<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">RMn7XCtPNRXgVV9QL7yJktz</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00021</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000900021</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300321</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000900021</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Comunica&#231;&#227;o Breve</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Homing mioc&#225;rdico ap&#243;s infus&#227;o intraperic&#225;rdica de C&#233;lulas Mononucleares de Medula &#211;ssea</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Branco</surname>
            <given-names>&#201;rika</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fioretto</surname>
            <given-names>Emerson Ticona</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cabral</surname>
            <given-names>Rosa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Palmera</surname>
            <given-names>Carlos Alberto Sarmento</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gregores</surname>
            <given-names>Guilherme Buzon</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Stopiglia</surname>
            <given-names>Angelo Jo&#227;o</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Maiorka</surname>
            <given-names>Paulo C&#233;sar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lemos</surname>
            <given-names>Pedro Alves</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff05"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Campos</surname>
            <given-names>Carlos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff05"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Takimura</surname>
            <given-names>Celso</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff05"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ramires</surname>
            <given-names>Jos&#233; Ant&#244;nio Franchini</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff05"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Miglino</surname>
            <given-names>Maria Angelica</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff05">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">SP</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Instituto do Cora&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Teresina</named-content>
          <named-content content-type="state">PI</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">UFPI</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Universidade Feral do Piau&#237; </institution>
      </aff>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina Veterin&#225;ria e Zootecnia </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Bel&#233;m</named-content>
          <named-content content-type="state">PA</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal Rural da Amaz&#244;nia</institution>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Aracaj&#250;</named-content>
          <named-content content-type="state">Sergipe</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Sergipe</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Universidade Federal do Sergipe </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>09</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>e50</fpage>
      <lpage>e53</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>COMUNICA&#199;&#195;O BREVE</bold>
    </p>
    <p><italic><bold>Homing</bold></italic> mioc&#225;rdico ap&#243;s infus&#227;o intraperic&#225;rdica de C&#233;lulas Mononucleares de Medula &#211;ssea</p>
    <p>
      <bold>&#201;rika Branco<sup>I</sup>; Emerson Ticona Fioretto<sup>II</sup>; Rosa Cabral<sup>III</sup>; Carlos Alberto Sarmento Palmera<sup>IV</sup>; Guilherme Buzon Gregores<sup>IV</sup>; Angelo Jo&#227;o Stopiglia<sup>IV</sup>; Paulo C&#233;sar Maiorka<sup>IV</sup>; Pedro Alves Lemos<sup>V</sup>; Carlos Campos<sup>V</sup>; Celso Takimura<sup>V</sup>; Jos&#233; Ant&#244;nio Franchini Ramires<sup>V</sup>; Maria Angelica Miglino<sup>IV</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Faculdade de Medicina Veterin&#225;ria da Universidade Federal Rural da Amaz&#244;nia &#150; UFRA, Bel&#233;m, PA </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Sergipe &#150;UFS, Aracaj&#250;, SE </p>
    <p><sup>III</sup>Universidade Feral do Piau&#237; &#150; UFPI, Teresina, PI </p>
    <p><sup>IV</sup>Faculdade de Medicina Veterin&#225;ria e Zootecnia FMVZ/USP, S&#227;o Paulo, SP, Brasil </p>
    <p><sup>V</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o &#150; Incor, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p><bold>Palavras chave: </bold>C&#233;lulas-Tronco, Infarto do Mioc&#225;rdio, Peric&#225;rdio.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>C&#233;lulas-tronco t&#234;m sido utilizadas no tratamento de doen&#231;as card&#237;acas, estando relacionadas &#224; poss&#237;vel neovasculariza&#231;&#227;o e forma&#231;&#227;o de tecido<sup>1</sup>. O transplante de c&#233;lulas-tronco tem sido realizado atrav&#233;s das t&#233;cnicas intracoron&#225;ria, intramioc&#225;rdica, e de infus&#227;o retr&#243;grada<sup>2-4</sup>; entretanto, ela apresenta limita&#231;&#245;es e tem aplica&#231;&#227;o reduzida na pr&#225;tica cl&#237;nica. </p>
    <p>Estudos anteriores testaram o espa&#231;o peric&#225;rdico para administra&#231;&#227;o de f&#225;rmacos<sup>5</sup>. Em teoria, a abordagem transperic&#225;rdica apresenta vantagens potenciais para a administra&#231;&#227;o de c&#233;lulas, incluindo a caracter&#237;stica n&#227;o-vascular do saco peric&#225;rdico, o que pode permitir procedimentos repetidos. O espa&#231;o peric&#225;rdico pode servir como um compartimento de armazenagem, dessa forma aumentando a biodisponibilidade local das c&#233;lulas infundidas. Entretanto, a abordagem transperic&#225;rdica para terapia de c&#233;lulas-tronco tem sido pouco explorada. </p>
    <p>Este estudo preliminar avalia se a administra&#231;&#227;o de C&#233;lulas Mononucleares de Medula &#211;ssea (CMMO) aut&#243;logas no saco peric&#225;rdico resulta em <italic>homing</italic> das c&#233;lulas mioc&#225;rdicas nos casos controle e com infarto do mioc&#225;rdio induzido.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Desenho do Estudo</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo objetivou avaliar se o <italic>homing</italic> das c&#233;lulas mioc&#225;rdicas ocorre ap&#243;s a inje&#231;&#227;o de CMMO aut&#243;logas no espa&#231;o peric&#225;rdico. Sete porcas dom&#233;sticas foram divididas em dois grupos: infarto do mioc&#225;rdio induzido (n=3) e n&#227;o-infarto do mioc&#225;rdio (n=3). Um animal do grupo infarto do mioc&#225;rdio induzido morreu antes da inje&#231;&#227;o de CMMO. Os animais foram sacrificados para exame do cora&#231;&#227;o 21 dias ap&#243;s a inje&#231;&#227;o de CMMO. Os protocolos do estudo foram aprovados pelo Comit&#234; de Bio&#233;tica local. </p>
