#241;a esa exteriorizaci&#243;n habida cuenta de que la CIA siempre funciona como v&#237;a de escape en presencia de otros defectos asociados.</p>
      <p>
        <fn id="back-body3" fn-type="corresp">
          <p>Correspondencia:</p>
          <p> Edmar Atik</p>
          <p> Rua Dona Adma Jafet, 74 cj 73</p>
          <p> 01308-050 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="edmaratik@uol.com.br">edmaratik@uol.com.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
