<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">k4nM56GbDX8qcgxNZ5qNPWz</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001000015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300415</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001000015</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Avalia&#231;&#227;o perioperat&#243;ria atrav&#233;s do holter em pacientes idosos submetidos &#224; prostatectomia</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Can&#231;ado</surname>
            <given-names>Thais Orrico de Brito</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Leit&#227;o</surname>
            <given-names>Fernando Bueno Pereira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Torres</surname>
            <given-names>Marcelo Luis Abramides</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Brito</surname>
            <given-names>F&#225;bio S&#226;ndoli de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Campo Grande</named-content>
          <named-content content-type="state">MS</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Sociedade Beneficiente Santa Casa de Campo Grande</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">SP</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Central Brasileira de Holter</institution>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>409</fpage>
      <lpage>417</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>30</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>06</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>25</day>
          <month>09</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Em pacientes do sexo masculino, com idade acima de 65 anos e sem hist&#243;ria de cardiopatia, faz-se necess&#225;rio, assim como exames de avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria, hemograma, eletrocardiograma e raios X do t&#243;rax. OBJETIVO: Tivemos como objetivo verificar se, nesses pacientes, estariam presentes altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas e no ritmo card&#237;aco, bem como o impacto do procedimento anest&#233;sico. Visamos, tamb&#233;m, a verificar a validade da monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial cont&#237;nua como exame de avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria nessa popula&#231;&#227;o, o qual n&#227;o foi recomendado pelas atuais diretrizes. M&#201;TODOS: Utilizamos, neste protocolo, a monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial cont&#237;nua (Sistema Holter) no per&#237;odo perioperat&#243;rio de 30 pacientes com idade superior a 65 anos, os quais foram submetidos &#224; ressec&#231;&#227;o transuretral de pr&#243;stata sob raquianestesia. RESULTADOS: Encontramos nas avalia&#231;&#245;es pr&#233;-operat&#243;ria e transoperat&#243;ria frequentes arritmias ventriculares e supraventriculares complexas, bem como altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas. Na grava&#231;&#227;o transoperat&#243;ria, os pacientes que apresentaram epis&#243;dios isqu&#234;micos foram os mesmos que, na grava&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria, mostraram carga isqu&#234;mica total maior do que 60 minutos. CONCLUS&#195;O: Aceitamos que a monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial n&#227;o seja um procedimento adequado para o screening da isquemia mioc&#225;rdica, pelas pr&#243;prias caracter&#237;sticas e limita&#231;&#245;es t&#233;cnicas que envolvem o m&#233;todo, principalmente quando s&#227;o considerados grupos populacionais com baixa preval&#234;ncia da doen&#231;a coronariana. Conclu&#237;mos que, neste estudo transverso e observacional, obtivemos informa&#231;&#245;es complementares com o holter, as quais n&#227;o puderam ser obtidas pelo eletrocardiograma convencional.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Assist&#234;ncia perioperat&#243;ria</kwd>
        <kwd>arritmias card&#237;acas</kwd>
        <kwd>idoso</kwd>
        <kwd>prostatectomia</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>24</day>
        <month>11</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> HOLTER/LOOPER</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o perioperat&#243;ria atrav&#233;s do holter em pacientes idosos submetidos &#224; prostatectomia</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Thais Orrico de Brito Can&#231;ado<sup>III</sup>; Fernando Bueno Pereira Leit&#227;o<sup>I</sup>; Marcelo Luis Abramides Torres<sup>I</sup>; F&#225;bio S&#226;ndoli de Brito<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP </p>
    <p><sup>II</sup>Central Brasileira de Holter, S&#227;o Paulo, SP </p>
    <p><sup>III</sup>Sociedade Beneficiente Santa Casa de Campo Grande, Campo Grande, MS - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Em pacientes do sexo masculino, com idade acima de 65 anos e sem hist&#243;ria de cardiopatia, faz-se necess&#225;rio, assim como exames de avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria, hemograma, eletrocardiograma e raios X do t&#243;rax. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold> Tivemos como objetivo verificar se, nesses pacientes, estariam presentes altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas e no ritmo card&#237;aco, bem como o impacto do procedimento anest&#233;sico. Visamos, tamb&#233;m, a verificar a validade da monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial cont&#237;nua como exame de avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria nessa popula&#231;&#227;o, o qual n&#227;o foi recomendado pelas atuais diretrizes. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Utilizamos, neste protocolo, a monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial cont&#237;nua (Sistema Holter) no per&#237;odo perioperat&#243;rio de 30 pacientes com idade superior a 65 anos, os quais foram submetidos &#224; ressec&#231;&#227;o transuretral de pr&#243;stata sob raquianestesia. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Encontramos nas avalia&#231;&#245;es pr&#233;-operat&#243;ria e transoperat&#243;ria frequentes arritmias ventriculares e supraventriculares complexas, bem como altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas. Na grava&#231;&#227;o transoperat&#243;ria, os pacientes que apresentaram epis&#243;dios isqu&#234;micos foram os mesmos que, na grava&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria, mostraram carga isqu&#234;mica total maior do que 60 minutos. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Aceitamos que a monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial n&#227;o seja um procedimento adequado para o screening da isquemia mioc&#225;rdica, pelas pr&#243;prias caracter&#237;sticas e limita&#231;&#245;es t&#233;cnicas que envolvem o m&#233;todo, principalmente quando s&#227;o considerados grupos populacionais com baixa preval&#234;ncia da doen&#231;a coronariana. Conclu&#237;mos que, neste estudo transverso e observacional, obtivemos informa&#231;&#245;es complementares com o holter, as quais n&#227;o puderam ser obtidas pelo eletrocardiograma convencional.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Assist&#234;ncia perioperat&#243;ria, arritmias card&#237;acas, idoso, prostatectomia.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O envelhecimento da popula&#231;&#227;o somado aos avan&#231;os das t&#233;cnicas operat&#243;rias faz que pacientes mais idosos e com doen&#231;as associadas sejam submetidos a interven&#231;&#245;es cir&#250;rgicas antes contra-indicadas. Visando &#224; redu&#231;&#227;o da morbimortalidade, &#233; fundamental a vigil&#226;ncia criteriosa no per&#237;odo perioperat&#243;rio.</p>
    <p>Existem classifica&#231;&#245;es para a estratifica&#231;&#227;o de risco com a finalidade n&#227;o de suspender as cirurgias, mas para que o cirurgi&#227;o decida, em conjunto com o paciente e a fam&#237;lia, se a rela&#231;&#227;o risco-benef&#237;cio &#233; favor&#225;vel &#224; interven&#231;&#227;o.</p>
    <p>Analisando-se os fatores que influenciam as taxas de morbimortalidade perioperat&#243;rias, observa-se que existem aquelas dependentes da condi&#231;&#227;o cl&#237;nica do paciente e outras relacionadas ao ato anest&#233;sico-cir&#250;rgico propriamente dito: tipo da cirurgia, tipo de anestesia, car&#225;ter da cirurgia e tempo cir&#250;rgico<sup>1</sup>. Os fatores dependentes da condi&#231;&#227;o cl&#237;nica dos pacientes dever&#227;o ser analisados por meio da hist&#243;ria cl&#237;nica detalhada e do exame f&#237;sico minucioso. Os exames complementares visam &#224; confirma&#231;&#227;o de eventuais anormalidades, por&#233;m a solicita&#231;&#227;o desses deve ser criteriosa, evitando-se disp&#234;ndio desnecess&#225;rio de verbas.</p>
    <p>
      <bold>Objetivo</bold>
    </p>
    <p>O objetivo deste trabalho foi avaliar a incid&#234;ncia de isquemia mioc&#225;rdica e arritmias complexas em pacientes idosos, do sexo masculino e sem hist&#243;ria cl&#237;nica de cardiopatia durante os per&#237;odos pr&#233;-, intra- e p&#243;s-operat&#243;rio imediato (at&#233; libera&#231;&#227;o do paciente da sala de recupera&#231;&#227;o p&#243;s-anest&#233;sica), em cirurgias de ressec&#231;&#227;o transuretral de pr&#243;stata sob raquianestesia, al&#233;m de comparar o impacto do procedimento anest&#233;sico-cir&#250;rgico no ritmo card&#237;aco desses pacientes.</p>
    <p>Procurou-se, tamb&#233;m, estabelecer a validade da monitoriza&#231;&#227;o ambulatorial cont&#237;nua no pr&#233;-operat&#243;rio de pacientes considerados de baixo risco para doen&#231;as coronarianas. Esse exame n&#227;o foi recomendado pelas atuais diretrizes<sup>2</sup>.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>O trabalho foi aprovado pelo comit&#234; de &#233;tica em pesquisa da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, e os pacientes assinaram o termo de consentimento livre e esclarecido.</p>
    <p>Foram estudados, prospectivamente, 30 pacientes do sexo masculino, com idade superior a 65 anos, do setor de urologia da Santa Casa de Campo Grande, os quais seriam submetidos &#224; ressec&#231;&#227;o transuretral de pr&#243;stata sob anestesia subaracno&#237;dea e dos quais foi poss&#237;vel a monitoriza&#231;&#227;o eletrocardiogr&#225;fica ambulatorial pr&#233;-operat&#243;ria (holter pr&#233;-operat&#243;rio).</p>
    <p>Para a sele&#231;&#227;o, foram respeitados os seguintes crit&#233;rios de inclus&#227;o: pacientes do sexo masculino com idade igual ou superior a 65 anos; ASA I e II (classifica&#231;&#227;o de risco da Sociedade Americana de Anestesiologia); sem antecedentes de coronariopatia (hist&#243;ria ou evid&#234;ncia eletrocardiogr&#225;fica de infarto do mioc&#225;rdio pr&#233;vio); sintomas sugestivos de angina; revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio por cirurgia ou angioplastia coronariana.</p>
    <p>Foram exclu&#237;dos do estudo todos os pacientes que apresentavam, no eletrocardiograma, condi&#231;&#245;es que dificultassem ou mesmo impedissem a adequada an&#225;lise do segmento ST, tais como bloqueios de ramo esquerdo, hipertrofia ventricular esquerda com altera&#231;&#245;es secund&#225;rias da repolariza&#231;&#227;o ventricular (<italic>strain</italic>), zonas eletricamente inativas extensas ou a&#231;&#227;o de drogas como, por exemplo, os cardiot&#244;nicos digit&#225;licos e os antiarr&#237;tmicos.</p>
    <p>Os exames subsidi&#225;rios de avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria constaram de hemograma, dosagem do pot&#225;ssio s&#233;rico, radiografia de t&#243;rax, eletrocardiograma (ECG) convencional de 12 deriva&#231;&#245;es e glicemia para os pacientes diab&#233;ticos.</p>
    <p>Para a realiza&#231;&#227;o da monitoriza&#231;&#227;o eletrocardiogr&#225;fica ambulatorial, seguimos as normas preconizadas nas diretrizes do <italic>American College of Cardiology</italic> e da <italic>American Heart Association</italic><sup>3</sup> e utilizamos os seguintes equipamentos:</p>
    <p><bold>1)</bold> Aparelho para grava&#231;&#227;o do holter - gravador marca Dynamis, modelo 2100, fabricado pela Cardio Sistemas Com. Ind. Ltda.</p>
    <p><bold>2)</bold> Analisador da grava&#231;&#227;o do holter - analisador DMI, modelo Hospital, fabricado pela Burdick Inc. com <italic>software</italic> ALT V5.08B.</p>
    <p>Os pacientes, no dia anterior &#224; cirurgia, foram monitorizados com o holter por um per&#237;odo de 24 horas. Esse primeiro exame foi chamado holter pr&#233;-operat&#243;rio.</p>
    <p>Uma hora antes do hor&#225;rio previsto para o in&#237;cio da cirurgia, o gravador do holter foi instalado novamente, com os eletrodos posicionados exatamente no mesmo local da grava&#231;&#227;o-controle pr&#233;-operat&#243;ria (MC5 e MC2), garantindo-se, dessa forma, um padr&#227;o eletrocardiogr&#225;fico id&#234;ntico nos dois exames. A grava&#231;&#227;o foi interrompida no momento da alta da sala de recupera&#231;&#227;o, portanto n&#227;o teve dura&#231;&#227;o de 24 horas. No entanto permitiu compara&#231;&#245;es entre o pr&#233;-operat&#243;rio e o transoperat&#243;rio.</p>
