<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">Ww8GbXNVSj6txCBg6Hy5Lbc</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00019</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000900019</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300319</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000900019</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio usando apenas tomografia computadorizada como angiograma pr&#233;-operat&#243;rio</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gaia</surname>
            <given-names>Diego Felipe</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Palma</surname>
            <given-names>Jos&#233; Hon&#243;rio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Branco</surname>
            <given-names>Jo&#227;o Nelson Rodrigues</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Teles</surname>
            <given-names>Carlos Alberto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Catani</surname>
            <given-names>Roberto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Buffolo</surname>
            <given-names>Enio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de S&#227;o Paulo</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>09</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>e45</fpage>
      <lpage>e47</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>19</day>
          <month>05</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>06</day>
          <month>08</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>06</day>
          <month>08</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM) &#233; um procedimento bem estabelecido com indica&#231;&#245;es atuais precisas. O advento e a dissemina&#231;&#227;o dessa t&#233;cnica foram poss&#237;veis ap&#243;s a introdu&#231;&#227;o do angiograma coron&#225;rio. Embora muitos m&#233;todos de avalia&#231;&#227;o tenham evolu&#237;do nos &#250;ltimos anos, nenhum conseguiu substituir o angiograma coron&#225;rio invasivo como exame pr&#233;-operat&#243;rio. A tomografia computadorizada (TC) emergiu como uma alternativa ao angiograma coron&#225;rio invasivo. O presente relato descreve dois casos de CRM realizadas usando-se apenas a TC como t&#233;cnica de avalia&#231;&#227;o anat&#244;mica das art&#233;rias coron&#225;rias pr&#233;-operat&#243;ria.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Angiografia Coron&#225;ria</kwd>
        <kwd>Revasculariza&#231;&#227;o Mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>Tomografia Computadorizada de Emiss&#227;o</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>Cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio usando apenas tomografia computadorizada como angiograma pr&#233;-operat&#243;rio</p>
    <p>
      <bold>Diego Felipe Gaia; Jos&#233; Hon&#243;rio Palma; Jo&#227;o Nelson Rodrigues Branco; Carlos Alberto Teles; Roberto Catani; Enio Buffolo</bold>
    </p>
    <p>Universidade Federal de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>A cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM) &#233; um procedimento bem estabelecido com indica&#231;&#245;es atuais precisas. O advento e a dissemina&#231;&#227;o dessa t&#233;cnica foram poss&#237;veis ap&#243;s a introdu&#231;&#227;o do angiograma coron&#225;rio. Embora muitos m&#233;todos de avalia&#231;&#227;o tenham evolu&#237;do nos &#250;ltimos anos, nenhum conseguiu substituir o angiograma coron&#225;rio invasivo como exame pr&#233;-operat&#243;rio. A tomografia computadorizada (TC) emergiu como uma alternativa ao angiograma coron&#225;rio invasivo. O presente relato descreve dois casos de CRM realizadas usando-se apenas a TC como t&#233;cnica de avalia&#231;&#227;o anat&#244;mica das art&#233;rias coron&#225;rias pr&#233;-operat&#243;ria.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Angiografia Coron&#225;ria, Revasculariza&#231;&#227;o Mioc&#225;rdica, Tomografia Computadorizada de Emiss&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Fundamento</bold>
    </p>
    <p>A cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM) &#233; um procedimento bem estabelecido com indica&#231;&#245;es correntes precisas. O advento e a dissemina&#231;&#227;o dessa t&#233;cnica foram poss&#237;veis ap&#243;s a introdu&#231;&#227;o do angiograma coron&#225;rio por Sones<sup>1</sup>. A t&#233;cnica permitia a identifica&#231;&#227;o precisa da estenose coron&#225;ria e assim, a coloca&#231;&#227;o correta do enxerto. </p>
    <p>Apesar de muitos m&#233;todos de avalia&#231;&#227;o terem se desenvolvido nos &#250;ltimos anos, muitos deles n&#227;o-invasivos, at&#233; agora nenhum deles conseguiu substituir o angiograma coron&#225;rio invasivo como exame pr&#233;-operat&#243;rio, fornecendo informa&#231;&#245;es precisas sobre a topografia dos vasos coron&#225;rios, a fim de realizar-se a CRM. </p>
