<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">PJfgXfjH5fzbMw5jxFyDGrD</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000900015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300315</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000900015</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Substitui&#231;&#227;o valvar a&#243;rtica percut&#226;nea para o tratamento da estenose a&#243;rtica: experi&#234;ncia inicial no Brasil</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Perin</surname>
            <given-names>Marco Antonio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Brito Jr.</surname>
            <given-names>F&#225;bio S&#226;ndoli de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Almeida</surname>
            <given-names>Breno Oliveira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pereira</surname>
            <given-names>Marco Aur&#233;lio M.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Abizaid</surname>
            <given-names>Alexandre</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tarasoutchi</surname>
            <given-names>Fl&#225;vio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Grube</surname>
            <given-names>Eberhard</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Israelita Albert Einstein</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>09</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>299</fpage>
      <lpage>306</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>28</day>
          <month>11</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>23</day>
          <month>11</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>05</day>
          <month>10</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A substitui&#231;&#227;o percut&#226;nea da valva a&#243;rtica para o tratamento da estenose a&#243;rtica &#233; uma alternativa dispon&#237;vel e eficaz para pacientes com alto risco cir&#250;rgico, especialmente aqueles com idade avan&#231;ada e comorbidades. OBJETIVO: Os autores relatam a experi&#234;ncia inicial do emprego da endopr&#243;tese CoreValve em nosso meio. M&#201;TODOS: Em janeiro de 2008, dois pacientes foram submetidos &#224; substitui&#231;&#227;o percut&#226;nea da valva a&#243;rtica por estenose a&#243;rtica sintom&#225;tica. Ambos foram selecionados por terem idade avan&#231;ada (77 e 87 anos), comorbidades e elevado risco cir&#250;rgico (EuroScore 7,7% e 12,1%). RESULTADOS: Os implantes percut&#226;neos do dispositivo CoreValve foram realizados com sucesso. Observou-se a amplia&#231;&#227;o da &#225;rea valvar (de 0,7 para 1,5 cm&#178; e de 0,5 para 1,3 cm&#178;) e a redu&#231;&#227;o do gradiente transvalvar a&#243;rtico (de 82 para 50 mmHg e de 94 para 31 mmHg) imediatamente ap&#243;s a interven&#231;&#227;o. Durante a interna&#231;&#227;o hospitalar, houve a necessidade de implantar marca-passos definitivos nos dois pacientes, por bloqueio &#225;trio-ventricular. Aos seis meses, observou-se a queda ainda maior do gradiente transvalvar a&#243;rtico (gradiente &lt; 20 mmHg), e a remiss&#227;o dos sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca (NYHA III para NYHA I). CONCLUS&#195;O: O emprego da endopr&#243;tese CoreValve para o tratamento da estenose a&#243;rtica mostrou-se fact&#237;vel e com resultados animadores nesta experi&#234;ncia inicial em nosso meio.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Estenose da valva a&#243;rtica</kwd>
        <kwd>dilata&#231;&#227;o com bal&#227;o</kwd>
        <kwd>pr&#243;teses valvulares card&#237;acas</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> VALVOPLASTIA PERCUT&#194;NEA</p>
    <p>Substitui&#231;&#227;o valvar a&#243;rtica percut&#226;nea para o tratamento da estenose a&#243;rtica. Experi&#234;ncia inicial no Brasil</p>
    <p>
      <bold>Marco Antonio Perin; F&#225;bio S&#226;ndoli de Brito Jr.; Breno Oliveira Almeida; Marco Aur&#233;lio M. Pereira; Alexandre Abizaid; Fl&#225;vio Tarasoutchi; Eberhard Grube</bold>
    </p>
    <p>Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A substitui&#231;&#227;o percut&#226;nea da valva a&#243;rtica para o tratamento da estenose a&#243;rtica &#233; uma alternativa dispon&#237;vel e eficaz para pacientes com alto risco cir&#250;rgico, especialmente aqueles com idade avan&#231;ada e comorbidades. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Os autores relatam a experi&#234;ncia inicial do emprego da endopr&#243;tese CoreValve em nosso meio. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Em janeiro de 2008, dois pacientes foram submetidos &#224; substitui&#231;&#227;o percut&#226;nea da valva a&#243;rtica por estenose a&#243;rtica sintom&#225;tica. Ambos foram selecionados por terem idade avan&#231;ada (77 e 87 anos), comorbidades e elevado risco cir&#250;rgico (EuroScore 7,7% e 12,1%). </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Os implantes percut&#226;neos do dispositivo CoreValve foram realizados com sucesso. Observou-se a amplia&#231;&#227;o da &#225;rea valvar (de 0,7 para 1,5 cm<sup>2</sup> e de 0,5 para 1,3 cm<sup>2</sup>) e a redu&#231;&#227;o do gradiente transvalvar a&#243;rtico (de 82 para 50 mmHg e de 94 para 31 mmHg) imediatamente ap&#243;s a interven&#231;&#227;o. Durante a interna&#231;&#227;o hospitalar, houve a necessidade de implantar marca-passos definitivos nos dois pacientes, por bloqueio &#225;trio-ventricular. Aos seis meses, observou-se a queda ainda maior do gradiente transvalvar a&#243;rtico (gradiente &lt; 20 mmHg), e a remiss&#227;o dos sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca (NYHA III para NYHA I). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O emprego da endopr&#243;tese CoreValve para o tratamento da estenose a&#243;rtica mostrou-se fact&#237;vel e com resultados animadores nesta experi&#234;ncia inicial em nosso meio. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Estenose da valva a&#243;rtica/terapia, dilata&#231;&#227;o com bal&#227;o, pr&#243;teses valvulares card&#237;acas.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A estenose a&#243;rtica &#233; a doen&#231;a valvar card&#237;aca mais comum. Sua preval&#234;ncia aumenta com a idade, afetando aproximadamente 3% da popula&#231;&#227;o com idade superior a 75 anos<sup>1</sup>. A substitui&#231;&#227;o cir&#250;rgica da valva a&#243;rtica &#233;, h&#225; d&#233;cadas, o tratamento de elei&#231;&#227;o para pacientes com estenose a&#243;rtica acentuada, determinando al&#237;vio dos sintomas e aumento da sobrevida.</p>
    <p>Anualmente, aproximadamente duzentas mil cirurgias para substitui&#231;&#227;o valvar a&#243;rtica s&#227;o realizadas no mundo<sup>2</sup>, entretanto, o risco cir&#250;rgico aumenta expressivamente com o avan&#231;ar da idade e com a associa&#231;&#227;o de comorbidades, o que faz com que mais de um ter&#231;o dos octogen&#225;rios com estenose a&#243;rtica sintom&#225;tica sejam recusados para a cirurgia<sup>3,4</sup>. Nesses pacientes, a valvoplastia a&#243;rtica com cateter-bal&#227;o determina uma melhora apenas tempor&#225;ria dos sintomas e do gradiente de press&#227;o transvalvar, devido &#224; alta incid&#234;ncia de reestenose, sendo indicada, atualmente, apenas excepcionalmente, como medida paliativa ou como ponte para o tratamento cir&#250;rgico<sup>5,6</sup>.</p>
    <p>Esses achados estimularam o desenvolvimento de dispositivos para a substitui&#231;&#227;o percut&#226;nea da valva a&#243;rtica. Em 2002, Alain Cribier<sup>7</sup> realizou, com sucesso, o primeiro implante percut&#226;neo, em seres humanos, de uma biopr&#243;tese valvar a&#243;rtica. Esta era composta de tr&#234;s folhetos de peric&#225;rdio porcino montados em um stent de a&#231;o inoxid&#225;vel expans&#237;vel por bal&#227;o, e deu in&#237;cio a uma nova era da cardiologia intervencionista<sup>7</sup>. Em 2004, Eberhard Grube e cols.<sup>8</sup> implantaram, pela primeira vez, a pr&#243;tese valvar a&#243;rtica CoreValve<sup>8</sup> Atualmente, novas gera&#231;&#245;es desses dois tipos de biopr&#243;teses, a Edwards-Sapien (Edwards Lifesciences, Irvine, Calif&#243;rnia) e a CoreValve (CoreValve Inc., Irvine, Calif&#243;rnia), encontram-se dispon&#237;veis para uso cl&#237;nico e a experi&#234;ncia acumulada com seu emprego em pacientes com contra-indica&#231;&#227;o ou com alto risco cir&#250;rgico indica que os resultados s&#227;o bastante promissores<sup>9-13</sup>.</p>