    <p>Na sala cir&#250;rgica, os pacientes foram monitorizados com cardiosc&#243;pio na deriva&#231;&#227;o DII e press&#227;o arterial n&#227;o invasiva.</p>
    <p>A anestesia subaracno&#237;dea foi realizada com 15 mg de bupivaca&#237;na 0,5% hiperb&#225;rica. N&#227;o houve seda&#231;&#227;o durante o intra-operat&#243;rio. A hipotens&#227;o (redu&#231;&#227;o superior a 20% dos valores imediatamente anteriores &#224; raquianestesia) foi tratada com etilefrina. O oxig&#234;nio (2 l/min) foi administrado via cateter nasal durante todo o procedimento cir&#250;rgico.</p>
    <p>Para a an&#225;lise estat&#237;stica, foram empregados os testes n&#227;o param&#233;tricos: teste de Wilcoxon e teste de Kruskal Wallis. Consideramos resultados significativos em n&#237;vel de 5%.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>A idade m&#233;dia dos pacientes que participaram do protocolo foi de 67,7 anos, com idade m&#237;nima de 65 anos e m&#225;xima de 86 anos.</p>
    <p>Observamos a seguinte distribui&#231;&#227;o dos pacientes de acordo com os fatores de risco para doen&#231;as card&#237;acas: (a) dez pacientes (33%) hipertensos; (b) oito pacientes (26,6%) tabagistas; e (c) dois pacientes (6,6%) diab&#233;ticos. Quatro pacientes apresentavam dois dos fatores de risco. Os pacientes que mencionaram hipertens&#227;o arterial apresentavam n&#237;veis press&#243;ricos normais (controlados com diur&#233;ticos e inibidores da enzima de convers&#227;o da angiotensina I); os que referiram ser diab&#233;ticos (n = 2) usavam hipoglicemiantes orais, e a glicemia de jejum de ambos era normal.</p>
    <p>Na <xref ref-type="table" rid="t01">tabela 1</xref>, encontram-se as informa&#231;&#245;es obtidas na anamnese e nos resultados dos exames laboratoriais pr&#233;-operat&#243;rios. Dois pacientes apresentavam hipopotassemia no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio (K<sup>+</sup> = 3,2 e 3,0 mEq/l). A reposi&#231;&#227;o foi feita na v&#233;spera da cirurgia, quando obtivemos normaliza&#231;&#227;o dos valores. Em rela&#231;&#227;o &#224;s taxas de hemoglobina e hemat&#243;critos, dois pacientes apresentavam valores abaixo do n&#237;vel considerado satisfat&#243;rio para a realiza&#231;&#227;o de cirurgia eletiva (Hb &lt; 10 mg/dl). O ato anest&#233;sico-cir&#250;rgico n&#227;o foi suspenso, tomando-se como precau&#231;&#227;o a reserva de derivado sangu&#237;neo, caso houvesse necessidade de transfus&#227;o. Nenhum paciente apresentou altera&#231;&#227;o radiol&#243;gica compat&#237;vel com cardiopatia. No eletrocardiograma, observou-se ritmo sinusal em todos os pacientes. Dois pacientes evidenciaram extra-s&#237;stoles supraventriculares, e um paciente, extra-s&#237;stoles ventriculares. Um paciente apresentava eletrocardiograma compat&#237;vel com bloqueio de ramo direito.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Os resultados da monitoriza&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria encontram-se na <xref ref-type="table" rid="t02">tabela 2</xref>. As arritmias complexas do per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio est&#227;o evidenciadas na <xref ref-type="table" rid="t3">tabela 3</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <table-wrap id="t3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>Quatro pacientes (13,3%) apresentaram taquicardia ventricular. Dezesseis pacientes (53,3%) apresentaram taquicardia supraventricular. Extra-s&#237;stoles ventriculares e supraventriculares foram consideradas frequentes quando presentes em n&#250;mero m&#233;dio em 24h, maior que 10/hora ou maior que 30 em um &#250;nico per&#237;odo de 60 minutos. Onze pacientes (36,6%) apresentaram extra-s&#237;stoles ventriculares frequentes, e cinco pacientes (16,6%), extra-s&#237;stoles supraventriculares frequentes. Sete pacientes (23,3%) apresentaram extra-s&#237;stoles ventriculares pareadas.</p>
    <p>Os epis&#243;dios isqu&#234;micos pr&#233;-operat&#243;rios est&#227;o apresentados na <xref ref-type="table" rid="t4">tabela 4</xref>, com suas caracter&#237;sticas de amplitude (mm), dura&#231;&#227;o (min), frequ&#234;ncia card&#237;aca (bpm) e carga isqu&#234;mica total (min).</p>
    <table-wrap id="t4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <p>Seis pacientes (20%) apresentaram infradesnivelamento do segmento ST. Um paciente apresentou oito epis&#243;dios isqu&#234;micos durante grava&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria, por&#233;m n&#227;o foi o mesmo que apresentou a maior carga isqu&#234;mica total (115,9 minutos). Na <xref ref-type="fig" rid="f1">figura 1</xref>, observamos que 46% dos fen&#244;menos isqu&#234;micos pr&#233;-operat&#243;rios ocorreram com frequ&#234;ncias card&#237;acas entre 50 e 80 batimentos por minuto.</p>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Os resultados da monitoriza&#231;&#227;o transoperat&#243;ria encontram-se na <xref ref-type="table" rid="t05">tabela 5</xref>. As arritmias complexas encontram-se detalhadas na <xref ref-type="table" rid="t6">tabelas 6</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t05">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt05.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <table-wrap id="t6">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt06.jpg"/></table-wrap>
    <p>Um paciente (3,3%) apresentou taquicardia ventricular. Cinco pacientes (16,6%) apresentaram taquicardia supraventricular. Nove pacientes (30%) apresentaram extra-s&#237;stoles ventriculares frequentes, e cinco pacientes (16,6%), extra-s&#237;stoles supraventriculares frequentes. Oito pacientes (26,6%) apresentaram extra-s&#237;stoles ventriculares pareadas.</p>
    <p>Os epis&#243;dios isqu&#234;micos transoperat&#243;rios est&#227;o apresentados na <xref ref-type="table" rid="t07">tabela 7</xref>. Dois pacientes (6,6%) apresentaram infradesnivelamento do segmento ST. O paciente que apresentou maior n&#250;mero de epis&#243;dios isqu&#234;micos (oito epis&#243;dios) foi tamb&#233;m o que apresentou maior carga isqu&#234;mica total (215,2 minutos). Na <xref ref-type="fig" rid="f1">figura 1</xref>, observamos que 90% dos fen&#244;menos isqu&#234;micos transoperat&#243;rios ocorreram com frequ&#234;ncias card&#237;acas entre 50 e 80 batimentos por minuto.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="t07">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt07.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>As altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas mais frequentes encontradas em pacientes idosos s&#227;o: bradicardia sinusal, pausas sinusais, s&#237;ndrome braditaquicardia e altera&#231;&#245;es difusas da repolariza&#231;&#227;o ventricular. Os dist&#250;rbios funcionais do n&#243; sinusal s&#227;o respons&#225;veis por at&#233; 52% dos implantes de marcapasso nessa popula&#231;&#227;o<sup>4</sup>. As arritmias tamb&#233;m s&#227;o altera&#231;&#245;es prevalentes, destacando-se a fibrila&#231;&#227;o atrial e a extra-sistolia ventricular, que atingem taxas de 80% na faixa et&#225;ria acima de 65 anos<sup>5-7</sup>. O grau de risco dessas arritmias est&#225; intimamente relacionado &#224; presen&#231;a de disfun&#231;&#227;o ventricular ou &#224; isquemia mioc&#225;rdica<sup>8</sup>.</p>
    <p>A monitoriza&#231;&#227;o com o holter &#233; utilizada para diversos fins, incluindo-se a detec&#231;&#227;o e a quantifica&#231;&#227;o da isquemia mioc&#225;rdica, o estudo da modula&#231;&#227;o auton&#244;mica do cora&#231;&#227;o por meio da variabilidade da dura&#231;&#227;o dos ciclos card&#237;acos (VRR), a predi&#231;&#227;o de eventos card&#237;acos futuros, em especial a morte s&#250;bita card&#237;aca, e &#233; m&#233;todo tamb&#233;m empregado para a avalia&#231;&#227;o de procedimentos terap&#234;uticos antiarr&#237;tmicos, anti-isqu&#234;micos, de estimula&#231;&#227;o card&#237;aca artificial cl&#225;ssica e dos desfibriladores implant&#225;veis.</p>
    <p>A presen&#231;a das extra-s&#237;stoles ventriculares documentadas durante a monitoriza&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria seguiu tend&#234;ncia concordante com o que se encontra descrito na literatura quanto &#224; sua benignidade e ao seu baixo valor progn&#243;stico em determinar complica&#231;&#245;es perioperat&#243;rias. Observamos, contudo, porcentagens mais elevadas (13,3%) de taquicardia ventricular n&#227;o sustentada quando comparamos com os valores de literatura (de 0% a 4%)<sup>9</sup>. Os epis&#243;dios de taquicardia ventricular n&#227;o sustentada foram &#250;nicos nos quatro pacientes e constitu&#237;ram-se de 3, 4, 6 e 19 complexos. O paciente que apresentou a maior taquicardia ventricular n&#227;o sustentada na grava&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria tamb&#233;m apresentou infradesnivelamento de ST com dura&#231;&#227;o de 33,4 minutos. Evoluiu bem, sem intercorr&#234;ncias no per&#237;odo intra- e p&#243;s-operat&#243;rios. Nota-se que todos os dados da monitoriza&#231;&#227;o com o holter, tanto pr&#233;-operat&#243;rios quanto transoperat&#243;rios, foram obtidos posteriormente. Os pacientes de maior risco n&#227;o foram identificados previamente ao ato cir&#250;rgico, e nenhuma conduta profil&#225;tica foi tomada visando &#224; diminui&#231;&#227;o das intercorr&#234;ncias. N&#227;o temos a informa&#231;&#227;o de como evolu&#237;ram em longo prazo.</p>
    <p>No presente trabalho, durante a monitoriza&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria (<xref ref-type="table" rid="t3">tabela 3</xref>), observamos que cinco pacientes (16,6%) apresentaram extra-s&#237;stoles atriais isoladas frequentes; 16 pacientes (53,3%) apresentaram extra-s&#237;stoles atriais em salvas de mais de tr&#234;s batimentos; e oito pacientes (26,6%) apresentaram extra-s&#237;stoles atriais em salvas de mais de cinco batimentos (taquicardia supraventricular n&#227;o sustentada - TSVNS). Esses dados revelam similaridades com as porcentagens que se encontram descritas na literatura (de 10% a 30%). O maior epis&#243;dio de TSVNS constituiu-se de 16 batimentos e frequ&#234;ncia card&#237;aca de 150 bpm. Ressalta-se que arritmias supraventriculares indicam instabilidade do &#225;trio e propens&#227;o &#224; fibrila&#231;&#227;o atrial. Essas intercorr&#234;ncias n&#227;o foram observadas nos pacientes do nosso estudo.</p>
    <p>Duas pausas sinusais com dura&#231;&#227;o de 2,8 e 2,0 segundos foram identificadas durante a grava&#231;&#227;o transoperat&#243;ria, correspondendo ao per&#237;odo em que o paciente se encontrava na sala de recupera&#231;&#227;o p&#243;s-anest&#233;sica.</p>
    <p>Encontra-se descrito na literatura que, em pacientes normais, por meio da monitoriza&#231;&#227;o com holter, podem ser observadas altera&#231;&#245;es do segmento ST (isquemia silenciosa) em at&#233; 39% dos pacientes<sup>10-15</sup>. Encontramos, neste estudo, seis pacientes (20%) com isquemia mioc&#225;rdica silenciosa na monitoriza&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria (<xref ref-type="table" rid="t4">tabela 4</xref>) e dois pacientes (6,6%) durante a grava&#231;&#227;o transoperat&#243;ria (<xref ref-type="table" rid="t07">tabela 7</xref>).</p>
    <p>Considerando-se pacientes como os do nosso estudo, sadios e sem suspeita de doen&#231;a cardiovascular aventada por meio de hist&#243;ria, exame cl&#237;nico, raios X do t&#243;rax e ECG padr&#227;o, encontramos na monitoriza&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria um n&#250;mero significativo de pacientes com altera&#231;&#245;es do segmento ST. N&#227;o observamos intercorr&#234;ncias durante nosso trabalho, talvez porque os pacientes eram aparentemente livres de cardiopatia e foram submetidos &#224; cirurgia de pequeno porte e risco, sob bloqueio anest&#233;sico subaracno&#237;deo. Al&#233;m disso, eles foram seguidos por um per&#237;odo de tempo muito curto, e, portanto, n&#227;o tivemos informa&#231;&#245;es de como evolu&#237;ram nos meses seguintes, para podermos dizer que os achados de isquemia silenciosa nesses casos tiveram valor progn&#243;stico.</p>
    <p>Ao contr&#225;rio de outros m&#233;todos de investiga&#231;&#227;o, o Sistema Holter n&#227;o emprega o exerc&#237;cio f&#237;sico ou o estresse farmacol&#243;gico para provocar a isquemia mioc&#225;rdica, de tal forma que detecta e quantifica uma condi&#231;&#227;o isqu&#234;mica espont&#226;nea, a qual acontece no dia-a-dia do paciente<sup>16</sup>.</p>
    <p>No presente estudo, os epis&#243;dios isqu&#234;micos espont&#226;neos observados no holter iniciaram e mantiveram-se com n&#237;veis de frequ&#234;ncia card&#237;aca iguais &#224;queles dos per&#237;odos n&#227;o isqu&#234;micos ou mostraram discretas eleva&#231;&#245;es, entre 5% e 15%, em rela&#231;&#227;o &#224;s frequ&#234;ncias no seu in&#237;cio. Observamos, no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio, sete epis&#243;dios isqu&#234;micos (36,9%) com frequ&#234;ncia card&#237;aca variando de 70 a 80 bpm e cinco (31,5%) entre 80 e 90 bpm. Durante a grava&#231;&#227;o transoperat&#243;ria, 90% dos epis&#243;dios de isquemia silenciosa ocorreram com frequ&#234;ncias abaixo de 80 bpm (<xref ref-type="fig" rid="f1">figura 1</xref>).</p>