    <p>Recentemente, a angiografia por tomografia computadorizada (ATC), especialmente a de 64 canais, emergiu como uma alternativa ao angiograma coron&#225;rio invasivo, com alta sensibilidade, especificidade e altos valores preditivos quando comparados ao m&#233;todo padr&#227;o de ouro<sup>2</sup>. O principal enfoque do m&#233;todo, em rela&#231;&#227;o &#224; cirurgia card&#237;aca, &#233; a avalia&#231;&#227;o da pat&#234;ncia da anastomose. At&#233; agora, n&#227;o h&#225; relatos de CRM realizadas usando-se apenas a TC como a &#250;nica forma pr&#233;-operat&#243;ria de angiograma coron&#225;rio. O presente relato descreve dois casos de CRM realizadas usando-se apenas a TC como t&#233;cnica pr&#233;-operat&#243;ria de avalia&#231;&#227;o anat&#244;mica das art&#233;rias coron&#225;rias.</p>
    <p>
      <bold>Relatos de Caso</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caso 1</bold>
    </p>
    <p>Um homem de 68 anos, com angina est&#225;vel e apresentando numerosos fatores de risco (tabagismo, hipertens&#227;o, altos n&#237;veis de colesterol s&#233;rico e sedentarismo) foi admitido em nosso servi&#231;o para uma avalia&#231;&#227;o de rotina. O teste de esfor&#231;o n&#227;o-invasivo (ecocardiograma) mostrou uma &#225;rea de isquemia na parede ventricular esquerda anterior, com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o normal (60%), di&#226;metros ventriculares normais e ritmo sinusal. </p>
    <p>Uma ATC de 64 canais (Sensation Cardiac) foi realizada, indicando uma &#250;nica obstru&#231;&#227;o grave na art&#233;ria interventricular anterior (AIA). N&#227;o havia artefatos no exame e foi obtida boa visualiza&#231;&#227;o do vaso (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>). A superposi&#231;&#227;o de imagens das &#225;reas isqu&#234;micas de dois estudos n&#227;o-invasivos permitiu uma avalia&#231;&#227;o segura da anatomia coronariana e da estenose. O paciente deu o seu consentimento livre e informado e foi submetido &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio sem circula&#231;&#227;o extra-corp&#243;rea, realizando-se um enxerto da art&#233;ria tor&#225;cica interna esquerda(ATIE) para a AIA. Os per&#237;odos intra-operat&#243;rio e p&#243;s-operat&#243;rio n&#227;o apresentaram complica&#231;&#245;es. O teste isqu&#234;mico n&#227;o-invasivo demonstrou al&#237;vio da isquemia e o paciente tornou-se assintom&#225;tico. </p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0e45-00019-gf01.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Caso 2</bold>
    </p>
    <p>Um homem de 62 anos, com infarto do mioc&#225;rdio pr&#233;vio e m&#250;ltiplos fatores de risco (tabagismo, hipertens&#227;o e diabetes) foi admitido para avalia&#231;&#227;o em nosso servi&#231;o com angina est&#225;vel e teste isqu&#234;mico n&#227;o-invasivo positivo. Uma ATC de 64 canais (Sensation Cardiac) foi realizada, indicando uma &#250;nica obstru&#231;&#227;o grave na AIA. N&#227;o havia artefatos no exame e foi obtida boa visualiza&#231;&#227;o do vaso.</p>
    <p>A superposi&#231;&#227;o das &#225;reas isqu&#234;micas de dois estudos n&#227;o-invasivos permitiu uma avalia&#231;&#227;o segura da anatomia coronariana e da estenose. O paciente deu o seu consentimento informado e foi submetido &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio sem circula&#231;&#227;o extra-corp&#243;rea, realizando-se um enxerto da art&#233;ria ATIE para AIA. Os per&#237;odos intra-operat&#243;rio e p&#243;s-operat&#243;rio n&#227;o apresentaram complica&#231;&#245;es. O teste isqu&#234;mico n&#227;o-invasivo demonstrou al&#237;vio da isquemia e o paciente tornou-se assintom&#225;tico. </p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios</bold>
    </p>
    <p>Os primeiros relatos de uso da ATC para avalia&#231;&#227;o da CRM datam da d&#233;cada de 80<sup>3</sup>. Infelizmente, por muitos anos a t&#233;cnica permaneceu subutilizada, principalmente devido &#224; resolu&#231;&#227;o, velocidade de captura e imagens capturadas com ECG (gating) inadequadas. Nos &#250;ltimos anos, not&#237;cias interessantes t&#234;m sido veiculadas sobre o m&#233;todo. Os novos equipamentos de ATC com 64 canais agora s&#227;o capazes de fornecer imagens com resolu&#231;&#227;o e capacidade similares ao angiograma coronariano invasivo convencional, com alta sensibilidade e especificidade<sup>2</sup>. </p>
    <p>A maioria dos estudos tem como objetivo avaliar os enxertos, n&#227;o os vasos coron&#225;rios nativos. Por causa disso, h&#225; uma falta de informa&#231;&#245;es consistentes em rela&#231;&#227;o &#224; capacidade do m&#233;todo de definir corretamente o leito coron&#225;rio nativo. Um relato recente demonstrou uma acur&#225;cia diagn&#243;stica de 97% na detec&#231;&#227;o de les&#245;es em pacientes com suspeita de doen&#231;a arterial coronariana<sup>4</sup>. </p>
    <p>Apesar desses bons resultados, algumas quest&#245;es t&#233;cnicas permanecem n&#227;o-resolvidas. Reten&#231;&#227;o respirat&#243;ria, presen&#231;a de clipes met&#225;licos (pacientes de re-opera&#231;&#227;o) e artefatos de c&#225;lcio intensos reduzem a qualidade da imagem e a capacidade do m&#233;todo de fornecer imagens precisas e perfeitas. A avalia&#231;&#227;o do fluxo retr&#243;grado &#233; outra quest&#227;o; a avalia&#231;&#227;o do s&#237;tio anastom&#243;tico distal ainda &#233; um desafio<sup>5</sup>. </p>