    <p>Relatamos nesta publica&#231;&#227;o os dois primeiros casos de substitui&#231;&#227;o valvar a&#243;rtica percut&#226;nea realizados em nosso meio, com o emprego do sistema CoreValve.</p>
    <p>
      <bold>O sistema CoreValve</bold>
    </p>
    <p>O sistema CoreValve, em sua terceira gera&#231;&#227;o, consiste de tr&#234;s folhetos de peric&#225;rdio porcino, montados e suturados em um stent autoexpans&#237;vel de nitinol com 5 cm de comprimento (<xref ref-type="fig" rid="fig01">fig. 1</xref>). A parte inferior do stent tem grande for&#231;a radial para afastar lateralmente os folhetos calcificados da valva a&#243;rtica nativa, evitar a retra&#231;&#227;o el&#225;stica, minimizar a regurgita&#231;&#227;o perivalvar e fixar adequadamente a pr&#243;tese na via de sa&#237;da do ventr&#237;culo esquerdo. A parte m&#233;dia &#233; onde se encontram suturados os folhetos, tendo menor di&#226;metro para evitar o comprometimento dos &#243;stios coronarianos. J&#225; a parte superior se expande para fixa&#231;&#227;o na aorta ascendente e alinhamento da endopr&#243;tese, e a malha do stent &#233; suficientemente aberta para permitir o acesso de cateteres aos &#243;stios coronarianos, depois de implantada a biopr&#243;tese.</p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Para o implante, o stent e os folhetos da pr&#243;tese s&#227;o contra&#237;dos no interior de uma bainha de 18 F (6 mm) de di&#226;metro, permitindo que o procedimento seja realizado por acesso retr&#243;grado, exclusivamente por pun&#231;&#227;o arterial (art&#233;ria femoral). A pr&#243;tese n&#227;o pode ser reposicionada ou removida ap&#243;s a sua libera&#231;&#227;o, justificando uma pr&#233;-avalia&#231;&#227;o criteriosa por ecocardiograma e angiotomografia para a escolha da pr&#243;tese mais adequada.</p>
    <p>O sistema CoreValve encontra-se, atualmente, dispon&#237;vel nos tamanhos de 26 e 29 mm, para emprego em pacientes com anel valvar de 20 a 23 mm e de 24 a 27 mm, respectivamente. A pr&#243;tese menor tem a v&#225;lvula de 22 mm de di&#226;metro e a maior tem a v&#225;lvula de 24 mm. &#201;, hoje em dia, o &#250;nico dispositivo aprovado pela ANVISA para substitui&#231;&#227;o valvar a&#243;rtica percut&#226;nea.</p>
    <p>
      <bold>Relato do caso n&#186; 1</bold>
    </p>
    <p>Paciente M.J.V., de 77 anos, do sexo masculino, com diagn&#243;stico de insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva classe funcional II (NYHA) h&#225; aproximadamente dois meses. O exame f&#237;sico e o ecocardiograma (<xref ref-type="table" rid="tab01">tab. 1</xref>) demonstraram a presen&#231;a de estenose a&#243;rtica acentuada, com importante grau de calcifica&#231;&#227;o, justificando a indica&#231;&#227;o de tratamento cir&#250;rgico. No entanto, a presen&#231;a de comorbidades cl&#237;nicas, como doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica e acentuada deformidade tor&#225;cica, associada &#224; mortalidade cir&#250;rgica estimada pelo Euroscore de 7,7%, motivou a proposta da terap&#234;utica percut&#226;nea, com implante da endopr&#243;tese CoreValve.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Analisaram-se os crit&#233;rios morfol&#243;gicos e anat&#244;micos da valva, al&#233;m da aorta e do trajeto aorto-il&#237;aco, utilizando-se, para isso, o ecocardiograma e a angiotomografia de m&#250;ltiplos detectores (<xref ref-type="fig" rid="fig02">figs. 2A</xref> e <xref ref-type="fig" rid="fig02">2B</xref>), objetivando determinar o tamanho da pr&#243;tese e a via de acesso. Realizou-se, tamb&#233;m, a coronariografia, afastando a presen&#231;a de doen&#231;a coronariana significativa. O eletrocardiograma demonstrou a presen&#231;a de fibrila&#231;&#227;o atrial de baixa resposta ventricular.</p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf02.jpg"/></fig>
    <p>O preparo para o procedimento consistiu de antibi&#243;tico-profilaxia e antiagrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria dupla, com aspirina e clopidogrel. O procedimento foi realizado com seda&#231;&#227;o leve e ventila&#231;&#227;o n&#227;o invasiva. Puncionaram-se as art&#233;rias femorais, com posicionamento de introdutor 18F &#224; esquerda, para introdu&#231;&#227;o da biopr&#243;tese, e 5F &#224; direita, como acesso para cateteres angiogr&#225;ficos. Instalou-se ent&#227;o o eletrodo de marca-passo transvenoso tempor&#225;rio pela veia jugular interna direita. Elevou-se a frequ&#234;ncia card&#237;aca para 220 bpm com o marca-passo, para facilitar o posicionamento e evitar o deslocamento do bal&#227;o durante sua insufla&#231;&#227;o. O sistema CoreValve de 29 mm foi ent&#227;o introduzido, posicionando-o no anel valvar a&#243;rtico, sem dificuldades. Ap&#243;s seu implante, observou-se expans&#227;o insuficiente e regurgita&#231;&#227;o periprot&#233;tica de grau acentuado, justificando a realiza&#231;&#227;o de dilata&#231;&#227;o complementar com cateter-bal&#227;o Z-Med 25 x 50 mm (NuMed, Inc., Hopkinton, EUA) (<xref ref-type="fig" rid="fig03">fig. 3</xref>).</p>
    <fig id="fig03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf03.jpg"/></fig>
    <p>Ao t&#233;rmino do procedimento, observou-se insufici&#234;ncia a&#243;rtica moderada e gradiente transvalvar a&#243;rtico de aproximadamente 25 mm Hg (<xref ref-type="fig" rid="fig04">fig. 4</xref>). Foi realizada a hemostasia do s&#237;tio de pun&#231;&#227;o arterial com o dispositivo hemost&#225;tico Prostar (Vascular Abott Devices, Redwood City, EUA), mantendo o eletrodo de marca-passo tempor&#225;rio por dois dias. </p>
    <fig id="fig04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf04.jpg"/></fig>
    <p>O ecocardiograma transtor&#225;cico imediato revelou o posicionamento adequado da pr&#243;tese, redu&#231;&#227;o do gradiente transvalvar e insufici&#234;ncia a&#243;rtica perivalvar de grau moderado a acentuado (<xref ref-type="table" rid="tab01">tab. 1</xref> e <xref ref-type="fig" rid="fig02">fig. 2C</xref>). A angiotomografia p&#243;s-procedimento demonstrou algum grau de hipoexpans&#227;o da pr&#243;tese em decorr&#234;ncia da grande calcifica&#231;&#227;o existente no anel valvar (<xref ref-type="fig" rid="fig02">fig. 2D</xref>), justificando a exist&#234;ncia de regurgita&#231;&#227;o perivalvar. Entretanto, a despeito da presen&#231;a de regurgita&#231;&#227;o a&#243;rtica, observou-se uma redu&#231;&#227;o aguda significativa dos n&#237;veis s&#233;ricos do pept&#237;deo natriur&#233;tico cerebral (BNP), de 611 para 111 pg/ml, confirmando a melhora hemodin&#226;mica produzida pelo procedimento. No quinto dia ap&#243;s o implante, o paciente apresentou sinais de baixo d&#233;bito e redu&#231;&#227;o importante da resposta ventricular (fibrila&#231;&#227;o atrial pr&#233;-existente), tendo sido realizado, por esse motivo, o implante de marca-passo definitivo. O paciente recebeu alta hospitalar 12 dias ap&#243;s o implante da biopr&#243;tese a&#243;rtica. </p>
    <p>Durante os seis primeiros meses de acompanhamento cl&#237;nico, o paciente apresentou melhora dos sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca (NYHA classe funcional I). Os ecocardiogramas de controle, realizados dois e seis meses ap&#243;s a interven&#231;&#227;o, demonstraram redu&#231;&#227;o significativa da regurgita&#231;&#227;o a&#243;rtica, queda adicional do gradiente de press&#227;o transvalvar, redu&#231;&#227;o da hipertrofia ventricular esquerda e normaliza&#231;&#227;o da press&#227;o sist&#243;lica da art&#233;ria pulmonar (<xref ref-type="table" rid="tab01">tab. 1</xref>). </p>
    <p>
      <bold>Relato do caso n&#186; 2</bold>
    </p>
    <p>Paciente M.D.S, de 87 anos, do sexo feminino, com diagn&#243;stico de insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva classe funcional III (NYHA) e epis&#243;dios frequentes de pr&#233;-s&#237;ncope h&#225; aproximadamente dois anos. Na investiga&#231;&#227;o, constatou-se estenose a&#243;rtica acentuada, com tamb&#233;m acentuado grau de calcifica&#231;&#227;o (<xref ref-type="table" rid="tab02">tab. 2</xref>). Como antecedente, destacava-se a presen&#231;a de neoplasia de mama tratada com radioterapia h&#225; seis anos. Diante desse antecedente e da idade avan&#231;ada, com mortalidade cir&#250;rgica estimada pelo EuroScore em 12,1%, optou-se pela substitui&#231;&#227;o percut&#226;nea da valva a&#243;rtica, utilizando-se o sistema CoreValve. Foram analisados os crit&#233;rios morfol&#243;gicos e anat&#244;micos da valva, al&#233;m da aorta e do trajeto aorto-il&#237;aco, utilizando-se, para isso, o ecocardiograma e a angiotomografia de m&#250;ltiplos detectores, objetivando determinar o tamanho da pr&#243;tese (<xref ref-type="fig" rid="fig05">figs. 5A</xref> e <xref ref-type="fig" rid="fig05">5B</xref>). Realizou-se tamb&#233;m a coronariografia, afastando a presen&#231;a de doen&#231;a coronariana obstrutiva significativa.</p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <fig id="fig05">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf05.jpg"/></fig>