    <p>Em pacientes que apresentam isquemia mioc&#225;rdica silenciosa, geralmente s&#227;o observados m&#250;ltiplos epis&#243;dios em um mesmo dia e, frequentemente, com dura&#231;&#227;o prolongada (de 10 a 25 minutos)<sup>16</sup>.</p>
    <p>As <xref ref-type="table" rid="t4">tabelas 4</xref> e <xref ref-type="table" rid="t07">7</xref> resumem as caracter&#237;sticas dos epis&#243;dios isqu&#234;micos encontrados nas grava&#231;&#245;es pr&#233;-operat&#243;ria e no dia da cirurgia. Durante a grava&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria, 11 epis&#243;dios tiveram dura&#231;&#227;o inferior a dez minutos, e oito epis&#243;dios foram mais prolongados. Durante a grava&#231;&#227;o transoperat&#243;ria, um epis&#243;dio teve dura&#231;&#227;o inferior a dez minutos, e todos os outros nove epis&#243;dios tiveram dura&#231;&#227;o mais prolongada.</p>
    <p>Kennedy &amp; Wiens<sup>17</sup> consideram o achado pr&#233;-operat&#243;rio de carga isqu&#234;mica total maior do que 60 minutos indicativo de paciente de alto risco para eventos coronarianos.</p>
    <p>Os pacientes que apresentaram, durante a grava&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria, carga isqu&#234;mica total maior do que 60 minutos repetiram epis&#243;dios de isquemia durante a grava&#231;&#227;o no dia da cirurgia. Vale ressaltar que as grava&#231;&#245;es transoperat&#243;rias tiveram dura&#231;&#227;o aproximada de seis horas, e, portanto, a carga isqu&#234;mica total nesse exame corresponde &#224; somat&#243;ria de epis&#243;dios isqu&#234;micos em um per&#237;odo de tempo inferior &#224; grava&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria, per&#237;odo de tempo inferior ao preconizado na defini&#231;&#227;o de carga isqu&#234;mica.</p>
    <p>Os epis&#243;dios isqu&#234;micos intra-operat&#243;rios n&#227;o foram identificados pelo anestesiologista, talvez por inadequa&#231;&#227;o do sistema de monitoriza&#231;&#227;o para an&#225;lise do segmento ST ou devido aos artefatos causados pelo bisturi el&#233;trico durante a ressec&#231;&#227;o prost&#225;tica. Ambos os pacientes evolu&#237;ram bem, sem intercorr&#234;ncias. Se esses epis&#243;dios tivessem sido identificados, poderiam ter sido tomadas medidas para melhorar o fluxo sangu&#237;neo coronariano e o aporte de oxig&#234;nio para o mioc&#225;rdio.</p>
    <p>S&#227;o considerados complica&#231;&#245;es perioperat&#243;rias o infarto do mioc&#225;rdio, as arritmias de dif&#237;cil controle, o edema pulmonar, a insufici&#234;ncia card&#237;aca, a angina e a morte relacionada a qualquer evento cardiol&#243;gico. O tipo de cirurgia est&#225; claramente relacionado &#224; incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es cardiovasculares. Procedimentos abdominais e intrator&#225;cicos acarretam maior risco do que opera&#231;&#245;es perif&#233;ricas. Entre todas as opera&#231;&#245;es, a aneurismectomia a&#243;rtica intra-abdominal &#233; a que determina a maior morbidade. As complica&#231;&#245;es n&#227;o parecem estar relacionadas ao tempo de cirurgia e &#224; anestesia, mas, principalmente, &#224; ocorr&#234;ncia de hipotens&#227;o prolongada, &#224; transloca&#231;&#227;o de fluidos que comprometem a oxigena&#231;&#227;o pulmonar e ao transporte de oxig&#234;nio no p&#243;s-operat&#243;rio<sup>18</sup>.</p>
    <p>A compreens&#227;o de altera&#231;&#245;es provocadas pela anestesia e pela cirurgia &#233; importante para se entender a grande demanda imposta ao cora&#231;&#227;o e as medidas necess&#225;rias para minimizar as poss&#237;veis complica&#231;&#245;es. Na indu&#231;&#227;o da anestesia geral, dependendo dos f&#225;rmacos utilizados e das condi&#231;&#245;es cl&#237;nicas do paciente, pode haver hipotens&#227;o arterial causada por vasodilata&#231;&#227;o e depress&#227;o mioc&#225;rdica. Durante a laringoscopia e a entuba&#231;&#227;o, observa-se a rea&#231;&#227;o adren&#233;rgica que culmina com taquicardia e hipertens&#227;o, podendo chegar a valores muito elevados nos pacientes hipertensos. Nesse aspecto, a anestesia regional &#233; bastante vantajosa, pois n&#227;o determina o aparecimento de rea&#231;&#245;es adren&#233;rgicas indesej&#225;veis<sup>19</sup>. Por outro lado, dependendo da extens&#227;o do bloqueio simp&#225;tico, podem ocorrer hipotens&#227;o arterial, bradicardia e diminui&#231;&#227;o do d&#233;bito card&#237;aco, as quais podem desencadear complica&#231;&#245;es, tais como isquemia mioc&#225;rdica e cerebral<sup>20</sup>. Entre a escolha de anestesia geral ou regional, muitos fatores que entram em jogo incluem a experi&#234;ncia do anestesiologista, o local e a extens&#227;o da interven&#231;&#227;o e a condi&#231;&#227;o cl&#237;nica do paciente. A principal meta da anestesia &#233; manter as condi&#231;&#245;es hemodin&#226;micas dentro da maior estabilidade poss&#237;vel.</p>
    <p>O emprego de anestesia subaracno&#237;dea para prostatectomias e ressec&#231;&#245;es transuretrais de pr&#243;stata, como t&#233;cnica anest&#233;sica preferencial, deve-se a diversos fatores: t&#233;cnica de mais f&#225;cil realiza&#231;&#227;o, virtual aus&#234;ncia de efeitos sist&#234;micos dos anest&#233;sicos locais empregados, menor volume de sangramento operat&#243;rio e menor incid&#234;ncia de fen&#244;menos tromboemb&#243;licos p&#243;s-operat&#243;rios. A manuten&#231;&#227;o da consci&#234;ncia durante o ato anest&#233;sico tamb&#233;m &#233; vantajosa em pacientes submetidos a essas cirurgias, uma vez que facilita a identifica&#231;&#227;o de epis&#243;dios de isquemia cerebral ou mioc&#225;rdica e, no caso espec&#237;fico de ressec&#231;&#245;es transuretrais de pr&#243;stata, o diagn&#243;stico de complica&#231;&#245;es cir&#250;rgicas graves, tais como a intoxica&#231;&#227;o h&#237;drica e as perfura&#231;&#245;es da c&#225;psula prost&#225;tica ou da bexiga.</p>
    <p>Dos seis pacientes que apresentaram isquemia silenciosa no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio, somente dois repetiram os epis&#243;dios durante a grava&#231;&#227;o no dia da cirurgia. Observamos que um deles havia apresentado 115,9 minutos de isquemia em 24 horas e que, durante a grava&#231;&#227;o no dia da cirurgia, repetiu a isquemia em um total de 81,9 minutos (entretanto em um per&#237;odo inferior a 24 horas). Outro paciente apresentou 83,2 e 215,2 minutos, respectivamente. N&#227;o podemos atribuir a piora da carga isqu&#234;mica total nesses dois pacientes ao ato anest&#233;sico-cir&#250;rgico, pois os epis&#243;dios isqu&#234;micos j&#225; estavam presentes mesmo antes da chegada do paciente &#224; sala de cirurgia.</p>
    <p>A equipe anest&#233;sico-cir&#250;rgica deve estar sempre atenta e ter acesso a todos os recursos necess&#225;rios para o tratamento de eventuais intercorr&#234;ncias, mesmo em popula&#231;&#227;o considerada de baixo risco e em cirurgia de pequeno porte.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Pelo emprego do holter neste protocolo realizado em pacientes do sexo masculino e com idade acima de 65 anos, assintom&#225;ticos do ponto de vista cardiovascular e com eletrocardiograma normal, puderam ser observados diversos tipos de arritmias card&#237;acas, desde raras at&#233; frequentes, bem como epis&#243;dios de isquemia silenciosa.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Mestrado de Thais Orrico de Brito Can&#231;ado pela Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold> Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p>Thais Orrico de Brito Can&#231;ado </p>
        <p> Rua Pedro Martins 101, casa 08, Carand&#225; Bosque </p>
        <p> Campo Grande, MS - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="thaiscancado@terra.com.br">thaiscancado@terra.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 06/07/2008; revisado recebido em 25/09/2008; aceito em 30/09/2008.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Mesquita ET,    Silva SG. Cirurgia n&#227;o card&#237;aca: abordagem perioperat&#243;ria    do cardiopata. Ac Cardio. 1996; 18: 7-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cirurgia n&#227;o card&#237;aca: abordagem perioperat&#243;ria do cardiopata</article-title>
          <source>Ac Cardio</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mesquita</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <label>2</label>
        <mixed-citation>2. Sociedade Brasileira de Cardiologia. Comiss&#227;o de avalia&#231;&#227;o perioperat&#243;ria (CAPO). I Diretriz de avalia&#231;&#227;o perioperat&#243;ria. Arq Bras Cardiol. 2007; 88 (5): 139-78.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comiss&#227;o de avalia&#231;&#227;o perioperat&#243;ria (CAPO): I Diretriz de avalia&#231;&#227;o perioperat&#243;ria</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>139</fpage>
          <lpage>78</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>88</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Knoebel SB,    Crawford MH, Dunn MI, Fisch C, Forrester JS, Hutter AM Jr, et al. Guidelines    for ambulatory electrocardiology: a report of the American College of Cardiology/American    Heart Association Task Force on Assessment of Diagnostic and Therapeutic Cardiovascular    Procedures (Subcommittee on ambulatory electrocardiology). Circulation. 1989;    79: 206-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Guidelines for ambulatory electrocardiology: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Assessment of Diagnostic and Therapeutic Cardiovascular Procedures (Subcommittee on ambulatory electrocardiology)</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>206</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <volume>79</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Knoebel</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crawford</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dunn</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fisch</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forrester</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hutter Jr</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Straus HD, Berman    ND. Permanent pacing in the elderly. Pacing Clin Electrophysiol. 1978; 1: 458-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Permanent pacing in the elderly</article-title>
          <source>Pacing Clin Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>1978</year>
          </date>
          <fpage>458</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Straus</surname>
              <given-names>HD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berman</surname>
              <given-names>ND</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Marcus FI, Ruskin    JN, Surawicz B. Cardiovascular disease in the elderly: arrythmias. J Am Coll    Cardiol. 1987; 10: 66A-72A.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular disease in the elderly: arrythmias</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>66A</fpage>
          <lpage>72A</lpage>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marcus</surname>
              <given-names>FI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ruskin</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Surawicz</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Horowitz LN,    Lynch RA. Managing geriatric arrhytmias: general considerations. Geriatrics.    1991; 46: 31-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Managing geriatric arrhytmias: general considerations</article-title>
          <source>Geriatrics</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>31</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Horowitz</surname>
              <given-names>LN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lynch</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Assey ME. Heart    disease in the elderly. Heart Dis Stroke. 1992; 2: 330-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart disease in the elderly</article-title>
          <source>Heart Dis Stroke</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>330</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Assey</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Paula RS, Serro    Azul JB, Wajngarten M. Fibrila&#231;&#227;o atrial no idoso. Rev Soc Cardiol    Estado de S&#227;o Paulo. 1994; 3: 288-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fibrila&#231;&#227;o atrial no idoso</article-title>