    <p>O papel e a efic&#225;cia da ATC s&#227;o controversos e n&#227;o h&#225; evid&#234;ncia forte o suficiente para permitir seu uso disseminado e evitar o uso do estudo invasivo. </p>
    <p> Uma recente meta-an&#225;lise demonstrou que a ATC &#233; compar&#225;vel ao angiograma invasivo na avalia&#231;&#227;o de enxertos, mas n&#227;o foi capaz de demonstrar o mesmo em rela&#231;&#227;o &#224; vasos coron&#225;rios nativos e sugeriu novos estudos cl&#237;nicos randomizados a fim de obter evid&#234;ncia forte o suficiente para esclarecer essa quest&#227;o<sup>6</sup>. Por outro lado, h&#225; a necessidade de um m&#233;todo preciso, r&#225;pido e n&#227;o-invasivo para avaliar a &#225;rvore coron&#225;ria. O risco de angiografia coron&#225;ria invasiva &#233; baixo, mas as complica&#231;&#245;es s&#227;o graves e muitas delas s&#227;o potencialmente fatais<sup>7</sup>. Al&#233;m disso, o uso da radia&#231;&#227;o est&#225; aumentado na ATC, compar&#225;vel ao angiograma invasivo. </p>
    <p>Em pacientes submetidos &#224; re-opera&#231;&#227;o, o uso da ATC pode fornecer informa&#231;&#245;es &#250;teis como a posi&#231;&#227;o do enxerto para uma esternotomia mais segura, n&#227;o apenas pat&#234;ncia. Neste cen&#225;rio, o uso de apenas ATC para realizar a CRM &#233; limitado a um pequeno n&#250;mero de pacientes com les&#245;es bem definidas, uma presen&#231;a n&#227;o-intensa de c&#225;lcio e a preven&#231;&#227;o de artefatos. A aus&#234;ncia de arritmias, como fibrila&#231;&#227;o atrial e uma baixa frequ&#234;ncia card&#237;aca s&#227;o obrigat&#243;rias. </p>
    <p>A constante evolu&#231;&#227;o das imagens por tomografia computadorizada e software que reduzem artefatos com velocidade de aquisi&#231;&#227;o melhorada provavelmente ir&#225;, em um futuro pr&#243;ximo, fornecer imagens compar&#225;veis ao angiograma invasivo padr&#227;o-ouro. Essa evolu&#231;&#227;o ir&#225; representar um marco na avalia&#231;&#227;o e tratamento da doen&#231;a arterial coronariana (DAC), dando uma melhor oportunidade ao paciente e seu m&#233;dico, &#224; cardiologia intervencionista e cirurgi&#227;o de escolher uma melhor abordagem para a DAC em cada situa&#231;&#227;o espec&#237;fica, n&#227;o mais sob a press&#227;o da presen&#231;a de um cateter local. O avan&#231;o e o desenvolvimento da recente ATC provavelmente ir&#227;o, num futuro pr&#243;ximo, fornecer a visualiza&#231;&#227;o e avalia&#231;&#227;o adequadas de vasos nativos e enxertos coron&#225;rios, permitindo que esse seja o &#250;nico m&#233;todo necess&#225;rio nos per&#237;odos pr&#233; e p&#243;s-operat&#243;rio. A possibilidade de evitar o uso do angiograma coron&#225;rio invasivo diminuir&#225; os riscos ao paciente e fornecer&#225; um instrumento valioso para a sele&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria dos melhores tratamentos para a DAC, incluindo a CRM. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Diego Felipe Gaia </p>
        <p> Departamento de Cirurgia Cardiovascular da Universidade Federal de S&#227;o Paulo </p>
        <p> Rua Botucatu, 740, 3&#186; Andar - Vila Clementino </p>
        <p> 041038-000 - S&#227;o Paulo, SP, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="drgaia@uol.com.br">drgaia@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 19/05/08; revisado recebido em 06/08/08; aceito em 06/08/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Sones FM Jr, Shirey EK. Cine coronary arteriography.    Mod Concepts Cardiovasc Dis. 1962; 31:735-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cine coronary arteriography</article-title>
          <source>Mod Concepts Cardiovasc Dis</source>
          <date>
            <year>1962</year>
          </date>
          <fpage>735</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sones Jr</surname>
              <given-names>FM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shirey</surname>
              <given-names>EK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Jabara R, Chronos N, Klein L, Eisenberg S,    Allen R, Bradford S, et al. Comparison of multidetector 64-slice computed tomographic    angiography to coronary angiography to assess the patency of coronary artery    bypass grafts. Am J Cardiol. 2007; 99 (11): 1529-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of multidetector 64-slice computed tomographic angiography to coronary angiography to assess the patency of coronary artery bypass grafts</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1529</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>99</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jabara</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chronos</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eisenberg</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Allen</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bradford</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Brundage BH, Lipton MJ, Herfkens RJ, Berninger    WH, Redington RW, Chatterjee K, et al. Detection of patent coronary bypass grafts    by computed tomography: a preliminary report. Circulation. 1980; 61 (4): 826-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Detection of patent coronary bypass grafts by computed tomography: a preliminary report</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1980</year>