    <p>
      <bold>Coleta da Amostra de Medula &#211;ssea e Separa&#231;&#227;o e Marca&#231;&#227;o de C&#233;lulas </bold>
    </p>
    <p>Os animais foram pr&#233;-medicados com cloridrato de quetamina intramuscular (5mg/kg) e Midazolan (0,5 mg/kg). A indu&#231;&#227;o foi realizada com propofol IV (5mg/kg) e a manuten&#231;&#227;o com isofluorano. Uma amostra de 60 mL de aspirado de medula &#243;ssea foi obtida utilizando-se uma agulha para pun&#231;&#227;o &#243;ssea introduzida na crista il&#237;aca.</p>
    <p>O aspirado de medula &#243;ssea foi dilu&#237;do em solu&#231;&#227;o salina e as CMMO foram separadas por gradiente de densidade utilizando-se Ficoll-Paque<sup>TM</sup> Plus<sup>&#174;</sup> (Amersham Pharmacia). Ap&#243;s 20 minutos de centrifuga&#231;&#227;o a 2.000 rpm (20&#186;C), formou-se um halo de CMMO. As c&#233;lulas da medula &#243;ssea foram aspiradas e adicionadas &#224; solu&#231;&#227;o salina para posterior centrifuga&#231;&#227;o (7 minutos a 2.000 rpm e 20&#186;C). O aglomerado de c&#233;lulas foi suspenso em solu&#231;&#227;o salina e filtrado em um Mesh de A&#231;o Inoxid&#225;vel. O filtrado foi re-suspenso em solu&#231;&#227;o salina e re-centrifugado como descrito acima. Uma al&#237;quota da solu&#231;&#227;o foi submetida &#224; colora&#231;&#227;o com azul-de-tripan e avaliada em uma c&#226;mara de Neubauer para determinar viabilidade. Separamos um total de 10<sup>8</sup> c&#233;lulas, as quais foram marcadas com 1<italic>&#181;</italic>l Hoechst 33342 (Invitrogen/H1399, Brasil) e incubadas em banho-maria por 30 minutos a 37&#186;C.</p>
    <p>
      <bold>T&#233;cnica de Infus&#227;o Intraperic&#225;rdica</bold>
    </p>
    <p> O espa&#231;o peric&#225;rdico foi acessado atrav&#233;s da regi&#227;o sub-xif&#243;ide usando uma agulha de epidural (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>). A agulha foi avan&#231;ada sob orienta&#231;&#227;o fluorosc&#243;pica at&#233; ultrapassar o peric&#225;rdio parietal. A posi&#231;&#227;o da extremidade da agulha no saco peric&#225;rdico foi radiograficamente confirmada atrav&#233;s da infus&#227;o de contraste iodado dilu&#237;do. Uma vez no espa&#231;o peric&#225;rdico, um total de 10<sup>8</sup> de CMMO coradas com Hoechst<sup>&#174; </sup>dilu&#237;das em 10 ml de solu&#231;&#227;o salina foi injetado. </p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0e50-00021-gf01.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Infarto Agudo do Mioc&#225;rdio Experimental </bold>
    </p>
    <p>Segundo as descri&#231;&#245;es anteriores<sup>6</sup>, um infarto agudo do mioc&#225;rdio foi induzido em 3 animais imediatamente antes da inje&#231;&#227;o de CMMO. Ap&#243;s o acesso da art&#233;ria femoral atrav&#233;s de dissec&#231;&#227;o romba, um cateter-guia 6F de Judkins foi manipulado sob orienta&#231;&#227;o fluorosc&#243;pica at&#233; a coron&#225;ria esquerda e seletivamente canulado. Um fio guia de 0,014" foi inserido na art&#233;ria descendente anterior esquerda, sobre o qual um cateter-bal&#227;o foi posicionado exatamente distal &#224; origem do primeiro ramo diagonal. Um infarto agudo do mioc&#225;rdio da parede anterior foi induzido atrav&#233;s da oclus&#227;o total da art&#233;ria por um per&#237;odo de 45 minutos. </p>
    <p>Os animais foram sacrificados ap&#243;s 21 dias. O cora&#231;&#227;o foi removido e os ventr&#237;culos separados dos &#225;trios no n&#237;vel do sulco atrioventricular. Os ventr&#237;culos foram fatiados e os fragmentos coletados para an&#225;lise das regi&#245;es basal, medial e apical. As amostras foram processadas para microscopia &#243;tica padr&#227;o e an&#225;lise imunohistoqu&#237;mica. Os fragmentos utilizados na an&#225;lise imunohistoqu&#237;mica foram embebidos em uma solu&#231;&#227;o de 3 partes de PBS e 7 partes de glicerol e crio-preservadas em nitrog&#234;nio e armazenadas em um freezer a -80&#186;C. As an&#225;lises foram realizadas em fatias congeladas usando-se um microsc&#243;pio epifluorescente (microsc&#243;pio Leica<sup>&#174;</sup> DM 50). O <italic>homing</italic> mioc&#225;rdico das CMMO foi estimado pelo n&#250;mero total de c&#233;lulas coradas por Hoechst<sup>&#174;</sup> presentes no mioc&#225;rdio ventricular. </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica </bold>
    </p>
    <p>Vari&#225;veis cont&#237;nuas s&#227;o apresentadas como m&#233;dia &#177; desvio-padr&#227;o e vari&#225;veis discretas como quantidades e porcentagens. O teste T de Student foi utilizado para comparar a contagem de c&#233;lulas entre os grupos do estudo.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Resultados agudos </bold>
    </p>
    <p>Uma morte experimental ocorreu no grupo de infarto induzido devido &#224; fibrila&#231;&#227;o ventricular durante o inflar do bal&#227;o. O animal morreu antes da administra&#231;&#227;o das CMMO e n&#227;o foi considerado na an&#225;lise. Todos os outros 6 animais completaram o procedimento sem complica&#231;&#245;es. </p>
    <p>O acesso ao espa&#231;o peric&#225;rdico foi realizado sem intercorr&#234;ncias e a dose completa das CMMO foi administrada em todos os casos. N&#227;o houve complica&#231;&#245;es decorrentes da pun&#231;&#227;o, perfura&#231;&#227;o da c&#226;mara card&#237;aca, arritmia ou instabilidade hemodin&#226;mica durante a manipula&#231;&#227;o intraperic&#225;rdica e infus&#227;o das c&#233;lulas.</p>
    <p>
      <bold>Seguimento de 21 dias</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o houve mortes p&#243;s-procedimento. Todos os animais sobreviveram ao procedimento &#237;ndex, completando o protocolo de 21 dias do estudo sem eventos adversos ou sinais de insufici&#234;ncia card&#237;aca. </p>
    <p>Em todos os animais, a superf&#237;cie peric&#225;rdica parecia normal &#224; inspe&#231;&#227;o visual, sem dep&#243;sitos de fibrina, fibrose, ader&#234;ncias ou neovasculariza&#231;&#245;es vis&#237;veis. Nos animais com infarto induzido, uma cicatriz mioc&#225;rdica era claramente identific&#225;vel na parede anteroapical. </p>