    <p>O preparo para o procedimento consistiu de antibi&#243;tico-profilaxia e antiagrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria dupla, com aspirina e clopidogrel. O procedimento foi realizado com seda&#231;&#227;o e ventila&#231;&#227;o n&#227;o invasiva. Puncionaram-se as art&#233;rias femorais, com posicionamento de introdutor 18F &#224; esquerda, para introdu&#231;&#227;o da biopr&#243;tese, e 5F &#224; direita, como acesso para cateteres para angiografia. Foi instalado ent&#227;o o eletrodo de marca-passo transvenoso tempor&#225;rio pela veia jugular interna direita. A valvoplastia a&#243;rtica foi realizada com cateter-bal&#227;o Z-Med 20 x 60 mm (NuMed, Inc., Hopkinton, EUA), utilizando-se o marca-passo para eleva&#231;&#227;o da frequ&#234;ncia card&#237;aca at&#233; 220 bpm. Em seguida, o sistema CoreValve de 26 mm foi introduzido e liberado com sucesso (<xref ref-type="fig" rid="fig06">fig. 6</xref>). Ao t&#233;rmino do procedimento, observou-se o adequado posicionamento da pr&#243;tese, a presen&#231;a de regurgita&#231;&#227;o perivalvar a&#243;rtica m&#237;nima e a aus&#234;ncia de gradiente de press&#227;o transvalvar a&#243;rtico (<xref ref-type="fig" rid="fig07">fig. 7</xref>). Foi realizada a hemostasia do s&#237;tio de pun&#231;&#227;o arterial com o dispositivo hemost&#225;tico Prostar (Vascular Abott Devices, Redwood City, EUA), mantendo o eletrodo de marca-passo tempor&#225;rio por tr&#234;s dias.</p>
    <fig id="fig06">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf06.jpg"/></fig>
    <fig id="fig07">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf07.jpg"/></fig>
    <p>O ecocardiograma transtor&#225;cico imediato revelou o posicionamento adequado da pr&#243;tese, redu&#231;&#227;o do gradiente transvalvar e insufici&#234;ncia a&#243;rtica periprot&#233;tica de grau discreto (<xref ref-type="table" rid="tab02">tab. 2</xref> e <xref ref-type="fig" rid="fig05">fig. 5C</xref>). No quarto dia ap&#243;s o procedimento, a paciente apresentou alargamento do QRS e bloqueio &#225;trio-ventricular de primeiro grau, com evolu&#231;&#227;o para bloqueio &#225;trio-ventricular total, justificando o implante de marca-passo definitivo, vindo a receber alta hospitalar 12 dias ap&#243;s o implante da biopr&#243;tese a&#243;rtica. </p>
    <p>Durante os seis primeiros meses de acompanhamento cl&#237;nico, a paciente apresentou melhora sintom&#225;tica (NYHA classe funcional I) e aus&#234;ncia de novos epis&#243;dios de pr&#233;-s&#237;ncope. Os ecocardiogramas de controle, realizados dois e seis meses ap&#243;s a interven&#231;&#227;o, demonstraram queda adicional do gradiente de press&#227;o transvalvar a&#243;rtico e manuten&#231;&#227;o da insufici&#234;ncia a&#243;rtica de grau discreto. Detectou-se tamb&#233;m uma redu&#231;&#227;o da hipertrofia ventricular esquerda (<xref ref-type="table" rid="tab02">tab. 2</xref>). A angiotomografia de controle mostrou o posicionamento adequado da pr&#243;tese (<xref ref-type="fig" rid="fig05">fig. 5D</xref>).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A substitui&#231;&#227;o percut&#226;nea da valva a&#243;rtica tornou-se realidade tamb&#233;m em nosso meio. Estudos cl&#237;nicos recentes demonstraram a exequibilidade, a seguran&#231;a e a efic&#225;cia desse tipo de interven&#231;&#227;o, com resultados, ainda que de curto e m&#233;dio prazo, bastante animadores<sup>9-13</sup>. Atualmente, por se tratar de uma modalidade terap&#234;utica relativamente nova, a indica&#231;&#227;o da substitui&#231;&#227;o percut&#226;nea da valva a&#243;rtica restringe-se a um seleto grupo de pacientes que, pela idade avan&#231;ada ou por comorbidades, t&#234;m contra-indica&#231;&#227;o ou risco muito elevado para o tratamento cir&#250;rgico convencional. Neles, a abordagem percut&#226;nea tem sucesso superior a 75% e pode oferecer mortalidade inferior &#224;quela esperada com o tratamento cir&#250;rgico<sup>9,12,13</sup>. </p>
    <p>Em uma publica&#231;&#227;o recente, Webb e cols.<sup>13</sup> relataram mortalidade de 2% durante procedimento e de 8% aos 30 dias com a pr&#243;tese de Cribier-Edwards, em compara&#231;&#227;o com os 30% previstos pelo EuroScore para a abordagem cir&#250;rgica desses mesmos pacientes<sup>13</sup>. Na experi&#234;ncia mais recente publicada por Grube, utilizando a CoreValve, a mortalidade foi de 6% no procedimento e de 12% aos 30 dias, bastante inferior aos 21,7% previstos para o tratamento cir&#250;rgico<sup>12</sup>. Outras complica&#231;&#245;es, como acidente vascular cerebral (2,8% a 10%) e tamponamento card&#237;aco (2% a 7%) foram relativamente frequentes nessas casu&#237;sticas de alt&#237;ssimo risco<sup>9,12,13</sup>. Entretanto, a supera&#231;&#227;o da curva de aprendizado do m&#233;todo e a melhora progressiva dos dispositivos, tende a reduzir sua ocorr&#234;ncia e elevar as taxas de sucesso da interven&#231;&#227;o. Acredita-se tamb&#233;m que o emprego da antiagrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria dupla pode reduzir a ocorr&#234;ncia de acidente vascular cerebral durante e ap&#243;s a interven&#231;&#227;o, motivo pelo qual empregamos essa associa&#231;&#227;o nos casos de nossa experi&#234;ncia inicial com a CoreValve. Nos dois casos relatados nesta publica&#231;&#227;o, houve sucesso dos procedimentos e, como complica&#231;&#227;o, ocorreu apenas o bloqueio &#225;trio-ventricular total nos primeiros dias ap&#243;s o procedimento, com necessidade de implante de marca-passo definitivo, sem maiores consequ&#234;ncias. Essa complica&#231;&#227;o, que tamb&#233;m &#233; relativamente frequente ap&#243;s o tratamento cir&#250;rgico convencional, foi relatada em menos de 10% dos casos, ocorrendo provavelmente devido &#224; proximidade do anel valvar a&#243;rtico com o feixe de condu&#231;&#227;o<sup>9,13</sup>. </p>
    <p>A efic&#225;cia das biopr&#243;teses Edwards-Sapien e CoreValve &#233; incontest&#225;vel, ao menos no que diz respeito aos resultados de m&#233;dio prazo<sup>9,12,13</sup>. Logo ap&#243;s o implante, nota-se a amplia&#231;&#227;o da &#225;rea valvar e a queda significativa do gradiente de press&#227;o transvalvar a&#243;rtico<sup>9,12,13</sup>. Essa melhora hemodin&#226;mica precoce se reflete, rapidamente, na melhora da sintomatologia de insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva dos pacientes tratados<sup>9,12,13</sup>, como descrevemos nos dois casos de nossa casu&#237;stica inicial. Durante a evolu&#231;&#227;o, nota-se tamb&#233;m a melhora da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o e a redu&#231;&#227;o da hipertrofia do ventr&#237;culo esquerdo<sup>9,13</sup>. </p>
    <p>A presen&#231;a de regurgita&#231;&#227;o a&#243;rtica perivalvar &#233; relativamente frequente ap&#243;s o implante das biopr&#243;teses, sendo, na maioria das vezes, de discreta ou, no m&#225;ximo, de moderada intensidade. Em geral, &#233; muito bem tolerada clinicamente. Nos casos em que existe insufici&#234;ncia a&#243;rtica significativa ap&#243;s o implante da CoreValve, pode-se lan&#231;ar m&#227;o de dilata&#231;&#245;es da pr&#243;tese com bal&#245;es de maior di&#226;metro para sua melhor adapta&#231;&#227;o junto ao anel valvar. Entretanto, a natureza auto-expans&#237;vel da pr&#243;tese faz com que exista uma acomoda&#231;&#227;o e redu&#231;&#227;o da intensidade da regurgita&#231;&#227;o nos primeiros meses ap&#243;s o implante, como ocorreu em nosso primeiro caso.</p>
    <p>A despeito desses resultados preliminares animadores, a substitui&#231;&#227;o percut&#226;nea da valva a&#243;rtica n&#227;o pode ser considerada, pelo menos atualmente, uma alternativa para o tratamento de pacientes com estenose a&#243;rtica de baixo risco cir&#250;rgico. Sua durabilidade e efic&#225;cia de longo prazo ainda precisam ser provadas e somente a realiza&#231;&#227;o de estudos controlados permitir&#225; a amplia&#231;&#227;o progressiva de suas indica&#231;&#245;es.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> F&#225;bio S&#226;ndoli de Brito Jr </p>