          </date>
          <fpage>826</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brundage</surname>
              <given-names>BH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lipton</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Herfkens</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berninger</surname>
              <given-names>WH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Redington</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chatterjee</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Ropers D, Pohle FK, Kuettner A, Pflederer    T, Anders K, Daniel WG, et al. Diagnostic accuracy of noninvasive coronary angiography    in patients after bypass surgery using 64-slice spiral computed tomography with    330-ms gantry rotation. Circulation. 2006; 114 (22): 2334-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diagnostic accuracy of noninvasive coronary angiography in patients after bypass surgery using 64-slice spiral computed tomography with 330-ms gantry rotation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2334</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>22</issue>
          <volume>114</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ropers</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pohle</surname>
              <given-names>FK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuettner</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pflederer</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anders</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Daniel</surname>
              <given-names>WG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Chiurlia E, Menozzi M, Ratti C, Romagnoli    R, Modena MG. Follow-up of coronary artery bypass graft patency by multislice    computed tomography. Am J Cardiol. 2005; 95 (9): 1094-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Follow-up of coronary artery bypass graft patency by multislice computed tomography</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1094</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>95</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chiurlia</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Menozzi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ratti</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Romagnoli</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Modena</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Jones CM, Athanasiou T, Dunne N, Kirby J,    Aziz O, Haq A, et al. Multi-detector computed tomography in coronary artery    bypass graft assessment: a meta-analysis. Ann Thorac Surg. 2007; 83 (1): 341-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Multi-detector computed tomography in coronary artery bypass graft assessment: a meta-analysis</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>341</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jones</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Athanasiou</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dunne</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kirby</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aziz</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haq</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Bashore TM, Bates ER, Berger PB, Clark DA,    Cusma JT, Dehmer GJ, et al. American College of Cardiology/Society for Cardiac    Angiography and Interventions Clinical Expert Consensus Document on cardiac    catheterization laboratory standards. A report of the American College of Cardiology    Task Force on Clinical Expert Consensus Documents. J Am Coll Cardiol. 2001;    37 (8): 2170-214.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>American College of Cardiology/Society for Cardiac Angiography and Interventions Clinical Expert Consensus Document on cardiac catheterization laboratory standards. A report of the American College of Cardiology Task Force on Clinical Expert Consensus Documents</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2170</fpage>
          <lpage>214</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bashore</surname>
              <given-names>TM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bates</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berger</surname>
