<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">3HDCBM5P8PxcR5NC38mVsNv</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009001000014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300414</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009001000014</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Exerc&#237;cio f&#237;sico previne altera&#231;&#245;es cardiometab&#243;licas induzidas pelo uso cr&#244;nico de glicocortic&#243;ides</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pinheiro</surname>
            <given-names>Carlos Hermano da Justa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sousa Filho</surname>
            <given-names>Wilson Martins de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira Neto</surname>
            <given-names>Joselito de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Marinho</surname>
            <given-names>Maria de Jesus Ferreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Motta Neto</surname>
            <given-names>Renato</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Smith</surname>
            <given-names>Manuela Maria Ramos Lima</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>Carlos Ant&#244;nio Bruno da</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de Fortaleza</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Fisioterapia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de Fortaleza</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Ci&#234;ncias da Nutri&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Fortaleza</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de Fortaleza</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de Fortaleza</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Ci&#234;ncias Farmac&#234;uticas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>400</fpage>
      <lpage>408</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>08</day>
          <month>08</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>03</day>
          <month>08</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>01</day>
          <month>04</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Cronicamente, os glicocortic&#243;ides induzem altera&#231;&#245;es cardiometab&#243;licas adversas, incluindo resist&#234;ncia &#224; insulina, diabete, dislipidemia, esteatose hep&#225;tica e hipertens&#227;o arterial. OBJETIVOS: Avaliar o efeito da pr&#225;tica regular de exerc&#237;cio f&#237;sico aer&#243;bio sobre as altera&#231;&#245;es cardiometab&#243;licas induzidas por administra&#231;&#227;o cr&#244;nica de dexametasona (Dex - 0,5 mg/kg/dia i.p) em ratos. M&#201;TODOS: Ratos Wistar machos (n = 24) foram divididos em quatro grupos: Grupo controle; Grupo treinado; Grupo tratado com Dex e Grupo tratado com Dex e treinado. O treinamento f&#237;sico (iniciado 72 horas ap&#243;s a primeira dose de Dex) foi realizado 3 vezes por semana, at&#233; o final do tratamento. Ao final desse per&#237;odo, realizaram-se as seguintes avalia&#231;&#245;es bioqu&#237;micas: glicemia em jejum, teste de toler&#226;ncia &#224; glicose e an&#225;lise do perfil lip&#237;dico no sangue que incluiu colesterol total (CT), LDL-c, HDL-c, VLDL-c e triglicer&#237;deos (TG). O peso do m&#250;sculo gastrocn&#234;mio, an&#225;lise histopatol&#243;gica do f&#237;gado e os &#237;ndices cardiometab&#243;licos (CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c e TG/HDL-c) tamb&#233;m foram avaliados. RESULTADOS: Observou-se hiperglicemia, menor toler&#226;ncia &#224; glicose, eleva&#231;&#227;o do CT, LDL-c, VLDL-c e TG, diminui&#231;&#227;o do HDL-c, presen&#231;a de esteatose hep&#225;tica, hipotrofia muscular e eleva&#231;&#227;o dos &#237;ndices CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c e TG/HDL-c nos animais tratados com Dex. O exerc&#237;cio f&#237;sico reduziu a hiperglicemia, melhorou a toler&#226;ncia &#224; glicose, reduziu a dislipidemia e preveniu a esteatose hep&#225;tica , a hipotrofia muscular e reduziu os &#237;ndices CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c e TG/HDL-c. Entretanto, n&#227;o houve efeito significante do treinamento f&#237;sico sobre o HDL-c. CONCLUS&#195;O: O exerc&#237;cio f&#237;sico aer&#243;bio tem efeito protetor contra as altera&#231;&#245;es cardiometab&#243;licas induzidas pelo uso cr&#244;nico de glicocortic&#243;ides.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Exerc&#237;cio f&#237;sico</kwd>
        <kwd>glicocortic&#243;ide</kwd>
        <kwd>resist&#234;ncia &#224; insulina</kwd>
        <kwd>colesterol</kwd>
        <kwd>dislipidemia</kwd>
        <kwd>dexametasona</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>24</day>
        <month>11</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> EXPERIMENTAL</p>
    <p>
      <bold>Exerc&#237;cio f&#237;sico previne altera&#231;&#245;es cardiometab&#243;licas induzidas pelo uso cr&#244;nico de glicocortic&#243;ides</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Carlos Hermano da Justa Pinheiro<sup>I</sup>; Wilson Martins de Sousa Filho<sup>I</sup>; Joselito de Oliveira Neto<sup>I</sup>; Maria de Jesus Ferreira Marinho<sup>I</sup>; Renato Motta Neto<sup>II</sup>; Manuela Maria Ramos Lima Smith<sup>III</sup>; Carlos Ant&#244;nio Bruno da Silva<sup>III, IV</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Departamento de Fisioterapia, Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de, Universidade de Fortaleza </p>
    <p><sup>II</sup>Departamento de Ci&#234;ncias Farmac&#234;uticas, Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de, Universidade de Fortaleza </p>
    <p><sup>III</sup>Departamento de Ci&#234;ncias da Nutri&#231;&#227;o, Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de, Universidade de Fortaleza </p>
    <p><sup>IV</sup>Faculdade de Medicina, Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de, Universidade de Fortaleza, Fortaleza, CE, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Cronicamente, os glicocortic&#243;ides induzem altera&#231;&#245;es cardiometab&#243;licas adversas, incluindo resist&#234;ncia &#224; insulina, diabete, dislipidemia, esteatose hep&#225;tica e hipertens&#227;o arterial. </p>
    <p><bold>OBJETIVOS:</bold> Avaliar o efeito da pr&#225;tica regular de exerc&#237;cio f&#237;sico aer&#243;bio sobre as altera&#231;&#245;es cardiometab&#243;licas induzidas por administra&#231;&#227;o cr&#244;nica de dexametasona (Dex - 0,5 mg/kg/dia i.p) em ratos. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Ratos Wistar machos (n = 24) foram divididos em quatro grupos: Grupo controle; Grupo treinado; Grupo tratado com Dex e Grupo tratado com Dex e treinado. O treinamento f&#237;sico (iniciado 72 horas ap&#243;s a primeira dose de Dex) foi realizado 3 vezes por semana, at&#233; o final do tratamento. Ao final desse per&#237;odo, realizaram-se as seguintes avalia&#231;&#245;es bioqu&#237;micas: glicemia em jejum, teste de toler&#226;ncia &#224; glicose e an&#225;lise do perfil lip&#237;dico no sangue que incluiu colesterol total (CT), LDL-c, HDL-c, VLDL-c e triglicer&#237;deos (TG). O peso do m&#250;sculo gastrocn&#234;mio, an&#225;lise histopatol&#243;gica do f&#237;gado e os &#237;ndices cardiometab&#243;licos (CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c e TG/HDL-c) tamb&#233;m foram avaliados. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Observou-se hiperglicemia, menor toler&#226;ncia &#224; glicose, eleva&#231;&#227;o do CT, LDL-c, VLDL-c e TG, diminui&#231;&#227;o do HDL-c, presen&#231;a de esteatose hep&#225;tica, hipotrofia muscular e eleva&#231;&#227;o dos &#237;ndices CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c e TG/HDL-c nos animais tratados com Dex. O exerc&#237;cio f&#237;sico reduziu a hiperglicemia, melhorou a toler&#226;ncia &#224; glicose, reduziu a dislipidemia e preveniu a esteatose hep&#225;tica , a hipotrofia muscular e reduziu os &#237;ndices CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c e TG/HDL-c. Entretanto, n&#227;o houve efeito significante do treinamento f&#237;sico sobre o HDL-c. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O exerc&#237;cio f&#237;sico aer&#243;bio tem efeito protetor contra as altera&#231;&#245;es cardiometab&#243;licas induzidas pelo uso cr&#244;nico de glicocortic&#243;ides.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Exerc&#237;cio f&#237;sico, glicocortic&#243;ide, resist&#234;ncia &#224; insulina, colesterol, dislipidemia, dexametasona.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os glicocortic&#243;ides (GCs) s&#227;o corticoster&#243;ides, subst&#226;ncias derivadas do colesterol, sintetizados e secretados pelas gl&#226;ndulas adrenais<sup>1</sup>. Os GCs s&#227;o horm&#244;nios que atuam no controle transcricional de genes envolvidos na regula&#231;&#227;o de fun&#231;&#245;es metab&#243;licas, cardiovasculares e imunol&#243;gicas<sup>1</sup>. Esse efeito se processa atrav&#233;s do receptor nuclear de glicocortic&#243;ide (GR), que &#233; ativado, transitoriamente, apenas ap&#243;s a exposi&#231;&#227;o das c&#233;lulas aos GCs<sup>1,2</sup>.</p>
    <p>O termo "glicocortic&#243;ide" deve-se &#224; a&#231;&#227;o dessas subst&#226;ncias no metabolismo de carboidratos. No m&#250;sculo esquel&#233;tico, os GCs causam resist&#234;ncia &#224; insulina, o que resulta em menor capta&#231;&#227;o de glicose e redu&#231;&#227;o da s&#237;ntese do glicog&#234;nio muscular<sup>1</sup>. Nesse tecido, tamb&#233;m se verifica inibi&#231;&#227;o da s&#237;ntese prot&#233;ica e aumento no catabolismo de prote&#237;nas que resultam em hipotrofia muscular<sup>1</sup>. Os amino&#225;cidos mobilizados, a partir do tecido muscular, s&#227;o utilizados na gliconeog&#234;nese hep&#225;tica<sup>1</sup>. A resist&#234;ncia &#224; insulina e o aumento na gliconeog&#234;nese, conjuntamente, resultam na hiperglicemia<sup>1</sup>.</p>
    <p>Na d&#233;cada de 1950, a descoberta do potente efeito antiinflamat&#243;rio dos GCs levou &#224; sua prescri&#231;&#227;o no tratamento de doen&#231;as reum&#225;ticas cr&#244;nicas<sup>3</sup>. Atualmente, os GCs sint&#233;ticos s&#227;o bastante utilizados no tratamento de doen&#231;as auto-imunes e na preven&#231;&#227;o da rejei&#231;&#227;o alogr&#225;fica<sup>4,5</sup>. Entretanto, o uso cr&#244;nico de GCs est&#225; associado a v&#225;rios efeitos cardiometab&#243;licos adversos<sup>6,7</sup>. Assim como na s&#237;ndrome de Cushing, causada por n&#237;veis elevados de cortisol no sangue, o uso cr&#244;nico de GCs induz resist&#234;ncia &#224; insulina, diabete, dislipidemia e hipertens&#227;o arterial<sup>8</sup>. Se n&#227;o tratada, a s&#237;ndrome de Cushing pode resultar em &#243;bito por doen&#231;a cardiovascular<sup>6,8</sup>.</p>
    <p>Os GCs teriam um papel na fisiopatologia da s&#237;ndrome metab&#243;lica ou plurimetab&#243;lica. Recentemente, demonstrou-se que elevada express&#227;o g&#234;nica de GR no m&#250;sculo esquel&#233;tico est&#225; associada a menor sensibilidade &#224; insulina<sup>9</sup>. Por sua vez, a 11-beta-hidroxiester&#243;ide desidrogenase, que converte cortisona (GC inativo) em cortisol (GC, biologicamente, ativo), tamb&#233;m tem sido implicada no desenvolvimento da obesidade, na resist&#234;ncia a insulina e no diabete tipo II<sup>10</sup>. Ratos tratados cronicamente com dexametasona (um GC sint&#233;tico) t&#234;m sido utilizados no estudo experimental da s&#237;ndrome metab&#243;lica. Esses animais desenvolvem resist&#234;ncia &#224; insulina, hipercolesterolemia, hipertrigliceridemia, f&#237;gado gorduroso n&#227;o-alco&#243;lico (esteatose hep&#225;tica), disfun&#231;&#227;o endotelial e hipertens&#227;o arterial<sup>7</sup>. Diretrizes cl&#237;nicas sobre o tratamento e a preven&#231;&#227;o da aterosclerose<sup>11</sup> reconhecem o risco cardiometab&#243;lico causado pelo uso cr&#244;nico de GCs e estimulam mudan&#231;as no estilo de vida como estrat&#233;gia de promo&#231;&#227;o da sa&#250;de cardiovascular.</p>
    <p>A atividade f&#237;sica regular &#233; um importante recurso n&#227;o-farmacol&#243;gico no gerenciamento do risco cardiometab&#243;lico<sup>11</sup>. No m&#250;sculo esquel&#233;tico, o exerc&#237;cio f&#237;sico aumenta a capta&#231;&#227;o e oxida&#231;&#227;o de glicose e de &#225;cidos graxos a partir do sangue<sup>12,13</sup>, melhora a sinaliza&#231;&#227;o insul&#237;nica<sup>13,14</sup>, aumenta a atividade e express&#227;o de transportadores e enzimas reguladoras do metabolismo de glicose e de &#225;cidos graxos<sup>14,15</sup>, promove biog&#234;nese mitocondrial<sup>12</sup> e melhora a vasodilata&#231;&#227;o endot&#233;lio-dependente<sup>16</sup>.</p>
    <p>Entretanto, evid&#234;ncias cient&#237;ficas sobre o efeito do exerc&#237;cio f&#237;sico nas altera&#231;&#245;es cardiometab&#243;licas decorrentes do uso cr&#244;nico de GCs ainda s&#227;o escassas na literatura. No presente estudo, o impacto do exerc&#237;cio f&#237;sico aer&#243;bio sobre par&#226;metros cardiometab&#243;licos em ratos tratados, cronicamente, com glicocortic&#243;ide foi investigado.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Aspectos &#233;ticos</bold>
    </p>
    <p>O presente trabalho foi aprovado pela Comiss&#227;o de &#201;tica em Pesquisa Animal (CEPA) da Faculdade de Medicina da Universidade Federal do Cear&#225;. Todos os animais receberam cuidados human&#237;sticos conforme os Princ&#237;pios &#201;ticos do Col&#233;gio Brasileiro de Experimenta&#231;&#227;o Animal (COBEA) e segundo as regras do <italic>The Guide for the Care and Use of Laboratory Animals</italic> (Institute of Laboratory Animal Resources, National Academy of Sciences, Washington, D. C. 1996).</p>
    <p>
      <bold>Animais</bold>
    </p>
    <p>Foram utilizados ratos albinos da linhagem Wistar (<italic>Rattus norvegicus alvinus</italic>, Rodentia, Mammalia), machos, com 5 meses de idade e peso entre 230 e 250 g. Os animais foram alimentados com ra&#231;&#227;o padr&#227;o para roedores (Purina<sup>&#174;</sup>, Cargill Incorporated, Monsanto do Brasil Ltda) e &#225;gua <italic>ad libitum</italic>. Foram alojados em n&#250;mero de 3 por gaiola, mantidos em ciclo claro-escuro de 12-12 horas, e temperatura ambiente de 23 &#177; 2 &#176;C.</p>
    <p>
      <bold>Delineamento experimental</bold>
    </p>
    <p>Os animais (n = 24) foram distribu&#237;dos, aleatoriamente, em 4 grupos: Grupo controle (constitu&#237;do por ratos sedent&#225;rios e n&#227;o-tratados com GC; n = 6); Grupo treinado (constitu&#237;do por ratos submetidos somente ao treinamento f&#237;sico; n = 6); 3. Grupo tratado (constitu&#237;do por ratos sedent&#225;rios e tratados com GC; n/ = 6); 4. Grupo tratado e treinado (composto por ratos tratados com GC e submetidos ao treinamento f&#237;sico; n = 6).</p>
    <p>Ao final do estudo, realizaram-se as seguintes an&#225;lises bioqu&#237;micas no sangue: glicemia em jejum, teste oral de toler&#226;ncia &#224; glicose (TOTG), concentra&#231;&#227;o s&#233;rica de colesterol total (CT), concentra&#231;&#227;o s&#233;rica de lipoprote&#237;na de baixa densidade colesterol (LDL-c), concentra&#231;&#227;o s&#233;rica de lipoprote&#237;na de alta densidade colesterol (HDL-c), concentra&#231;&#227;o s&#233;rica de lipoprote&#237;na de muito baixa densidade colesterol (VLDL-c) e concentra&#231;&#227;o s&#233;rica de triglicer&#237;deos (TG). Ao final do estudo, o peso do m&#250;sculo gastrocn&#234;mio foi determinado e o f&#237;gado foi utilizado para confec&#231;&#227;o de l&#226;minas e posterior an&#225;lise histopatol&#243;gica.</p>
    <p>Tamb&#233;m foram avaliados os seguintes &#237;ndices cardiometab&#243;licos: &#237;ndices aterog&#234;nicos de Castelli I (CT/HDL-c) e II (LDL-c/HDL-c), e a raz&#227;o TG/HDL-c. Os &#237;ndices de Castelli s&#227;o utilizados para an&#225;lise do risco coronariano na presen&#231;a de fatores de risco cardiovascular<sup>17</sup>. J&#225;, a raz&#227;o TG/HDL-c &#233; associada ao risco cardiovascular conferido pela resist&#234;ncia &#224; insulina<sup>18</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Protocolo experimental de corticoterapia</bold>
    </p>
    <p>Os animais foram tratados com dexametasona (Dex - 0,5/ mg/kg/dia i.p.) (Decadron<sup>&#174;</sup>, Prodome, Brasil), durante 1 m&#234;s, e sempre no mesmo hor&#225;rio. Essa dose causa resist&#234;ncia &#224; insulina em 7 dias <sup>19</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Teste de esfor&#231;o progressivo</bold>
    </p>
    <p>Previamente, foi realizado um teste de esfor&#231;o progressivo nos animais submetidos ao treinamento f&#237;sico. Para tal, utilizou-se uma Rota Rod Treadmill (modelo 7700 da Ugo Basile<sup>&#174;</sup>, Mil&#227;o, It&#225;lia). Ap&#243;s o per&#237;odo de adapta&#231;&#227;o ao equipamento, sugerido pelo fabricante, aplicou-se um protocolo personalizado cuja velocidade inicial foi de 3 rota&#231;&#245;es por minuto (rpm), com incrementos de 3 rpm, a cada 3 minutos (<xref ref-type="table" rid="t1">tab. 1</xref>). Esse protocolo apresenta boa reprodutibilidade (<italic>R Square</italic> = 0,96). O teste foi realizado at&#233; a exaust&#227;o dos animais, e o crit&#233;rio de fadiga utilizado foi o de tr&#234;s quedas em um intervalo de tempo de 100 segundos<sup>20</sup>. A velocidade m&#225;xima atingida pelos animais no teste foi assinalada e expressa em m&#233;dia aritm&#233;tica. Caracter&#237;sticas do equipamento e da resposta dos animais ao teste de esfor&#231;o progressivo est&#227;o apresentadas na <xref ref-type="fig" rid="f01">figura 1</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Protocolo de treinamento f&#237;sico</bold>
    </p>