        <p> R. Dom Armando Lombardi 819/82 A, Vila Progredior </p>
        <p> 05616-011, S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="fsbrito@superig.com.br">fsbrito@superig.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 05/10/08; revisado recebido em 23/11/08; aceito em 28/11/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Lindroos M, Kupari M, Heikkila J, Tilvis R.    Prevalence of aortic valve abnormalities in the elderly: an echocardiographic    study of a random population sample. J Am Coll Cardiol. 1993; 21: 1220-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of aortic valve abnormalities in the elderly: an echocardiographic study of a random population sample</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>1220</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lindroos</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kupari</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heikkila</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tilvis</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Fann JI, Chronos N, Rowe SJ, Michiels R, Lyons    BE, Leon MB, et al. Evolving strategies for the treatment of valvular heart    disease: preclinical and clinical pathways for percutaneous aortic valve replacement.    Catheter Cardiovasc Interv. 2008; 71: 434-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evolving strategies for the treatment of valvular heart disease: preclinical and clinical pathways for percutaneous aortic valve replacement</article-title>
          <source>Catheter Cardiovasc Interv</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>434</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>71</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fann</surname>
              <given-names>JI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chronos</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rowe</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Michiels</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lyons</surname>
              <given-names>BE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leon</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Bouma BJ, van Den Brink RB, van Der Meulen    JH, Verheul HA, Cheriex EC, Hamer HP, et al. To operate or not on elderly patients    with aortic stenosis: the decision and its consequences. Heart. 1999; 82: 143-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>To operate or not on elderly patients with aortic stenosis: the decision and its consequences</article-title>
          <source>Heart.</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>143</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bouma</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Den Brink</surname>
              <given-names>RB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Der Meulen</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verheul</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cheriex</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamer</surname>
              <given-names>HP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Iung B, Cachier A, Baron G, Messika-Zeitoun    D, Delahaye F, Tornos P, et al. Decision-making in elderly patients with severe    aortic stenosis: why are so many denied surgery? Eur Heart J. 2005; 26: 2714-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Decision-making in elderly patients with severe aortic stenosis: why are so many denied surgery?</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2714</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Iung</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cachier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baron</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Messika-Zeitoun</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Delahaye</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tornos</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Kuntz RE, Tosteson AN, Berman AD, Goldman    L, Gordon PC, Leonard BM, et al. Predictors of event-free survival after balloon    aortic valvuloplasty. N Engl J Med. 1991; 325: 17-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Predictors of event-free survival after balloon aortic valvuloplasty</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>17</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <volume>325</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kuntz</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tosteson</surname>
              <given-names>AN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berman</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldman</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gordon</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leonard</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Otto CM, Mickel MC, Kennedy JW, Alderman EL,    Bashore TM, Block PC, et al. Three-year outcome after balloon aortic valvuloplasty:    insights into prognosis of valvular aortic stenosis. Circulation. 1994; 89:    642-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Three-year outcome after balloon aortic valvuloplasty: insights into prognosis of valvular aortic stenosis</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>642</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Otto</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mickel</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kennedy</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alderman</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bashore</surname>
              <given-names>TM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Block</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Cribier A, Eltchaninoff H, Bash A, Borenstein    N, Tron C, Bauer F, et al. Percutaneous transcatheter implantation of an aortic    valve prosthesis for calcific aortic stenosis: first human case description.    Circulation. 2002; 106: 3006-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Percutaneous transcatheter implantation of an aortic valve prosthesis for calcific aortic stenosis: first human case description</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>3006</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cribier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eltchaninoff</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bash</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Borenstein</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tron</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bauer</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Grube E, Laborde JC, Zickmann B, Gerckens    U, Felderhoff T, Sauren B, et al. First report on a human percutaneous transluminal    implantation of a self-expanding valve prosthesis for interventional treatment    of aortic valve stenosis. Catheter Cardiovasc Interv. 2005; 66: 465-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>First report on a human percutaneous transluminal implantation of a self-expanding valve prosthesis for interventional treatment of aortic valve stenosis</article-title>
          <source>Catheter Cardiovasc Interv</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>465</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>66</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grube</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laborde</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zickmann</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gerckens</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Felderhoff</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sauren</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Cribier A, Eltchaninoff H, Tron C, Bauer F,    Agatiello C, Nercolini D, et al. Treatment of calcific aortic stenosis with    the percutaneous heart valve: mid-term follow-up from the initial feasibility    studies: the French experience. J Am Coll Cardiol. 2006; 47: 1214-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Treatment of calcific aortic stenosis with the percutaneous heart valve: mid-term follow-up from the initial feasibility studies</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1214</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cribier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eltchaninoff</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tron</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bauer</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Agatiello</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nercolini</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Cribier A, Eltchaninoff H, Tron C, Bauer    F, Agatiello C, Sebagh L, et al. Early experience with percutaneous transcatheter    implantation of heart valve prosthesis for the treatment of end-stage inoperable    patients with calcific aortic stenosis. J Am Coll Cardiol. 2004; 43: 698-703.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Early experience with percutaneous transcatheter implantation of heart valve prosthesis for the treatment of end-stage inoperable patients with calcific aortic stenosis</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>698</fpage>