    <p>Em ambos os grupos (infartado e n&#227;o-infartado), a avalia&#231;&#227;o microsc&#243;pica mostrou uma m&#233;dia de 109.494 &#177; 46.505 CMMO em <italic>homing</italic> mioc&#225;rdico. Al&#233;m disso, o <italic>homing</italic> mioc&#225;rdico era significantemente mais pronunciado no grupo com infarto do que no grupo sem infarto (150.342&#177;22.456 vs. 68.645&#177;19.421; p&lt;0,01). Os graus de penetra&#231;&#227;o das CMMO no mioc&#225;rdio variaram no cora&#231;&#227;o inteiro. Uma maior penetra&#231;&#227;o de CMMO no mioc&#225;rdio ocorreu na &#225;rea infartada. As CMMO foram observadas aderidas ao epit&#233;lio da parede de pequenos vasos na &#225;rea infartada (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>). Pequenas quantidades de CMMO foram vistas no epic&#225;rdio e mioc&#225;rdio nos animais do grupo controle (<xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>). </p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0e50-00021-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Em nosso estudo preliminar, demonstramos que a administra&#231;&#227;o intraperic&#225;rdica &#233; capaz de induzir o <italic>homing</italic> mioc&#225;rdico de CMMO em su&#237;nos. Al&#233;m disso, ap&#243;s 21 dias, o <italic>homing</italic> das c&#233;lulas foi mais extenso nos animais com infarto agudo do mioc&#225;rdio induzido. </p>
    <p>Nossos resultados sugerem que as CMMO s&#227;o capazes de penetrar no mioc&#225;rdio, atrav&#233;s do peric&#225;rdio visceral, ap&#243;s a sua administra&#231;&#227;o no espa&#231;o peric&#225;rdico. Nossos achados s&#227;o similares &#224;queles descritos para as t&#233;cnicas intracoron&#225;ria, retr&#243;grada e intramioc&#225;rdica<sup>6,7</sup>. Entretanto, a inje&#231;&#227;o intraperic&#225;rdica apresenta caracter&#237;sticas que podem traduzir-se em vantagens para o uso cl&#237;nico, relacionadas &#224; sua natureza minimamente invasiva e a n&#227;o-necessidade de entrada arterial. A seguran&#231;a do acesso transperic&#225;rdico foi relatada anteriormente para outras aplica&#231;&#245;es, muito embora o treinamento em pun&#231;&#227;o card&#237;aca seja altamente necess&#225;rio. Entretanto, a abordagem transperic&#225;rdica pode teoricamente ser pelo menos t&#227;o segura quanto a administra&#231;&#227;o intramioc&#225;rdica de c&#233;lulas comumente relatada<sup>8</sup>. Al&#233;m disso, os custos da aplica&#231;&#227;o da t&#233;cnica transperic&#225;rdica s&#227;o mais baixos do que as t&#233;cnicas intracoron&#225;ria, retrograda e intramioc&#225;rdica<sup>3,9</sup>.</p>
    <p>Tem sido relatado que o fluido peric&#225;rdico tem uma baixa taxa de <italic>turnover</italic>, indicando a potencialidade do espa&#231;o peric&#225;rdico em funcionar como um reservat&#243;rio para a libera&#231;&#227;o retardada de agentes farmacol&#243;gicos, que podem ser administrados em altas concentra&#231;&#245;es sem efeitos sist&#234;micos<sup>5,10</sup>. Consequentemente, a capacidade de armazenagem do espa&#231;o peric&#225;rdico pode se mostrar ben&#233;fica para a terapia celular, pois prolonga a biodisponibilidade das c&#233;lula vi&#225;veis para penetra&#231;&#227;o mioc&#225;rdica. </p>
    <p>Em nosso estudo, observamos uma penetra&#231;&#227;o difusa das CMMO atrav&#233;s do mioc&#225;rdio, o que contrasta com a natureza mais localizada das t&#233;cnicas intracoron&#225;ria, intramioc&#225;rdica ou retr&#243;grada<sup>3,7,8</sup>. &#201; poss&#237;vel, portanto, prever poss&#237;veis aplica&#231;&#245;es da abordagem transperic&#225;rdica para formas difusas de cardiomiopatia. Por outro lado, a concentra&#231;&#227;o de c&#233;lulas foi significantemente mais alta nas regi&#245;es com infarto agudo do mioc&#225;rdio. Esse achado sugere que fatores locais na regi&#227;o infartada podem interagir para aumentar a migra&#231;&#227;o e/ou sobreviv&#234;ncia celular no mioc&#225;rdio lesionado. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses </bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado por FAPESP e Incor-SP.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de &#201;rika Renata Branco pela Faculdade de Medicina Veterin&#225;ria e Zootecnia da Universidade de S&#227;o Paulo - FMVZ/USP - Departamento de Cirurgia</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> &#201;rika Branco </p>
        <p> Av. Pte. Tancredo Neves, 2501 &#150; Montese </p>
        <p> Caixa Postal: 917 </p>
        <p> 66077-530 - Bel&#233;m &#150; PA - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="erika.branco@ufra.edu.br">erika.branco@ufra.edu.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 09/07/08; revisado recebido 21/10/08; aceito em 21/10/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Bourassa MG, Detre KM, Johnston JM, Vlachos    HA, Holubkov R. Effect of prior revascularization on outcome following percutaneous    coronary intervention; NHLBI Dynamic Registry. Eur Heart J. 2002; 23: 1546-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of prior revascularization on outcome following percutaneous coronary intervention; NHLBI Dynamic Registry</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1546</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bourassa</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Detre</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnston</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vlachos</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holubkov</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Leor J, Patterson M, Quinones MJ, Kedes LH,    Kloner RA. Transplantation of fetal myocardial tissue into infarcted myocardium    of rat: a potential method for repair of infarcted myocardium? Circulation.    1996; 94 (Suppl II): 332-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Transplantation of fetal myocardial tissue into infarcted myocardium of rat: a potential method for repair of infarcted myocardium?</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>332</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Leor</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patterson</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quinones</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kedes</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kloner</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Hou DM, Cates P, Bekkers S, Miller MA, Carl    L. Rouch CL, et al. Efficient myocardial delivery of microspheres and endothelial    cells via selective retrograde coronary venous delivery [abstract]. J Am Coll    Cardiol. 2002; 39: A76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efficient myocardial delivery of microspheres and endothelial cells via selective retrograde coronary venous delivery</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>A76</fpage>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hou</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cates</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bekkers</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carl</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rouch</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Hou DM, McLaughlin F, Thiesse M, Rogers P,    Johnson R, Wang J, et al. Widespread regional myocardial transfection by plasmid    encoding Del-1 after retrograde coronary venous delivery. Cathet Cardiovasc    Interv. 2003; 58: 207-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Widespread regional myocardial transfection by plasmid encoding Del-1 after retrograde coronary venous delivery</article-title>