          <source>Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>288</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Paula</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Serro Azul</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wajngarten</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Bigger JT, Fleiss    JL, Rolnitzky LM. Prevalence, characteristics and significance of ventricular    tachycardia detected by 24-hour continuous electrocardiographic recordings in    the late hospital phase of acute myocardial infarction. Am J Cardiol. 1984;    54: 31-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence, characteristics and significance of ventricular tachycardia detected by 24-hour continuous electrocardiographic recordings in the late hospital phase of acute myocardial infarction</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>31</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>54</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bigger</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fleiss</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rolnitzky</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Stern S, Tzivoni    D, Stern Z. Diagnostic accuracy of ambulatory ECG monitoring in ischemic heart    disease. Circulation. 1975; 52: 1045-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diagnostic accuracy of ambulatory ECG monitoring in ischemic heart disease</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1975</year>
          </date>
          <fpage>1045</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stern</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tzivoni</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stern</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Allen RD, Gettes    LS, Phalan C, Avington MD. Painless ST segment depression in patients with angina    pectoris: correlation with daily activities and cigarette smoking. Chest. 1976;    69: 467-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Painless ST segment depression in patients with angina pectoris: correlation with daily activities and cigarette smoking</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1976</year>
          </date>
          <fpage>467</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Allen</surname>
              <given-names>RD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gettes</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Phalan</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Avington</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Crawford MH,    Mendonza MA, O'Rourke RA, White DH, Boucher CA, Gorwit J. Limitations of continuous    ambulatory electrocardiogram monitoring for detecting coronary artery disease.    Ann Intern Med. 1978; 89: 1-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Limitations of continuous ambulatory electrocardiogram monitoring for detecting coronary artery disease</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>1978</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Crawford</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mendonza</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Rourke</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>White</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boucher</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gorwit</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Tanabe T, Goto    Y. Unstable angina pectoris - changes in the ST segment during daily activities    such as bathing, eating, defecating and urinating. Jpn Circ J. 1983; 47: 451-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Unstable angina pectoris - changes in the ST segment during daily activities such as bathing, eating, defecating and urinating</article-title>
          <source>Jpn Circ J</source>
          <date>
            <year>1983</year>
          </date>
          <fpage>451</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tanabe</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goto</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Quyyumi AA,    Wright C, Fox KM. Ambulatory electrocardiography ST segment changes in healthy    volunteers. Br Heart J. 1983; 50: 460-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ambulatory electrocardiography ST segment changes in healthy volunteers</article-title>
          <source>Br Heart J</source>
          <date>
            <year>1983</year>
          </date>
          <fpage>460</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Quyyumi</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wright</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fox</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Deanfield JE,    Shea M, Ribeiro P, de Landsheere CM, Wilson RA, Horlock P, et al. Transient    ST segment depression as a marker of myocardial ischemia during daily life.    Am J Cardiol. 1984; 54: 1195-200.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Transient ST segment depression as a marker of myocardial ischemia during daily life</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>1195</fpage>
          <lpage>200</lpage>
          <volume>54</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Deanfield</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shea</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Landsheere</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilson</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horlock</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Schang SJ,    Pepine CJ. Transient asymptomatic ST segment depression during daily activity.    Am J Cardiol. 1977; 39: 396-402.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Transient asymptomatic ST segment depression during daily activity</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1977</year>
          </date>
          <fpage>396</fpage>
          <lpage>402</lpage>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schang</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pepine</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Kennedy HL,    Wiens RD. Ambulatory (Holter) electrocardiography and myocardial ischemia. Am    Heart J. 1989; 117: 164-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ambulatory (Holter) electrocardiography and myocardial ischemia</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>164</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kennedy</surname>
              <given-names>HL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wiens</surname>
              <given-names>RD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Eagle KA, Berger    PB, Calkins H, Chaitman BR, Ewy CA, Fleischmann KE, et al. ACC/AHA Guideline    update for perioperative cardiovascular evaluation for noncardiac surgery: executive    summary: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association    Task Force on Practice Guidelines. Circulation. 2002; 105:1257-67.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ACC/AHA Guideline update for perioperative cardiovascular evaluation for noncardiac surgery: executive summary</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1257</fpage>
          <lpage>67</lpage>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Eagle</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berger</surname>
              <given-names>PB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Calkins</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chaitman</surname>
              <given-names>BR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ewy</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fleischmann</surname>
              <given-names>KE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Covino BG.    Reasons to preferentially select regional anesthesia. IARS Review Course Lectures.    1986: 61-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reasons to preferentially select regional anesthesia</article-title>
          <source>IARS Review Course Lectures</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>61</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Covino</surname>
              <given-names>BG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Goldman L,    Braunwald E. General anesthesia and noncardiac surgery in patients with heart    disease. In: Braunwald E. (ed). Heart disease. 4th ed. Philadelphia: WB Saunders;    1992. p. 1708-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Heart disease</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1708</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goldman</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Evaluaci&#243;n perioperatoria mediante el holter en pacientes adultos mayores sometidos a prostatectomia</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: En pacientes del sexo masculino, con edad superior a 65 a&#241;os y sin historia de cardiopat&#237;a, se necesitan ex&#225;menes de evaluaci&#243;n preoperatoria, as&#237; como hemograma, electrocardiograma y rayos X de t&#243;rax. OBJETIVO: Tuvimos como objetivo verificar si en estos pacientes estar&#237;an presentes alteraciones isqu&#233;micas y en el ritmo cardiaco, as&#237; como el impacto del procedimiento anest&#233;sico. Buscamos asimismo verificar la validez del monitoreo ambulatorio continuo como examen de evaluaci&#243;n preoperatorio en esta poblaci&#243;n, el que no se recomend&#243; por las actuales directrices. M&#201;TODOS: Utilizamos, en este protocolo, el monitoreo ambulatorio continuo (Sistema Holter) en el per&#237;odo perioperatorio de 30 pacientes con edad superior a 65 a&#241;os, los que fueron sometidos a resecci&#243;n transuretral de pr&#243;stata bajo raquianestesia. RESULTADOS: Encontramos en las evaluaciones preoperatoria y transoperatoria frecuentes arritmias ventriculares y supraventriculares complejas, as&#237; como alteraciones isqu&#233;micas. En la grabaci&#243;n transoperatoria, los pacientes que presentaron episodios isqu&#233;micos fueron los mismos que, en la grabaci&#243;n preoperatoria, evidenciaron carga isqu&#233;mica total mayor que 60 minutos. CONCLUSI&#211;N: Aceptamos que el monitoreo ambulatorio no sea un procedimiento adecuado para el screening de la isquemia mioc&#225;rdica, por las propias caracter&#237;sticas y limitaciones t&#233;cnicas que implican el m&#233;todo, principalmente cuando se tienen en cuenta grupos poblacionales con baja prevalencia de la enfermedad coronaria. Concluimos que, en este estudio transverso y observacional, obtuvimos informaciones complementarias con el holter, las que no se pudieran obtener mediante el electrocardiograma convencional.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Asistencia perioperatoria</kwd>
        <kwd>arritmias cardiacas</kwd>
        <kwd>adulto mayor</kwd>
        <kwd>prostatectomia</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Evaluaci&#243;n perioperatoria mediante el holter en pacientes adultos mayores sometidos a prostatectomia </bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Thais Orrico de Brito Can&#231;ado<sup>III</sup>; Fernando Bueno Pereira Leit&#227;o<sup>I</sup>; Marcelo Luis Abramides Torres<sup>I</sup>; F&#225;bio S&#226;ndoli de Brito<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>II</sup>Central Brasileira de Holter, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>III</sup>Sociedade Beneficiente Santa Casa de Campo Grande, Campo Grande, MS - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> En pacientes del sexo masculino, con edad superior a 65 a&#241;os y sin historia de cardiopat&#237;a, se necesitan ex&#225;menes de evaluaci&#243;n preoperatoria, as&#237; como hemograma, electrocardiograma y rayos X de t&#243;rax.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> Tuvimos como objetivo verificar si en estos pacientes estar&#237;an presentes alteraciones isqu&#233;micas y en el ritmo cardiaco, as&#237; como el impacto del procedimiento anest&#233;sico. Buscamos asimismo verificar la validez del monitoreo ambulatorio continuo como examen de evaluaci&#243;n preoperatorio en esta poblaci&#243;n, el que no se recomend&#243; por las actuales directrices.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Utilizamos, en este protocolo, el monitoreo ambulatorio continuo (Sistema Holter) en el per&#237;odo perioperatorio de 30 pacientes con edad superior a 65 a&#241;os, los que fueron sometidos a resecci&#243;n transuretral de pr&#243;stata bajo raquianestesia.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> Encontramos en las evaluaciones preoperatoria y transoperatoria frecuentes arritmias ventriculares y supraventriculares complejas, as&#237; como alteraciones isqu&#233;micas. En la grabaci&#243;n transoperatoria, los pacientes que presentaron episodios isqu&#233;micos fueron los mismos que, en la grabaci&#243;n preoperatoria, evidenciaron carga isqu&#233;mica total mayor que 60 minutos.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> Aceptamos que el monitoreo ambulatorio no sea un procedimiento adecuado para el screening de la isquemia mioc&#225;rdica, por las propias caracter&#237;sticas y limitaciones t&#233;cnicas que implican el m&#233;todo, principalmente cuando se tienen en cuenta grupos poblacionales con baja prevalencia de la enfermedad coronaria. Concluimos que, en este estudio transverso y observacional, obtuvimos informaciones complementarias con el holter, las que no se pudieran obtener mediante el electrocardiograma convencional.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Asistencia perioperatoria, arritmias cardiacas, adulto mayor, prostatectomia.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El envejecimiento de la poblaci&#243;n sumado a los avances de las t&#233;cnicas operatorias hace que pacientes m&#225;s viejos y con enfermedades asociadas se sometan a intervenciones quir&#250;rgicas antes contraindicadas. Buscando la reducci&#243;n de la morbimortalidad, es fundamental la vigilancia criteriosa en el periodo perioperatorio.</p>