    <p>O treinamento f&#237;sico foi realizado 3 vezes por semana, sempre no mesmo hor&#225;rio (19 h) e se estendeu at&#233; o final do tratamento com Dex. A intensidade do exerc&#237;cio foi de 60 % da velocidade m&#225;xima atingida pelos animais no teste de esfor&#231;o, sendo o protocolo de treinamento considerado como de intensidade moderada. Antes de atingirem a velocidade de treinamento, os animais foram submetidos ao aquecimento em velocidade baixa (2 rpm), durante 6 minutos. O exerc&#237;cio teve dura&#231;&#227;o de 60 minutos, e a primeira sess&#227;o foi realizada 72 horas ap&#243;s a primeira dose de Dex.</p>
    <p>
      <bold>Monitoramento do peso corporal</bold>
    </p>
    <p>O peso dos animais foi acompanhado por meio de mensura&#231;&#245;es semanais, sendo que a primeira determina&#231;&#227;o foi realizada antes da primeira dose de Dex.</p>
    <p>
      <bold>Determina&#231;&#227;o da glicemia sangu&#237;nea e teste oral de toler&#226;ncia &#224; glicose (TOTG)</bold>
    </p>
    <p>Ap&#243;s 72 horas da &#250;ltima sess&#227;o de exerc&#237;cio, os animais foram mantidos em jejum de 12 horas. Em seguida, foram anestesiados com pentobarbital s&#243;dico (40 mg/kg i.p.; Nembutal<sup>&#174;</sup>, Abbot Laboratories, Abbot Park, Illinois, EUA). Realizou-se uma incis&#227;o cir&#250;rgica na pata traseira dos animais, e, em seguida, a veia femoral foi localizada. Uma al&#237;quota de sangue (300 &#181;l) foi coletada para determina&#231;&#227;o da glicemia sangu&#237;nea utilizando um glicos&#237;metro digital (Accu-Chek Active<sup>&#174;</sup>; Roche Diagnostic System, Branchburg, NJ, EUA). O TOTG foi realizado ap&#243;s administra&#231;&#227;o oral de glicose (1 g/kg peso corporal) por gavagem. Novas al&#237;quotas de sangue foram coletadas ap&#243;s 30, 60 e 120 minutos.</p>
    <p>
      <bold>Determina&#231;&#227;o do perfil lip&#237;dico no sangue</bold>
    </p>
    <p>As concentra&#231;&#245;es de lip&#237;deos s&#233;ricos foram determinadas por espectrofotometria e segundo orienta&#231;&#245;es e recomenda&#231;&#245;es do <italic>National Cholesterol Education Program</italic> (NCEP)<sup>21</sup>. Os animais, mantidos em jejum, foram eutanasiados por deslocamento cervical, e, imediatamente, uma pun&#231;&#227;o card&#237;aca foi realizada para coleta de sangue e armazenamento das amostras em gelo. O soro foi obtido ap&#243;s centrifuga&#231;&#227;o em 2.500 rpm, por 20 minutos, &#224; 4&#176;C. As an&#225;lises bioqu&#237;micas foram realizadas por meio da espectrofotometria. Para a determina&#231;&#227;o da concentra&#231;&#227;o de CT, utilizou-se comprimento de onda de 500 nm e instru&#231;&#245;es fornecidas pelo fabricante (Kit Colesterol Liquiform, Labtest Diagn&#243;stica, Lagoa Santa, MG, Brasil). A concentra&#231;&#227;o de TG foi determinada utilizando o <italic>kit</italic> Triglic&#233;rides Liquiform (Labtest Diagn&#243;stica, Lagoa Santa, MG, Brasil) e comprimento de onda de 510 nm. J&#225; para a determina&#231;&#227;o da concentra&#231;&#227;o de HDL-c, utilizaram-se o <italic>kit</italic> HDL LE (Labtest Diagn&#243;stica, Lagoa Santa, MG, Brasil) e comprimento de onda de 600 nm. As concentra&#231;&#245;es de LDL-c e VLDL-c foram calculadas pela equa&#231;&#227;o de Friedewald<sup>22</sup>.</p>
    <p>Equa&#231;&#227;o de Friedewald = [LDL-C = CT - ( HDL-C + TG/5 )]</p>
    <p>
      <bold>Determina&#231;&#227;o do peso do m&#250;sculo esquel&#233;tico</bold>
    </p>
    <p>Ap&#243;s a eutan&#225;sia, o m&#250;sculo gastrocn&#234;mio foi retirado, cirurgicamente, com preserva&#231;&#227;o das duas inser&#231;&#245;es proximais e da distal. O peso do m&#250;sculo esquel&#233;tico foi determinado utilizando uma balan&#231;a de precis&#227;o (modelo 750 SW - Ohaus Corp., Pine Brook, NJ, EUA). O gastrocn&#234;mio foi escolhido para o estudo do efeito da Dex sobre o metabolismo prot&#233;ico, por apresentar uma grande propor&#231;&#227;o de fibras de contra&#231;&#227;o r&#225;pida, uma vez que essas fibras s&#227;o mais suscet&#237;veis &#224; a&#231;&#227;o catab&#243;lica dos GCs<sup>23</sup>. Tendo os animais idade e peso semelhantes, optou-se pela n&#227;o-normaliza&#231;&#227;o da vari&#225;vel peso do m&#250;sculo esquel&#233;tico.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise histopatol&#243;gica do f&#237;gado</bold>
    </p>
    <p>O f&#237;gado foi retirado antes da realiza&#231;&#227;o da pun&#231;&#227;o card&#237;aca e, imediatamente, fixado em solu&#231;&#227;o de formalde&#237;do a 10%. Ap&#243;s a inclus&#227;o do material em parafina, l&#226;minas histol&#243;gicas foram confeccionadas utilizando a colora&#231;&#227;o com hematoxilina e eosina (HE). A an&#225;lise histopatol&#243;gica foi realizada por microscopia &#243;ptica (Nikon E800, Nikon USA, Melville, NY, EUA).</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Os dados foram expressos em m&#233;dia &#177; erro padr&#227;o (EPM), e a compara&#231;&#227;o entre os grupos foi realizada pelo teste estat&#237;stico de an&#225;lise de vari&#226;ncia (<italic>one-way</italic> ANOVA) combinado ao p&#243;s-teste de Tukey-Kramer. Consideraram-se significantes os valores de p &lt; 0,05.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Exerc&#237;cio f&#237;sico reduz a hiperglicemia e melhora a toler&#226;ncia &#224; glicose em ratos tratados com glicocortic&#243;ide</bold>
    </p>
    <p>Ap&#243;s 4 semanas, observou-se hiperglicemia nos animais tratados, diariamente, com Dex quando comparados ao grupo-controle (181,25 &#177; 12 mg/dl <italic>vs</italic> 85 &#177; 10 mg/dl; p/ &lt;/ 0,05). O treinamento f&#237;sico reduziu esse aumento na glicemia em aproximadamente 47%. Entre os animais que receberam o tratamento com GC, a glicemia foi menor nos treinados do que nos sedent&#225;rios (140,67 &#177; 10 mg/dl <italic>vs</italic> 181,25 &#177; 12 mg/dl; p/ &lt;/ 0,05). Entretanto, o protocolo de treinamento utilizado n&#227;o foi eficaz em prevenir o aumento na glicemia em rela&#231;&#227;o aos controles (140,67 &#177; 10 mg/dl <italic>vs</italic> 85 &#177; 10 mg/dl; p &lt; 0,05). N&#227;o houve efeito do treinamento f&#237;sico na glicemia de animais que n&#227;o foram tratados com Dex. A glicemia sangu&#237;nea em jejum dos grupos estudados est&#225; representada na <xref ref-type="fig" rid="f2">figura 2A</xref>.</p>
    <fig id="f2"/>
    <p>
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-e01.jpg"/></p>
    <p>
      <fig id="f2b">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>O tratamento com Dex alterou a resposta glic&#234;mica ao TOTG. Nos animais sedent&#225;rios, verificou-se maior glicemia em 30, 60 e 120 minutos quando comparados ao grupo-controle, o que representa menor toler&#226;ncia a glicose. J&#225; os animais treinados concomitantemente ao tratamento com Dex apresentaram uma resposta glic&#234;mica semelhante &#224; do grupo controle. O treinamento f&#237;sico n&#227;o teve efeito na toler&#226;ncia &#224; glicose, nos animais que n&#227;o foram tratados com Dex. Os dados do TOTG est&#227;o apresentados na <xref ref-type="fig" rid="f2b">figura 2B</xref>.</p>
    <p>
      <bold>Efeito do exerc&#237;cio f&#237;sico no peso corporal e perfil lip&#237;dico de ratos tratados com glicocortic&#243;ide</bold>
    </p>
    <p>A administra&#231;&#227;o cr&#244;nica de Dex induziu dislipidemia caracterizada por hipercolesterolemia, hipertrigliceridemia e diminui&#231;&#227;o s&#233;rica do HDL-c quando comparado ao grupo controle. Tamb&#233;m se verificou aumento na concentra&#231;&#227;o de LDL-c e VLDL-c nos animais sedent&#225;rios tratados com GC.</p>
    <p>O exerc&#237;cio f&#237;sico foi eficaz em prevenir a hipercolesterolemia (CT, LDL-c e VLDL-c) e a hipertrigliceridemia induzida por administra&#231;&#227;o cr&#244;nica de Dex. Entretanto, o treinamento f&#237;sico n&#227;o teve efeito significativo na concentra&#231;&#227;o sangu&#237;nea de HDL-c (p &gt; 0,05). Por outro lado, o exerc&#237;cio f&#237;sico diminuiu a concentra&#231;&#227;o de TG e VLDL-c nos animais que n&#227;o foram tratados com GC.</p>
    <p>Paralelamente &#224; melhora no quadro de dislipidemia, os animais tratados e treinados apresentaram maior perda de peso corporal em rela&#231;&#227;o aos controles e aos animais sedent&#225;rios tratados. O treinamento f&#237;sico tamb&#233;m reduziu o peso corporal nos animais que n&#227;o receberam tratamento. Nos animais sedent&#225;rios e tratados, foi observado ganho de peso ap&#243;s 7 dias de tratamento e, em seguida, verificou-se redu&#231;&#227;o progressiva dessa vari&#225;vel. Os valores de colesterol total e lipoprote&#237;nas no sangue est&#227;o apresentados na <xref ref-type="fig" rid="f03">figura 3</xref>. J&#225; o comportamento do peso corporal e os valores de triglicer&#237;deos no sangue est&#227;o representados na <xref ref-type="fig" rid="f04">figura 4</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Efeito do exerc&#237;cio f&#237;sico na hipotrofia muscular esquel&#233;tica induzida por glicocortic&#243;ide</bold>
    </p>
    <p>Os animais tratados com Dex apresentaram menor peso do m&#250;sculo gatrocn&#234;mio quando comparados ao grupo controle (0,8 &#177; 0,07 g <italic>vs</italic> 1,23 &#177; 0,03 g, p &lt; 0,05). O treinamento f&#237;sico preveniu a hipotrofia muscular nos animais tratados, cronicamente, com GC. Os animais tratados e submetidos ao treinamento f&#237;sico n&#227;o apresentaram diferen&#231;a significativa no peso do gastrocn&#234;mio quando comparados ao grupo controle (1,25 &#177; 0,03 g <italic>vs</italic> 1,23 &#177; 0,03 g, p &gt; 0,05). Quando comparados ao grupo controle, o peso do m&#250;sculo gastrocn&#234;mio tamb&#233;m foi maior nos animais treinados que n&#227;o foram tratados com Dex (1,53 &#177; 0,06 g <italic>vs</italic> 1,23 &#177; 0,03/ g, p &lt; 0,05).</p>
    <p>
      <bold>Efeito cr&#244;nico do glicocortic&#243;ide e do exerc&#237;cio f&#237;sico no f&#237;gado</bold>
    </p>
    <p>Nos animais sedent&#225;rios que foram tratados com GC, a an&#225;lise histopatol&#243;gica mostrou a presen&#231;a de vacuoliza&#231;&#227;o lip&#237;dica nos hepat&#243;citos, o que caracteriza, morfologicamente, o quadro de f&#237;gado gorduroso n&#227;o-alco&#243;lico (esteatose hep&#225;tica). O treinamento f&#237;sico preveniu essa altera&#231;&#227;o hep&#225;tica. A an&#225;lise histopatol&#243;gica hep&#225;tica est&#225; representada na <xref ref-type="fig" rid="f5">figura 5</xref>.</p>
    <fig id="f5">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gf05.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Efeito cr&#244;nico do glicocortic&#243;ide e do exerc&#237;cio f&#237;sico nos &#237;ndices cardiometab&#243;licos</bold>
    </p>
    <p>Os animais sedent&#225;rios e submetidos ao tratamento cr&#244;nico com Dex apresentaram maiores &#237;ndices de risco cardiometab&#243;lico em compara&#231;&#227;o aos controles. Verificou-se aumento nos &#237;ndices de Castelli I e II, e na raz&#227;o TG/HDL-c. J&#225; os animais tratados e treinados apresentaram menores valores em todos esses &#237;ndices, quando comparados aos animais sedent&#225;rios. Os dados referentes ao efeito do glicocortic&#243;ide e do exerc&#237;cio f&#237;sico sobre os &#237;ndices de risco cardiometab&#243;lico est&#227;o apresentados na <xref ref-type="fig" rid="f6">figura 6</xref>.</p>
    <fig id="f6">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gf06.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A dexametasona (Dex) tem sido bastante utilizada como modelo experimental para o estudo da s&#237;ndrome metab&#243;lica em raz&#227;o de um dos seus principais efeitos adversos: a resist&#234;ncia a insulina<sup>7</sup>. Segundo alguns autores<sup>1,7</sup>, ratos tratados com Dex, apresentam diminui&#231;&#227;o na capta&#231;&#227;o de glicose estimulada por insulina no m&#250;sculo esquel&#233;tico e no tecido adiposo, ao passo que no f&#237;gado h&#225; uma revers&#227;o da supress&#227;o da gliconeog&#234;nese. No tecido adiposo, observa-se um efeito permissivo &#224; a&#231;&#227;o de horm&#244;nios lipol&#237;ticos (adrenalina, noradrenalina e horm&#244;nio do crescimento), resultando no aumento da hidr&#243;lise de triglicer&#237;deos, libera&#231;&#227;o de &#225;cidos graxos para o sangue (subst&#226;ncias indutoras de estresse oxidativo e disfun&#231;&#227;o endotelial) e de glicerol para gliconeog&#234;nese hep&#225;tica<sup>1,7,24</sup>. A resist&#234;ncia perif&#233;rica &#224; insulina e o aumento na gliconeog&#234;nese mediados por GCs causam hiperglicemia persistente, diabetes, dislipidemia e hipertens&#227;o arterial decorrente da disfun&#231;&#227;o endotelial<sup>7</sup>.</p>
    <p>No presente estudo, a administra&#231;&#227;o cr&#244;nica de Dex em ratos resultou em hiperglicemia, diminui&#231;&#227;o da toler&#226;ncia &#224; glicose, hipercolesterolemia, hipertrigliceridemia e redu&#231;&#227;o da concentra&#231;&#227;o s&#233;rica de HDL-c, e induziu esteatose hep&#225;tica e hipotrofia muscular. Os &#237;ndices de risco cardiometab&#243;lico tamb&#233;m foram maiores nesses animais quando comparados ao grupo controle. Os dados do presente estudo est&#227;o em concord&#226;ncia com aqueles descritos por Severino e cols.<sup>7</sup>. A principal contribui&#231;&#227;o do presente estudo foi demonstrar que as altera&#231;&#245;es cardiometab&#243;licas induzidas pelo uso cr&#244;nico de GC podem ser reduzidas e/ou prevenidas pela pr&#225;tica regular de exerc&#237;cio f&#237;sico aer&#243;bio. No presente estudo, o exerc&#237;cio aer&#243;bio diminuiu a hiperglicemia, preveniu a hipercolesterolemia, hipertrigliceridemia, a esteatose hep&#225;tica e a hipotrofia muscular em ratos tratados, cronicamente, com Dex. Nesses animais, os &#237;ndices de risco cardiometab&#243;lico tamb&#233;m foram menores. Entretanto, o exerc&#237;cio n&#227;o teve efeito na concentra&#231;&#227;o s&#233;rica de HDL-c.</p>
    <p>No tecido muscular, os GCs diminuem a capta&#231;&#227;o de glicose estimulada por insulina<sup>7,14,25</sup>. No m&#250;sculo esquel&#233;tico de ratos tratados com Dex, h&#225; inibi&#231;&#227;o da fosfatidilinositol-3-quinase (PI3-quinase)<sup>25</sup>. A PI3-quinase est&#225; envolvida no mecanismo de ativa&#231;&#227;o da transloca&#231;&#227;o da isoforma 4 do transportador de glicose (GLUT-4) para o sarcolema ap&#243;s est&#237;mulo insul&#237;nico, principalmente no per&#237;odo p&#243;s-prandial<sup>25,26</sup>. O tratamento com GC tamb&#233;m diminui a s&#237;ntese de glicog&#234;nio no m&#250;sculo esquel&#233;tico<sup>1,25,26</sup>.</p>
    <p>A contra&#231;&#227;o &#233; um potente est&#237;mulo capaz de aumentar a capta&#231;&#227;o de glicose sangu&#237;nea no m&#250;sculo esquel&#233;tico<sup>12</sup>. A contra&#231;&#227;o muscular ativa a transloca&#231;&#227;o de GLUT-4 para o sarcolema por uma via de sinaliza&#231;&#227;o independente da ativa&#231;&#227;o da PI3-quinase, ou seja, atrav&#233;s de uma cascata de transdu&#231;&#227;o de sinais que independe do est&#237;mulo da insulina da sinaliza&#231;&#227;o insul&#237;nica<sup>25</sup>. Ruzzin e Jensen<sup>25</sup> demonstraram que o aumento na capta&#231;&#227;o de glicose mediado por contra&#231;&#227;o no m&#250;sculo esquel&#233;tico est&#225; preservado em ratos tratados cronicamente com Dex, ao passo que a capta&#231;&#227;o induzida por insulina est&#225; prejudicada. Alguns autores<sup>13,14,25,27</sup> demonstraram que a sensibilidade &#224; insulina no m&#250;sculo esquel&#233;tico tamb&#233;m aumenta ap&#243;s o exerc&#237;cio f&#237;sico. Segundo Howlett e cols.<sup>27</sup>, a contra&#231;&#227;o muscular aumenta a fosforila&#231;&#227;o estimulada por insulina do substrato do receptor de insulina tipo 2 (IRS-2), uma via alternativa na sinaliza&#231;&#227;o insul&#237;nica. Tamb&#233;m h&#225; maior fosforila&#231;&#227;o em serina da prote&#237;na quinase B (PKB ou AKT), importante para ativa&#231;&#227;o da transloca&#231;&#227;o de GLUT-4 para o sarcolema<sup>28</sup>.</p>
    <p>Al&#233;m de aumentar a transloca&#231;&#227;o de transportadores de glicose para o sarcolema, a contra&#231;&#227;o tamb&#233;m aumenta a express&#227;o g&#234;nica e conte&#250;do de GLUT-4 no m&#250;sculo esquel&#233;tico<sup>29</sup>. Sendo assim, o m&#250;sculo esquel&#233;tico treinado capta mais glicose devido a uma maior express&#227;o g&#234;nica e maior conte&#250;do de GLUT-4 no sarcolema, e atrav&#233;s do aumento na sensibilidade &#224; insulina.</p>
    <p>O exerc&#237;cio &#233; um recurso n&#227;o-farmacol&#243;gico eficaz no tratamento da resist&#234;ncia a insulina e promo&#231;&#227;o do controle glic&#234;mico em animais com resist&#234;ncia &#224; insulina induzida por obesidade<sup>29</sup>. As evid&#234;ncias geradas pelo presente estudo fortalecem a indica&#231;&#227;o do exerc&#237;cio aer&#243;bio como tratamento para a resist&#234;ncia &#224; insulina induzida por GCs. At&#233; ent&#227;o nenhum estudo havia demonstrado esse efeito, o qual apresenta extrema relev&#226;ncia cl&#237;nica.</p>
    <p>Al&#233;m da resist&#234;ncia &#224; insulina em tecidos perif&#233;ricos, o aumento da gliconeog&#234;nese hep&#225;tica e o aumento da mobiliza&#231;&#227;o sangu&#237;nea de amino&#225;cidos musculares possuem um papel importante na hiperglicemia decorrente do uso cr&#244;nico de GCs<sup>1</sup>. A estimula&#231;&#227;o da s&#237;ntese de prote&#237;nas musculares pode favorecer o controle glic&#234;mico atrav&#233;s da redu&#231;&#227;o da libera&#231;&#227;o de amino&#225;cidos para gliconeog&#234;nese hep&#225;tica. Segundo LaPier<sup>23</sup>, o exerc&#237;cio de <italic>endurance</italic> &#233; um recurso efetivo na preven&#231;&#227;o da hipotrofia muscular induzida por GCs. O modelo de treinamento f&#237;sico utilizado no presente estudo &#233; caracterizado por ser um exerc&#237;cio de for&#231;a e resist&#234;ncia aer&#243;bia, j&#225; que os animais eram exercitados durante 60 minutos, em velocidade constante, e necessitavam vencer a for&#231;a da gravidade para se manter no equipamento. Demonstrou-se que o treinamento f&#237;sico preveniu a hipotrofia muscular e melhorou o controle glic&#234;mico em animais tratados cronicamente com Dex.</p>