          <source>Cathet Cardiovasc Interv</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>207</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <volume>58</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hou</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McLaughlin</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thiesse</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogers</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Kolettis TM, Kazakos N, Katsouras CS, Niokou    D, Pappa L, Koulouras V, et al. Intrapericardial drug delivery: pharmacologic    properties and long-term safety in swine. Int J Cardiol. 2005; 99: 415-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intrapericardial drug delivery: pharmacologic properties and long-term safety in swine</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>415</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <volume>99</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kolettis</surname>
              <given-names>TM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kazakos</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katsouras</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Niokou</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pappa</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koulouras</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Hou DM, Youssef EA, Brinton TJ, Zhang P, Rogers    P, Prince ET, et al. Radiolabeled cell distribution after intramyocardial, intracoronary,    and interstitial retrograde coronary venous delivery  Implications for current    clinical trials. Circulation. 2005; 112: 150-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Radiolabeled cell distribution after intramyocardial, intracoronary, and interstitial retrograde coronary venous delivery - Implications for current clinical trials</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>150</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hou</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Youssef</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brinton</surname>
              <given-names>TJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogers</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prince</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Vulliet PR, Greeeley SM, Macdonald KA, Kittelson    M. Intra-coronary arterial injection of mesenchymal stromal cells and microinfaction    in dogs. Lancet. 2004; 363: 783-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intra-coronary arterial injection of mesenchymal stromal cells and microinfaction in dogs</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>783</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>363</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vulliet</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greeeley</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macdonald</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kittelson</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Fuchs S, Baffour R, Zhou YF, Shou M, Pierre    A, Tio FO, et al. Transendocardial delivery of autologous bone marrow enhances    collateral perfusion and regional function in pigs with chronic experimental    myocardial ischemia. J Am Coll Cardiol. 2003; 37: 1726-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Transendocardial delivery of autologous bone marrow enhances collateral perfusion and regional function in pigs with chronic experimental myocardial ischemia</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1726</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fuchs</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baffour</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhou</surname>
              <given-names>YF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shou</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pierre</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tio</surname>
              <given-names>FO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Mannam AP, Kalon KK, Cultip DE, Carrozza,    JP, Cohen DJ, Lorell BH, et al. Safety of subxyphoid pericardial access using    a blunt-tip needle. Am J Cardiol. 2002; 89: 891-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Safety of subxyphoid pericardial access using a blunt-tip needle</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>891</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mannam</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kalon</surname>
              <given-names>KK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cultip</surname>
              <given-names>DE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carrozza</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>JP</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lorell</surname>
              <given-names>BH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Baek SH, Hrabie JA, Keefer LK, Hou D, Fineberg    N, Rhoades R, et al. Augmentation of intrapericardial nitric oxide level by    a prolonged-release nitric oxide donor reduces luminal narrowing after porcine    coronary angioplasty. Circulation. 2002; 105: 2779-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Augmentation of intrapericardial nitric oxide level by a prolonged-release nitric oxide donor reduces luminal narrowing after porcine coronary angioplasty</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2779</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Baek</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hrabie</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keefer</surname>