          <lpage>703</lpage>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cribier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eltchaninoff</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tron</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bauer</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Agatiello</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sebagh</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Grube E, Laborde JC, Gerckens U, Felderhoff    T, Sauren B, Buellesfeld L, et al. Percutaneous implantation of the CoreValve    self-expanding valve prosthesis in high-risk patients with aortic valve disease:    the Siegburg first-in-man study. Circulation. 2006; 114: 1616-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Percutaneous implantation of the CoreValve self-expanding valve prosthesis in high-risk patients with aortic valve disease: the Siegburg first-in-man study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1616</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <volume>114</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grube</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laborde</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gerckens</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Felderhoff</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sauren</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buellesfeld</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Grube E, Schuler G, Buellesfeld L, Gerckens    U, Linke A, Wenaweser P, et al. Percutaneous aortic valve replacement for severe    aortic stenosis in high-risk patients using the second- and current third-generation    self-expanding CoreValve prosthesis: device success and 30-day clinical outcome.    J Am Coll Cardiol. 2007; 50: 69-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Percutaneous aortic valve replacement for severe aortic stenosis in high-risk patients using the second- and current third-generation self-expanding CoreValve prosthesis: device success and 30-day clinical outcome</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>69</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grube</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schuler</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buellesfeld</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gerckens</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Linke</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wenaweser</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Webb JG, Pasupati S, Humphries K, Thompson    C, Altwegg L, Moss R, et al. Percutaneous transarterial aortic valve replacement    in selected high-risk patients with aortic stenosis. Circulation. 2007; 116:    755-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Percutaneous transarterial aortic valve replacement in selected high-risk patients with aortic stenosis</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>755</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>116</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Webb</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pasupati</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Humphries</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thompson</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Altwegg</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moss</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Percutaneous aortic valve replacement for the treatment of aortic stenosis: early experience in Brazil</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Percutaneous aortic valve replacement for the treatment of aortic stenosis is an available and efficient alternative for patients at high surgical risk, especially those with advanced age and comorbidities. OBJECTIVE: The authors report the first experience made in our midst with the use of the CoreValve endoprosthesis. METHODS: In January 2008, two patients underwent percutaneous aortic valve replacement due to symptomatic aortic stenosis. They were selected for being elderly (77 and 87 years) and presenting comorbidities and a high surgical risk (EuroScore 7.7% and 12.1%). RESULTS: Percutaneous implantations of the CoreValve device were successfully performed. Enlargement of the valve area (from 0.7 to 1.5 cm&#178; and from 0.5 to 1.3 cm&#178;) and reduction of the aortic transvalvular gradient (from 82 to 50 mmHg and from 94 to 31 mmHg) were observed immediately after the intervention. During hospital stay, permanent pacemaker implantation was required in both patients due to atrioventricular block. At six months, an even greater drop in the aortic transvalvular gradient (gradient &lt; 20 mmHg) and remission of symptoms of heart failure (NYHA III to NYHA I) were observed. CONCLUSION: The use of the CoreValve endoprosthesis for the treatment of aortic stenosis proved to be feasible and showed encouraging results in this early experience made in our midst.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Aortic valve stenosis</kwd>
        <kwd>balloon dilatation</kwd>
        <kwd>heart valve prosthesis</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Percutaneous aortic valve replacement for the treatment of aortic stenosis. Early experience in Brazil</p>
      <p>
        <bold>Marco Antonio Perin; F&#225;bio S&#226;ndoli de Brito Jr.; Breno Oliveira Almeida; Marco Aur&#233;lio M. Pereira; Alexandre Abizaid; Fl&#225;vio Tarasoutchi; Eberhard Grube</bold>
      </p>
      <p>Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Percutaneous aortic valve replacement for the treatment of aortic stenosis is an available and efficient alternative for patients at high surgical risk, especially those with advanced age and comorbidities.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> The authors report the first experience made in our midst with the use of the CoreValve endoprosthesis.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> In January 2008, two patients underwent percutaneous aortic valve replacement due to symptomatic aortic stenosis. They were selected for being elderly (77 and 87 years) and presenting comorbidities and a high surgical risk (EuroScore 7.7% and 12.1%).</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Percutaneous implantations of the CoreValve device were successfully performed. Enlargement of the valve area (from 0.7 to 1.5 cm<sup>2</sup> and from 0.5 to 1.3 cm<sup>2</sup>) and reduction of the aortic transvalvular gradient (from 82 to 50 mmHg and from 94 to 31 mmHg) were observed immediately after the intervention. During hospital stay, permanent pacemaker implantation was required in both patients due to atrioventricular block. At six months, an even greater drop in the aortic transvalvular gradient (gradient &lt; 20 mmHg) and remission of symptoms of heart failure (NYHA III to NYHA I) were observed.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The use of the CoreValve endoprosthesis for the treatment of aortic stenosis proved to be feasible and showed encouraging results in this early experience made in our midst. </p>