    <p>No presente estudo, o exerc&#237;cio aer&#243;bio tamb&#233;m reduziu a dislipidemia secund&#225;ria induzida por uso cr&#244;nico de GC. O aumento na oxida&#231;&#227;o de &#225;cidos graxos durante o exerc&#237;cio aer&#243;bio &#233; bem demonstrado. Durante contra&#231;&#245;es no m&#250;sculo esquel&#233;tico, o aumento na concentra&#231;&#227;o de monofosfato de adenosina (AMP) e a diminui&#231;&#227;o na concentra&#231;&#227;o de creatina fosfato levam &#224; ativa&#231;&#227;o da prote&#237;na quinase ativada por AMP (AMP-quinase)<sup>12</sup>. A AMP-quinase fosforila e inibe a acetil-CoA-carboxilase e, consequentemente, reduz a concentra&#231;&#227;o de malonil-CoA, inibidor alost&#233;rico da carnitina palmitoil transferase (CPT-1)<sup>12</sup>. Isso aumenta a oxida&#231;&#227;o mitocondrial de &#225;cidos graxos de cadeia longa<sup>12,15</sup>. O treinamento f&#237;sico tamb&#233;m promove biog&#234;nese mitocondrial e aumenta a express&#227;o de transportadores e enzimas reguladoras da oxida&#231;&#227;o de &#225;cidos graxos no m&#250;sculo esquel&#233;tico<sup>15</sup>. No presente modelo experimental, o exerc&#237;cio f&#237;sico reduziu a dislipidemia e o ac&#250;mulo de lip&#237;deos no f&#237;gado. Resultados semelhantes foram observados por Severino e cols.<sup>7</sup> em resposta ao tratamento com metformina (droga potencialmente ativadora da AMP-quinase) em ratos tratados, cronicamente, com Dex.</p>
    <p>Altera&#231;&#245;es no metabolismo de lip&#237;deos s&#227;o acompanhadas por altera&#231;&#245;es no peso corporal. Clinicamente, observa-se ganho de peso em pacientes com s&#237;ndrome de Cushing e naqueles submetidos ao tratamento cr&#244;nico com GC<sup>1,6,8</sup>. Isso se deve ao efeito estimulante dos GCs no centro hipotal&#226;mico de regula&#231;&#227;o do apetite<sup>1</sup>. Diferentemente do que &#233; visto em humanos, em modelos animais h&#225; uma redu&#231;&#227;o do peso corporal. Assim como no presente estudo, Severino e cols.<sup>7</sup> tamb&#233;m demonstraram redu&#231;&#227;o do peso corporal em ratos tratados com Dex. Isso, provavelmente, se deve &#224; intensa lip&#243;lise decorrente da resist&#234;ncia &#224; insulina no tecido adiposo e do efeito permissivo dos GCs sobre a a&#231;&#227;o lipol&#237;tica da adrenalina e da noradrenalina<sup>1</sup>. Por sua vez, a menor capta&#231;&#227;o de glicose decorrente da resist&#234;ncia &#224; insulina no m&#250;sculo esquel&#233;tico poderia estimular uma prefer&#234;ncia pela oxida&#231;&#227;o de &#225;cidos graxos nesse tecido<sup>30</sup>. Venkatesan e cols.<sup>30</sup> demonstraram que a administra&#231;&#227;o de <italic>etomoxir</italic>, inibidor da CPT-1, inibe a oxida&#231;&#227;o de &#225;cidos graxos no m&#250;sculo esquel&#233;tico, com consequente aumento na concentra&#231;&#227;o de &#225;cidos graxos livres no sangue, e diminui a hiperglicemia e a hiperinsulinemia em ratos tratados com Dex. Dessa maneira, o aumento na biodisponibilidade de &#225;cidos graxos no sangue decorrente do aumento na lip&#243;lise estimula a oxida&#231;&#227;o desses substratos energ&#233;ticos no m&#250;sculo esquel&#233;tico<sup>30-32</sup>.</p>
    <p>A melhora no metabolismo de lip&#237;deos em resposta ao treinamento f&#237;sico &#233; acompanhada por redu&#231;&#227;o no peso corporal. Nos animais tratados com Dex e treinados, houve maior perda de peso quando comparados aos sedent&#225;rios. Tal fato pode ser atribu&#237;do ao aumento no potencial de oxida&#231;&#227;o de &#225;cidos graxos no m&#250;sculo dos animais treinados e tamb&#233;m ao efeito permissivo dos GC sobre a a&#231;&#227;o lipol&#237;tica da adrenalina e da noradrenalina, cujas concentra&#231;&#245;es plasm&#225;ticas est&#227;o elevadas durante o exerc&#237;cio f&#237;sico<sup>1</sup>. A oxida&#231;&#227;o de &#225;cidos graxos durante o exerc&#237;cio depende da biodisponibilidade desses substratos no sangue, da atividade da AMP-quinase e do conte&#250;do de transportadores e enzimas envolvidas na oxida&#231;&#227;o desses lip&#237;deos no m&#250;sculo esquel&#233;tico<sup>31,33</sup>.</p>
    <p>Por fim, o exerc&#237;cio f&#237;sico tamb&#233;m poderia ter um efeito ben&#233;fico no controle da hipertens&#227;o arterial induzida por GC. Embora esse par&#226;metro n&#227;o tenha sido avaliado no presente trabalho, acredita-se que o treinamento f&#237;sico possa ter influenciado, positivamente, o controle da press&#227;o arterial nos animais tratados com Dex. A Dex n&#227;o possui a&#231;&#227;o mineralocortic&#243;ide significante, mas apresenta efeito hipertensivo<sup>7</sup>. Acredita-se que a Dex reduza a express&#227;o da &#243;xido n&#237;trico sintase (NOS) e prejudique a vasodilata&#231;&#227;o endot&#233;lio-dependente<sup>7</sup>. Isso ocorreria por causa do aumento na concentra&#231;&#227;o de &#225;cidos graxos livres no sangue, da indu&#231;&#227;o de estresse oxidativo e da resist&#234;ncia &#224; insulina<sup>7</sup>. Severino e cols.<sup>7</sup> demonstraram que ratos tratados com doses baixas de Dex desenvolvem hipertens&#227;o arterial, e esta &#233; precedida por resist&#234;ncia &#224; insulina e dislipidemia. Tal fato sugere que a resist&#234;ncia &#224; insulina seja um evento que antecede o desenvolvimento de hipertens&#227;o em animais tratados com Dex. Dessa maneira, o exerc&#237;cio melhora o quadro de resist&#234;ncia &#224; insulina e poderia repercutir no controle da press&#227;o arterial, por reduzir a disfun&#231;&#227;o endotelial e o estresse oxidativo<sup>16,34</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo demonstrou que a pr&#225;tica regular de exerc&#237;cio f&#237;sico aer&#243;bio diminui a hiperglicemia, melhora a toler&#226;ncia &#224; glicose, reduz a dislipidemia secund&#225;ria e prevene o f&#237;gado gorduroso n&#227;o-alco&#243;lico e a hipotrofia muscular em ratos tratados, cronicamente, com glicocortic&#243;ide. Apesar de n&#227;o ter sido observado nenhum efeito do treinamento f&#237;sico na concentra&#231;&#227;o sangu&#237;nea de HDL-c, acredita-se que outros protocolos possam demonstrar, nesse modelo experimental, o j&#225; conhecido efeito da atividade f&#237;sica no metabolismo dessa lipoprote&#237;na. Os dados apresentados pelo presente estudo sugerem a indica&#231;&#227;o do exerc&#237;cio f&#237;sico como medida de preven&#231;&#227;o e tratamento das altera&#231;&#245;es cardiometab&#243;licas induzidas pelo uso cr&#244;nico de glicocortic&#243;ide.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Carlos Hermano da Justa Pinheiro </p>
        <p> Av. Prof. Lineu Prestes 1524, Butant&#227; </p>
        <p> 05508-900 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> Email: </p>
        <p>
          <email xlink:href="chjpinheiro@gmail.com">chjpinheiro@gmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 01/04/08; revisado recebido em 03/08/08; aceito em 08/08/08</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Berne RM, Levy    MN, Koeppen MB, Stanton BA. Fisiologia. 5&#350; ed. Rio de Janeiro: Elsevier; 2004.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Fisiologia</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Berne</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levy</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koeppen</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stanton</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Beato M, Truss    M, Ch&#225;vez S. Control of transcription by steroid hormones. Ann N Y Acad    Sci. 1996; 784: 93-123.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Control of transcription by steroid hormones</article-title>
          <source>Ann N Y Acad Sci</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>93</fpage>
          <lpage>123</lpage>
          <volume>784</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Beato</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Truss</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ch&#225;vez</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Hench PS, Kendall    EC, Slocumb CH, Polley HF. The effect of a hormone of the adrenal cortex (17-hydroxy-11-dehydrocorticosterone:    compound E) and of pituitary adrenocorticotropic hormone on rheumatoid arthritis.    Mayo Clin Proc. 1949; 24 (8): 181-97.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of a hormone of the adrenal cortex (17-hydroxy-11-dehydrocorticosterone compound E) and of pituitary adrenocorticotropic hormone on rheumatoid arthritis</article-title>
          <source>Mayo Clin Proc</source>
          <date>
            <year>1949</year>
          </date>
          <fpage>181</fpage>
          <lpage>97</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hench</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kendall</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Slocumb</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Polley</surname>
              <given-names>HF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Ward E, Slocumb    CH, Polley HF, Kendall EC, Hench PS. Clinical effects of cortisone administered    orally to 100 patients with rheumatoid arthritis. Ann Rheum Dis. 1951; 10: 477-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical effects of cortisone administered orally to 100 patients with rheumatoid arthritis</article-title>
          <source>Ann Rheum Dis</source>
          <date>
            <year>1951</year>
          </date>
          <fpage>477</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ward</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Slocumb</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Polley</surname>
              <given-names>HF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kendall</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hench</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Shih A, Jackson    KC 2nd. Role of corticosteroids in palliative care. J Pain Palliat Care Pharmacother.    2007; 21 (4): 69-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of corticosteroids in palliative care</article-title>
          <source>J Pain Palliat Care Pharmacother</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>69</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shih</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jackson</surname>
              <given-names>KC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Walker BR. Glucocorticoids    and cardiovascular disease. Eur J Endocrinol. 2007; 157 (5): 545-59.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Glucocorticoids and cardiovascular disease</article-title>
          <source>Eur J Endocrinol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>545</fpage>
          <lpage>59</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>157</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Walker</surname>
              <given-names>BR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Severino C,    Brizzi P, Solinas A, Secchi G, Maioli M, Tonolo G. Low-dose dexamethasone in    the rat: a model to study insulin resistance. Am J Physiol Endocrinol Metab.    2002; 283 (2): E367-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Low-dose dexamethasone in the rat: a model to study insulin resistance</article-title>
          <source>Am J Physiol Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>E367</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>283</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Severino</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brizzi</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Solinas</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Secchi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maioli</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tonolo</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Newell-Price    J, Bertagna X, Grossman AB, Nieman LK. Cushing's syndrome. Lancet. 2006; 367:    1605-17.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cushing's syndrome</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1605</fpage>
          <lpage>17</lpage>
          <volume>367</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Newell-Price</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bertagna</surname>
              <given-names>X</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grossman</surname>
              <given-names>AB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nieman</surname>
              <given-names>LK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Whorwood CB,    Donovan SJ, Flanagan D, Phillips DI, Byrne CD. Increased glucocorticoid receptor    expression in human skeletal muscle cells may contribute to the pathogenesis    of the metabolic syndrome. Diabetes. 2002; 51 (4): 1066-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Increased glucocorticoid receptor expression in human skeletal muscle cells may contribute to the pathogenesis of the metabolic syndrome</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1066</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Whorwood</surname>
              <given-names>CB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Donovan</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flanagan</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Phillips</surname>
              <given-names>DI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Byrne</surname>
              <given-names>CD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Stulnig TM,    Waldh&#228;usl W. 11beta-Hydroxysteroid dehydrogenase Type 1 in obesity and    Type 2 diabetes. Diabetologia. 2004; 47 (1): 1-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>11beta-Hydroxysteroid dehydrogenase Type 1 in obesity and Type 2 diabetes</article-title>
          <source>Diabetologia</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stulnig</surname>
              <given-names>TM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waldh&#228;usl</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Sociedade Brasileira    de Cardiologia. IV Brazilian Guideline for Dyslipidemia and Atherosclerosis    prevention: Department of Atherosclerosis of Brazilian Society of Cardiology.    Arq Bras Cardiol. 2007; 88 (Suppl. 1): 2-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>IV Brazilian Guideline for Dyslipidemia and Atherosclerosis prevention: Department of Atherosclerosis of Brazilian Society of Cardiology</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>2</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <volume>88</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. J&#248;rgensen    SB, Jensen TE, Richter EA. Role of AMPK in skeletal muscle gene adaptation in    relation to exercise. Appl Physiol Nutr Metab. 2007; 32 (5): 904-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of AMPK in skeletal muscle gene adaptation in relation to exercise</article-title>
          <source>Appl Physiol Nutr Metab</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>904</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>J&#248;rgensen</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jensen</surname>
              <given-names>TE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richter</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Wojtaszewski    JF, Richter EA. Effects of acute exercise and training on insulin action and    sensitivity: focus on molecular mechanisms in muscle. Essays Biochem. 2006;    42: 31-46.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of acute exercise and training on insulin action and sensitivity: focus on molecular mechanisms in muscle</article-title>
          <source>Essays Biochem</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>31</fpage>
          <lpage>46</lpage>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wojtaszewski</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richter</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Daugaard JR,    Richter EA. Relationship between muscle fibre composition, glucose transporter    protein 4 and exercise training: possible consequences in non-insulin-dependent    diabetes mellitus. Acta Physiol Scand. 2001; 171 (3): 267-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relationship between muscle fibre composition, glucose transporter protein 4 and exercise training: possible consequences in non-insulin-dependent diabetes mellitus</article-title>
          <source>Acta Physiol Scand</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>267</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>171</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Daugaard</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richter</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Tunstall RJ,    Mehan KA, Wadley GD, Collier GR, Bonen A, Hargreaves M, et al. Exercise training    increases lipid metabolism gene expression in human skeletal muscle. Am J Physiol    Endocrinol Metab. 2002; 283 (1): E66-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training increases lipid metabolism gene expression in human skeletal muscle</article-title>
          <source>Am J Physiol Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>E66</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>283</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tunstall</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehan</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wadley</surname>