              <given-names>LK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hou</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fineberg</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rhoades</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Homing mioc&#225;rdico tras infusi&#243;n intraperic&#225;rdica de c&#233;lulas mononucleares de m&#233;dula &#243;sea</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>COMUNICACI&#211;N BREVE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Homing mioc&#225;rdico tras infusi&#243;n intraperic&#225;rdica de c&#233;lulas mononucleares de m&#233;dula &#243;sea</p>
      <p>
        <bold>&#201;rika Branco<sup>I</sup>; Emerson Ticona Fioretto<sup>II</sup>; Rosa Cabral<sup>III</sup>; Carlos Alberto Sarmento Palmera<sup>IV</sup>; Guilherme Buzon Gregores<sup>IV</sup>; Angelo Jo&#227;o Stopiglia<sup>IV</sup>; Paulo C&#233;sar Maiorka<sup>IV</sup>; Pedro Alves Lemos<sup>V</sup>; Carlos Campos<sup>V</sup>; Celso Takimura<sup>V</sup>; Jos&#233; Ant&#244;nio Franchini Ramires<sup>V</sup>; Maria Angelica Miglino<sup>IV</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Faculdade de Medicina Veterin&#225;ria da Universidade Federal Rural da Amaz&#244;nia - UFRA, Bel&#233;m, PA - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Sergipe - UFS, Aracaj&#250;, SE - Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Universidade Federal do Piau&#237; - UFPI, Teresina, PI - Brasil</p>
      <p><sup>IV</sup>Faculdade de Medicina Veterin&#225;ria e Zootecnia FMVZ/USP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>V</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o - Incor, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> C&#233;lulas madre, infarto de miocardio, pericardio.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Las c&#233;lulas madre se utilizan en el tratamiento de enfermedades card&#237;acas, estando relacionadas a la posible neovascularizaci&#243;n y formaci&#243;n de tejido<sup>1</sup>. El transplante de c&#233;lulas madre se realiza mediante t&#233;cnicas intracoronaria, intramioc&#225;rdica, y de infusi&#243;n retr&#243;grada<sup>2-4</sup>; con todo, &#233;sta presente limitaciones y tiene aplicaci&#243;n reducida en la pr&#225;ctica cl&#237;nica. </p>
      <p>Estudios anteriores probaron el espacio peric&#225;rdico para la administraci&#243;n de f&#225;rmacos<sup>5</sup>. En teor&#237;a, el abordaje transperic&#225;rdico presenta ventajas potenciales para la administraci&#243;n de c&#233;lulas, incluyendo la caracter&#237;stica no vascular del saco peric&#225;rdico, lo que puede permitir procedimientos repetidos. El espacio peric&#225;rdico puede servir como un compartimiento de almacenaje, aumentando de esa forma la biodisponibilidad local de las c&#233;lulas infundidas. No obstante, el abordaje transperic&#225;rdico para terapia de c&#233;lulas madre ha sido poco explorada. </p>
      <p>Este estudio preliminar eval&#250;a si la administraci&#243;n de C&#233;lulas Mononucleares de M&#233;dula &#211;sea (CMMO) aut&#243;logas en el saco peric&#225;rdico resulta en <italic>homing</italic> de las c&#233;lulas mioc&#225;rdicas en los casos control y con infarto de miocardio inducido.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Dise&#241;o del estudio</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio tuvo por objetivo evaluar si el <italic>homing</italic> de las c&#233;lulas mioc&#225;rdicas ocurre despu&#233;s de la inyecci&#243;n de CMMO aut&#243;logas en el espacio peric&#225;rdico. Siete cerdas dom&#233;sticas se dividieron en dos grupos: infarto de miocardio inducido (n=3) y no infarto de miocardio (n=3). Un animal del grupo infarto de miocardio inducido muri&#243; antes de la inyecci&#243;n de CMMO. Los animales fueron sacrificados para examen del coraz&#243;n 21 d&#237;as despu&#233;s de la inyecci&#243;n de CMMO. Los protocolos del estudio fueron aprobados por el Comit&#233; de Bio&#233;tica local.</p>
      <p>
        <bold>Recolecci&#243;n de la muestra de m&#233;dula &#243;sea y separaci&#243;n y marcaci&#243;n de c&#233;lulas</bold>
      </p>
      <p>Los animales fueron premedicados con clorhidrato de ketamina intramuscular (5mg/kg) y Midazolam (0,5 mg/kg). La inducci&#243;n se realiz&#243; con propofol IV (5mg/kg) y el mantenimiento con isofluorano. Se obtuvo una muestra de 60 ml de aspirado de m&#233;dula &#243;sea utilizando una aguja para punci&#243;n &#243;sea introducida en la cresta il&#237;aca.</p>
      <p>El aspirado de m&#233;dula &#243;sea se diluy&#243; en soluci&#243;n salina y se separaron las CMMO por gradiente de densidad utilizando Ficoll-Paque<sup>TM</sup> Plus<sup>&#174;</sup> (Amersham Pharmacia). Despu&#233;s de 20 minutos de centrifugaci&#243;n a 2.000 rpm (20&#186;C), se form&#243; un halo de CMMO. Las c&#233;lulas de m&#233;dula &#243;sea se aspiraron y se agregaron a la soluci&#243;n salina para posterior centrifugaci&#243;n (7 minutos a 2.000 rpm y 20&#186;C). El aglomerado de c&#233;lulas se suspendi&#243; en soluci&#243;n salina y se filtr&#243; con malla de acero inoxidable. El filtrado se resuspendi&#243; en soluci&#243;n salina y se recentrifug&#243; como se describi&#243; anteriormente. Una al&#237;cuota de la soluci&#243;n se someti&#243; a coloraci&#243;n con azul trip&#225;n y se evalu&#243; en una c&#225;mara de Neubauer para determinar su viabilidad. Separamos un total de 10<sup>8</sup> c&#233;lulas, las cuales se marcaron con 1<italic>&#181;</italic>l Hoechst 33342 (Invitrogen/H1399, Brasil) y se incubaron en ba&#241;o mar&#237;a por 30 minutos a 37&#186;C.</p>
      <p>
        <bold>T&#233;cnica de infusi&#243;n intraperic&#225;rdica</bold>
      </p>
      <p>Se accedi&#243; al espacio peric&#225;rdico a trav&#233;s de la regi&#243;n subxifoidea usando una aguja de epidural (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figura 1</xref>). La aguja se avanz&#243; con orientaci&#243;n fluorosc&#243;pica hasta pasar el pericardio parietal. La posici&#243;n de la extremidad de la aguja en el saco peric&#225;rdico se confirm&#243; radiogr&#225;ficamente mediante infusi&#243;n de contraste iodado diluido. Una vez en el espacio peric&#225;rdico, se inyect&#243; un total de 10<sup>8</sup> de CMMO coloreadas con Hoechst<sup>&#174; </sup>diluidas en 10 ml de soluci&#243;n salina.</p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0e50-00021-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Infarto agudo de miocardio experimental</bold>
      </p>