      <p>Hay clasificaciones para la estratificaci&#243;n de riesgo con la finalidad no de interrumpir las cirug&#237;as, sino para que el cirujano decida, en conjunto con el paciente y la familia, si la relaci&#243;n riesgo-beneficio es favorable a la intervenci&#243;n.</p>
      <p>Al analizar los factores que influyen en las tasas de morbimortalidad perioperatorias, se nota que hay aquellas dependientes de la condici&#243;n cl&#237;nica del paciente y otras relacionadas al hecho anest&#233;sico quir&#250;rgico en si: tipo de la cirug&#237;a, tipo de anestesia, car&#225;cter de la cirug&#237;a y tiempo quir&#250;rgico<sup>1</sup>. Los factores dependientes de la condici&#243;n cl&#237;nica de los pacientes se deber&#225;n analizar por medio de la historia cl&#237;nica detallada y de la prueba f&#237;sica minuciosa. Los ex&#225;menes complementarios tienen por objeto la confirmaci&#243;n de eventuales anormalidades, sin embargo, la solicitud de estos debe ser criteriosa, evit&#225;ndose un perjuicio desnecesario de importes.</p>
      <p>
        <bold>Objetivo</bold>
      </p>
      <p>Este trabajo tuvo por objeto evaluar la incidencia de isquemia mioc&#225;rdica y arritmias complejas en pacientes adultos mayores, del sexo masculino y sin historia cl&#237;nica de cardiopat&#237;a durante los per&#237;odos pre-, intra- y postoperatorio inmediato (hasta la liberaci&#243;n del paciente de la sala de recuperaci&#243;n postanest&#233;sica), en cirug&#237;as de resecci&#243;n transuretral de pr&#243;stata bajo raquianestesia, adem&#225;s de comparar el impacto del procedimiento anest&#233;sico-quir&#250;rgico en el ritmo cardiaco de estos pacientes.</p>
      <p>Se busc&#243; asimismo establecer la validez del monitoreo ambulatorio continuo en el preoperatorio de pacientes considerados como de bajo riesgo para enfermedades coronarias. No se recomend&#243; este examen bajo las dos directrices<sup>2</sup>.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Todos los pacientes firmaron el formulario de consentimiento informado y el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n de la Facultad de Medicina de la Universidad de S&#227;o Paulo aprob&#243; este trabajo.</p>
      <p>Se estudiaron a 30 pacientes, prospectivamente, del sexo masculino, con edad superior a 65 a&#241;os, del sector de urolog&#237;a de la Santa Casa de Campo Grande, los que ser&#237;an sometidos a la resecci&#243;n transuretral de pr&#243;stata bajo anestesia subaracno&#237;dea y de los que fue posible el monitoreo electrocardiogr&#225;fico ambulatorio preoperatorio (holter preoperatorio).</p>
      <p>Para la selecci&#243;n, se respetaron los siguientes criterios de inclusi&#243;n: pacientes del sexo masculino con edad igual o superior a 65 a&#241;os; ASA I e II (clasificaci&#243;n de riesgo de la Sociedad Americana de Anestesiolog&#237;a); sin antecedentes de coronariopat&#237;a (historia o evidencia electrocardiogr&#225;fica de infarto del miocardio previo); s&#237;ntomas sugestivos de angina; revascularizaci&#243;n de miocardio por cirug&#237;a o angioplastia coronaria.</p>
      <p>Se excluyeron del estudio a todos los pacientes que presentaban, en el electrocardiograma, condiciones que dificultaran o aun impidieran el adecuado an&#225;lisis del segmento ST, tales como bloqueos de rama izquierda, hipertrofia ventricular izquierda con alteraciones secundarias de la repolarizaci&#243;n ventricular (<italic>strain</italic>), zonas el&#233;ctricamente inactivas extensas o acci&#243;n de f&#225;rmaco como, por ejemplo, los cardiot&#243;nicos digit&#225;licos y los antiarr&#237;tmicos.</p>
      <p>Los ex&#225;menes subsidiarios de evaluaci&#243;n preoperatoria constaron de hemograma, dosificaci&#243;n del potasio s&#233;rico, radiograf&#237;a de t&#243;rax, electrocardiograma (ECG) convencional de 12 derivaciones y glucemia para los pacientes diab&#233;ticos.</p>
      <p>Para la realizaci&#243;n del monitoreo electrocardiogr&#225;fico ambulatorial, seguimos las normas preconizadas en las directrices del <italic>American College of Cardiology</italic> y de la <italic>American Heart Association</italic><sup>3</sup> y utilizamos los siguientes equipos:</p>
      <p>1) Aparato para grabaci&#243;n del holter - grabador marca Dynamis, modelo 2100, fabricado por Cardio Sistemas Com. Ind. Ltda.</p>
      <p>2) Analizador de la grabaci&#243;n del holter - analizador DMI, modelo Hospital, fabricado por Burdick Inc. con software ALT V5.08B.</p>
      <p>El d&#237;a anterior a la cirug&#237;a, se monitorearon a los pacientes con el holter, durante un per&#237;odo de 24 horas. A este primero examen se le denomin&#243; holter preoperatorio.</p>
      <p>Una hora antes del horario previsto para el inicio de la cirug&#237;a, se instal&#243; nuevamente el grabador del holter, con los electrodos posicionados exactamente en el mismo local de la grabaci&#243;n-control preoperatoria (MC5 y MC2), garantiz&#225;ndose, de esta manera, un est&#225;ndar electrocardiogr&#225;fico id&#233;ntico en los dos ex&#225;menes. La grabaci&#243;n se interrumpi&#243; en el momento del alta de la sala de recuperaci&#243;n, por lo tanto no tuvo duraci&#243;n de 24 horas. No obstante se permiti&#243; comparaciones entre el preoperatorio y el transoperat&#243;rio.</p>
      <p>En la sala quir&#250;rgica, se monitorearon a los pacientes con cardiosc&#243;pio en la derivaci&#243;n DII y presi&#243;n arterial no invasiva.</p>
      <p>La anestesia subaracnoidea se realiz&#243; con 15 mg de bupivaca&#237;na el 0,5% hiperb&#225;rica. No hubo sedaci&#243;n durante el intraoperatorio. La hipotensi&#243;n (reducci&#243;n superior al 20% de los valores inmediatamente anteriores a la raquianestesia) se trat&#243; con etilefrina. El ox&#237;geno (2 l/min) se administr&#243; v&#237;a cat&#233;ter nasal durante todo el procedimiento quir&#250;rgico.</p>
      <p>Para el an&#225;lisis estad&#237;stico, se emplearon las pruebas no param&#233;tricas: la prueba de Wilcoxon y la prueba de Kruskal Wallis. Consideramos como resultados significativos el nivel del 5%.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>La edad promedio de los pacientes que participaron en el protocolo fue de 67,7 a&#241;os, con edad m&#237;nima de 65 a&#241;os y m&#225;xima de 86 a&#241;os.</p>
      <p>Observamos la siguiente distribuci&#243;n de los pacientes seg&#250;n los factores de riesgo para enfermedades cardiacas: (a) diez pacientes (33%) hipertensos; (b) ocho pacientes (26,6%) tabaquistas; y (c) dos pacientes (6,6%) diab&#233;ticos. Cuatro pacientes presentaban dos de los factores de riesgo. Los pacientes que mencionaron hipertensi&#243;n arterial presentaban niveles de presi&#243;n normales (controlados con diur&#233;ticos e inhibidores de la enzima de conversi&#243;n de la angiotensina I); los que refirieron ser diab&#233;ticos (n = 2) usaban hipoglucemiantes orales, y la glucemia de ayuno de ambos era normal.</p>
      <p>En la <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref>, se encuentran informaciones obtenidas en la anamnesis y en los resultados de los ex&#225;menes laboratoriales preoperatorios. Dos pacientes presentaban hipopotasemia en el per&#237;odo preoperatorio (K<sup>+</sup> = 3,2 y 3,0 mEq/l). La reposici&#243;n se hizo en la v&#237;spera de la cirug&#237;a, cuando obtuvimos la normalizaci&#243;n de los valores. Respecto a las tasas de hemoglobina y hematocritos, dos pacientes presentaban valores abajo del nivel considerado como satisfactorio para la realizaci&#243;n de cirug&#237;a electiva (Hb &lt; 10 mg/dl). No se interrumpi&#243; el acto anest&#233;sico quir&#250;rgico, se tom&#243; como precauci&#243;n la reserva de derivado sangu&#237;neo, caso hubiera la necesidad de transfusi&#243;n. Ning&#250;n paciente present&#243; alteraci&#243;n radiol&#243;gica compatible con cardiopat&#237;a. En el electrocardiograma se observ&#243; ritmosinusal en todos los pacientes. Dos pacientes evidenciaron extras&#237;stoles supraventriculares, y un paciente, extras&#237;stoles ventriculares. Un paciente presentaba electrocardiograma compatible con bloqueo de rama derecha.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="t1-body2">
          <graphic xlink:href=""/>
        </table-wrap>
      </p>
      <p>Los resultados de la monitorizaci&#243;n preoperatoria se encuentran detallados en la <xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>. Las arritmias complejas del per&#237;odo preoperatorio est&#225;n detalladas en la <xref ref-type="table" rid="t3-body2">Tabla 3</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="t2-body2">
          <graphic xlink:href=""/>
        </table-wrap>
      </p>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href=""/>
      </table-wrap>
      <p>Cuatro pacientes (13,3%) presentaron taquicardia ventricular. Diecis&#233;is pacientes (53,3%) presentaron taquicardia supraventricular. Extras&#237;stoles ventriculares y supraventriculares se consideraron como frecuentes cuando estuvieran presentes en n&#250;mero promedio en 24 horas mayor que 10/hora o mayor que 30 en un &#250;nico per&#237;odo de 60 minutos. Once pacientes (36,6%) presentaron extras&#237;stoles ventriculares frecuentes, y cinco pacientes (16,6%), extras&#237;stoles supraventriculares frecuentes. Siete pacientes (23,3%) presentaron extras&#237;stoles ventriculares pareadas.</p>
      <p>Los episodios isqu&#233;micos preoperatorios est&#225;n presentados en la <xref ref-type="table" rid="t4-body2">Tabla 4</xref>, con sus caracter&#237;sticas de amplitud (mm), duraci&#243;n (min), frecuencia cardiaca (lpm) y carga isqu&#233;mica total (min).</p>
      <table-wrap id="t4-body2">
        <graphic xlink:href=""/>
      </table-wrap>
      <p>Seis pacientes (20%) presentaron infradesnivelamiento del segmento ST. Un paciente present&#243; ocho episodios isqu&#233;micos durante la grabaci&#243;n preoperatoria, adem&#225;s no fue el mismo que present&#243; la mayor carga isqu&#233;mica total (115,9 minutos). En la <xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figura 1</xref>, observamos que el 46% de los fen&#243;menos isqu&#233;micos preoperatorios ocurrieron con frecuencias cardiacas entre 50 y 80 latidos por minuto.</p>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href=""/>
      </fig>
      <p>Los resultados de la monitorizaci&#243;n transoperatorio se encuentran detallados en la <xref ref-type="table" rid="t5-body2">Tabla 5</xref>. Las arritmias complejas est&#225;n evidenciadas en la <xref ref-type="table" rid="t6-body2">Tabla 6</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="t5-body2">
          <graphic xlink:href=""/>
        </table-wrap>
      </p>
      <table-wrap id="t6-body2">
        <graphic xlink:href=""/>
      </table-wrap>
      <p>Un paciente (3,3%) present&#243; taquicardia ventricular. Cinco pacientes (16,6%) presentaron taquicardia supraventricular. Nueve pacientes (30%) presentaron extras&#237;stoles ventriculares frecuentes, y cinco pacientes (16,6%), extras&#237;stoles supraventriculares frecuentes. Ocho pacientes (26,6%) presentaron extras&#237;stoles ventriculares pareadas.</p>
      <p>Los episodios isqu&#233;micos transoperatorios est&#225;n detallados en la <xref ref-type="table" rid="t7-body2">Tabla 7</xref>. Dos pacientes (6,6%) presentaron infradesnivelamiento del segmento ST. El paciente que present&#243; un mayor n&#250;mero de episodios isqu&#233;micos (ocho episodios) fue tambi&#233;n el que present&#243; la mayor carga isqu&#233;mica total (215,2 minutos). En la <xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figura 1</xref>, observamos que el 90% de los fen&#243;menos isqu&#233;micos transoperatorios ocurrieran con frecuencias cardiacas entre 50 y 80 latidos por minuto.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="t7-body2">
          <graphic xlink:href=""/>