              <given-names>GD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Collier</surname>
              <given-names>GR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonen</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hargreaves</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Suzuki T, Homma    S. Treatment of hypertension and other cardiovascular risk factors in patients    with metabolic syndrome. Med Clin North Am. 2007; 91 (6): 1211-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Treatment of hypertension and other cardiovascular risk factors in patients with metabolic syndrome</article-title>
          <source>Med Clin North Am</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1211</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Suzuki</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Homma</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Castelli WP.    Cholesterol and lipids in the risk of coronary artery disease - the Framingham    Heart Study. Can J Cardiol. 1988; 4: 5A-10A.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cholesterol and lipids in the risk of coronary artery disease - the Framingham Heart Study</article-title>
          <source>Can J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>5A</fpage>
          <lpage>10A</lpage>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Castelli</surname>
              <given-names>WP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Reaven G. Metabolic    syndrome: pathophysiology and implications for management of cardiovascular    disease. Circulation. 2002; 106: 286-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Metabolic syndrome: pathophysiology and implications for management of cardiovascular disease</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>286</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Reaven</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Kimura M, Daimon    M, Tominaga M, Manaka H, Sasaki H, Kato T. Thiazolidinediones exert different    effects on insulin resistance between dexamethasone-treated rats and wistar    fatty rats. Endocr J. 2000; 47 (1): 21-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Thiazolidinediones exert different effects on insulin resistance between dexamethasone-treated rats and wistar fatty rats</article-title>
          <source>Endocr J</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>21</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kimura</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Daimon</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tominaga</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manaka</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sasaki</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kato</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Perez de Alejo    JL, Rodriguez Rodriguez G, Flores Miranda R. Ergopanin un producto natural con    actividad estimulante y ergog&#233;nica. Rev Cubana Plant Med. 1999; 4 (1):    33-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ergopanin un producto natural con actividad estimulante y ergog&#233;nica</article-title>
          <source>Rev Cubana Plant Med</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>33</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Perez de Alejo</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodriguez Rodriguez</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flores Miranda</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. American Academy    of Pediatrics. National Cholesterol Education Program: Report of the Expert    Panel on Blood Cholesterol Levels in Children and Adolescents. Pediatrics. 1992;    89 (3): 525-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>National Cholesterol Education Program: Report of the Expert Panel on Blood Cholesterol Levels in Children and Adolescents</article-title>
          <source>Pediatrics</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>525</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>89</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Friedewald    WT, Levy RI, Fredrickson DS. Estimation of the concentration of low-density    lipoprotein cholesterol in plasma, without use of the preparative ultracentrifuge.    Clin Chem. 1972; 18 (6): 499-502.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Estimation of the concentration of low-density lipoprotein cholesterol in plasma, without use of the preparative ultracentrifuge</article-title>
          <source>Clin Chem</source>
          <date>
            <year>1972</year>
          </date>
          <fpage>499</fpage>
          <lpage>502</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Friedewald</surname>
              <given-names>WT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levy</surname>
              <given-names>RI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fredrickson</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. LaPier TK.    Glucocorticoid-induced muscle atrophy: the role of exercise in treatment and    prevention. J Cardiopulm Rehabil. 1997; 17 (2): 76-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Glucocorticoid-induced muscle atrophy: the role of exercise in treatment and prevention</article-title>
          <source>J Cardiopulm Rehabil</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>76</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>LaPier</surname>
              <given-names>TK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Delarue J,    Magnan C. Free fatty acids and insulin resistance. Curr Opin Clin Nutr Metab    Care. 2007; 10 (2): 142-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Free fatty acids and insulin resistance</article-title>
          <source>Curr Opin Clin Nutr Metab Care</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>142</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Delarue</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magnan</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Ruzzin J, Jensen    J. Contraction activates glucose uptake and glycogen synthase normally in muscles    from dexamethasone-treated rats. Am J Physiol Endocrinol Metab. 2005; 289 (2):    E241-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Contraction activates glucose uptake and glycogen synthase normally in muscles from dexamethasone-treated rats</article-title>
          <source>Am J Physiol Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>E241</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>289</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ruzzin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jensen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Saad MJ, Folli    F, Kahn JA, Kahn CR. Modulation of insulin receptor, insulin receptor substrate-1,    and phosphatidylinositol 3-kinase in liver and muscle of dexamethasone-treated    rats. J Clin Invest. 1993; 92(4): 2065-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Modulation of insulin receptor, insulin receptor substrate-1, and phosphatidylinositol 3-kinase in liver and muscle of dexamethasone-treated rats</article-title>
          <source>J Clin Invest</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>2065</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Saad</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Folli</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kahn</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kahn</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Howlett KF,    Sakamoto K, Hirshman MF, Aschenbach WG, Dow M, White MF, et al. Insulin signaling    after exercise in insulin receptor substrate-2-deficient mice. Diabetes. 2002;    51 (2): 479-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Insulin signaling after exercise in insulin receptor substrate-2-deficient mice</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>479</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Howlett</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sakamoto</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hirshman</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aschenbach</surname>
              <given-names>WG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dow</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>White</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Wojtaszewski    JF, Higaki Y, Hirshman MF, Michael MD, Dufresne SD, Kahn CR, et al. Exercise    modulates postreceptor insulin signaling and glucose transport in muscle-specific    insulin receptor knockout mice. J Clin Invest. 1999; 104 (9): 1257-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise modulates postreceptor insulin signaling and glucose transport in muscle-specific insulin receptor knockout mice</article-title>
          <source>J Clin Invest</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1257</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>104</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wojtaszewski</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Higaki</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hirshman</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Michael</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dufresne</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kahn</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Christ CY,    Hunt D, Hancock J, Garcia-Macedo R, Mandarino LJ, Ivy JL. Exercise training    improves muscle insulin resistance but not insulin receptor signaling in obese    Zucker rats. J Appl Physiol. 2002; 92 (2): 736-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training improves muscle insulin resistance but not insulin receptor signaling in obese Zucker rats</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>736</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Christ</surname>
              <given-names>CY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hunt</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hancock</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garcia-Macedo</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mandarino</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ivy</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Venkatesan    N, Lim J, Bouch C, Marciano D, Davidson MB. Dexamethasone-induced impairment    in skeletal muscle glucose transport is not reversed by inhibition of free fatty    acid oxidation. Metabolism. 1996; 45 (1): 92-100.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dexamethasone-induced impairment in skeletal muscle glucose transport is not reversed by inhibition of free fatty acid oxidation</article-title>
          <source>Metabolism</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>92</fpage>
          <lpage>100</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>45</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Venkatesan</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lim</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bouch</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marciano</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davidson</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Wolfe RR, Klein    S, Carraro F, Weber JM. Role of triglyceride-fatty acid cycle in controlling    fat metabolism in humans during and after exercise. Am J Physiol. 1990; 258    (2 Pt 1): E382-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of triglyceride-fatty acid cycle in controlling fat metabolism in humans during and after exercise</article-title>
          <source>Am J Physiol</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>E382</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2 Pt 1</issue>
          <volume>258</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wolfe</surname>
              <given-names>RR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carraro</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weber</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Turcotte LP.    Muscle fatty acid uptake during exercise: possible mechanisms. Exerc Sport Sci    Rev. 2000; 28 (1): 4-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Muscle fatty acid uptake during exercise: possible mechanisms</article-title>
          <source>Exerc Sport Sci Rev</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>4</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Turcotte</surname>
              <given-names>LP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Kanaley JA,    Cryer PE, Jensen MD. Fatty acid kinetic responses to exercise. Effects of obesity,    body fat distribution, and energy-restricted diet. J Clin Invest. 1993; 92 (1):    255-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fatty acid kinetic responses to exercise. Effects of obesity, body fat distribution, and energy-restricted diet</article-title>
          <source>J Clin Invest</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>255</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kanaley</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cryer</surname>
              <given-names>PE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jensen</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Busija DW,    Miller AW, Katakam P, Simandle S, Erd&#246;s B. Mechanisms of vascular dysfunction    in insulin resistance. Curr Opin Investig Drugs. 2004; 5 (9): 929-35.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mechanisms of vascular dysfunction in insulin resistance</article-title>
          <source>Curr Opin Investig Drugs</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>929</fpage>
          <lpage>35</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Busija</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>AW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katakam</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simandle</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Erd&#246;s</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Ejercicio f&#237;sico previene alteraciones cardiometab&#243;licas inducidas por el uso cr&#243;nico de glucocorticoides</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Cr&#243;nicamente, los glucocorticoides inducen alteraciones cardiometab&#243;licas adversas, incluyendo resistencia a la insulina, diabetes, dislipidemia, esteatosis hep&#225;tica e hipertensi&#243;n arterial. OBJETIVOS: Evaluar el efecto de la pr&#225;ctica regular de ejercicio f&#237;sico aer&#243;bico sobre las alteraciones cardiometab&#243;licas inducidas por administraci&#243;n cr&#243;nica de dexametasona (Dex - 0,5 mg/kg/d&#237;a i.p) en ratones. M&#201;TODOS: Se dividieron ratones Wistar machos (n = 24) en cuatro grupos: Grupo control; Grupo entrenado; Grupo tratado con Dex y Grupo tratado con Dex y entrenado. El entrenamiento f&#237;sico (iniciado 72 horas despu&#233;s de la primera dosis de Dex) se realiz&#243; 3 veces por semana, hasta el final del tratamiento. Al final de ese per&#237;odo, se realizaron las siguientes evaluaciones bioqu&#237;micas: glicemia en ayunas, test de tolerancia a la glucosa y an&#225;lisis del perfil lip&#237;dico en sangre que incluy&#243; colesterol total (CT), LDL-c, HDL-c, VLDL-c y triglic&#233;ridos (TG). Tambi&#233;n se evaluaron, el peso del m&#250;sculo gastrocnemio, an&#225;lisis histopatol&#243;gico del h&#237;gado y los &#237;ndices cardiometab&#243;licos (CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c y TG/HDL-c). RESULTADOS: Se observ&#243; hiperglicemia, menor tolerancia a la glucosa, elevaci&#243;n de CT, LDL-c, VLDL-c y TG, disminuci&#243;n del HDL-c, presencia de esteatosis hep&#225;tica, hipotrofia muscular y elevaci&#243;n de los &#237;ndices CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c y TG/HDL-c en los animales tratados con Dex. El ejercicio f&#237;sico redujo la hiperglicemia, mejor&#243; la tolerancia a la glucosa, redujo la dislipidemia y previno la esteatosis hep&#225;tica, la hipotrofia muscular y redujo los &#237;ndices CT/HDL-c, LDL-c/ HDL-c ye TG/HDL-c. Con todo, no hubo efecto significativo del entrenamiento f&#237;sico sobre el HDL-c. CONCLUSI&#211;N: El ejercicio f&#237;sico aer&#243;bico tiene efecto protector con las alteraciones cardiometab&#243;licas inducidas por el uso cr&#243;nico de glucocorticoides.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Ejercicio f&#237;sico</kwd>
        <kwd>glucocorticoide</kwd>
        <kwd>esistencia a la insulina</kwd>
        <kwd>colesterol</kwd>
        <kwd>dislipidemia</kwd>
        <kwd>dexametasona</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Ejercicio f&#237;sico previene alteraciones cardiometab&#243;licas inducidas por el uso cr&#243;nico de glucocorticoides</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Carlos Hermano da Justa Pinheiro<sup>I</sup>; Wilson Martins de Sousa Filho<sup>I</sup>; Joselito de Oliveira Neto<sup>I</sup>; Maria de Jesus Ferreira Marinho<sup>I</sup>; Renato Motta Neto<sup>II</sup>; Manuela Maria Ramos Lima Smith<sup>III</sup>; Carlos Ant&#244;nio Bruno da Silva<sup>III, IV</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Fisioterapia, Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de, Universidade de Fortaleza</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Ci&#234;ncias Farmac&#234;uticas, Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de, Universidade de Fortaleza</p>
      <p><sup>III</sup>Departamento de Ci&#234;ncias da Nutri&#231;&#227;o, Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de, Universidade de Fortaleza</p>