      <p>Seg&#250;n las descripciones anteriores<sup>6</sup>, se indujo infarto agudo de miocardio en 3 animales inmediatamente antes de la inyecci&#243;n de CMMO. Tras el acceso de la arteria femoral mediante disecci&#243;n roma, se manipul&#243; un cat&#233;ter gu&#237;a 6F de Judkins bajo orientaci&#243;n fluorosc&#243;pica hasta la coronaria izquierda y fue selectivamente canulado. Un hilo gu&#237;a de 0,014" se insert&#243; en la arteria descendente anterior izquierda, sobre el cual se posicion&#243; un cat&#233;ter bal&#243;n, exactamente distal al origen de la primera rama diagonal. Se indujo un infarto agudo de miocardio de la pared anterior mediante la oclusi&#243;n total de la arteria por un per&#237;odo de 45 minutos. </p>
      <p>Los animales fueron sacrificados despu&#233;s de 21 d&#237;as. El coraz&#243;n fue removido y se separaron los ventr&#237;culos de los atrios en el nivel del surco atrioventricular. Los ventr&#237;culos se cortaron en rebanadas y los fragmentos se recolectaron para an&#225;lisis de las regiones basal, media y apical. Las muestras se procesaron para microscop&#237;a &#243;ptica est&#225;ndar y an&#225;lisis inmunohistoqu&#237;mico. Los fragmentos utilizados en el an&#225;lisis inmunohistoqu&#237;mico fueron embebidos en una soluci&#243;n de 3 partes de PBS y 7 partes de glicerol y se preservaron criog&#233;nicamente en nitr&#243;geno, y se almacenaron en freezer a -80&#186;C. Los an&#225;lisis se realizaron en rebanadas congeladas usando un microscopio epifluorescente (microscopio Leica<sup>&#174;</sup> DM 50). El <italic>homing</italic> mioc&#225;rdico de las CMMO se estim&#243; por el n&#250;mero total de c&#233;lulas coloreadas por Hoechst<sup>&#174;</sup> presentes en el miocardio ventricular.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Las variables continuas se presentan como promedio &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar y las variables discretas como cantidades y porcentajes. El test <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> se utiliz&#243; para comparar el conteo de c&#233;lulas entre los grupos del estudio.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Resultados agudos </bold>
      </p>
      <p>Una muerte experimental ocurri&#243; en el grupo de infarto inducido debido a fibrilaci&#243;n ventricular al inflar el bal&#243;n. El animal se muri&#243; antes de la administraci&#243;n de las CMMO y no se consider&#243; en el an&#225;lisis. Los otros 6 animales completaron el procedimiento sin complicaciones. </p>
      <p>El acceso al espacio peric&#225;rdico se realiz&#243; son complicaciones y la dosis completa de las CMMO se administr&#243; en todos los casos. No hubo complicaciones derivadas de la punci&#243;n, perforaci&#243;n de la c&#225;mara card&#237;aca, arritmia o inestabilidad hemodin&#225;mica durante la manipulaci&#243;n intraperic&#225;rdica e infusi&#243;n de las c&#233;lulas.</p>
      <p>
        <bold>Seguimiento de 21 d&#237;as</bold>
      </p>
      <p>No se registraron muertes post procedimiento. Todos los animales sobrevivieron al procedimiento index, completando el protocolo de 21 d&#237;as del estudio sin eventos adversos o se&#241;ales de insuficiencia card&#237;aca.</p>
      <p>En todos los animales, la superficie peric&#225;rdica parec&#237;a normal a la inspecci&#243;n visual, sin dep&#243;sitos de fibrina, fibrosis, adherencias o neovascularizaciones visibles. En los animales con infarto inducido, una cicatriz mioc&#225;rdica era claramente identificable en la pared anteroapical. </p>
      <p>En ambos grupos (infartado y no infartado), la evaluaci&#243;n microsc&#243;pica mostr&#243; un promedio de 109.494 &#177; 46.505 CMMO en <italic>homing</italic> mioc&#225;rdico. Adem&#225;s de ello, el <italic>homing</italic> mioc&#225;rdico era significativamente m&#225;s pronunciado en el grupo con infarto que en el grupo sin infarto (150.342&#177;22.456 <italic>vs</italic> 68.645&#177;19.421; p&lt;0,01). Los grados de penetraci&#243;n de las CMMO en el miocardio variaron en el coraz&#243;n entero. Una mayor penetraci&#243;n de CMMO en el miocardio ocurri&#243; en el &#225;rea infartada. Las CMMO se observaron adheridas al epitelio de la pared de peque&#241;os vasos en el &#225;rea infartada (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figura 2</xref>). Peque&#241;as cantidades de CMMO fueron vistas en el epicardio y miocardio en los animales del grupo control (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figura 2</xref>). </p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0e50-00021-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En nuestro estudio preliminar demostramos que la administraci&#243;n intraperic&#225;rdica es capaz de inducir el <italic>homing</italic> mioc&#225;rdico de CMMO en porcinos. Adem&#225;s de ello, despu&#233;s de 21 d&#237;as el <italic>homing</italic> de las c&#233;lulas fue m&#225;s extenso en los animales con infarto agudo de miocardio inducido. </p>
      <p>Nuestros resultados sugieren que las CMMO son capaces de penetrar en el miocardio, a trav&#233;s del pericardio visceral, despu&#233;s de su administraci&#243;n en el espacio peric&#225;rdico. Nuestros hallazgos son similares a aquellos descritos para las t&#233;cnicas intracoronaria, retr&#243;grada e intramioc&#225;rdica<sup>6,7</sup>. No obstante, la inyecci&#243;n intraperic&#225;rdica presenta caracter&#237;sticas que pueden traducirse en ventajes para el uso cl&#237;nico, relacionadas a su naturaleza m&#237;nimamente invasiva y la no necesidad de entrada arterial. La seguridad del acceso transperic&#225;rdico fue relatada anteriormente para otras aplicaciones, aunque el entrenamiento en punci&#243;n card&#237;aca sea altamente necesario. Con todo, el abordaje transperic&#225;rdico puede te&#243;ricamente ser, como m&#237;nimo, tan seguro como la administraci&#243;n intramioc&#225;rdica de c&#233;lulas com&#250;nmente relatada<sup>8</sup>. Adem&#225;s de ello, los costos de la aplicaci&#243;n de la t&#233;cnica transperic&#225;rdica son m&#225;s bajos que las t&#233;cnicas intracoronaria, retr&#243;grada e intramioc&#225;rdica<sup>3,9</sup>.</p>
      <p>Hay relatos de que el fluido peric&#225;rdico tiene una baja tasa de <italic>turnover</italic>, indicando el potencial del espacio peric&#225;rdico para funcionar como un reservatorio para la liberaci&#243;n retardada de agentes farmacol&#243;gicos, que pueden ser administrados en altas concentraciones sin efectos sist&#233;micos<sup>5,10</sup>. Por consiguiente, la capacidad de almacenaje del espacio peric&#225;rdico puede mostrarse ben&#233;fica para la terapia celular, pues prolonga la biodisponibilidad de las c&#233;lulas viables para penetraci&#243;n mioc&#225;rdica. </p>