              <given-names>PB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clark</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cusma</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dehmer</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Coronary artery bypass using only computed tomography as pre-operative angiogram</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Coronary artery bypass graft (CABG) is a well established procedure with current precise indications. The advent and spread of this technique was possible after the introduction of the coronary angiogram. Although many evaluation methods have been developed in the past years, to date, none have been able to replace the invasive coronary angiogram as a pre-operative exam. Computed tomography angiography (CTA) has emerged as an alternative to invasive coronary angiogram. In this report we describe two CABG cases that were performed using only this technique as a pre-operative anatomic coronary arteries evaluation.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Coronary Angiography</kwd>
        <kwd>Myocardial Revascularization</kwd>
        <kwd>Tomography, Emission-Computed</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Coronary artery bypass using only computed tomography as pre-operative angiogram</p>
      <p>
        <bold>Diego Felipe Gaia; Jos&#233; Hon&#243;rio Palma; Jo&#227;o Nelson Rodrigues Branco; Carlos Alberto Teles; Roberto Catani; Enio Buffolo</bold>
      </p>
      <p>Universidade Federal De S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP, Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p>Coronary artery bypass graft (CABG) is a well established procedure with current precise indications. The advent and spread of this technique was possible after the introduction of the coronary angiogram. Although many evaluation methods have been developed in the past years, to date, none have been able to replace the invasive coronary angiogram as a pre-operative exam. Computed tomography angiography (CTA) has emerged as an alternative to invasive coronary angiogram. In this report we describe two CABG cases that were performed using only this technique as a pre-operative anatomic coronary arteries evaluation.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Coronary Angiography; Myocardial Revascularization; Tomography, Emission-Computed.</p>
      <p>
        <bold>Background</bold>
      </p>
      <p>Coronary artery bypass graft (CABG) is a well-established procedure with current precise indications. The advent and spread of this technique was possible after the introduction of the coronary angiogram by Sones<sup>1</sup>. The technique allowed precise identification of coronary stenosis and thus correct graft placement.</p>
      <p>Although many evaluation methods have been developed in the past years, many of them non-invasive, to date, none have been able to replace the invasive coronary angiogram as a pre-operative exam, providing accurate coronary vessel topography, in order to perform the CABG.</p>
      <p>Recently, the computed tomography angiography (CTA), especially the 64-slice CT, has emerged as an alternative to invasive coronary angiogram, with high sensitivity, specificity and predictive values, when compared to the gold standard method<sup>2</sup>. The main focus of the method, regarding cardiac surgery, is the evaluation of bypass patency.</p>
      <p>To date, there have been no reports of CABG performed using the CT as the only pre-operative form of coronary angiogram. In this report we describe two CABG cases performed using only this technique as a pre-operative anatomic coronary artery evaluation. </p>
      <p>
        <bold>Case Reports</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Case 1</bold>
      </p>
      <p>A 68 year-old male patient, with stable angina pectoris and numerous risk factors (tobacco, hypertension, high serum cholesterol and sedentary lifestyle) was admitted to our facility for a routine evaluation. The non-invasive stress test (echocardiogram) showed an ischemic area in the anterior left ventricle wall, in addition to normal ejection faction (60%) and ventricular diameters. Sinus rhythm was present.</p>
      <p>A 64-slice CTA (Sensation Cardiac) was performed, indicating a single severe obstruction in the proximal left anterior descending (LAD) artery. No artifact images were present at the examination, and good visualization of the vessel was achieved (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0e45-00019-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>Superimposing of images of the ischemic areas of the two non-invasive studies allowed a safe assessment of the coronary anatomy and stenosis.</p>
      <p>The patient's free and informed consent was obtained. The patient underwent an off-pump CABG and a left internal mammary artery (LIMA) to LAD graft was performed. Intra-operative and post-operative periods were uneventful. The control non-invasive ischemic test demonstrated relief of ischemia and the patient became asymptomatic. </p>