      <p><bold>Key words:</bold> Aortic valve stenosis/therapy; balloon dilatation; heart valve prosthesis.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Aortic stenosis is the most common valvular heart disease. Its prevalence increases with age, affecting approximately 3% of the population older than 75 year of age<sup>1</sup>. Surgical aortic valve replacement has been the treatment of choice for patients with severe aortic stenosis for decades, bringing relief of symptoms and longer survival. Approximately two hundred thousand surgeries for aortic valve replacement are performed worldwide every year<sup>2</sup>. However, the surgical risk significantly increases with age and comorbidities, which causes more than one third of octogenarians with symptomatic aortic stenosis to be denied surgical treatment<sup>3,4</sup>. In these patients, balloon aortic valvuloplasty brings only temporary improvement of symptoms and of the transvalvular pressure gradient due to the high incidence of restenosis, so that today it is only exceptionally indicated as a palliation or as a bridge to surgery<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>These findings have encouraged the development of percutaneous aortic valve replacement devices. In 2002, Alain Cribier<sup>7</sup> successfully performed the first percutaneous implantation, in humans, of an aortic valve bioprosthesis composed of three porcine pericardial leaflets mounted within a balloon-expanding stainless-steel stent, thus starting a new era of interventional cardiology<sup>7</sup>. In 2004, Eberhard Grube et al<sup>8</sup> implanted, for the first time, the CoreValve<sup>8</sup> aortic valve prosthesis. Currently, new generations of these two types of bioprostheses - the Eduards-Sapien (Edwards Lifesciences, Irvine, California) and CoreValve (CoreValve Inc., Irvine, California) bioprostheses, are available for clinical use, and the accumulated experience with their use in patients with contraindication for surgery or at high surgical risk shows that the results are quite promising<sup>9-13</sup>. </p>
      <p>In this publication, we report the first two cases of percutaneous aortic valve replacement using the CoreValve system in our midst. </p>
      <p>
        <bold>The CoreValve System</bold>
      </p>
      <p>The third-generation CoreValve system consists of three porcine pericardial leaflets mounted and sutured in a 5-cm-long self-expanding nitinol stent (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figure 1</xref>). The lower portion of the stent has radial force high enough to laterally displace the calcified leaflets of the native aortic valve, avoid recoil, minimize paravalvular leak, and properly anchor the prosthesis in the left ventricular outflow tract. The middle portion of the stent is where the leaflets are sutured; it has a smaller diameter in order to avoid impairment of the coronary ostia. The upper portion of the stent flares to fixate in the ascending aorta and to provide endoprosthesis alignment. The stent mesh is open enough to permit the access of catheters into the coronary ostia after the bioprosthesis has been implanted. For implantation, the stent and prosthesis leaflets are constrained within a 18-F (6mm) sheath, thus permitting the procedure to be performed using the retrograde approach, exclusively by artery puncture (femoral artery). The prosthesis cannot be repositioned or removed once deployed, which justifies a judicious pre-assessment by echocardiography and CT-angiography for the choice of the prosthesis that best fits. The CoreValve system is currently available in the 26 and 29-mm sizes to be used in patients with a valve annulus from 20 to 23mm and from 24 to 27 mm, respectively. The valve of the smaller prosthesis has a 22-mm diameter, and that of the larger prosthesis has a 24-mm diameter. This is currently the only device approved by ANVISA for percutaneous aortic valve replacement. </p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Case report no. 1</bold>
      </p>
      <p>M.J.V., 77 years old, male, diagnosed with NYHA functional class II congestive heart failure for approximately two months. Physical examination and echocardiography (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>) demonstrated the presence of severe aortic stenosis, with significant calcification, thus justifying the indication of surgical treatment. However, the presence of clinical comorbidities such as chronic obstructive pulmonary disease and significant thoracic deformity, associated with an operative mortality estimated by Euroscore at 7.7%, made us consider percutaneous treatment with CoreValve endoprosthesis implantation. The morphologic and anatomic valve criteria were analyzed, and so were the aorta and aorto-iliac segment, by means of echocardiography and multidetector CT angiography (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figures 2A</xref> and <xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">2B</xref>), in order to determine the size of the prosthesis and the approach. Coronary angiography was also performed, and it ruled out the presence of significant coronary artery disease. Echocardiography showed the presence of atrial fibrillation with slow ventricular response.</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>Preparation for the procedure consisted of antibiotic prophylaxis and double antiplatelet aggregation with aspirin and clopidogrel. The procedure was performed with the patient under light sedation and noninvasive ventilation. The femoral arteries were punctured; a 18-F introducer was positioned on the left side for bioprosthesis introduction, and a 5-F on the right side for the access of angiographic catheters. A temporary transvenous pacemaker electrode was placed via the right internal jugular vein. Aortic valvuloplasty was performed using conventional techniques with a 23 x 50 mm Z-Med balloon catheter (NuMed, Inc., Hopkinton, USA), as a means of valve pre-dilatation to introduce the prosthesis. The heart rate was increased to 220 bpm with the pacemaker, to facilitate positioning and prevent balloon dislodgement during insufflation. The 29-mm CoreValve system was introduced and positioned at the aortic valve annulus, without any difficulties. After implantation, underexpansion and severe paraprosthetic leak were observed, thus justifying the performance of additional dilatation with a 25 x 50-mm Z-Med balloon catheter (NuMed, Inc., Hopkinton, USA) (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body2">Figure 3</xref>). By the end of the procedure, moderate aortic regurgitation and an approximately 25-mmHg aortic transvalvular gradient were observed (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body2">Figure 4</xref>). Hemostasis was performed in the arterial puncture site with a Prostar hemostasis device (Abbott Vascular Devices, Redwood City, USA). The temporary pacemaker electrode was kept in place for two days.</p>
      <fig id="fig03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf03-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>Immediate post-procedural transthoracic echocardiography showed proper prosthesis positioning, decreased transvalvular gradient, and moderate to severe paravalvar aortic leak (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref> and <xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figure 2C</xref>). Post-procedural CT angiography showed some degree of prosthesis underexpansion resulting from intense calcification in the valve annulus (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figure 2D</xref>), thus justifying the presence of paravalvar leak. However, despite the presence of aortic leak, a significant acute reduction in brain natriuretic peptide (BNP) levels from 611 to 111 pg/mL was observed, thus confirming hemodynamic improvement yielded by the procedure. On the fifth day after implantation, the patient presented with signs of low cardiac input and a significant reduction of the ventricular response (preexisting atrial fibrillation), and for this reason a permanent pacemaker was implanted. The patient was discharged 12 days after the aortic bioprosthesis implantation. </p>
      <p>For the first six months of clinical follow-up, the patient presented improvement of the symptoms of heart failure (NYHA functional class I). Control echocardiograms performed two and six months after the intervention showed significant reduction of the aortic leak, additional reduction of the transvalvular pressure gradient, reduction of the left ventricular hypertrophy, and return of the pulmonary artery systolic pressure to normal levels (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Case report no. 2</bold>
      </p>