      <p><sup>IV</sup>Faculdade de Medicina, Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de, Universidade de Fortaleza, Fortaleza, CE, Brasil</p>
      <p>Correspond&#234;ncia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Cr&#243;nicamente, los glucocorticoides inducen alteraciones cardiometab&#243;licas adversas, incluyendo resistencia a la insulina, diabetes, dislipidemia, esteatosis hep&#225;tica e hipertensi&#243;n arterial.</p>
      <p><bold>OBJETIVOS:</bold> Evaluar el efecto de la pr&#225;ctica regular de ejercicio f&#237;sico aer&#243;bico sobre las alteraciones cardiometab&#243;licas inducidas por administraci&#243;n cr&#243;nica de dexametasona (Dex - 0,5 mg/kg/d&#237;a i.p) en ratones.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se dividieron ratones Wistar machos (n = 24) en cuatro grupos: Grupo control; Grupo entrenado; Grupo tratado con Dex y Grupo tratado con Dex y entrenado. El entrenamiento f&#237;sico (iniciado 72 horas despu&#233;s de la primera dosis de Dex) se realiz&#243; 3 veces por semana, hasta el final del tratamiento. Al final de ese per&#237;odo, se realizaron las siguientes evaluaciones bioqu&#237;micas: glicemia en ayunas, test de tolerancia a la glucosa y an&#225;lisis del perfil lip&#237;dico en sangre que incluy&#243; colesterol total (CT), LDL-c, HDL-c, VLDL-c y triglic&#233;ridos (TG). Tambi&#233;n se evaluaron, el peso del m&#250;sculo gastrocnemio, an&#225;lisis histopatol&#243;gico del h&#237;gado y los &#237;ndices cardiometab&#243;licos (CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c y TG/HDL-c).</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Se observ&#243; hiperglicemia, menor tolerancia a la glucosa, elevaci&#243;n de CT, LDL-c, VLDL-c y TG, disminuci&#243;n del HDL-c, presencia de esteatosis hep&#225;tica, hipotrofia muscular y elevaci&#243;n de los &#237;ndices CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c y TG/HDL-c en los animales tratados con Dex. El ejercicio f&#237;sico redujo la hiperglicemia, mejor&#243; la tolerancia a la glucosa, redujo la dislipidemia y previno la esteatosis hep&#225;tica, la hipotrofia muscular y redujo los &#237;ndices CT/HDL-c, LDL-c/ HDL-c ye TG/HDL-c. Con todo, no hubo efecto significativo del entrenamiento f&#237;sico sobre el HDL-c.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> El ejercicio f&#237;sico aer&#243;bico tiene efecto protector con las alteraciones cardiometab&#243;licas inducidas por el uso cr&#243;nico de glucocorticoides. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Ejercicio f&#237;sico, glucocorticoide, resistencia a la insulina, colesterol, dislipidemia, dexametasona.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los glucocorticoides (GCs) son corticosteroides, sustancias derivadas del colesterol, sintetizados y secretados por las gl&#225;ndulas adrenales<sup>1</sup>. Los GCs son hormonas que act&#250;an en el control transcripcional de genes involucrados en la regulaci&#243;n de funciones metab&#243;licas, cardiovasculares e inmunol&#243;gicas<sup>1</sup>. Este efecto se procesa a trav&#233;s del receptor nuclear de glucocorticoide (GR), que es activado, transitoriamente, s&#243;lo despu&#233;s de la exposici&#243;n de las c&#233;lulas a los GCs<sup>1,2</sup>.</p>
      <p>El t&#233;rmino "glucocorticoide" se debe a la acci&#243;n de estas sustancias en el metabolismo de carbohidratos. En el m&#250;sculo esquel&#233;tico, los GCs causan resistencia a la insulina, lo que resulta en menor captaci&#243;n de glucosa y reducci&#243;n de la s&#237;ntesis del gluc&#243;geno muscular<sup>1</sup>. En este tejido, tambi&#233;n se verifica inhibici&#243;n de la s&#237;ntesis proteica y aumento en el catabolismo de prote&#237;nas que resultan en hipotrofia muscular<sup>1</sup>. Los amino&#225;cidos movilizados, a partir del tejido muscular, se utilizan en la gluconeog&#233;nesis hepatica<sup>1</sup>. La resistencia a la insulina y el aumento en la gluconeog&#233;nesis, conjuntamente, resultan en la hiperglicemia<sup>1</sup>.</p>
      <p>En la d&#233;cada de 50, el descubrimiento del potente efecto antiinflamatorio de los GCs llev&#243; a su prescripci&#243;n en el tratamiento de enfermedades reum&#225;ticas cr&#243;nicas<sup>3</sup>. Actualmente, los GCs sint&#233;ticos son bastante utilizados en el tratamiento de enfermedades autoinmunes y en la prevenci&#243;n del rechazo alogr&#225;fico<sup>4,5</sup>. No obstante, el uso cr&#243;nico de GCs est&#225; asociado a varios efectos cardiometab&#243;licos adversos<sup>6,7</sup>. As&#237; como en el s&#237;ndrome de Cushing, causado por niveles elevados de cortisol en sangre, el uso cr&#243;nico de GCs induce resistencia a la insulina, diabetes, dislipidemia e hipertensi&#243;n anterial<sup>8</sup>. Si no se trata, el s&#237;ndrome de Cushing puede resultar en &#243;bito por enfermedad cardiovascular<sup>6,8</sup>.</p>
      <p>Los GCs tendr&#237;an un rol en la fisiopatolog&#237;a del s&#237;ndrome metab&#243;lico o plurimetab&#243;lico. Recientemente, se demostr&#243; que una elevada expresi&#243;n g&#233;nica de GR en el m&#250;sculo esquel&#233;tico est&#225; asociada a una menor sensibilidad a la insulina<sup>9</sup>. A su vez, la 11-beta-hidroxiesteroide deshidrogenasa, que convierte cortisona (GC inactivo) en cortisol (GC, biol&#243;gicamente, activo), tambi&#233;n ha sido implicada en el desarrollo de la obesidad, en la resistencia a la insulina y en la diabetes tipo II<sup>10</sup>. Ratones tratados cr&#243;nicamente con dexametasona (un GC sint&#233;tico) se utilizaron en un estudio experimental del s&#237;ndrome metab&#243;lico. Estos animales desarrollaron resistencia a la insulina, hipercolesterolemia, hipertrigliceridemia, h&#237;gado graso no alcoh&#243;lico (esteatosis hep&#225;tica), disfunci&#243;n endotelial e hipertensi&#243;n arterial<sup>7</sup>. Directrices cl&#237;nicas sobre el tratamiento y la prevenci&#243;n de la aterosclerosis<sup>11</sup> reconocen el riesgo cardiometab&#243;lico causado por el uso cr&#243;nico de GCs y estimulan cambios en el estilo de vida como estrategia de promoci&#243;n de la salud cardiovascular.</p>
      <p>La actividad f&#237;sica regular es un recurso importante no farmacol&#243;gico en la administraci&#243;n del riesgo cardiometab&#243;lico<sup>11</sup>. En el m&#250;sculo esquel&#233;tico, el ejercicio f&#237;sico aumenta la captaci&#243;n y oxidaci&#243;n de glucosa y &#225;cidos grasos a partir de la sangre<sup>12,13</sup>, mejora la se&#241;alizaci&#243;n insul&#237;nica<sup>13,14</sup>, aumenta la actividad y expresi&#243;n de transportadores y enzimas reguladoras del metabolismo de glucosa y &#225;cidos grasos<sup>14,15</sup>, promueve biog&#233;nesis mitocondrial<sup>12</sup> y mejora la vasodilataci&#243;n endotelio-dependiente<sup>16</sup>.</p>
      <p>Con todo, evidencias cient&#237;ficas sobre el efecto del ejercicio f&#237;sico en las alteraciones cardiometab&#243;licas derivadas del uso cr&#243;nico de GCs todav&#237;a son escasas en la bibliograf&#237;a. En el presente estudio se investig&#243; el impacto del ejercicio f&#237;sico aer&#243;bico sobre par&#225;metros cardiometab&#243;licos en ratones tratados, cr&#243;nicamente, con glucocorticoide.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Aspectos &#233;ticos</bold>
      </p>
      <p>El presente trabajo fue aprobado por la Comisi&#243;n de &#201;tica en Investigaci&#243;n Animal (CEPA, por su sigla en portugu&#233;s) de la Facultad de Medicina de la Universidad Federal de Cear&#225;. Todos los animales recibieron cuidados human&#237;sticos de conformidad con los Principios &#201;ticos del Colegio Brasile&#241;o de Experimentaci&#243;n Animal (COBEA, por su sigla en portugu&#233;s) y seg&#250;n las reglas del The Guide for the Care and Use of Laboratory Animals (Institute of Laboratory Animal Resources, National Academy of Sciences, Washington, D. C. 1996).</p>
      <p>
        <bold>Animales</bold>
      </p>
      <p>Se utilizaron ratones albinos de la estirpe Wistar (Rattus norvegicus alvinus, Rodentia, Mammalia), machos, con 5 meses de edad y peso entre 230 y 250 g. Los animales fueron alimentados con raci&#243;n est&#225;ndar para roedores (Purina<sup>&#174;</sup>, Cargill Incorporated, Monsanto do Brasil Ltda) y agua ad libitum. Fueron instalados en un n&#250;mero de 3 por jaula, mantenidos en ciclo claro-oscuro de 12-12 horas, y temperatura ambiente de 23 &#177; 2 &#186;C.</p>
      <p>
        <bold>Delineamiento experimental</bold>
      </p>
      <p>Los animales (n = 24) se distribuyeron, aleatoriamente, en 4 grupos: Grupo control (constituido por ratones sedentarios y no tratados con GC; n = 6); Grupo entrenado (constituido por ratones sometidos s&#243;lo al entrenamiento f&#237;sico; n = 6); 3. Grupo tratado (constituido por ratones sedentarios y tratados con GC; n = 6); 4. Grupo tratado y entrenado (compuesto por ratones tratados con GC y sometidos al entrenamiento f&#237;sico; n = 6).</p>
      <p>Al final del estudio se realizaron los siguientes an&#225;lisis bioqu&#237;micos en sangre: glicemia en ayunas, test oral de tolerancia a la glucosa (TOTG), concentraci&#243;n s&#233;rica de colesterol total (CT), concentraci&#243;n s&#233;rica de lipoprote&#237;na de baja densidad colesterol (LDL-c), concentraci&#243;n s&#233;rica de lipoprote&#237;na de alta densidad colesterol (HDL-c), concentraci&#243;n s&#233;rica de lipoprote&#237;na de muy baja densidad colesterol (VLDL-c) y concentraci&#243;n s&#233;rica de triglic&#233;ridos (TG). Al final del estudio, se determin&#243; el peso del m&#250;sculo gastrocnemio y el h&#237;gado se utiliz&#243; para la confecci&#243;n de l&#225;minas y posterior an&#225;lisis histopatol&#243;gico.</p>
      <p>Tambi&#233;n se evaluaron los siguientes &#237;ndices cardiometab&#243;licos: &#237;ndices aterog&#233;nicos de Castelli I (CT/HDL-c) y II (LDL-c/HDL-c), y el cociente TG/HDL-c. Los &#237;ndices de Castelli se utilizan para el an&#225;lisis de riesgo coronario en la presencia de factores de riesgo cardiovascular<sup>17</sup>. Ya el cociente TG/HDL-c se asocia al riesgo cardiovascular dado por la resistencia a la insulina<sup>18</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Protocolo experimental de corticoterapia</bold>
      </p>
      <p>Los animales se trataron con dexametasona (Dex - 0,5 mg/kg/d&#237;a i.p.) (Decadron<sup>&#174;</sup>, Prodome, Brasil), durante 1 mes, y siempre en el mismo horario. Esta dosis causa resistencia a la insulina en 7 d&#237;as <sup>19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Prueba de esfuerzo progresivo</bold>
      </p>
      <p>Previamente, se realiz&#243; una prueba de esfuerzo progresivo en los animales sometidos al entrenamiento f&#237;sico. Para ello se utiliz&#243; una unidad Rota Rod Treadmill (modelo 7700 de Ugo Basile<sup>&#174;</sup>, Mil&#225;n, Italia). Despu&#233;s del per&#237;odo de adaptaci&#243;n al equipo sugerido por el fabricante, se aplic&#243; un protocolo personalizado cuya velocidad inicial fue de 3 rotaciones por minuto (rpm), con incrementos de 3 rpm cada 3 minutos (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">tab. 1</xref>). Este protocolo presenta buena reproducibilidad (R Square = 0,96). El test se realiz&#243; hasta el agotamiento de los animales, y el criterio de fatiga utilizado fue el de tres ca&#237;das en un intervalo de tiempo de 100 segundos<sup>20</sup>. La velocidad m&#225;xima alcanzada por los animales en el test fue registrada y expresada en promedio aritm&#233;tico. Las caracter&#237;sticas del equipo y de la respuesta de los animales a la prueba de esfuerzo progresivo se presentan en la <xref ref-type="fig" rid="f1-body2">figura 1</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="f1-body2">
          <graphic xlink:href=""/>
        </fig>
      </p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href=""/>
      </table-wrap>
      <p>
        <bold>Protocolo de entrenamiento f&#237;sico</bold>
      </p>
      <p>El entrenamiento f&#237;sico se realiz&#243; 3 veces por semana, siempre en el mismo horario (19h) y se extendi&#243; hasta el final del tratamiento con Dex. La intensidad del ejercicio fue del 60% de la velocidad m&#225;xima alcanzada por los animales en la prueba de esfuerzo, siendo el protocolo de entrenamiento considerado como de intensidad moderada. Antes de alcanzar la velocidad de entrenamiento, los animales fueron sometidos a calentamiento en velocidad baja (2 rpm), durante 6 minutos. El ejercicio tuvo una duraci&#243;n de 60 minutos, y la primera sesi&#243;n se realiz&#243; 72 horas despu&#233;s de la primera dosis de Dex.</p>
      <p>
        <bold>Monitoreo del peso corporal</bold>
      </p>
      <p>El peso de los animales se acompa&#241;&#243; por medio de medidas semanales, siendo la primera realizada antes de la primera dosis de Dex.</p>
      <p>Determinaci&#243;n de la glicemia sangu&#237;nea y test oral de tolerancia a la glucosa (TOTG)</p>
      <p>Despu&#233;s de las 72 horas de la &#250;ltima sesi&#243;n de ejercicio, los animales se mantuvieron en ayuno de 12 horas. A continuaci&#243;n, fueron anestesiados con pentobarbital s&#243;dico (40 mg/kg i.p.; Nembutal<sup>&#174;</sup>, Abbot Laboratories, Abbot Park, Illinois, EEUU). Se realiz&#243; una incisi&#243;n quir&#250;rgica en la pata trasera de los animales, y a seguir, se localiz&#243; la vena femoral. Se extrajo una al&#237;cuota de sangre (300 &#181;l) para determinaci&#243;n de la glicemia sangu&#237;nea utilizando un medidor de glucosa digital (Accu-Chek Active<sup>&#174;</sup>; Roche Diagnostic System, Branchburg, NJ, EEUU). El TOTG se realiz&#243; despu&#233;s de la administraci&#243;n oral de glucosa (1 g/kg peso corporal) por sonda. Se extrajeron nuevas al&#237;cuotas de sangre despu&#233;s de 30, 60 y 120 minutos.</p>
      <p>
        <bold>Determinaci&#243;n del perfil lip&#237;dico en sangre</bold>
      </p>
      <p>Las concentraciones de l&#237;pidos s&#233;ricos se determinaron por espectrofotometr&#237;a y conforme las orientaciones y recomendaciones del National Cholesterol Education Program (NCEP)<sup>21</sup>. Los animales, mantenidos en ayunas, fueron eutanasiados por dislocaci&#243;n cervical, e inmediatamente se realiz&#243; una punci&#243;n card&#237;aca para extracci&#243;n de sangre y almacenamiento de las muestras en hielo. El suero se obtuvo tras centrifugaci&#243;n a 2.500 rpm, por 20 minutos, a 4&#176;C. Los an&#225;lisis bioqu&#237;micos se realizaron por medio de espectrofotometr&#237;a. Para la determinaci&#243;n de la concentraci&#243;n de CT, se utiliz&#243; una longitud de onda de 500 nm e instrucciones por el fabricante (Kit Colesterol Liquiform, Labtest Diagn&#243;stica, Lagoa Santa, MG, Brasil). La concentraci&#243;n de TG se determin&#243; utilizando el kit Triglic&#233;ridos Liquiform (Labtest Diagn&#243;stica, Lagoa Santa, MG, Brasil) y longitud de onda de 510 nm. Ya para la determinaci&#243;n de la concentraci&#243;n de HDL-c, se utilizaron el kit HDL LE (Labtest Diagn&#243;stica, Lagoa Santa, MG, Brasil) y longitud de onda de 600 nm. Las concentraciones de LDL-c y VLDL-c se calcularon por la ecuaci&#243;n de Friedewald<sup>22</sup>.</p>
      <p>Ecuaci&#243;n de Friedewald = [LDL-C = CT - ( HDL-C + TG/5 )]</p>
      <p>
        <bold>Determinaci&#243;n del peso del m&#250;sculo esquel&#233;tico</bold>
      </p>
      <p>Despu&#233;s de la eutanasia, se retir&#243; quir&#250;rgicamente el m&#250;sculo gastrocnemio, con preservaci&#243;n de las dos inserciones proximales y de la distal. El peso del m&#250;sculo esquel&#233;tico se determin&#243; utilizando una balanza de precisi&#243;n (modelo 750 SW - Ohaus Corp., Pine Brook, NJ, EEUU). Se seleccion&#243; el gastrocnemio para el estudio del efecto de la Dex sobre el metabolismo proteico, por presentar una gran proporci&#243;n de fibras de contracci&#243;n r&#225;pida, una vez que esas fibras son m&#225;s susceptibles a la acci&#243;n catab&#243;lica de los GCs<sup>23</sup>. Como los animales ten&#237;an edad y pesos similares, se opt&#243; por la no normalizaci&#243;n de la variable peso del m&#250;sculo esquel&#233;tico.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis histopatol&#243;gico del h&#237;gado</bold>
      </p>
      <p>El h&#237;gado se retir&#243; antes de realizar la punci&#243;n card&#237;aca e, inmediatamente, se coloc&#243; en soluci&#243;n de formaldeh&#237;do al 10%. Despu&#233;s de la inclusi&#243;n del material en parafina, se confeccionaron l&#225;minas histol&#243;gicas utilizando coloraci&#243;n con hematoxilina y eosina (HE). El an&#225;lisis histopatol&#243;gico se realiz&#243; por microscop&#237;a &#243;ptica (Nikon E800, Nikon USA, Melville, NY, EEUU).</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis Estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Los datos se expresaron en promedio &#177; error est&#225;ndar (SEM), y la comparaci&#243;n entre los grupos se realiz&#243; mediante el test estad&#237;stico de an&#225;lisis de varianza (one-way ANOVA) combinado al post-test de Tukey-Kramer. Se consideraron significativos los valores de p &lt; 0,05.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Ejercicio f&#237;sico reduce la hiperglicemia y mejora la tolerancia a la glucosa en ratones tratados con glucocorticoide</p>