      <p>
        <bold>Case 2</bold>
      </p>
      <p>A 62-year-old male patient, with previous myocardial infarction and multiple risk factors (tobacco use, hypertension and diabetes) was admitted to our unit with stable angina and a positive, non-invasive, ischemic test for evaluation.</p>
      <p>A 64-slice CTA (Sensation Cardiac) was performed, indicating a single severe obstruction in the proximal LAD. No artifact images were present at the examination, and good visualization of the vessel was achieved. </p>
      <p>Superimposing of images of the ischemic areas of the two non-invasive studies allowed a safe assessment of the coronary anatomy and stenosis.</p>
      <p>The patient's free and informed consent was obtained. The patient underwent an off-pump CABG and a LIMA-LAD graft was performed. Intra-operative and post-operative periods were uneventful. The control non-invasive ischemic test could demonstrate relief of ischemia and the patient became asymptomatic.</p>
      <p>
        <bold>Comments</bold>
      </p>
      <p>The first reports of the use of CTA for the evaluation of CABG are from the 80&#180;s<sup>3</sup>. Unfortunately, for many years the technique remained underused, mainly due to inadequate resolution, capture speed and ECG gating. In the last years, interesting news has been reported about the method. New 64-slice CTA equipment is now able to provide improved images with a resolution and capability similar to conventional invasive coronary angiogram with high sensitivity and specificity<sup>2</sup>.</p>
      <p>The majority of studies aim to assess the grafts, not the native coronary vessels. Because of that, there is still a lack of consistent information regarding the method's capacity to correctly define the native coronary bed. A recent report demonstrated a diagnostic accuracy of 97% in detecting lesions in patients with suspected coronary artery disease<sup>4</sup>.</p>
      <p>In spite of these good results, some technical issues remain unsolved. Breath holding, presence of metal clips (re-operative patients) and intense calcium artifacts reduce image quality and the method's cpacity to provide precise and perfect images. The evaluation of the retrograde flow is another question; the evaluation of the distal anastomotic site is still challenging<sup>5</sup>.</p>
      <p>The role and effectiveness of CTA is controversial and lack a strong evidence base to allow a widespread use and avoidance of invasive study. A recent meta-analysis demonstrated that CTA is comparable to invasive angiogram in evaluating grafts, but could not demonstrate the same regarding native coronary vessels and suggested new randomized clinical trials in order to achieve sufficiently powerful evidence to clarify this issue<sup>6</sup>.</p>
      <p>On the other hand, the demand for a precise, rapid and non-invasive method for assessing the coronary tree is mandatory. The risk of invasive coronary angiography is low, but the complications are serious and many of them are life-threatening<sup>7</sup>. Furthermore, the use of radiation is increased in CTA, comparable to invasive angiogram.</p>
      <p>In re-operative patients the use of CTA can provide useful information as graft position for a safer sternotomy, not only patency. In this scenario, the use of only CTA to perform CABG is limited to a small number of patients with well-defined lesions, no intense calcium presence and avoidance of artifacts. The absence of arrhythmias, such as atrial fibrillation, and a low cardiac frequency are mandatory. </p>
      <p>The constant evolution of computed tomography images and software to reduce artifacts with improved acquisition speed will probably, in a near future, provide images comparable to the gold-standard invasive coronary angiogram. This evolution will represent a cornerstone in the coronary artery disease assessment and treatment, giving a better opportunity to the patient and his clinician, interventional cardiology and surgeon to choose the better approach to CAD in each specific situation, no longer under the pressure of an in-site catheter presence.</p>
      <p>The advancement and improvement of the recent CTA will probably, in a near future, provide adequate native and coronary graft visualization and assessment, allowing this technique to be the only method needed in the pre-operative and post-operative periods.</p>