      <p>M.D.S., 87 years old, female, diagnosed with NYHA functional class III congestive heart failure and frequent episodes of presyncope for approximately two years. During the workup, severe aortic stenosis with severe calcification was verified (<xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref>). Her past medical history revealed breast cancer treated with radiotherapy six years ago. Because of this history, of her advanced age, and an operative mortality estimated by EuroScore at 12.1%, we chose to perform a percutaneous aortic valve replacement using the CoreValve system. The morphologic and anatomic valve criteria were analyzed, and so were the aorta and aorto-iliac segment, using echocardiography and multidetector CT angiography in order to determine the size of the prosthesis (<xref ref-type="fig" rid="fig05-body2">Figures 5A</xref> and <xref ref-type="fig" rid="fig05-body2">5B</xref>). Coronary angiography was also performed, and ruled out the presence of significant obstructive coronary artery disease.</p>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="fig05-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf05-en.jpg"/></fig>
      <p>Preparation for the procedure consisted of the antibiotic prophylaxis and double antiplatelet aggregation with aspirin and clopidogrel. The procedure was performed with the patient under sedation and noninvasive ventilation. The femoral arteries were punctured; a 18-F introducer was positioned on the left side for bioprosthesis introduction, and a 5-F on the right side for the access of angiographic catheters. A temporary transvenous pacemaker electrode was placed via the right internal jugular vein. Aortic valvuloplasty was performed using a 20 x 60 mm Z-Med balloon catheter (NuMed, Inc., Hopkinton, USA), the pacemaker was used to elevate the heart rate up to 220 bpm. The 26-mm CoreValve system was successfully introduced and deployed, (<xref ref-type="fig" rid="fig06-body2">Figure 6</xref>). By the end of the procedure, adequate prosthesis positioning and very mild paravalvar aortic leak with absence of aortic transvalvular pressure gradient were observed (<xref ref-type="fig" rid="fig07-body2">Figure 7</xref>). Hemostasis was performed in the arterial puncture site with a Prostar hemostasis device (Abbott Vascular Devices, Redwood City, USA). The temporary pacemaker electrode was kept in place for three days.</p>
      <fig id="fig06-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf06-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig07-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf07-en.jpg"/></fig>
      <p>Immediate post-procedural transthoracic echocardiography showed proper prosthesis positioning, decreased transvalvular gradient and mild paraprosthetic aortic leak (<xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref> and <xref ref-type="fig" rid="fig05-body2">Figure 5C</xref>). On post-procedural day 4, the patient presented with wide QRS complex and first-degree atrioventricular block, which progressed to complete atrioventricular block, thus justifying permanent pacemaker implantation. The patient was discharged 12 days after the aortic bioprosthesis implantation. </p>
      <p>For the first six months of clinical follow-up, the patient presented improvement of the symptoms (NYHA functional class I) and absence of new episodes of presyncope. Control echocardiograms performed two and six months after the intervention showed additional reduction of the aortic transvalvular pressure gradient and unchanged mild aortic regurgitation. Reduction of the left ventricular hypertrophy was also detected (<xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref>). Control CT angiography showed adequate prosthesis positioning (<xref ref-type="fig" rid="fig05-body2">Figure 5D</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Percutaneous aortic valve replacement has become a reality also in our midst. Recent clinical studies have demonstrated the feasibility, safety and efficacy of this type of intervention with quite encouraging results, albeit in the short and medium term<sup>9-13</sup>. Today, given that this is a relatively new therapeutic modality, the indication for percutaneous aortic valve replacement is restricted to a select group of patients with contraindication for surgery or at very high risk for conventional surgical treatment due to their advanced age or comorbidities. In these patients, the success rate is higher than 75% with the percutaneous approach, which may offer lower mortality rates than those expected with surgical treatment<sup>9,12,13</sup>. </p>
      <p>In a recent publication, Webb et al<sup>13</sup> reported a procedural mortality rate of 2%, and of 8% at 30 days using the Edwards-Sapien prosthesis, in comparison with the 30% rate estimated by EuroScore in the surgical treatment for these same patients<sup>13</sup>. In the most recent experience published by Grube using CoreValve, the procedural mortality rate was 6% and 12% at 30 days, which is quite lower than the 21.7% estimated for surgical treatment<sup>12</sup>. Other complications such as stroke (2.8% to 10%) and cardiac tamponade (2% to 7%) were relatively common in these very high risk case series<sup>9,12,13</sup>. However, the overcoming of the learning curve of the method and the progressive improvement of devices tend to reduce these complications and increase the success rates of the intervention. Also, the use of double antiplatelet aggregation is believed to be able to reduce the occurrence of stroke during and after the intervention, and this is why we used this combination in the cases of our early experience with CoreValve. In the two cases reported here, the procedures were successfully performed, and complete atrioventricular block was the only complication occurring in the first few days after the procedure, requiring permanent pacemaker implantation, with no further consequences. This complication, which is also relatively common after conventional surgical treatment, was reported in less than 10% of the cases, and probably occurs due to the proximity of the aortic valve annulus to the conduction bundle<sup>9,13</sup>.</p>
      <p>The efficacy of the Edwards-Sapiens and CoreValve bioprostheses is irrefutable, at least as regards the mid-term outcomes<sup>9,12,13</sup>. Soon after implantation, enlargement of the valve area and significant reduction of the aortic transvalvular pressure gradient are observed<sup>9,12,13</sup>. This early hemodynamic improvement is quickly reflected in the improvement of the symptoms of congestive heart failure in the patients treated<sup>9,12,13</sup>, as we reported in the two cases of our initial case series. During the follow-up, improved ejection fraction and reduction of the left ventricular hypertrophy are also observed<sup>9,13</sup>.</p>
      <p>The presence of paravalvar aortic leak is relatively common after bioprosthesis implantation and in most of the cases is mild or moderate, at most. It is usually very well tolerated clinically. In the cases with significant aortic leak after CoreValve implantation, prosthesis dilatations with larger-diameter balloons can be performed to get the prosthesis to fit better at the valve annulus. However, the self-expanding characteristic of the prosthesis promotes accommodation and reduction of the severity of regurgitation in the first few months after implantation, as occurred in our first case reported. </p>