      <p>Despu&#233;s de 4 semanas, se observ&#243; hiperglicemia en los animales tratados, diariamente, con Dex al compararlos con el grupo control (181,25 &#177; 12 mg/dl vs. 85 &#177; 10 mg/dl; p &lt; 0,05). El entrenamiento f&#237;sico redujo este aumento en la glicemia en aproximadamente un 47%. Entre los animales que recibieron el tratamiento con GC, la glicemia fue menor en los entrenados que en los sedentarios (140,67 &#177; 10 mg/dl vs. 181,25 &#177; 12 mg/dl; p &lt; 0,05). No obstante, el protocolo de entrenamiento utilizado no fue eficaz para prevenir el aumento en la glicemia con relaci&#243;n a los controles (140,67 &#177; 10 mg/dl vs. 85 &#177; 10 mg/dl; p &lt; 0,05). No hubo efecto del entrenamiento f&#237;sico en la glicemia de animales que fueron tratados con Dex. La glicemia sangu&#237;nea en ayunas de los grupos estudiados est&#225; representada en la <xref ref-type="fig" rid="f2-body2">figura 2A</xref>.</p>
      <fig id="f2-body2"/>
      <p>
        <graphic xlink:href=""/>
      </p>
      <p>
        <fig id="f2b-body2">
          <graphic xlink:href=""/>
        </fig>
      </p>
      <p>El tratamiento con Dex alter&#243; la respuesta gluc&#233;mica al TOTG. En los animales sedentarios, se verific&#243; mayor glicemia en 30, 60 y 120 minutos cuando se los compara al grupo de control, lo que representa menor tolerancia a la glucosa. Ya los animales entrenados concomitantemente al tratamiento con Dex presentaron una respuesta gluc&#233;mica similar a la del grupo de control. El entrenamiento f&#237;sico no tuvo efecto en la tolerancia a la glucosa, en los animales que no fueron tratados con Dex. Los datos del TOTG se presentan en la <xref ref-type="fig" rid="f2b-body2">figura 2B</xref>.</p>
      <p>
        <bold>Efecto del ejercicio f&#237;sico en el peso corporal y perfil lip&#237;dico de ratones tratados con glucocorticoide</bold>
      </p>
      <p>La administraci&#243;n cr&#243;nica de Dex indujo dislipidemia caracterizada por hipercolesterolemia, hipertrigliceridemia y disminuci&#243;n s&#233;rica del HDL-c cuando se lo compara al grupo control. Tambi&#233;n se verific&#243; aumento en la concentraci&#243;n de LDL-c y VLDL-c en los animales sedentarios tratados con GC.</p>
      <p>El ejercicio f&#237;sico fue eficaz en prevenir la hipercolesterolemia (CT, LDL-c y VLDL-c) y la hipertrigliceridemia inducida por administraci&#243;n cr&#243;nica de Dex. Con todo, el entrenamiento f&#237;sico no tuvo efecto significativo en la concentraci&#243;n sangu&#237;nea de HDL-c (p &gt; 0,05). Por otro lado, el ejercicio f&#237;sico disminuy&#243; la concentraci&#243;n de TG y VLDL-c en los animales que no fueron tratados con GC.</p>
      <p>Paralelamente a la mejora en el cuadro de dislipidemia, los animales tratados y entrenados presentaron mayor p&#233;rdida de peso corporal con relaci&#243;n a los controles y a los animales sedentarios tratados. El entrenamiento f&#237;sico tambi&#233;n redujo el peso corporal en los animales que no recibieron tratamiento. En los animales sedentarios y tratados, se observ&#243; ganancia de peso despu&#233;s de 7 d&#237;as de tratamiento y, a seguir, se observ&#243; reducci&#243;n progresiva de esa variable. Los valores de colesterol total y lipoprote&#237;nas en sangre se presentan en la <xref ref-type="fig" rid="f3-body2">figura 3</xref>. El comportamiento del peso corporal y los valores de triglic&#233;ridos en sangre se representan en la <xref ref-type="fig" rid="f4-body2">figura 4</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="f3-body2">
          <graphic xlink:href=""/>
        </fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="f4-body2">
          <graphic xlink:href=""/>
        </fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Efecto del ejercicio f&#237;sico en la hipotrofia muscular esquel&#233;tica inducida por glucocorticoide</bold>
      </p>
      <p>Los animales tratados con Dex presentaron mejor peso del m&#250;sculo gastrocnemio cuando se los compara al grupo control (0,8 &#177; 0,07 g vs. 1,23 &#177; 0,03 g, p &lt; 0,05). El entrenamiento f&#237;sico previno la hipotrofia muscular en los animales tratados cr&#243;nicamente con GC. Los animales tratados y sometidos al entrenamiento f&#237;sico no presentaron diferencia significativa en el peso del gastrocnemio cuando se los compara al grupo control (1,25 &#177; 0,03 g vs. 1,23 &#177; 0,03 g, p &gt; 0,05). Cuando se lo compara al grupo control, el peso del m&#250;sculo gastrocnemio tambi&#233;n fue mayor en los animales entrenados que no fueron tratados con Dex (1,53 &#177; 0,06 g vs. 1,23 &#177; 0,03 g, p &lt; 0,05).</p>
      <p>
        <bold>Efecto cr&#243;nico del glucocorticoide y del ejercicio f&#237;sico en el h&#237;gado</bold>
      </p>
      <p>En los animales sedentarios que fueron tratados con GC, el an&#225;lisis histopatol&#243;gico mostr&#243; presencia de vacuolizaci&#243;n lip&#237;dica en los hepatocitos, lo que caracteriza morfol&#243;gicamente, el cuadro de h&#237;gado graso no alcoh&#243;lico (esteatosis hep&#225;tica). El entrenamiento f&#237;sico previno esta alteraci&#243;n hep&#225;tica. El an&#225;lisis histopatol&#243;gico hep&#225;tico est&#225; representado en la <xref ref-type="fig" rid="f5-body2">figura 5</xref>.</p>
      <fig id="f5-body2">
        <graphic xlink:href=""/>
      </fig>
      <p>
        <bold>Efecto cr&#243;nico del glucocorticoide y del ejercicio f&#237;sico en los &#237;ndices cardiometab&#243;licos</bold>
      </p>
      <p>Los animales sedentarios y sometidos al tratamiento cr&#243;nico con Dex presentaron mayores &#237;ndices de riesgo cardiometab&#243;lico en comparaci&#243;n con los controles. Se verific&#243; aumentos en los &#237;ndices de Castelli I y II, y en el cociente TG/HDL-c. Ya los animales tratados y entrenados presentaron menores valores en todos esos &#237;ndices, cuando se los compara a los animales sedentarios. Los datos referentes al efecto del glucocorticoide y del ejercicio f&#237;sico sobre los &#237;ndices de riesgo cardiometab&#243;lico se presentan en la <xref ref-type="fig" rid="f6-body2">figura 6</xref>.</p>
      <fig id="f6-body2">
        <graphic xlink:href=""/>
      </fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La dexametasona (Dex) ha sido bastante utilizada como modelo experimental para el estudio del s&#237;ndrome metab&#243;lico en raz&#243;n de uno de sus principales efectos adversos: la resistencia a la insulina<sup>7</sup>. Seg&#250;n algunos autores<sup>1,7</sup>, ratones tratados con Dex, presentan disminuci&#243;n en la captaci&#243;n de glucosa estimulada por insulina en el m&#250;sculo esquel&#233;tico y en el tejido adiposo, al tiempo que en el h&#237;gado hay una reversi&#243;n de la supresi&#243;n de la gluconeog&#233;nesis. En el tejido adiposo, se observa un efecto permisivo a la acci&#243;n de hormonas lipol&#237;ticas (adrenalina, noradrenalina y hormona del crecimiento), resultando en el aumento de la hidr&#243;lisis de triglic&#233;ridos, liberaci&#243;n de &#225;cidos grasos para la sangre (sustancias inductoras de estr&#233;s oxidativo y disfunci&#243;n endotelial) y de glicerol para gluconeog&#233;nesis hep&#225;tica<sup>1,7,24</sup>. La resistencia perif&#233;rica a la insulina y el aumento en la gluconeog&#233;nesis mediados por GCs causan hiperglicemia persistente, diabetes, dislipidemia e hipertensi&#243;n arterial derivada de la disfunci&#243;n endotelial<sup>7</sup>.</p>
      <p>En el presente estudio, la administraci&#243;n cr&#243;nica de Dex en ratones result&#243; en hiperglicemia, disminuci&#243;n de la tolerancia a la glucosa, hipercolesterolemia, hipertrigliceridemia y reducci&#243;n de la concentraci&#243;n s&#233;rica de HDL-c, e indujo esteatosis hep&#225;tica e hipotrofia muscular. Los &#237;ndices de riesgo cardiometab&#243;lico tambi&#233;n fueron mayores en esos animales cuando se los compara al grupo control. Los datos del presente estudio est&#225;n de acuerdo con aquellos descritos por Severino et al<sup>7</sup>. La principal contribuci&#243;n del presente estudio fue demostrar que las alteraciones cardiometab&#243;licas inducidas por el uso cr&#243;nico de GC pueden ser reducidas y/o prevenidas por la pr&#225;ctica regular de ejercicio f&#237;sico aer&#243;bico. En el presente estudio, el ejercicio aer&#243;bico disminuy&#243; la hiperglicemia, previno la hipercolesterolemia, hipertrigliceridemia, la esteatosis hep&#225;tica y la hipotrofia muscular en ratones tratados, cr&#243;nicamente, con Dex. En esos animales, los &#237;ndices de riesgo cardiometab&#243;lico tambi&#233;n fueron menores. No obstante, el ejercicio no tuvo efecto en la concentraci&#243;n s&#233;rica de HDL-c.</p>
      <p>En el tejido muscular, los GCs disminuyen la captaci&#243;n de glucosa estimulada por insulina<sup>7,14,25</sup>. En el m&#250;sculo esquel&#233;tico de ratones tratados con Dex, hay inhibici&#243;n de la fosfatidilinositol-3-quinasa (PI3-quinasa)<sup>25</sup>. La PI3-quinasa est&#225; involucrada en el mecanismo de activaci&#243;n de la translocaci&#243;n de la isoforma 4 del transportador de glucosa (GLUT-4) para el sarcolema despu&#233;s del est&#237;mulo insul&#237;nico, principalmente en el per&#237;odo postprandial<sup>25,26</sup>. El tratamiento con GC tambi&#233;n disminuy&#243; la s&#237;ntesis de gluc&#243;geno en el m&#250;sculo esquel&#233;tico<sup>1,25,26</sup>.</p>
      <p>La contracci&#243;n es un potente est&#237;mulo capaz de aumentar la captaci&#243;n de glucosa sangu&#237;nea en el m&#250;sculo esquel&#233;tico<sup>12</sup>. La contracci&#243;n muscular activa la translocaci&#243;n de GLUT-4 para el sarcolema por una v&#237;a de se&#241;alizaci&#243;n independiente de la activaci&#243;n de la PI3-quinasa, o sea, a trav&#233;s de una cascada de transducci&#243;n de se&#241;ales que es independiente del est&#237;mulo de la insulina en la se&#241;alizaci&#243;n insul&#237;nica<sup>25</sup>. Ruzzin y Jensen<sup>25</sup> demostraron que el aumento en la captaci&#243;n de glucosa mediado por contracci&#243;n en el m&#250;sculo esquel&#233;tico est&#225; preservado en ratones tratados cr&#243;nicamente con Dex, mientras que la captaci&#243;n inducida por insulina se ve perjudicada. Algunos autores<sup>13,14,25,27</sup> demostraron que la sensibilidad a la insulina en el m&#250;sculo esquel&#233;tico tambi&#233;n aumenta despu&#233;s del ejercicio f&#237;sico. De acuerdo con Howlett et al.<sup>27</sup>, la contracci&#243;n muscular aumenta la fosforilaci&#243;n estimulada por insulina del sustrato del receptor de insulina tipo 2 (IRS-2), una v&#237;a alternativa en la se&#241;alizaci&#243;n insul&#237;nica. Tambi&#233;n hay mayor fosforilaci&#243;n en serina de la prote&#237;na quinasa B (PKB o AKT), importante para activaci&#243;n de la translocaci&#243;n de GLUT-4 para el sarcolema<sup>28</sup>.</p>
      <p>Adem&#225;s de aumentar la translocaci&#243;n de transportadores de glucosa para el sarcolema, la contracci&#243;n tambi&#233;n aumenta la expresi&#243;n g&#233;nica y contenido de GLUT-4 en el m&#250;sculo esquel&#233;tico<sup>29</sup>. Siendo as&#237;, el m&#250;sculo esquel&#233;tico entrenado capta m&#225;s glucosa debido a una mayor expresi&#243;n g&#233;nica y mayor contenido de GLUT-4 en el sarcolema, y a trav&#233;s del aumento en la sensibilidad a la insulina.</p>
      <p>El ejercicio es un recurso no farmacol&#243;gico eficaz en el tratamiento de la resistencia a insulina y promoci&#243;n del control gluc&#233;mico en animales con resistencia a la insulina inducida por obesidad<sup>29</sup>. Las evidencias generadas por el presente estudio fortalecen la indicaci&#243;n del ejercicio aer&#243;bico como tratamiento para la resistencia a la insulina inducida por GCs. Hasta entonces ning&#250;n estudio hab&#237;a mostrado este efecto, lo cual presenta suma relevancia cl&#237;nica.</p>
      <p>Adem&#225;s de la resistencia a la insulina en tejidos perif&#233;ricos, el aumento de la gluconeog&#233;nesis hep&#225;tica y el aumento de la movilizaci&#243;n sangu&#237;nea de amino&#225;cidos musculares tienen un papel importante en la hiperglicemia derivada del uso cr&#243;nico de GCs<sup>1</sup>. La estimulaci&#243;n de la s&#237;ntesis de prote&#237;nas musculares puede favorecer el control gluc&#233;mico mediante la reducci&#243;n de la liberaci&#243;n de amino&#225;cidos para gluconeog&#233;nesis hep&#225;tica. De acuerdo con LaPier<sup>23</sup>, el ejercicio de endurance es un recurso efectivo en la prevenci&#243;n de la hipotrofia muscular inducida por GCs. El modelo de entrenamiento f&#237;sico utilizado en el presente estudio est&#225; caracterizado por ser un ejercicio de fuerza y resistencia aer&#243;bica, ya que los animales se ejercitaban durante 60 minutos, a velocidad constante, y necesitaban vencer la fuerza de la gravedad para mantenerse en el equipo. Se demostr&#243; que el entrenamiento f&#237;sico previno la hipotrofia muscular y mejor&#243; el control gluc&#233;mico en animales tratados cr&#243;nicamente con Dex.</p>
      <p>En el presente estudio, el ejercicio aer&#243;bico tambi&#233;n redujo la dislipidemia secundaria inducida por uso cr&#243;nico de GC. Se demostr&#243; tambi&#233;n el aumento en la oxidaci&#243;n de &#225;cidos grasos durante el ejercicio aer&#243;bico. Durante contracciones en el m&#250;sculo esquel&#233;tico, el aumento en la concentraci&#243;n de monofosfato de adenosina (AMP) y la disminuci&#243;n en la concentraci&#243;n de creatina fosfato llevan a la activaci&#243;n de la prote&#237;na quinasa activada por AMP (AMP-quinasa)<sup>12</sup>. La AMP-quinasa fosforila e inhibe la acetil-CoA-caboxilasa, y por consiguiente, reduce la concentraci&#243;n de malonil-CoA, inhibidor alost&#233;rico de la carnitina palmitoil transferasa (CPT-1)<sup>12</sup>. Esto aumenta la oxidaci&#243;n mitocondrial de &#225;cidos grasos de cadena larga<sup>12,15</sup>. El entrenamiento f&#237;sico tambi&#233;n promueve la biog&#233;nesis mitocondrial y aumenta la expresi&#243;n de transportadores y enzimas reguladoras de la oxidaci&#243;n de &#225;cidos grasos en el m&#250;sculo esquel&#233;tico<sup>15</sup>. En el presente modelo experimental, el ejercicio f&#237;sico redujo la dislipidemia y la acumulaci&#243;n de l&#237;pidos en el h&#237;gado. Resultados similares fueron observados por Severino et al.<sup>7</sup> en respuesta al tratamiento con metformina (droga potencialmente activadora de la AMP-quinasa) en ratones tratados cr&#243;nicamente con Dex.</p>
      <p>Alteraciones en el metabolismo de l&#237;pidos est&#225;n acompa&#241;adas de alteraciones en el peso corporal. Cl&#237;nicamente, se observa ganancia de peso en pacientes con s&#237;ndrome de Cushing y en aquellos sometidos a tratamiento cr&#243;nico con GC<sup>1,6,8</sup>. Ello se debe al efecto estimulantes de los GCs en el centro hipotal&#225;mico de regulaci&#243;n del apetito<sup>1</sup>. A diferencia de lo visto en humanos, en modelos animales hay una reducci&#243;n del peso corporal. As&#237; como en el presente estudio, Severino et al.<sup>7</sup> tambi&#233;n demostraron reducci&#243;n del peso corporal en ratones tratados con Dex. Esto probablemente se debe a la intensa lip&#243;lisis derivada de la resistencia a la insulina en el tejido adiposo y del efecto permisivo de los GCs sobre la acci&#243;n lipol&#237;tica de la adrenalina y la noradrenalina. A su vez, la menor captaci&#243;n de glucosa derivada de la resistencia a la insulina en el m&#250;sculo esquel&#233;tico podr&#237;a estimular una preferencia por la oxidaci&#243;n de &#225;cidos grasos en ese tejido<sup>30</sup>. Venkatesan et al.<sup>30</sup> demostraron que la administraci&#243;n de etomoxir, inhibidor de la CPT-1, inhibe la oxidaci&#243;n de &#225;cidos grasos en el m&#250;sculo esquel&#233;tico, con el consiguiente aumento en la concentraci&#243;n de &#225;cidos grasos libres en sangre, y disminuye la hiperglicemia y la hiperinsulinemia en ratones tratados con Dex. De esa manera, el aumento en la biodisponibilidad de &#225;cidos grasos en sangre derivada del aumento en la lip&#243;lisis estimula la oxidaci&#243;n de esos sustratos energ&#233;ticos en el m&#250;sculo esquel&#233;tico<sup>30-32</sup>.</p>
      <p>La mejora en el metabolismo de l&#237;pidos en respuesta al entrenamiento f&#237;sico se ve acompa&#241;ada de una reducci&#243;n en el peso corporal. En los animales tratados con Dex y entrenados, hubo una mayor p&#233;rdida de peso al compararlos con los sedentarios. Tal hecho puede atribuirse al aumento en el potencial de oxidaci&#243;n de &#225;cidos grasos en el m&#250;sculo de los animales entrenados y tambi&#233;n al efecto permisivo de los GC sobre la acci&#243;n lipol&#237;tica de la adrenalina y la noradrenalina, cuyas concentraciones plasm&#225;ticas est&#225;n elevadas durante el ejercicio f&#237;sico<sup>1</sup>. La oxidaci&#243;n de &#225;cidos grasos durante el ejercicio depende de la biodisponibilidad de esos sustratos en sangre, de la actividad de la AMP-quinasa y del contenido de transportadores y enzimas involucradas en la oxidaci&#243;n de esos l&#237;pidos en el m&#250;sculo esquel&#233;tico<sup>31,33</sup>.</p>