        </table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Las alteraciones electrocardiogr&#225;ficas m&#225;s frecuentes encontradas en pacientes adultos mayores son: la bradicardia sinusal, las pausas sinusales, el s&#237;ndrome braditaquicardia y las alteraciones difusas de la repolarizaci&#243;n ventricular. Los disturbios funcionales del nudo sinusal son responsables de hasta el 52% de los implantes de marcapaso en esta poblaci&#243;n<sup>4</sup>. Las arritmias tambi&#233;n son alteraciones prevalentes, destac&#225;ndose la fibrilaci&#243;n atrial y la extrasistolia ventricular, que alcanzan tasas del 80% en el grupo con edad superior a 65 a&#241;os<sup>5-7</sup>. El grado de riesgo de estas arritmias est&#225; &#237;ntimamente relacionado con la presencia de la disfunci&#243;n ventricular o la isquemia mioc&#225;rdica<sup>8</sup>.</p>
      <p>La monitorizaci&#243;n con holter se utiliza para diversos fines, incluso la detecci&#243;n y la cuantificaci&#243;n de la isquemia mioc&#225;rdica, el estudio de la modulaci&#243;n auton&#243;mica del coraz&#243;n por medio de la variabilidad de la duraci&#243;n de los ciclos cardiacos (VRR), la predicci&#243;n de eventos cardiacos futuros, espec&#237;ficamente la muerte s&#250;bita cardiaca, y es m&#233;todo que tambi&#233;n se emplea para la evaluaci&#243;n de procedimientos terap&#233;uticos antiarr&#237;tmicos, anti isqu&#233;micos, de estimulaci&#243;n cardiaca artificial cl&#225;sica y de los desfibriladores implantables.</p>
      <p>La presencia de las extras&#237;stoles ventriculares documentadas durante la monitorizaci&#243;n preoperatoria sigui&#243; tendencia concordante con lo que se encuentra descrito en la literatura en cuanto a su benignidad y a su bajo valor pron&#243;stico en determinar complicaciones perioperatorias. Observamos, sin embargo, porcentajes m&#225;s elevados (13,3%) de taquicardia ventricular no sostenida cuando comparamos con los valores de la literatura (de 0% a 4%)<sup>9</sup>. Los episodios de taquicardia ventricular no sostenida fueron los &#250;nicos en los cuatro pacientes y se constituyeron de 3, 4, 6 y 19 complejos. El paciente que present&#243; la mayor taquicardia ventricular no sostenida en la grabaci&#243;n preoperatoria tambi&#233;n present&#243; infradesnivelamiento de ST con duraci&#243;n de 33,4 minutos. Hubo una buena y sin intercurrencias en los per&#237;odos intra y postoperatorios. Se nota que todos los datos de la monitorizaci&#243;n con holter, tanto preoperatorios como transoperatorios, se obtuvieron posteriormente. Los pacientes de mayor riesgo no se identificaron previamente al acto quir&#250;rgico, y tampoco se tom&#243; ninguna conducta profil&#225;ctica con el intento de disminuirse las intercurrencias. No tenemos la informaci&#243;n de como evolucionaron a largo plazo.</p>
      <p>En el presente estudio, durante la monitorizaci&#243;n preoperatoria (<xref ref-type="table" rid="t3-body2">Tabla 3</xref>), observamos que cinco pacientes (16,6%) presentaron extras&#237;stoles atriales aisladas frecuentes; 16 pacientes (53,3%) presentaron extras&#237;stoles atriales en salvas de m&#225;s de tres latidos; y ocho pacientes (26,6%) presentaron extras&#237;stoles atriales en salvas de m&#225;s de cinco latidos (taquicardia supraventricular no sostenida - TSVNS). Estos datos revelan similitudes con los porcentajes que se encuentran descriptas en la literatura (del 10% al 30%). El mayor episodio de TSVNS est&#225; conformado por 16 latidos y por una frecuencia cardiaca de 150 lpm. Se resalta que arritmias supraventriculares indican inestabilidad del atrio y propensi&#243;n a la fibrilaci&#243;n atrial. Estas intercurrencias no se observaron en los pacientes de nuestro estudio.</p>
      <p>Dos pausas sinusales con duraci&#243;n de 2,8 y 2,0 segundos fueron identificadas durante la grabaci&#243;n transoperatoria, correspondiendo al per&#237;odo en el que el paciente se encontraba en la sala de recuperaci&#243;n postanest&#233;sica.</p>
      <p>Est&#225; descrito en la literatura que, en pacientes normales, por medio de la monitorizaci&#243;n con holter, se pueden observar alteraciones del segmento ST (isquemia silenciosa) en hasta el 39% de los pacientes<sup>10-15</sup>. Encontramos, en este estudio, a seis pacientes (20%) con isquemia mioc&#225;rdica silenciosa en la monitorizaci&#243;n preoperatoria (<xref ref-type="table" rid="t4-body2">Tabla 4</xref>) y a dos pacientes (6,6%) durante la grabaci&#243;n transoperatoria (<xref ref-type="table" rid="t7-body2">Tabla 7</xref>).</p>
      <p>Al tenerse en cuenta a los pacientes como los del nuestro estudio, sanos y sin sospecha de monitorizaci&#243;n cardiovascular que se avent&#243; mediante historia, examen cl&#237;nico, rayos X de t&#243;rax y ECG est&#225;ndar, encontramos en la enfermedad preoperatoria un n&#250;mero significativo de pacientes con alteraciones del segmento ST. No observamos intercurrencias durante nuestro trabajo, tal vez porque los pacientes eran aparentemente libres de cardiopat&#237;a y fueron sometidos a la cirug&#237;a de peque&#241;o porte y riesgo, con bloqueo anest&#233;sico subaracno&#237;deo. Adem&#225;s de ello, el seguimiento de los pacientes dur&#243; un per&#237;odo muy corto, y por lo tanto, no tuvimos informaciones de como evolucionaron en los meses que se siguieron, para que se pueda decir que los hallazgos de isquemia silenciosa en estos casos tuvieron valor pron&#243;stico.</p>
      <p>A diferencia de otros m&#233;todos de investigaci&#243;n, el Sistema Holter no emplea el ejercicio f&#237;sico o el estr&#233;s farmacol&#243;gico para provocar la isquemia mioc&#225;rdica, de tal modo que detecta y cuantifica una condici&#243;n isqu&#233;mica espont&#225;nea, la que ocurre en el quehacer diario del paciente<sup>16</sup>.</p>
      <p>En el presente estudio, los episodios isqu&#233;micos espont&#225;neos observados en el holter iniciaron y se mantuvieron con niveles de frecuencia cardiaca iguales aquellos de los per&#237;odos no isqu&#233;micos o mostraron discretas elevaciones, entre el 5% y el 15%, respecto a las frecuencias a su principio. Observamos, en el per&#237;odo preoperatorio, siete episodios isqu&#233;micos (36,9%) con frecuencia cardiaca variando de 70 a 80 lpm y cinco (31,5%) entre 80 y 90 lpm. Durante la grabaci&#243;n transoperatoria, el 90% de los episodios de isquemia silenciosa ocurrieron con frecuencias abajo de 80 lpm (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figura 1</xref>).</p>
      <p>En pacientes que presentan isquemia mioc&#225;rdica silenciosa, se observan generalmente m&#250;ltiples episodios en un mismo d&#237;a y, frecuentemente, con duraci&#243;n prolongada (de 10 a 25 minutos)<sup>16</sup>.</p>
      <p>Las <xref ref-type="table" rid="t4-body2">Tablas 4</xref> y <xref ref-type="table" rid="t7-body2">7</xref> resumen las caracter&#237;sticas de los episodios isqu&#233;micos encontrados en las grabaciones preoperatoria y el d&#237;a de la cirug&#237;a. Durante la grabaci&#243;n preoperatoria, 11 episodios tuvieron duraci&#243;n inferior a diez minutos, y ocho episodios fueron m&#225;s prolongados. Durante la grabaci&#243;n transoperatoria, un episodio tuvo duraci&#243;n inferior a diez minutos, y todos los otros nueve episodios tuvieron duraci&#243;n m&#225;s prolongada.</p>
      <p>Kennedy &amp; Wiens<sup>17</sup> consideran el hallazgo preoperatorio de carga isqu&#233;mica total mayor que 60 minutos indicativo de paciente de alto riesgo para eventos coronarios.</p>
      <p>Los pacientes que presentaron, durante la grabaci&#243;n preoperatoria, carga isqu&#233;mica total mayor que 60 minutos, repitieron episodios de isquemia durante la grabaci&#243;n el d&#237;a de la cirug&#237;a. Vale se&#241;alar que las grabaciones transoperatorias tuvieron duraci&#243;n aproximada de seis horas, y por lo tanto la carga isqu&#233;mica total en este examen corresponde a la suma de episodios isqu&#233;micos en un per&#237;odo de tiempo inferior a la grabaci&#243;n preoperatoria, per&#237;odo de tiempo inferior al preconizado en la definici&#243;n de carga isqu&#233;mica.</p>
      <p>Los episodios isqu&#233;micos intraoperatorios no fueron identificados por el anestesi&#243;logo, tal vez por inadecuaci&#243;n del sistema de an&#225;lisis para la monitorizaci&#243;n del segmento ST o debido a los artefactos causados por el bistur&#237; el&#233;ctrico durante la resecci&#243;n prost&#225;tica. Ambos pacientes evolucionaron bien, sin intercurrencias. Si estos episodios hubieran sido identificados, podr&#237;an haber sido tomadas medidas para mejorar el flujo sangu&#237;neo coronario y el aporte de ox&#237;geno al miocardio.</p>
      <p>Se consideran como las complicaciones perioperatorias el infarto de miocardio, las arritmias de dif&#237;cil control, el edema pulmonar, la insuficiencia cardiaca, la angina y la muerte relacionada a cualquier evento cardiol&#243;gico. El tipo de cirug&#237;a est&#225; claramente relacionado a la incidencia de complicaciones cardiovasculares. Procedimientos abdominales e intrator&#225;cicos acarrean un mayor riesgo que las operaciones perif&#233;ricas. Entre todas las operaciones, la aneurismectomia a&#243;rtica intraabdominal es la que determina la mayor morbilidad. Las complicaciones no parecen estar relacionadas con el tiempo de cirug&#237;a y a la anestesia, sino que, sobre todo, a la ocurrencia de hipotensi&#243;n prolongada, la translocaci&#243;n de fluidos que comprometen la oxigenaci&#243;n pulmonar y al transporte de ox&#237;geno en el postoperatorio<sup>18</sup>.</p>
      <p>La comprensi&#243;n de alteraciones provocadas por la anestesia y por la cirug&#237;a es importante para comprender la gran demanda impuesta al coraz&#243;n y las medidas necesarias para minimizar las posibles complicaciones. En la inducci&#243;n de la anestesia general, dependiendo de los f&#225;rmacos utilizados y de las condiciones cl&#237;nicas del paciente, puede haber hipotensi&#243;n arterial causada por vasodilataci&#243;n y depresi&#243;n mioc&#225;rdica. Durante la laringoscopia y la entubaci&#243;n, se observa la reacci&#243;n adren&#233;rgica que culmina con taquicardia e hipertensi&#243;n, pudiendo llegar a valores muy elevados en los pacientes hipertensos. En este aspecto, la anestesia regional es bastante ventajosa, ya que no determina el surgimiento de reacciones adren&#233;rgicas indeseables<sup>19</sup>. Por otra parte, dependiendo de la extensi&#243;n del bloqueo simp&#225;tico, pueden ocurrir hipotensi&#243;n arterial, bradicardia y disminuci&#243;n del gasto cardiaco, las que pueden desencadenar complicaciones, tales como isquemia mioc&#225;rdica y cerebral<sup>20</sup>. Entre la elecci&#243;n de anestesia general o regional, entran en juego muchos factores que incluyen la experiencia del anestesi&#243;logo, el local y la extensi&#243;n de la intervenci&#243;n y la condici&#243;n cl&#237;nica del paciente. La principal meta de la anestesia es mantener las condiciones hemodin&#225;micas dentro de la mayor estabilidad posible.</p>
      <p>El empleo de la anestesia subaracno&#237;dea para prostatectomias y resecciones transurectrales de pr&#243;stata, como t&#233;cnica anest&#233;sica preferencial, se debe a diversos factores: t&#233;cnica de m&#225;s f&#225;cil realizaci&#243;n, virtual ausencia de efectos sist&#233;micos de los anest&#233;sicos locales empleados, menor volumen de sangrado operatorio y menor incidencia de fen&#243;menos tromboemb&#243;licos postoperatorios. El mantenimiento de la conciencia durante el acto anest&#233;sico tambi&#233;n es ventajosa en pacientes sometidos a estas cirug&#237;as, una vez que facilita la identificaci&#243;n de episodios de isquemia cerebral o mioc&#225;rdica y, en el caso espec&#237;fico de resecciones transuretrales de pr&#243;stata, el diagn&#243;stico de complicaciones quir&#250;rgicas severas, tales como la intoxicaci&#243;n h&#237;drica y las perforaciones de la c&#225;psula prost&#225;tica o de la vejiga.</p>
      <p>De los seis pacientes que presentaron isquemia silenciosa en el per&#237;odo preoperatorio, solamente dos repitieron los episodios durante la grabaci&#243;n en el d&#237;a de la cirug&#237;a. Observamos que uno de ellos hab&#237;a presentado 115,9 minutos de isquemia en 24 horas y que, durante la grabaci&#243;n el d&#237;a de la cirug&#237;a, repiti&#243; la isquemia en un total de 81,9 minutos (sin embargo, en un per&#237;odo inferior a 24 horas). Otro paciente present&#243; 83,2 y 215,2 minutos, respectivamente. No podemos asignar el empeoramiento de la carga isqu&#233;mica total en estos dos pacientes al acto anest&#233;sico quir&#250;rgico, ya que los episodios isqu&#233;micos ya estaban presentes antes aun de la llegada del paciente a la sala de cirug&#237;a.</p>