      <p>En nuestro estudio observamos una penetraci&#243;n difusa de las CMMO a trav&#233;s del miocardio, lo que se contrapone con la naturaleza m&#225;s localizada de las t&#233;cnicas intracoronaria, intramioc&#225;rdica o retr&#243;grada<sup>3,7,8</sup>. Es posible, por lo tanto, prever posibles aplicaciones del abordaje transperic&#225;rdico para formas difusas de cardiomiopat&#237;a. Por otro lado, la concentraci&#243;n de c&#233;lulas fue significativamente m&#225;s alta en las regiones con infarto agudo de miocardio. Este hallazgo sugiere que factores locales en la regi&#243;n infartada pueden interactuar para aumentar la migraci&#243;n y/o supervivencia celular en el miocardio lesionado. </p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses </bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n </bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por FAPESP e Incor-SP.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica </bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo es parte de la tesis de Doctorado de &#201;rika Renata Branco de la Facultad de Medicina Veterinaria y Zootecnia de la Universidad de S&#227;o Paulo - FMVZ/USP - Departamento de Cirug&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Brief Communication</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Myocardial homing after intrapericardial infusion of Bone Marrow Mononuclear Cells</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>BRIEF COMMUNICATION</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body3"/>Myocardial homing after intrapericardial infusion of Bone Marrow Mononuclear Cells</p>
      <p>
        <bold>&#201;rika Branco<sup>I</sup>; Emerson Ticona Fioretto<sup>II</sup>; Rosa Cabral<sup>III</sup>; Carlos Alberto Sarmento Palmera<sup>IV</sup>; Guilherme Buzon Gregores<sup>IV</sup>; Angelo Jo&#227;o Stopiglia<sup>IV</sup>; Paulo C&#233;sar Maiorka<sup>IV</sup>; Pedro Alves Lemos<sup>V</sup>; Carlos Campos<sup>V</sup>; Celso Takimura<sup>V</sup>; Jos&#233; Ant&#244;nio Franchini Ramires<sup>V</sup>; Maria Angelica Miglino<sup>IV</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Faculdade de Medicina Veterin&#225;ria da Universidade Federal Rural da Amaz&#244;nia &#150; UFRA, Bel&#233;m, PA, Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal do Sergipe &#150;UFS, Aracaj&#250;, SE, Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Universidade Feral do Piau&#237; &#150; UFPI, Teresina, PI, Brasil</p>
      <p><sup>IV</sup>Faculdade de Medicina Veterin&#225;ria e Zootecnia FMVZ/USP, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
      <p><sup>V</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o &#150; Incor, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Stem Cells, Myocardial Infarction; Pericardium.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Stem cells have been explored as a treatment for cardiac diseases, being related to possible neovascularization and tissue formation<sup>1</sup>. Stem cell transplantation has been performed through intracoronary, intramyocardial and retrograde infusion techniques<sup>2-4</sup>; however, it presents limitations and has reduced applications in clinical practice.</p>
      <p>Previous studies tested the pericardial space for drug administration<sup>5</sup>. Theoretically, the transpericardial approach presents potential advantages for cell administration, including the pericardial sac's non-vascular characteristic that may permit repeated procedures. The pericardial space may serve as a depot compartment, thereby enhancing local bioavailability of infused cells. However, the transpericardial approach for stem cell therapy has been poorly explored.</p>
      <p>This preliminary study evaluates whether the administration of autologous Bone Marrow Mononuclear Cells (BMMC) into the pericardial space is followed by myocardial cell homing in control and myocardial infarction-induced cases.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Study Design</bold>
      </p>
      <p>This study aimed at evaluating whether myocardial cell homing occurs after the injection of autologous BMMC into pericardial space. Seven domestic female swine were divided into two groups: induced myocardial infarction (n=3) and non-myocardial infarction (n=3). One animal from the induced myocardial infarction group died before the BMMC injection. Animals were euthanized for heart examination 21 days after BMMC injection. Protocols were approved by the local Bioethics Committee. </p>
      <p>
        <bold>Bone Marrow Sampling &amp; Cell Separation and Labeling </bold>
      </p>
      <p>Animals were pre-medicated with intramuscular chloridrate of ketamine (5mg/kg) and midazolam (0.5 mg/kg). Induction was performed with intravenous propofol (5mg/kg) followed by maintenance with isofluorane. A 60-ml bone marrow aspirate was obtained using a bone puncture needle introduced in iliac crest.</p>
      <p>The aspirated bone marrow was diluted into saline and BMMC were separated by density gradient using Ficoll-Paque<sup>TM</sup> Plus<sup>&#174;</sup> (Amersham Pharmacia). After 20-minute centrifugation at 2000 rpm (20&#186;C), a halo of BMMC cells was formed. Bone marrow cells were aspirated and added to saline for further centrifugation (7 minutes at 2000 rpm and 20&#186;C). Agglomerated cells were suspended in saline and filtrated in a 150 Mesh stainless steel mesh. The filtrate was re-suspended in saline and re-centrifuged as described above. An aliquot of the solution was Trypan-blue stained and evaluated in a Neubauer chamber to determine viability. We separated 1x10<sup>8</sup> cells and DNA stained with 1<italic>&#181;</italic>l Hoechst 33342 (Invitrogen/H1399, Brazil) incubated in water-bath during 30 minutes at 37&#186;C. </p>
      <p>
        <bold>Intrapericardial Infusion Technique</bold>
      </p>
      <p> Pericardial space was accessed through the subxiphoid region using an epidural needle (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figure 1</xref>). The needle was advanced under fluoroscopic guidance past the parietal pericardium. The position of the needle tip at the pericardial sac was radiographically confirmed by infusion of diluted iodinated contrast. Once at the pericardial space, a total of 10<sup>8</sup> of BMMC stained with Hoechst<sup>&#174; </sup>diluted in 10ml of saline were injected. </p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0e50-00021-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Experimental Acute Myocardial Infarction </bold>