      <p>Finalmente, el ejercicio f&#237;sico tambi&#233;n podr&#237;a tener un efecto ben&#233;fico en el control de la hipertensi&#243;n arterial inducida por GC. Aunque este par&#225;metro no haya sido evaluado en el presente trabajo, se cree que el entrenamiento f&#237;sico pueda haber influido positivamente en el control de la presi&#243;n arterial en los animales tratados con Dex. La Dex no tiene acci&#243;n mineralcorticoide significativa, pero presenta efecto hipertensivo<sup>7</sup>. Se cree que la Dex reduzca la expresi&#243;n de la &#243;xido n&#237;trico sintasa (NOS) y perjudique la vasodilataci&#243;n endotelio dependiente<sup>7</sup>. Esto suceder&#237;a por causa del aumento en la concentraci&#243;n de &#225;cidos grasos libres en sangre, de la inducci&#243;n de estr&#233;s oxidativo y de la resistencia a la insulina<sup>7</sup>. Severino et al.<sup>7</sup> demostraron que ratones tratados con dosis bajas de Dex desarrollaron hipertensi&#243;n arterial, y &#233;sta est&#225; precedida por resistencia a la insulina y dislipidemia. Tal hecho sugiere que la resistencia a la insulina sea un evento que antecede el desarrollo de hipertensi&#243;n en animales tratados con Dex. De esta manera, el ejercicio mejora el cuadro de resistencia a la insulina y podr&#237;a repercutir en el control de la presi&#243;n arterial, por reducir la disfunci&#243;n endotelial y el estr&#233;s oxidativo<sup>16,34</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio demostr&#243; que la pr&#225;ctica regular de ejercicio f&#237;sico aer&#243;bico disminuye la hiperglicemia, mejora la tolerancia a la glucosa, reduce la dislipidemia secundaria y previene el h&#237;gado graso no alcoh&#243;lico y la hipotrofia muscular en ratones tratados cr&#243;nicamente con glucocorticoide. A pesar de no haberse observado ning&#250;n efecto del entrenamiento f&#237;sico en la concentraci&#243;n sangu&#237;nea de HDL-c, se cree que otros protocolos puedan demostrar, en este modelo experimental, el ya conocido efecto de la actividad f&#237;sica en el metabolismo de esa prote&#237;na. Los datos presentados por el presente estudio sugieren la indicaci&#243;n del ejercicio f&#237;sico como medida de prevenci&#243;n y tratamiento de las alteraciones cardiometab&#243;licas inducidas por el uso cr&#243;nico de glucocorticoide.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Exercise prevents cardiometabolic alterations induced by chronic use of glucocorticoids</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Chronically, glucocorticoids induce adverse cardiometabolic alterations including insulin resistance, diabetes, dyslipidemia, liver steatosis and arterial hypertension. OBJECTIVES: To evaluate the effect of regular practice of aerobic exercise on cardiometabolic alterations induced by chronic administration of dexamethasone (Dex - 0.5 mg/kg/day ip) in rats. METHODS: Male Wistar rats (n = 24) were divided in four groups: Control group; Trained group; Treated with Dex group and Treated with Dex and trained group. The exercise training (initiated 72 hours after the first dose of Dex) was carried out three times a week until the end of the treatment. At the end of this period, the following biochemical assessments were performed: fasting glycemia, oral glucose tolerance test and analysis of the blood lipid profile that included total cholesterol (TC), LDL-c, HDL-c, VLDL-c and triglycerides (TG). The weight of the gastrocnemius muscle, the histopathological analysis of the liver and cardiometabolic indices (TC/HDL-c, LDL-c/HDL-c and TG/HDL-c) were also performed. RESULTS: Hyperglycemia, lower glucose tolerance, increased TC, LDL-c, VLDL-c, TG, CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c and TG/HDL-c, decreased HDL-c, presence of liver steatosis and muscular hypotrophy were observed in the animals treated with Dex. The exercise training reduced hyperglycemia, improved glucose tolerance, decreased dyslipidemia and prevented liver steatosis, muscular hypotrophy and reduced CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c and TG/HDL-c ratios. However, there was no significant effect on HDL-c. CONCLUSION: The aerobic exercise training have a protective effect against the cardiometabolic alterations induced by the chronic use of glucocorticoids.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Exercise</kwd>
        <kwd>glucocorticoid</kwd>
        <kwd>insulin resistance</kwd>
        <kwd>cholesterol</kwd>
        <kwd>dyslipidemia</kwd>
        <kwd>dexamethasone</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Exercise prevents cardiometabolic alterations induced by chronic use of glucocorticoids </bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Carlos Hermano da Justa Pinheiro<sup>I</sup>; Wilson Martins de Sousa Filho<sup>I</sup>; Joselito de Oliveira Neto<sup>I</sup>; Maria de Jesus Ferreira Marinho<sup>I</sup>; Renato Motta Neto<sup>II</sup>; Manuela Maria Ramos Lima Smith<sup>III</sup>; Carlos Ant&#244;nio Bruno da Silva<sup>III, IV</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Fisioterapia, Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de, Universidade de Fortaleza, CE, Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Ci&#234;ncias Farmac&#234;uticas, Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de, Universidade de Fortaleza, CE, Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Departamento de Ci&#234;ncias da Nutri&#231;&#227;o, Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de, Universidade de Fortaleza, CE, Brasil</p>
      <p><sup>IV</sup>Faculdade de Medicina, Centro de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de, Universidade de Fortaleza, Fortaleza, CE, Brasil</p>
      <p>Mailing Address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Chronically, glucocorticoids induce adverse cardiometabolic alterations including insulin resistance, diabetes, dyslipidemia, liver steatosis and arterial hypertension.</p>
      <p><bold>OBJECTIVES:</bold> To evaluate the effect of regular practice of aerobic exercise on cardiometabolic alterations induced by chronic administration of dexamethasone (Dex - 0.5 mg/kg/day ip) in rats.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Male Wistar rats (n = 24) were divided in four groups: Control group; Trained group; Treated with Dex group and Treated with Dex and trained group. The exercise training (initiated 72 hours after the first dose of Dex) was carried out three times a week until the end of the treatment. At the end of this period, the following biochemical assessments were performed: fasting glycemia, oral glucose tolerance test and analysis of the blood lipid profile that included total cholesterol (TC), LDL-c, HDL-c, VLDL-c and triglycerides (TG). The weight of the gastrocnemius muscle, the histopathological analysis of the liver and cardiometabolic indices (TC/HDL-c, LDL-c/HDL-c and TG/HDL-c) were also performed.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> Hyperglycemia, lower glucose tolerance, increased TC, LDL-c, VLDL-c, TG, CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c and TG/HDL-c, decreased HDL-c, presence of liver steatosis and muscular hypotrophy were observed in the animals treated with Dex. The exercise training reduced hyperglycemia, improved glucose tolerance, decreased dyslipidemia and prevented liver steatosis, muscular hypotrophy and reduced CT/HDL-c, LDL-c/HDL-c and TG/HDL-c ratios. However, there was no significant effect on HDL-c.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> The aerobic exercise training have a protective effect against the cardiometabolic alterations induced by the chronic use of glucocorticoids. </p>
      <p><bold>Key words:</bold> Exercise, glucocorticoid, insulin resistance, cholesterol, dyslipidemia, dexamethasone.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Glucocorticoids (GCs) are corticosteroids, substances derived from cholesterol, synthesized and secreted by the adrenal glands<sup>1</sup>. The GCs are hormones that act on the transcriptional control of genes involved in the regulation of metabolic, cardiovascular and immunological functions<sup>1</sup>. This effect is processed through the nuclear glucocorticoid receptor (GR), which is activated, transiently, only after the exposition of the cells to the GCs<sup>1,2</sup>.</p>
      <p>The term "glucocorticoid" is due to the action of these substances on the carbohydrate metabolism. In the skeletal muscle, the GCs cause insulin resistance resulting in a lower uptake of blood glucose and reduced glycogen synthesis<sup>1</sup>. In this tissue, protein synthesis inhibition and increased protein catabolism are also observed, which result in muscular hypotrophy<sup>1</sup>. The amino acids mobilized from the muscular tissue are used in liver gluconeogenesis<sup>1</sup>. Together, the insulin resistance and increased gluconeogenesis result in hyperglycemia<sup>1</sup>.</p>
      <p>In the 1950s, the discovery of the potent anti-inflammatory effect of the GCs led to their prescription in the treatment of chronic rheumatic diseases<sup>3</sup>. Currently, the synthetic GCs are broadly used in the treatment of autoimmune diseases and in the prevention of allograft rejection<sup>4,5</sup>. However, the chronic use of GCs is associated to several adverse cardiometabolic effects<sup>6,7</sup>. As in Cushing's syndrome, caused by elevated levels of blood cortisol, the chronic use of GCs causes insulin resistance, diabetes, dyslipidemia and arterial hypertension<sup>8</sup>. If left untreated, Cushing's syndrome may result in death by cardiovascular disease<sup>6,8</sup>.</p>
      <p>The GCs would have a role in the physiopathology of the metabolic or plurimetabolic syndrome. Recently, it was demonstrated that the elevated gene expression of GR in the skeletal muscle is associated to lower insulin sensitivity<sup>9</sup>. Additionally, the 11-beta-hydroxysteroid dehydrogenase, which converts cortisone (inactive GC) into cortisol (biologically active GC), has also been implicated in the development of obesity, insulin resistance and type 2 diabetes<sup>10</sup>. Rats chronically treated with dexamethasone (a synthetic GC) have been used in the experimental study of the metabolic syndrome. These animals present insulin resistance, hypercholesterolemia, hypertriglyceridemia, non-alcoholic fatty liver disease (liver steatosis), endothelial dysfunction and arterial hypertension<sup>7</sup>. Clinical directives on the treatment and prevention of atherosclerosis<sup>11</sup> acknowledge the cardiometabolic risk caused by the chronic use of GCs and stimulate lifestyle changes as a strategy to promote cardiovascular health.</p>
      <p>The regular physical activity is an important non-pharmacological resource in the management of the cardiometabolic risk<sup>11</sup>. Exercise increases uptake and oxidation of glucose and fatty acids from the blood<sup>12,13</sup>, improve insulin signaling<sup>13,14</sup>, increase the activity and expression of transporters and enzymes that regulate the glucose and fatty acid metabolism<sup>14,15</sup>, promotes mitochondrial biogenesis<sup>12</sup> and improves endothelium-dependent vasodilation in skeletal muscle<sup>16</sup>.</p>
      <p>However, scientific evidence on the effect of exercise training on cardiometabolic alterations caused by the chronic use of GCs is scarce in the literature. In the present study, the impact of aerobic exercise training upon cardiometabolic parameters in long-term glucocorticoid-treated rats was investigated.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Ethical aspects</bold>
      </p>
      <p>The present study was approved by the Committee of Ethics in Animal Research of Medicine School of Federal University of Cear&#225;. All animals received humane care in compliance with the Ethical Principles of the Brazilian College of Animal Experimentation (COBEA) and according to the rules established by the Guide for the Care and Use of Laboratory Animals (Institute of Laboratory Animal Resources, National Academy of Sciences, Washington, D. C. 1996).</p>
      <p>
        <bold>Animals</bold>
      </p>
      <p>Male albino Wistar rats (<italic>Rattus norvegicus alvinus</italic>, Rodentia, Mammalia), aged 5 months and weighing between 230 and 250 g were studied. The animals were fed a standard rodent chow (Purina<sup>&#174;</sup>, Cargill Incorporated, Monsanto do Brasil Ltda) and received water <italic>ad libitum</italic>. They were housed in groups of three per cage, maintained on a 12-hour light-dark cycle and ambient temperature of 23 &#177; 2 &#186;C.</p>
      <p>
        <bold>Experimental design</bold>
      </p>
      <p>The animals (n = 24) were randomly distributed in four groups: Control group (comprising sedentary rats that were not treated with GC; n = 6); Trained group (comprising rats submitted to physical training only; n = 6); Treated group (comprising sedentary rats treated with GC; n = 6); Treated and trained group (comprising rats treated with GC and submitted to the physical training; n = 6).</p>
      <p>At the end of the study, the following biochemical analyses were performed in blood: fasting glycemia, oral glucose tolerance test (OGTT), serum levels of total cholesterol (TC), low-density lipoprotein cholesterol (LDL-c), high density lipoprotein cholesterol (HDL-c), very-low density lipoprotein cholesterol (VLDL-c) and triglycerides (TG). The body weight was monitored weekly throughout the study. At the end of the study, the gastrocnemius muscle weight was determined and the liver was used for slide preparation and posterior histopathological analysis.</p>
      <p>The following cardiometabolic parameters were also assessed: Castelli's atherogenic ratios (CT/HDL-c) I and II (LDL-c/HDL-c), and the TG/HDL-c ratio. Castelli's ratios are used for the analysis of coronary risk in the presence of cardiovascular risk factors<sup>17</sup>. The TG/HDL-c ratio is associated to the cardiovascular risk conferred by the insulin resistance<sup>18</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Glucocorticoid therapy experimental protocol</bold>
      </p>
      <p>The animals were treated with dexamethasone (Dex - 0.5 mg/kg/day ip) (Decadron<sup>&#174;</sup>, Prodome, Brazil), for one month, always at the same time of the day. This dose results in insulin resistance after seven days<sup>19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Progressive exercise stress test</bold>
      </p>
      <p>Previously, a progressive stress test was carried out in the animals submitted to the physical training. The test was carried out in a Rota Rod Treadmill (model 7700, Ugo Basile<sup>&#174;</sup>, Milan, Italy). After the period of adaptation to the equipment, suggested by the manufacturer, a personalized protocol was applied, with an initial velocity of 3 rotations per minute (rpm) and 3 rpm increments every 3 minutes (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Table 1</xref>). This protocol presents good reproducibility (R/ Square = 0.96). The test was carried out until exhaustion set in and the fatigue criterion used was that of three falls during a 100-second interval<sup>20</sup>. The maximum velocity attained by the animals during the test was recorded and expressed as an arithmetic mean. The characteristics of the equipment and of the animals' responses to the progressive stress test are shown in <xref ref-type="fig" rid="en_14f01-body3">Figure 1</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_14f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Exercise training protocol</bold>
      </p>
      <p>The aerobic exercise training was carried out 3 times a week, always at the same time of the day (7:00 p.m) until the end of the glucocorticoid treatment. The intensity of the exercise was 60% of the maximum velocity attained by the animals during the exercise stress test, being the exercise training protocol considered as moderate intensity. Before reaching the training velocity, the animals were submitted to low-velocity warming-up (2 rpm), for 6 minutes. The exercise duration was 60 minutes and the first session was carried out 72 hours after the first Dex dose.</p>
      <p>
        <bold>Body weight monitoring</bold>
      </p>
      <p>The body weight was monitored through weekly measurements and the first one was carried out before the first Dex dose.</p>
      <p>
        <bold>Measurement of blood glycemia and oral glucose tolerance test (OGTT)</bold>
      </p>
      <p>Seventy-two hours after the last exercise session, the animals were submitted to a 12-hour fasting period and then were anesthetized with sodium pentobarbital (40 mg/kg i.p.; Nembutal<sup>&#174;</sup>, Abbot Laboratories, Abbot Park, Illinois, USA). A surgical incision was made on the posterior paw and the femoral vein was located. A blood specimen (300 &#181;l) was collected for blood glycemia measurement, which was performed with a digital glucosimeter (Accu-Check Active<sup>&#174;</sup>; Roche Diagnostic System, Branchburg, NJ, USA). The OGTT was carried out after the oral administration of glucose (1 g/kg of body weight) by gavage. New blood specimens were collected after 30, 60 and 120 minutes.</p>
      <p>
        <bold>Blood lipid profile assessment</bold>
      </p>
      <p>The serum lipid levels were measured by spectrophotometry according to the instructions and recommendations of the National Cholesterol Education Program (NCEP)<sup>21</sup>. The fasting animals were euthanized by cervical displacement and immediately after it, a heart puncture was performed to collect blood samples, which were stored in ice. The serum was obtained by centrifuging at 2500 rpm, for 20 minutes, at 4&#176;C. The biochemical analyses were carried out by spectrophotometry. A wavelength of 500 nm was used to measure the TC levels, according to the manufacturer's instructions (Kit Colesterol Liquiform, Labtest Diagn&#243;stica, Lagoa Santa, MG, Brazil). The TG measurement was carried out using the kit Triglicerides Liquiform (Labtest Diagn&#243;stica, Lagoa Santa, MG, Brazil) and a wavelength of 510 nm. The measurement of the HDL-c was carried out with the kit HDL LE (Labtest Diagn&#243;stica, Lagoa Santa, MG, Brazil) and a wavelength of 600 nm. The levels of LDL-c and VLDL-c were calculated using Friedewald equation<sup>22</sup>.</p>
      <p>Friedewald equation = [LDL-C = CT - (HDL-C + TG/5)]</p>
      <p>
        <bold>Skeletal muscle weight determination</bold>
      </p>