      <p>The possible avoidance of invasive coronary angiogram will reduce patients' risks and will provide a valuable tool in the pre-operative selection of the best CAD treatment, including CABG.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio usando s&#243;lo tomograf&#237;a computada como angiograma preoperatorio</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>La cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM) es un procedimiento bien establecido con indicaciones actuales precisas. El advenimiento y la divulgaci&#243;n de esta t&#233;cnica fueron posibles despu&#233;s de la introducci&#243;n del angiograma coronario. Aunque muchos m&#233;todos de evaluaci&#243;n hayan evolucionados en los &#250;ltimos a&#241;os, ninguno ha conseguido sustituir al angiograma coronario invasivo como examen preoperatorio. La tomograf&#237;a computada (TC) surgi&#243; como una alternativa al angiograma coronario invasivo. El presente informe describe dos casos de CRM realizadas usando s&#243;lo la TC como t&#233;cnica de evaluaci&#243;n anat&#243;mica de las arterias coronarias preoperatoria.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Angiograf&#237;a coronaria</kwd>
        <kwd>revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>tomograf&#237;a computada de emisi&#243;n</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>INFORME DE CASO</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body3"/>Cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio usando s&#243;lo tomograf&#237;a computada como angiograma preoperatorio</p>
      <p>
        <bold>Diego Felipe Gaia; Jos&#233; Hon&#243;rio Palma; Jo&#227;o Nelson Rodrigues Branco; Carlos Alberto Teles; Roberto Catani; Enio Buffolo</bold>
      </p>
      <p>Universidade Federal de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>La cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM) es un procedimiento bien establecido con indicaciones actuales precisas. El advenimiento y la divulgaci&#243;n de esta t&#233;cnica fueron posibles despu&#233;s de la introducci&#243;n del angiograma coronario. Aunque muchos m&#233;todos de evaluaci&#243;n hayan evolucionados en los &#250;ltimos a&#241;os, ninguno ha conseguido sustituir al angiograma coronario invasivo como examen preoperatorio. La tomograf&#237;a computada (TC) surgi&#243; como una alternativa al angiograma coronario invasivo. El presente informe describe dos casos de CRM realizadas usando s&#243;lo la TC como t&#233;cnica de evaluaci&#243;n anat&#243;mica de las arterias coronarias preoperatoria.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Angiograf&#237;a coronaria, revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, tomograf&#237;a computada de emisi&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Fundamento</bold>
      </p>
      <p>La cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM) es un procedimiento bien establecido con indicaciones corrientes precisas. El advenimiento y la divulgaci&#243;n de esta t&#233;cnica fueron posibles despu&#233;s de la introducci&#243;n del angiograma coronario por Sones<sup>1</sup>. La t&#233;cnica permit&#237;a la identificaci&#243;n precisa de la estenosis coronaria y as&#237;, la colocaci&#243;n correcta del injerto. </p>
      <p>A pesar de que en los &#250;ltimos a&#241;os se han desarrollado muchos m&#233;todos de evaluaci&#243;n, muchos de ellos no invasivos, hasta ahora ninguno de ellos consigui&#243; sustituir al angiograma coronario invasivo como examen preoperatorio, ofreciendo informaciones precisas sobre la topograf&#237;a de los vasos coronarios, a fin de realizar la CRM. </p>
      <p>Recientemente, la angiograf&#237;a por tomograf&#237;a computada (ATC), especialmente la de 64 canales, surgi&#243; como una alternativa al angiograma coronario invasivo, con alta sensibilidad, especificidad y altos valores predictivos cuando se los compara al m&#233;todo est&#225;ndar de oro<sup>2</sup>. El principal enfoque del m&#233;todo, con relaci&#243;n a la cirug&#237;a card&#237;aca, es la evaluaci&#243;n de la patencia de la anastomosis. Hasta ahora, no hay relatos de CRM realizados usando s&#243;lo la TC como la &#250;nica forma preoperatoria de angiograma coronario. El presente informe describe dos casos de CRM realizadas usando s&#243;lo la TC como t&#233;cnica preoperatoria de evaluaci&#243;n anat&#243;mica de las arterias coronarias.</p>
      <p>
        <bold>Casos cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Caso 1</bold>
      </p>
      <p>Un hombre de 68 a&#241;os, con angina estable y presentando numerosos factores de riesgo (tabaquismo, hipertensi&#243;n, altos niveles de colesterol s&#233;rico y sedentarismo) ingres&#243; en nuestro servicio para una evaluaci&#243;n de rutina. La prueba de esfuerzo no invasiva (ecocardiograma) mostr&#243; un &#225;rea de isquemia en la pared ventricular izquierda anterior, con fracci&#243;n de eyecci&#243;n normal (60%), di&#225;metros ventriculares normales y ritmo sinusal. </p>