      <p>El equipo quir&#250;rgico y anest&#233;sico debe estar siempre atento y tener acceso a todos los recursos necesarios para el riesgo de eventuales intercurrencias, aun en poblaci&#243;n considerada como de bajo tratamiento y en cirug&#237;a de peque&#241;o porte.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Debido al empleo del holter en este protocolo realizado en pacientes del sexo masculino y con edad superior a 65 a&#241;os, asintom&#225;ticos del punto de vista cardiovascular y con electrocardiograma normal, se pudieron observar diversos tipos de arritmias cardiacas, desde raras hasta frecuentes, as&#237; como episodios de isquemia silenciosa.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Maestr&#237;a de Thais Orrico de Brito Can&#231;ado, por la Facultad de Medicina de la Universidad de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Peri-operative evaluation by holter in elderly patients submitted to prostatectomy</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Male patients, aged over 65 years and with no history of heart disease, need the following tests as a preoperative evaluation: blood count, electrocardiogram and X-ray of the chest. OBJECTIVE: To verify the presence of ischemic and heart rate changes and the impact of the anesthetic procedure on these patients. Also to verify, in this population, the value of continuous ambulatory monitoring as a preoperative evaluation, a procedure that is not recommended by current guidelines. METHODS: In this protocol, we used continuous ambulatory monitoring (Holter System), in the perioperative period of 30 patients, aged over 65 years, who underwent transurethral resection of the prostate under spinal anesthesia. RESULTS: In the preoperative and transoperative evaluations, frequent complex ventricular and supraventricular arrhythmias were observed, and also ischemic changes. In the transoperative recording, the patients who had ischemic episodes were the same ones who showed total ischemic burden of more than 60 minutes in the preoperative recording. CONCLUSION: Ambulatory monitoring is not regarded as an appropriate procedure for the screening of myocardial ischemia, due to the characteristics and technical limitations of the method, especially in populations with a low prevalence of coronary disease. In this cross-sectional and observational study, we concluded that the Holter recordings provided additional information which could not be obtained by conventional electrocardiogram.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Perioperative care</kwd>
        <kwd>arrhythmias, cardiac</kwd>
        <kwd>aged</kwd>
        <kwd>prostatectomy</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Peri-operative evaluation by holter in elderly patients submitted to prostatectomy</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Thais Orrico de Brito Can&#231;ado<sup>III</sup>; Fernando Bueno Pereira Leit&#227;o<sup>I</sup>; Marcelo Luis Abramides Torres<sup>I</sup>; F&#225;bio S&#226;ndoli de Brito<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>II</sup>Central Brasileira de Holter, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>III</sup>Sociedade Beneficiente Santa Casa de Campo Grande, Campo Grande, MS - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Male patients, aged over 65 years and with no history of heart disease, need the following tests as a preoperative evaluation: blood count, electrocardiogram and X-ray of the chest.</p>
      <p><bold>OBJECTIVES:</bold> To verify the presence of ischemic and heart rate changes and the impact of the anesthetic procedure on these patients. Also to verify, in this population, the value of continuous ambulatory monitoring as a preoperative evaluation, a procedure that is not recommended by current guidelines.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> In this protocol, we used continuous ambulatory monitoring (Holter System), in the perioperative period of 30 patients, aged over 65 years, who underwent transurethral resection of the prostate under spinal anesthesia.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> In the preoperative and transoperative evaluations, frequent complex ventricular and supraventricular arrhythmias were observed, and also ischemic changes. In the transoperative recording, the patients who had ischemic episodes were the same ones who showed total ischemic burden of more than 60 minutes in the preoperative recording.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Ambulatory monitoring is not regarded as an appropriate procedure for the screening of myocardial ischemia, due to the characteristics and technical limitations of the method, especially in populations with a low prevalence of coronary disease. In this cross-sectional and observational study, we concluded that the Holter recordings provided additional information which could not be obtained by conventional electrocardiogram.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Perioperative care; arrhythmias, cardiac; aged; prostatectomy.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The ageing of the population and the advances in surgical techniques have determined that elderly patients with associated diseases are now subjected to surgical interventions that were formerly contraindicated. In order to reduce morbidity and mortality, a careful monitoring is crucial in the perioperative period.</p>
      <p>The existing classifications for stratification of risk do not purport to suspend the surgeries, but to help the surgeon decide with the patient and his family if the risk / benefit ratio is favorable to the intervention.</p>
      <p>Among the factors that influence the rates of perioperative morbidity, there are those which are dependent on the patient's clinical condition, and others that are related to the surgical/anesthetic procedure itself: type of surgery, type of anesthesia, nature of surgery and surgery time<sup>1</sup>. The factors dependent on the clinical condition of the patient are assessed through detailed medical history and physical examination. Additional tests are conducted for the confirmation of any abnormalities, but they should be conducted judiciously in order to avoid unnecessary expenditure of funds.</p>
      <p>
        <bold>Objective</bold>
      </p>
      <p>The objective of this study was to assess the occurrence of myocardial ischemia and complex arrhythmias in elderly male patients with no history of heart disease, during the pre-, intra- and immediately post-operative periods (up to the patient's discharge from the post-anesthetic recovery room) of surgery for transurethral resection of the prostate under spinal anesthesia, and to compare the impact of the anesthetic-surgical procedure on the cardiac rhythm of these patients.</p>
      <p>An additional objective was to establish the value of preoperative continuous ambulatory monitoring for patients considered to be at low risk for coronary disease, a procedure that is not recommended by current guidelines<sup>2</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>The study was approved by the research ethics committee of the School of Medicine of the University of S&#227;o Paulo, and the patients signed a free informed consent. This was a prospective study involving thirty male patients, aged over 65 years, of the department of urology at Santa Casa de Campo Grande Hospital, who would be submitted to transurethral resection of the prostate under spinal anesthesia, and in whom it was possible to conduct ambulatory preoperative electrocardiographic monitoring (preoperative Holter). The following inclusion criteria were used for the selection: male patients, aged 65 years or over, ASA I and II (risk classification of the American Society of Anesthesiology), with no history of coronary artery disease (medical history or electrocardiographic evidence of no prior myocardial infarction myocardial), symptoms of angina, coronary artery bypass surgery or coronary angioplasty.</p>
      <p>Exclusion criteria comprised all patients who presented electrocardiogram conditions that hindered or even prevented proper analysis of the ST segment, such as left bundle branch block, left ventricular hypertrophy with secondary changes in ventricular repolarization (strain), extensive electrically inactive areas and the use of medications such as digitalis and antiarrhythmics.</p>
      <p>The preoperative evaluation included the following tests: blood count, serum potassium, chest X-ray, conventional 12 lead electrocardiogram (ECG), and glucose for diabetics.</p>
      <p>The ambulatory electrocardiographic monitoring followed the standards recommended by the guidelines of the American College of Cardiology and the American Heart Association<sup>3</sup>, and the following devices were used:</p>
      <p><bold>1)</bold> Holter recording device: Dynamis recorder, model 2100, manufactured by Cardio Sistemas Com. Ind. LTDA.</p>
      <p><bold>2)</bold> Holter recording analyzer: DMI analyzer, model Hospital, manufactured by BURDICK Inc., with the software ALT V5.08B.</p>
      <p>On the day before surgery, the patients were Holter monitored for a period of 24 hours. This evaluation was called first preoperative Holter recording. An hour before the scheduled time for the beginning of surgery, the Holter recorder was installed again, with the electrodes positioned exactly in the same location of the preoperative control recording (MC5 and MC2), thus ensuring an identical ECG pattern in both exams. The recording was interrupted at the time of discharge from the recovery room, so it did not last 24 hours. However, it allowed comparisons between the preoperative and transoperative periods.</p>
      <p>In the surgery room, the patients were monitored on a cardioscope in DII lead and with non-invasive blood pressure measurements.</p>
      <p>The spinal anesthesia was performed with 15 mg hyperbaric bupivacaine 0.5%. There was no sedation during surgery. The hypotension (a reduction in blood pressure by more than 20% from the values measured immediately prior to spinal anesthesia) was treated with etilefrine. Oxygen (2 l/min) was administered through a nasal catheter, during the entire surgical procedure.</p>
      <p>Non-parametric tests were used for statistical analysis: Wilcoxon test and the Kruskal Wallis test. Results at the level of 5% were considered significant.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The average age of the patients who participated in the protocol was 67.7 years: the minimum age was 65 years and the maximum age was 86 years.</p>
      <p>We observed the following distribution of patients according to risk factors for heart disease: Ten patients (33%) with high blood pressure; eight patients (26.6%) with smoking habit; and two patients (6.6%) with diabetes. Four patients had two risk factors. The patients who reported hypertension had normal blood pressure (controlled with diuretics and angiotensin-converting enzyme inhibitors), those who reported being diabetic (n = 2) were using oral hypoglycemic agents, and both had normal fasting plasma glucose levels.</p>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_15t01-body3">Table 1</xref> provides information on the history and the results of preoperative laboratory tests. Two patients had low potassium levels in the preoperative period (K + = 3.2 and 3.0 mEq / l). The replacement was done on the day before surgery, and normalization of the values was achieved. In reference to hemoglobin and hematocrit, two patients had values below the level considered satisfactory for elective surgery (Hb &lt;10 mg / dl). The surgical-anesthetic procedure was not suspended, and a precautionary reserve of blood derivatives was provided, to be used if a transfusion was needed. No patient had radiographic changes consistent with heart disease. In the electrocardiogram, sinus rhythm was observed in all patients. Two patients had supraventricular premature beats, and one patient had ventricular premature beats. One patient had an electrocardiogram compatible with right bundle-branch block.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_15t01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Preoperative monitoring results are shown in <xref ref-type="table" rid="en_15t02-body3">Table 2</xref>. The complex arrhythmias in the preoperative period are shown in <xref ref-type="table" rid="t3-body3">Table 3</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_15t02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Four patients (13.3%) had ventricular tachycardia. Sixteen patients (53.3%) had supraventricular tachycardia. Ventricular and supraventricular premature beats were considered frequent when present in an average number of more than 10/hours in 24 hours or more than 30 in a single period of 60 minutes. Eleven patients (36.6%) had frequent ventricular premature beats, and five patients (16.6%) had frequent supraventricular premature beats. Seven patients (23.3%) had ventricular paired premature beats.</p>
      <p>The preoperative ischemic episodes are shown in <xref ref-type="table" rid="t4-body3">Table 4</xref>, with their characteristics of amplitude (mm), length (min.), heart rate (bpm) and total ischemic burden (min.).</p>