      <p>After euthanization, the gastrocnemius muscle was surgically removed and the proximal and distal insertions were preserved. The weight of the skeletal muscle was measured with a precision scale (model 750 SW - OHAUS Corp., Pine Brook, NJ, USA). The gastrocnemius muscle was chosen for the study of the effect of Dex on protein metabolism as it presents a large number of fast contraction fibers, considering that these fibers are more susceptible to the catabolic action of GCs<sup>23</sup>. As the animals had similar weights and were of similar ages, we chose the non-normalization of the skeletal muscle weight variable.</p>
      <p>
        <bold>Histopathological analysis</bold>
      </p>
      <p>The liver was removed before the heart puncture and was immediately fixed in a 10% formaldehyde solution. After the material was paraffin-embedded, histological slides were prepared using hematoxylin and eosin (HE) stain. The histopathological analysis was performed by optical microscopy (Nikon E800, Nikon USA, Melville, NY, USA).</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The data were expressed as means &#177; standard error (SEM) and the comparison between the groups was carried out by one-way Analysis of Variance (ANOVA) statistical test combined with Tukey-Kramer post-test. The level of significance was set at p &lt; 0.05.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Exercise training decrease hyperglycemia and improve glucose tolerance in rats treated with glucocorticoid</bold>
      </p>
      <p>After 4 weeks, the animals treated with a daily dose of Dex presented hyperglycemia when compared to the control group (181.25 &#177; 12 mg/dl <italic>vs</italic>. 85 &#177; 10 mg/dl; p &lt; 0.05). The exercise training reduced this increase in glycemia by approximately 47%. Among the animals that received GC, the glycemia was lower in the trained animals, when compared to the sedentary ones (140.67 &#177; 10 mg/dl <italic>vs</italic>. 181.25 &#177; 12 mg/dl; p &lt; 0.05). However, the training protocol used in the study was not effective in preventing the glycemia increase in relation to controls (140.67 &#177; 10 mg/dl <italic>vs</italic>. 85 &#177; 10 mg/dl; p &lt; 0.05). There was no effect of the exercise training on the glycemia levels of the animals that did not received Dex. The fasting blood glycemia of the study groups is shown in <xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figure 2A</xref>.</p>
      <fig id="f2-body3"/>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-e01-en.jpg"/></p>
      <p>
        <fig id="f2b-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The treatment with Dex altered the glycemic response to the OGTT. The sedentary animals presented higher glycemic levels at 30, 60 and 120 minutes when compared to the control group, which represents lower glucose tolerance. The animals submitted to exercise training concomitantly with Dex treatment presented a glycemic response similar to that of the control group. The exercise training had no effect on the glucose tolerance in the animals that were not treated with Dex. The OGTT data are shown in <xref ref-type="fig" rid="f2b-body3">Figure 2B</xref>.</p>
      <p>
        <bold>Effect of exercise training on body weight and lipid profile of the rats treated with glucocorticoid</bold>
      </p>
      <p>The chronic administration of Dex induced dyslipidemia characterized by hypercholesterolemia, hypertriglyceridemia and decreased serum levels of HDL-c, when compared to the control group. We also observed an increase in the LDL-c and VLDL-c levels in sedentary animals treated with GC.</p>
      <p>The exercise training was effective in preventing hypercholesterolemia (TC, LDL-c and VLDL-c) and hypertriglyceridemia induced by the chronic administration of Dex. However, the exercise had no significant effect on serum levels of HDL-c (p &gt; 0.05). The exercise training also reduced the TG and VLDL-c levels in the animals that were not treated with GC.</p>
      <p>In parallel to the improvement in the dyslipidemia condition, the animals treated with Dex and trained presented higher weight loss when compared to the control group and the sedentary animals. The exercise training also reduced the body weight in the untreated animals. The treated sedentary animals showed weight gain after 7 days of treatment and subsequently, they presented a progressive decrease of this variable. The blood TC and lipoprotein levels are shown in <xref ref-type="fig" rid="en_14f03-body3">Figure 3</xref>. The behavior of body weight and blood TG levels are shown in <xref ref-type="fig" rid="en_14f04-body3">Figure 4</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_14f03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_14f04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Effect of exercise training on skeletal muscle hypotrophy induced by glucocorticoid</bold>
      </p>
      <p>The animals treated with Dex presented lower gastrocnemius muscle weight when compared to the control group (0.8 &#177; 0.07 g <italic>vs</italic>. 1.23 &#177; 0.03 g; p &lt; 0.05). The exercise training prevented the muscular hypotrophy in the animals chronically treated with GC. Among the treated animals, those submitted to the exercise training did not present a significant difference in gastrocnemius weight when compared to the control group (1.25 &#177; 0.03 g <italic>vs</italic>. 1.23 &#177; 0.03 g; p &gt; 0.05). When compared to the control group, the weight of the gastrocnemius muscle was also higher in the trained animals that were not treated with Dex (1.53 &#177; 0.06 g <italic>vs</italic>. 1.23 &#177; 0.03 g; p &lt; 0.05).</p>
      <p>
        <bold>Chronic effect of the glucocorticoid and physical exercise on the liver</bold>
      </p>
      <p>The histopathological analysis of the liver in the animals treated with GC showed the presence of lipid vacuolization in the hepatocytes, which morphologically characterizes the non-alcoholic fatty liver disease (liver steatosis). The exercise training prevented this liver alteration. The liver histopathological analysis is shown in <xref ref-type="fig" rid="f5-body3">Figure 5</xref>.</p>
      <fig id="f5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gf05-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Chronic effect of the glucocorticoid and physical exercise on the cardiometabolic parameters</bold>
      </p>
      <p>The sedentary animals submitted to the chronic treatment with Dex presented higher cardiometabolic risk in comparison to controls. An increase in Castelli's ratio I and II and the TG/HDL-c was verified. Regarding the treated and trained animals, they presented lower values of all these ratios, when compared to sedentary animals. The data regarding the effect of the GC and exercise training on the cardiometabolic risk are shown in <xref ref-type="fig" rid="f6-body3">Figure 6</xref>.</p>
      <fig id="f6-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-04-0400-00014-gf06-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Dexamethasone (Dex) has been broadly used as an experimental model for the study of the metabolic syndrome, because one of its main adverse effects is insulin resistance<sup>7</sup>. According to some authors<sup>1,7</sup> rats treated with Dex present decreased glucose uptake stimulated by insulin in the skeletal muscle and fat tissue, whereas in the liver, there was a reversion of gluconeogenesis suppression. A permissive effect to the action of lipolytic hormones (adrenaline, noradrenaline and growth hormone) was observed in the fat tissue, resulting in the increased hydrolysis of triglycerides, release of fatty acids into the blood (substances that induce oxidative stress and endothelial dysfunction) and glycerol for liver gluconeogenesis<sup>1,7,24</sup>. The peripheral insulin resistance and the increased gluconeogenesis mediated by GCs cause persistent hyperglycemia, diabetes, dyslipidemia and arterial hypertension due to endothelial dysfunction<sup>7</sup>.</p>
      <p>In the present study, the chronic administration of Dex to rats resulted in hyperglycemia, decreased glucose tolerance, hypercholesterolemia, hypertriglyceridemia and decreased serum HDL-c levels, and induced liver steatosis and muscular hypotrophy. The cardiometabolic risk indices were also higher in these animals, when compared to the control group.</p>
      <p>The data of the present study are in accordance with those described by Severino et al<sup>7</sup>. The main contribution of the present study was to demonstrate that the cardiometabolic alterations induced by the chronic use of GCs can be reduced and/or prevented by the regular practice of aerobic exercise. In the present study, the aerobic exercise training decreased hyperglycemia, prevented hypercholesterolemia, hypertriglyceridemia, the increase in cardiometabolic indices, the liver steatosis and muscular hypotrophy in rats chronically treated with Dex. However, exercise trainig had no effect on the serum HDL-c levels.</p>
      <p>In the skeletal muscle tissue, the GCs inhibit the glucose uptake stimulated by insulin<sup>7,14,25</sup>. In the skeletal muscle of rats treated with Dex, there is inhibition of phosphatidylinositol-3-kinase (PI3K)<sup>25</sup>. The PI3K is involved in the activation mechanism of the translocation of the Glucose Transporter Isoform 4 (GLUT4) to the sarcolemma after the insulin stimulus, mainly, in the postprandial period<sup>25,26</sup>. The treatment with GCs also decreases the synthesis of glycogen in this tissue<sup>1,25,26</sup>.</p>
      <p>The contraction is a powerful stimulus capable of increasing the blood glucose uptake in the skeletal muscle<sup>12</sup>. The muscle contraction activates the translocation of GLUT4 to the sarcolemma through a signaling pathway independent from the activation of PI3K, that is, through a cascade of signal transduction events independent from insulin signaling<sup>25</sup>. Ruzzin and Jensen<sup>25</sup> demonstrated that the increase in the glucose uptake mediated by the muscle contraction is preserved in rats chronically treated with Dex, whereas the insulin-induced uptake is impaired. Some authors<sup>13,14,25,27</sup> demonstrated that insulin sensitivity in the skeletal muscle also increases after the physical exercise. According to Howlett et al<sup>27</sup>, the muscle contraction increases the phosphorylation of insulin receptor substrate-2 (IRS-2), an alternative pathway in insulin signaling. There is also a higher phosphorylation in protein-kinase serine B (PKB or AKT), important for the activation of the GLUT4 translocation to the sarcolemma<sup>28</sup>.</p>
      <p>In addition to increasing the translocation of GLUT4 to the sarcolemma, the contraction also increases the gene expression of GLUT4 in the skeletal muscle<sup>29</sup>. Thus, the trained skeletal muscle uptakes more glucose due to a higher gene expression and larger amount of GLUT4 in the sarcolemma and through the increase in insulin sensitivity.</p>
      <p>Exercise training is an effective non-pharmacological resource in the treatment of insulin resistance and promotes glycemic control in animals with insulin resistance induced by obesity<sup>29</sup>. The evidence generated by the present study reinforce the indication of aerobic exercise as treatment for insulin resistance induced by GCs. To date, no study had demonstrated this effect, which has a very significant clinical relevance.</p>
      <p>In addition to insulin resistance in peripheral tissues, the increased liver gluconeogenesis and the augmented blood mobilization of muscle amino acids have an important role in hyperglycemia caused by the chronic use of GCs<sup>1</sup>. The stimulation of the muscular protein synthesis can favor the glycemic control through the decreased release of amino acids for the liver gluconeogenesis. According to LaPier<sup>23</sup>, the practice of endurance exercise is an effective resource in the prevention of muscular hypotrophy induced by GCs. The protocol of exercise training used in the present study is characterized by strength and aerobic resistance exercise, as the animals were exercised during 60 minutes at a constant velocity and needed to overcome the force of gravity to keep them on the equipment. It was also demonstrated that the physical training prevented the muscular hypotrophy and improved the glycemic control in the animals chronically treated with Dex.</p>
      <p>In the present study, the aerobic exercise also decreased the secondary dyslipidemia induced by the chronic use of GC. The increase in the oxidation of fatty acids during the aerobic exercise has been well demonstrated. During contractions in the skeletal muscle, the increase in the concentrations of adenosine monophosphate (AMP) and the decrease in the concentrations of creatine phosphate lead to the activation of the AMP-activated protein kinase (AMPK)<sup>12</sup>. The AMPK phosphorilates and inhibits the acetyl-CoA-carboxylase and, consequently, reduces the concentrations of malonyl-CoA, an allosteric inhibitor of carnitine palmitoyltransferase 1 (CPT1)<sup>12</sup>. That increases the long-chain fatty acids oxidation within the mitochondria<sup>12,15</sup>. The exercise training also promotes the mitochondrial biogenesis and increases the expression of transporters and enzymes that regulate fatty acid oxidation in the skeletal muscle<sup>15</sup>. In our experimental model, the exercise training decreased dyslipidemia and lipid accumulation in the liver. Similar results were observed by Severino et al<sup>7</sup> in response to the treatment with metformin (a potential AMPK activating drug) in rats chronically treated with Dex.</p>
      <p>Alterations in the lipid metabolism are accompanied by changes in body weight. Clinically, weight gain is observed in patients with Cushing's syndrome and in those submitted to chronic treatment with GCs<sup>1,6,8</sup>. This is due to the stimulating effect of GCs in the hypothalamic appetite regulation center<sup>1</sup>. Differently from what is observed in humans, there is a decrease in body weight in animal models. As in the present study, Severino et al<sup>7</sup> also demonstrated a weight decrease in rats treated with Dex. That is probably due to the intense lipolysis caused by the insulin resistance in the fat tissue and the permissive effect of GCs on the lipolytic action of adrenaline and noradrenaline<sup>1</sup>. The lower uptake of glucose caused by the insulin resistance in the skeletal muscle leads to a preference of oxidation of fatty acids in this tissue<sup>30</sup>. Venkatesan et al<sup>30</sup> demonstrated that the administration of etomoxir, an inhibitor of CPT1, inhibits the oxidation of fatty acids in the skeletal muscle, with a consequent increase in the concentrations of free fatty acids in the blood, decreasing hyperglycemia and hyperinsulinemia in rats treated with Dex. Therefore, the increase in the bioavailability of fatty acids in the blood caused by the increase in lipolysis stimulates the oxidation of these energetic substrates in the skeletal muscle<sup>30-32</sup>.</p>
      <p>The improvement in the lipid metabolism in response to the exercise training is accompanied by a decrease in body weight. The animals treated with Dex and trained presented the highest weight loss when compared to the sedentary animals. Such fact can be attributed to the increased oxidation potential of fatty acids in the muscles of trained animals and also to the permissive effect of GCs on the lipolytic action of adrenaline and noradrenaline, of which plasma concentrations are elevated during the exercise<sup>1</sup>. The oxidation of fatty acids during the exercise depends on the bioavailability of these substrates in blood, activation of AMPK and the content of transporters and enzymes involved in the oxidation of these lipids in the skeletal muscle<sup>31,33</sup>.</p>
      <p>Finally, the exercise training could have a beneficial effect on the control of GC-induced arterial hypertension. Although this parameter was not evaluated in the present study, it is believed that the exercise training might have positively influenced the blood pressure control in animals treated with Dex. Dex does not have a significant mineralocorticoid action, but it has a hypertensive effect<sup>7</sup>. It is believed that Dex decreases the expression of nitric oxide synthase (NOS) and impairs the endothelium-dependent vasodilation<sup>7</sup>. This would be caused by the increase in the concentration of free fatty acids in blood, the oxidative stress induction and insulin resistance<sup>7</sup>. Severino et al<sup>7</sup> demonstrated that rats treated with low Dex doses developed arterial hypertension and that the latter is preceded by insulin resistance and dyslipidemia. Such fact suggests that insulin resistance is an event that precedes the development of hypertension in animals treated with Dex. Therefore, aerobic exercise training improves the insulin sensitivity and could have an effect on the blood pressure control decreasing oxidative stress and improving endothelial dysfunction<sup>16,34</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The present study demonstrated that the regular practice of aerobic exercises decreases hyperglycemia, improves glucose tolerance, reduces secondary dyslipidemia and prevents non-alcoholic fatty liver disease and muscular hypotrophy in rats chronically treated with glucocorticoid. Although no effect of exercise traning was observed on blood levels of HDL-c, it is believed that other protocols can demonstrate, in this experimental model, the already known effect of physical activity on the metabolism of this lipoprotein. The data presented herein suggest the use of aerobic exercise training in the prevention and treatment of cardiometabolic alterations induced by the chronic use of glucocorticoids.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