      </p>
      <p>Following the previously described procedures <sup>6</sup>, an acute myocardial infarction was induced in 3 animals immediately before BMMC injection. After accessing the femoral artery by blunt dissection, a 6F right Judkins guiding catheter was manipulated under fluoroscopic guidance up to the left coronary and selectively cannulated. A 0.014" guide-wire was inserted into the left anterior descending artery, over which a balloon catheter was positioned just distal to the origin of the first diagonal branch. An acute myocardial infarction of anterior wall was induced by a 45-minute total occlusion of artery.</p>
      <p>Animals were euthanized after 21 days. The heart was collected and the ventricles were separated from the atria at the level of the atrioventricular groove. Ventricles were sliced and the fragments were collected for analysis from the basal, medial, and apical regions. Specimens were processed for standard optical microscopy, and immunohistochemical analysis. Immunohistochemistry fragments were embedded in a solution of 3 parts of PBS and 7 parts of glycerol, and cryopreserved in nitrogen, and stored in a -80&#186;C freezer. Analyses were performed on frozen slices using an epifluorescence microscope (Leica<sup>&#174;</sup> DM 50 microscope). BMMC myocardial homing was estimated by total number of BMMC stained with Hoechst<sup>&#174;</sup> present in the ventricular myocardium. </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis </bold>
      </p>
      <p>Continuous variables are presented as averages &#177; standard deviation and discrete variables as counts and percentages. Student's T test was used to compare cell counting between the study groups. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Acute results</bold>
      </p>
      <p>One experimental death in the infarction group occurred due to ventricular fibrillation during the balloon inflation. The animal died before the administration of BMMC and was not considered for the analysis. All other 6 animals completed the procedure without complications.</p>
      <p>Pericardial space access was attained without accidents and the full dose of BMMC was administered in all cases. No puncture complications, heart chamber perforation, arrhythmia, or hemodynamic instability occurred during intrapericardial manipulation and cell infusion. </p>
      <p>
        <bold>21-Day Follow-up</bold>
      </p>
      <p>There were no post-procedure deaths. All animals survived to index procedure completing 21 study-days protocol without adverse events or signs of heart failure.</p>
      <p>In all animals, pericardial surface seemed normal at visual inspection, without fibrin deposition, fibrosis, adherences or visible neovascularization. In animals with induced infarction, a clear myocardial scar was identified at the anteroapical wall.</p>
      <p>In both groups (infarcted and non-infarcted pigs), microscopic evaluation showed an average of 109494 &#177; 46505 BMMC homing in the myocardium. Furthermore, myocardial homing was significantly pronounced in the infarction group than in animals without infarction (150342&#177;22456 vs. 68645&#177;19421; p&lt;0.01). Degrees of penetration of BMMC into the myocardium varied throughout the heart. The largest penetration of BMMC in the myocardium occurred in the infarcted area. BMMC were observed adhered to the wall epithelia of small vessels in the infarcted area (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figure 2</xref>). Small amounts of BMMC were seen in the epicardium and myocardium in animals from the control group (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figure 2</xref>).</p>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0e50-00021-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>In our preliminary study, we demonstrated that the intrapericardial administration of BMMC is able to induce myocardial homing in swine. Moreover, after 21 days, cell homing was more extensive in animals with induced acute myocardial infarction.</p>
      <p>Our results suggest that BMMC are able to penetrate the myocardium through the visceral pericardium, following the administration at the pericardial space. Our findings are similar to those described for the intracoronary, retrograde and intramyocardial techniques<sup>6,7</sup>. However, the intrapericardial injection presents characteristics that may translate into advantages for clinical use, related to its minimally invasive nature and non-necessity of arterial entry. The safety of transpericardial access has been reported previously for other applications, even though training in cardiac punction is highly necessary. Nevertheless, the transpericardial approach might theoretically be at least as safe as the commonly reported intramyocardial cell administration<sup>8</sup>. Moreover, costs of application of the transpericardial technique are lower than intracoronary, retrograde and intramyocardial ones<sup>3,9</sup>.</p>
      <p>Pericardial fluid has been reported to present a low turnover rate, indicating the potential of the pericardial space to function as a reservoir for delayed delivery of pharmacological agents, which can be administered at high concentrations without systemic effects<sup>5,10</sup>. Accordingly, the depot ability of the pericardial space may prove beneficial for cell therapy, as it may prolong the bioavailability of viable cells for myocardial penetration.</p>
      <p>In our study, we observed a diffuse penetration of BMMC across the myocardium, which contrasts with the more localized nature of intracoronary, intramyocardial, or retrograde techniques<sup>3,7,8</sup>. It is possible, therefore, to foresee possible application of transpericardial approach to diffuse forms of cardiomyopathy. On the other hand, cell concentration was significantly higher in regions with acute myocardial infarction. This finding suggests that local factors at the infarcted region may interact to increase either cell migration and/or cell survival at the injured myocardium.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPESP and Incor-SP.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of doctoral submitted by &#201;rika Renata Branco, from Faculdade de Medicina Veterin&#225;ria e Zootecnia da Universidade de S&#227;o Paulo - FMVZ/USP - Departamento de Cirurgia.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