      <table-wrap id="t4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Six patients (20%) had ST-segment depression. One patient had eight ischemic episodes during the preoperative recording, but he was not the same patient who had the highest total ischemic burden (115.9 minutes). <xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figure 1</xref> shows that 46% of preoperative ischemic events occurred with heart rates between 50 and 80 beats per minute.</p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>Transoperative monitoring results are shown in <xref ref-type="table" rid="en_15t05-body3">Table 5</xref>. The complex arrhythmias are shown in <xref ref-type="table" rid="t6-body3">Table 6</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_15t05-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <table-wrap id="t6-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt06-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>One patient (3.3%) had ventricular tachycardia. Five patients (16.6%) had supraventricular tachycardia. Nine patients (30%) had frequent ventricular premature beats, and five patients (16.6%) had frequent supraventricular premature beats. Eight patients (26.6%) had ventricular paired premature beats.</p>
      <p>The transoperative ischemic episodes are presented in <xref ref-type="table" rid="en_15t07-body3">Table 7</xref>. Two patients (6.6%) had ST-segment depression. The patient who had the largest number of ischemic episodes (eight episodes) was also the one who had the highest total ischemic burden (215.2 minutes). <xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figure 1</xref> shows that 90% of the transoperative ischemic events occurred with heart rates between 50 and 80 beats per minute.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_15t07-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0409-00015-gt07-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The most frequent electrocardiogram changes found in elderly patients are: sinus bradycardia, sinus pause, bradytachycardia syndrome and diffuse changes in ventricular repolarization. The functional disorders of the sinus node are responsible for up to 52% of the pacemaker implants in that population<sup>4</sup>. The arrhythmias are also prevalent, especially ventricular and atrial fibrillation, which affects up to 80% of the population aged over 65 years<sup>5-7</sup>. The degree of risk of these arrhythmias is closely related to the presence of ventricular dysfunction and/or myocardial ischemia<sup>8</sup>.</p>
      <p>Holter monitoring is used for various purposes, including the detection and quantification of myocardial ischemia, the study of autonomic modulation of the heart by variations in the duration of cardiac cycles (VRR), and the prediction of future cardiac events, particularly sudden cardiac death; this method is also used to evaluate antiarrhythmic, anti-ischemic therapeutic procedures, classical artificial cardiac pacing and implantable defibrillators.</p>
      <p>The presence of ventricular premature beats documented during the monitoring preoperative followed a trend consistent with what is described in the literature about their benignity and their low prognostic value in determining perioperative complications. However, percentages (13.3%) of non-sustained ventricular tachycardia higher than those found in the literature (0 to 4%) were observed<sup>9</sup>. The episodes of non-sustained ventricular tachycardia were isolated in all four patients, and consisted of 3, 4, 6 and 19 complexes. The patient who had the longest non-sustained ventricular tachycardia in the preoperative recording also showed an ST depression with the duration of 33.4 minutes. He had a favorable clinical course, without complications during the intra- and post-operative periods. All Holter monitoring data, both preoperative and transoperative, were obtained later. The patients at greatest risk were not identified prior to surgery and no prophylactic measures were taken to reduce the complications. We have no information on how they evolved in the long term.</p>
      <p>In this work, during the preoperative monitoring (<xref ref-type="table" rid="t3-body3">Table 3</xref>), we observed that five patients (16.6%) had frequent isolated atrial premature beats, sixteen patients (53.3%) had atrial premature beats in clusters with more than three beats, and eight patients (26.6%) had atrial premature beats in clusters with more than five beats (non-sustained supraventricular tachycardia - NSSVT). These data show similarities with the percentages that are described in the literature (10 to 30%). The longest episode of NSSVT was composed of 16 beats with a heart rate of 150 beats per minute. It is noteworthy that supraventricular arrhythmias indicate atrial instability and proneness to atrial fibrillation, but these complications were not observed in the patients in our study.</p>
      <p>Two sinus pauses with duration of 2.8 and 2.0 seconds were identified during the transoperative recording, corresponding to the period in which the patient was in the recovery room after anesthesia.</p>
      <p>It is described in the literature that in Holter monitoring of normal patients, ST-segment changes (silent ischemia) can be observed in up to 39% of the patients<sup>10-15</sup>. In this study, we found six patients (20%) with silent myocardial ischemia in pre-operative monitoring (<xref ref-type="table" rid="t4-body3">Table 4</xref>) and two patients (6.6%) in transoperative monitoring (<xref ref-type="table" rid="en_15t07-body3">Table 7</xref>).</p>
      <p>The patients in our study were healthy and without suspicion of cardiovascular disease suggested by history, clinical examination, chest X-ray or standard ECG, and we found in the preoperative monitoring a significant number of patients with ST-segment changes. We found no complications during our work, perhaps because the patients were apparently free of heart disease and underwent that small surgery at small risk, with subarachnoid block anesthesia. In addition, they were followed up for a very short period of time and we had no information on how they evolved in the following months, so we cannot affirm that the findings of silent ischemia in these cases have prognostic value.</p>
      <p>Unlike other methods of investigation, the Holter system does not employ exercise or pharmacological stress to lead to myocardial ischemia, so it detects and quantifies a spontaneous ischemic condition, in the patient's daily routine<sup>16</sup>.</p>
      <p>In this study, the spontaneous ischemic events observed in the Holter began with and maintained heart rate levels equal to those of non-ischemic periods or showed mild elevations, between 5 to 15% from the initial heart rates. We observed, preoperatively, seven ischemic episodes (36.9%) with heart rates ranging between 70 to 80 bpm, and five ischemic episodes (31.5%) with heart rates raging between 80 and 90 bpm. During the transoperative recording, 90% of the episodes of silent ischemia occurred at frequencies below 80 bpm (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figure 1</xref>).</p>
      <p>In patients with silent myocardial ischemia, multiple episodes are generally observed in one day and often with prolonged duration (10 to 25 minutes)<sup>16</sup>.</p>
      <p><xref ref-type="table" rid="t4-body3">Tables 4</xref> and <xref ref-type="table" rid="en_15t07-body3">7</xref> summarize the characteristics of the ischemic episodes found in the preoperative recordings and in the recordings of the day of the surgery. During the preoperative recording, eleven episodes lasted less than 10 minutes and eight episodes were longer. During the transoperative recording, one episode lasted less than 10 minutes and all others (nine episodes) had a longer duration.</p>
      <p>KENNEDY and WIENS<sup>17</sup> consider the finding of preoperative total ischemic burden greater than 60 minutes indicative of a patient at high risk for coronary events.</p>
      <p>The patients who presented total ischemic burden greater than 60 minutes in the preoperative recording had repeated episodes of ischemia during the recording in the day of surgery. It is noteworthy that the transoperative recordings lasted about six hours and, therefore, the total ischemic burden in this examination is the sum of ischemic episodes over a period shorter than the preoperative recording, less than what is recommended in the definition of ischemic load.</p>
      <p>The intra-operative ischemic episodes were not identified by the anesthesiologist, perhaps because of an inadequate monitoring system for analysis of the ST segment, or because of artifacts caused by the electric scalpel during the prostatic resection. Both patients had a favorable clinical course without complications. If these episodes had been identified, measures could have been taken to improve coronary blood flow and oxygen supply to the myocardium.</p>
      <p>The following are considered as perioperative complications: myocardial infarction; arrhythmias that are difficult to control; pulmonary edema; heart failure; angina and death related to any cardiac event. The type of surgery is clearly related to the incidence of cardiovascular complications. Intrathoracic and abdominal procedures entail greater risk than do peripheral surgeries. Among all surgeries, intra-abdominal aortic aneurysmectomy is the one that determines the highest morbidity. The complications do not seem to be related to the duration of surgery and anesthesia, but mainly to the occurrence of prolonged hypotension, translocation of fluids affecting lung oxygenation and transport of oxygen in the post-operative period<sup>18</sup>.</p>
      <p>The knowledge of the changes caused by anesthesia and surgery is important to the understanding of the great demand imposed on the heart and the necessary measures to minimize possible complications. On the induction of general anesthesia, depending on the medications used and the patient's clinical conditions, there may be hypotension caused by vasodilation and myocardial depression. During the laryngoscopy and intubation there is an adrenergic reaction that culminates with tachycardia and elevation of the blood pressure, which can reach very high values in hypertensive patients. In this aspect, regional anesthesia has many advantages, as it does not determine the occurrence of undesirable adrenergic reactions<sup>19</sup>. However, depending on the extent of the sympathetic block, hypotension, bradycardia and decreased cardiac output may occur, which can trigger complications such as myocardial and cerebral ischemia<sup>20</sup>.</p>
      <p>Many factors are involved in the choice of general or regional anesthesia, including the experience of the anesthesiologist, the location and extent of the intervention and the clinical condition of the patient. The main goal of anesthesia is to maintain hemodynamic conditions within the largest possible stability.</p>
      <p>The use of spinal anesthesia for prostatectomy and transurethral resection of the prostate as a preferential anesthetic technique, is due to several factors: easier implementation technique, virtual absence of systemic effects of the local anesthetics used, lower volume of operative bleeding and lower incidence of thromboembolic events after surgery. The maintenance of consciousness during anesthesia is also advantageous in patients undergoing such surgeries since it facilitates the identification of episodes of cerebral and/or myocardial ischemia, and in the specific case of transurethral resection of the prostate, in the diagnosis of serious surgical complications such as water intoxication and piercing of the prostate capsule or the bladder.</p>
      <p>Of the six patients who had silent ischemia preoperatively, only two of them repeated the episodes during the recording of the day of surgery. We noticed that one of them had 115.9 minutes of ischemia in 24 hours, and that during the recording of the day of surgery, he repeated the ischemia for a total of 81.9 minutes (now in a period of less than 24 hours). The other patient had 83.2 and 215.2 minutes, respectively. We cannot attribute the worsening of total ischemic burden in these two patients to surgical anesthetic procedures, as the ischemic episodes were already present before the arrival of the patient to the operating room.</p>
      <p>The anesthetic-surgical team must always be vigilant and have access to all resources needed for the treatment of possible complications, even in a population considered to be at low-risk and in small surgeries.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>In this protocol, the Holter monitoring of male patients aged 65 years or older, with no cardiovascular symptoms and with normal electrocardiogram, revealed different types of cardiac arrhythmias, from rare to frequent, as well as episodes of silent ischemia.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Thais Orrico de Brito Can&#231;ado, from Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