      <p>Se realiz&#243; una ATC de 64 canales (Sensation Cardiac), indicando una &#250;nica obstrucci&#243;n grave en la arteria interventricular anterior (IVA). No hab&#237;a artefactos en el examen y se obtuvo una buena visualizaci&#243;n del vaso (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figura 1</xref>). La superposici&#243;n de im&#225;genes de las &#225;reas isqu&#233;micas de dos estudios no invasivos permiti&#243; una evaluaci&#243;n segura de la anatom&#237;a coronaria y de la estenosis. El paciente dio su consentimiento libre e informado, y se someti&#243; a cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio sin circulaci&#243;n extracorp&#243;rea, realiz&#225;ndose un injerto de la arteria tor&#225;cica interna izquierda (ATII) para la IVA. Los per&#237;odos intraoperatorio y postoperatorio no presentaron complicaciones. La prueba isqu&#233;mica no invasiva demostr&#243; alivio de la isquemia y el paciente se volvi&#243; asintom&#225;tico. </p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0e45-00019-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Caso 2</bold>
      </p>
      <p>Un hombre de 62 a&#241;os, con infarto de miocardio previo y m&#250;ltiples factores de riesgo (tabaquismo, hipertensi&#243;n y diabetes), ingres&#243; para evaluaci&#243;n en nuestro servicio con angina estable y prueba isqu&#233;mica no invasiva positiva. Se realiz&#243; una ATC de 64 canales (Sensation Cardiac), indicando una &#250;nica obstrucci&#243;n grave en IVA. No hab&#237;a artefactos en el examen y se obtuvo una buena visualizaci&#243;n del vaso.</p>
      <p>La superposici&#243;n de las &#225;reas isqu&#233;micas de dos estudios no invasivos permiti&#243; una evaluaci&#243;n segura de la anatom&#237;a coronaria y de la estenosis. El paciente dio su consentimiento informado, y se someti&#243; a cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio sin circulaci&#243;n extracorp&#243;rea, realiz&#225;ndose un injerto de la ATII para la IVA. Los per&#237;odos intraoperatorio y postoperatorio no presentaron complicaciones. La prueba isqu&#233;mica no invasiva demostr&#243; alivio de la isquemia y el paciente se volvi&#243; asintom&#225;tico. </p>
      <p>
        <bold>Comentarios</bold>
      </p>
      <p>Los primeros relatos de uso de la ATC para evaluaci&#243;n de la CRM se remontan a la d&#233;cada de 80<sup>3</sup>. Infelizmente, durante muchos a&#241;os la t&#233;cnica permaneci&#243; subutilizada, principalmente debido a la resoluci&#243;n, velocidad de captura e im&#225;genes capturadas con ECG (gating) inadecuadas. En los &#250;ltimos a&#241;os se divulgaron noticias interesantes sobre el m&#233;todo. Los nuevos equipos de ATC con 64 canales ahora son capaces de ofrecer im&#225;genes con resoluci&#243;n y capacidad similares al angiograma coronario invasivo convencional, con alta sensibilidad y especificidad<sup>2</sup>. </p>
      <p>La mayor&#237;a de los estudios tiene como objetivo evaluar los injertos, no los vasos coronarios nativos. Por esta raz&#243;n, hay falta de informaciones consistentes con relaci&#243;n a la capacidad del m&#233;todo de definir correctamente el lecho coronario nativo. Un informe reciente demostr&#243; una exactitud diagn&#243;stica del 97% en la detecci&#243;n de lesi&#243;n en pacientes con sospecha de enfermedad arterial coronaria<sup>4</sup>. </p>
      <p>A pesar de esos buenos resultados, algunos aspectos t&#233;cnicos permanecen sin resolver. Retenci&#243;n respiratoria, presencia de clips met&#225;licos (pacientes de reoperaci&#243;n) y dep&#243;sitos de calcio intensos reducen la calidad de la imagen y la capacidad del m&#233;todo de ofrecer im&#225;genes precisas y perfectas. La evaluaci&#243;n del flujo retr&#243;grado es otro aspecto; la evaluaci&#243;n del local anastom&#243;tico distal es un desaf&#237;o<sup>5</sup>. </p>
      <p>El papel y la eficacia de la ATC son controvertidos y no hay evidencia suficientemente fuerte para permitir el uso generalizado y evitar el uso del estudio invasivo. </p>
      <p>Un reciente metan&#225;lisis demostr&#243; que la ATC es comparable al angiograma invasivo en la evaluaci&#243;n de injertos, pero no fue capaz de demostrar lo mismo con relaci&#243;n a vasos coronarios nativos y sugiri&#243; nuevos estudios cl&#237;nicos aleatorios a fin de obtener evidencia suficientemente fuerte para aclarar este tema<sup>6</sup>. Por otro lado, hay necesidad de un m&#233;todo preciso, r&#225;pido y no invasivo para evaluar el &#225;rbol coronario. El riesgo de angiograf&#237;a coronaria invasiva es bajo, pero las complicaciones son graves y muchas de ellas potencialmente fatales<sup>7</sup>. Adem&#225;s de ello, el uso de radiaci&#243;n est&#225; aumentado en la ATC, comparable al angiograma invasivo. </p>
      <p>En pacientes sometidos a reoperaci&#243;n, el uso de la ATC puede ofrecer informaciones &#250;tiles como la posici&#243;n del injerto para una estereotom&#237;a m&#225;s segura, no s&#243;lo patencia. En este escenario, el uso exclusivo de ATC para realizar la CRM se limita a un n&#250;mero peque&#241;o de pacientes con lesiones bien definidas, presencia no intensa de calcio y la prevenci&#243;n de artefactos. La ausencia de arritmias, como fibrilaci&#243;n atrial y una baja frecuencia card&#237;aca son obligatorias. </p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses </bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n </bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica </bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