      <p>Despite these encouraging preliminary results, percutaneous aortic valve replacement cannot be considered, at least not at present, as an alternative for the treatment of patients with aortic stenosis at low surgical risk. Its long-term efficacy and durability still need to be proved and further controlled trials are necessary to progressively broaden its indications. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Sustituci&#243;n percut&#225;nea de la v&#225;lvula a&#243;rtica para el tratamiento de la estenosis a&#243;rtica: experiencia inicial en Brasil</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La sustituci&#243;n percut&#225;nea de la v&#225;lvula a&#243;rtica en el tratamiento de la estenosis a&#243;rtica es una alternativa disponible y eficaz para pacientes de alto riesgo quir&#250;rgico, especialmente los de edad avanzada y comorbilidades. OBJETIVO: Los autores relatan la experiencia inicial del empleo de la endopr&#243;tesis CoreValve en nuestro medio. M&#201;TODOS: En enero de 2008 se someti&#243; a dos pacientes a la sustituci&#243;n percut&#225;nea de la v&#225;lvula a&#243;rtica por estenosis a&#243;rtica sintom&#225;tica. A ambos se les seleccion&#243; por su edad avanzada (77 y 87 a&#241;os), comorbilidades y alto riesgo quir&#250;rgico (EuroScore 7,7% e 12,1%). RESULTADOS: Los implantes percut&#225;neos del dispositivo CoreValve se realizaron exitosamente. Se observ&#243; la ampliaci&#243;n del &#225;rea valvular (de 0,7 para 1,5 cm&#178; y de 0,5 para 1,3 cm&#178;) y la reducci&#243;n del gradiente transvalvular a&#243;rtico (de 82 para 50 mmHg e de 94 para 31 mmHg) inmediatamente despu&#233;s de la intervenci&#243;n. Durante la internaci&#243;n hospitalaria se hizo necesario implantar marcapasos definitivos en ambos pacientes, a causa de bloqueo atrioventricular. Se observ&#243; seis meses despu&#233;s una queda a&#250;n m&#225;s grande del gradiente transvalvular a&#243;rtico (gradiente &lt; 20 mmHg) y la remisi&#243;n de los s&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca (NYHA III para NYHA I). CONCLUSI&#211;N: El empleo de la endopr&#243;tesis CoreValve para el tratamiento de la estenosis a&#243;rtica se revel&#243; factible y los resultados, en esa experiencia inicial en nuestro medio, han sido prometedores.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Estenosis de la v&#225;lvula a&#243;rtica</kwd>
        <kwd>dilataci&#243;n con bal&#243;n</kwd>
        <kwd>pr&#243;tesis valvares cardiacas</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body3">
          <label>
            <bold>Sustituci&#243;n percut&#225;nea de la v&#225;lvula a&#243;rtica para el tratamiento de la estenosis a&#243;rtica. Experiencia inicial en Brasil</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Marco Antonio Perin; F&#225;bio S&#226;ndoli de Brito Jr.; Breno Oliveira Almeida; Marco Aur&#233;lio M. Pereira; Alexandre Abizaid; Fl&#225;vio Tarasoutchi; Eberhard Grube</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La sustituci&#243;n percut&#225;nea de la v&#225;lvula a&#243;rtica en el tratamiento de la estenosis a&#243;rtica es una alternativa disponible y eficaz para pacientes de alto riesgo quir&#250;rgico, especialmente los de edad avanzada y comorbilidades.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Los autores relatan la experiencia inicial del empleo de la endopr&#243;tesis CoreValve en nuestro medio.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> En enero de 2008 se someti&#243; a dos pacientes a la sustituci&#243;n percut&#225;nea de la v&#225;lvula a&#243;rtica por estenosis a&#243;rtica sintom&#225;tica. A ambos se les seleccion&#243; por su edad avanzada (77 y 87 a&#241;os), comorbilidades y alto riesgo quir&#250;rgico (EuroScore 7,7% e 12,1%).</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Los implantes percut&#225;neos del dispositivo CoreValve se realizaron exitosamente. Se observ&#243; la ampliaci&#243;n del &#225;rea valvular (de 0,7 para 1,5 cm<sup>2</sup> y de 0,5 para 1,3 cm<sup>2</sup>) y la reducci&#243;n del gradiente transvalvular a&#243;rtico (de 82 para 50 mmHg e de 94 para 31 mmHg) inmediatamente despu&#233;s de la intervenci&#243;n. Durante la internaci&#243;n hospitalaria se hizo necesario implantar marcapasos definitivos en ambos pacientes, a causa de bloqueo atrioventricular. Se observ&#243; seis meses despu&#233;s una queda a&#250;n m&#225;s grande del gradiente transvalvular a&#243;rtico (gradiente &lt; 20 mmHg) y la remisi&#243;n de los s&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca (NYHA III para NYHA I).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> El empleo de la endopr&#243;tesis CoreValve para el tratamiento de la estenosis a&#243;rtica se revel&#243; factible y los resultados, en esa experiencia inicial en nuestro medio, han sido prometedores.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Estenosis de la v&#225;lvula a&#243;rtica/terapia, dilataci&#243;n con bal&#243;n, pr&#243;tesis valvares cardiacas.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La estenosis a&#243;rtica es la enfermedad valvular cardiaca m&#225;s com&#250;n. Su prevalencia aumenta con la edad y afecta a cerca de 3% de la poblaci&#243;n con edad superior a los 75 a&#241;os<sup>1</sup>. La sustituci&#243;n quir&#250;rgica de la v&#225;lvula a&#243;rtica es desde hace d&#233;cadas el tratamiento elegido para pacientes con estenosis a&#243;rtica acentuada, determinando alivio de los s&#237;ntomas y aumento de la sobrevida.</p>
      <p>Se realizan en el mundo anualmente cerca de doscientas mil cirug&#237;as para sustituci&#243;n valvular a&#243;rtica<sup>2</sup>; sin embargo, el riesgo quir&#250;rgico aumenta expresivamente con la edad y la asociaci&#243;n de comorbilidades, con el resultado de que se reh&#250;se operar a m&#225;s de un tercio de los octogenarios con estenosis a&#243;rtica sintom&#225;tica<sup>3,4</sup>. En esos pacientes, la valvoplastia a&#243;rtica con cat&#233;ter-bal&#243;n determina una mejor&#237;a apenas temporaria de los s&#237;ntomas y del gradiente de presi&#243;n transvalvular, debido a la alta incidencia de reestenosis. Actualmente se indica apenas excepcionalmente, como medida paliativa o puente para el tratamiento quir&#250;rgico<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>Esos hallazgos han estimulado el desarrollo de dispositivos para la sustituci&#243;n percut&#225;nea de la v&#225;lvula a&#243;rtica. En 2002, Alain Cribier<sup>7</sup> realiz&#243; exitosamente el primer implante percut&#225;neo de una biopr&#243;tesis valvular a&#243;rtica en seres humanos. Esta se compon&#237;a de tres hojas de pericardio porcino montados en un stent de acero inoxidable expandible por bal&#243;n, y con ello inici&#243; una nueva era en la cardiolog&#237;a intervencionista<sup>7</sup>. En 2004, Eberhard Grube et al.<sup>8</sup> realizaron por primera vez el implante de la pr&#243;tesis valvular a&#243;rtica CoreValve<sup>8</sup>. Actualmente, nuevas generaciones de esos dos tipos de biopr&#243;tesis, la Edwards-Sapien (Edwards Lifesciences, Irvine, Calif&#243;rnia) y la CoreValve (CoreValve Inc., Irvine, Calif&#243;rnia), se encuentran disponibles para uso cl&#237;nico, y la experiencia acumulada en su empleo en pacientes con contraindicaci&#243;n o alto riesgo quir&#250;rgico indica que los resultados son bastante promisores<sup>9-13</sup>.</p>
      <p>Relatamos en esta publicaci&#243;n los dos primeros casos de sustituci&#243;n valvular a&#243;rtica percut&#225;nea realizados en nuestro medio, empleando el sistema CoreValve.</p>
      <p>
        <bold>El Sistema CoreValve</bold>
      </p>
      <p>El sistema CoreValve, en su tercera generaci&#243;n, consiste en tres hojas de pericardio porcino montadas y suturadas en un stent autoexpandible de nitinol con 5 cm de largo (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">fig. 1</xref>). La parte inferior del stent dispone de gran fuerza radial para alejar lateralmente las hojas calcificados de la v&#225;lvula a&#243;rtica nativa, evitar la retracci&#243;n el&#225;stica, minimizar la regurgitaci&#243;n perivalvular y fijar adecuadamente la pr&#243;tesis en la v&#237;a de salida del ventr&#237;culo izquierdo. La parte media es donde se encuentran suturadas las hojas, con menor di&#225;metro ah&#237; para evitar perjuicio a los ostios coronarios. La parte superior, a su vez, se expande para fijaci&#243;n en la aorta ascendente y lineamiento de la endopr&#243;tesis, y la red del stent es suficientemente abierta para permitir el acceso de cat&#233;teres a los ostios coronarios despu&#233;s de implantada la biopr&#243;tesis.</p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>Para el implante, el stent y las hojas de la pr&#243;tesis son contra&#237;dos en el interior de una vaina de 18 F (6 mm) de di&#225;metro, permitiendo realizar el procedimiento en el acceso retr&#243;grado, exclusivamente a trav&#233;s de punci&#243;n arterial (arteria femoral). No es posible reposicionar o remover la pr&#243;tesis despu&#233;s de su liberaci&#243;n, lo que justifica una preevaluaci&#243;n cuidadosa por ecocardiograma y angiotomograf&#237;a para escoger la pr&#243;tesis m&#225;s adecuada.</p>
      <p>El sistema CoreValve se encuentra disponible actualmente en tama&#241;os de 26 y 29 mm, para empleo en pacientes con anillo valvular de 20 a 23 mm y de 24 a 27 mm respectivamente. La pr&#243;tesis m&#225;s peque&#241;a tiene la v&#225;lvula de 22 mm y la mayor, la de 24 mm. Hoy d&#237;a es el &#250;nico dispositivo aprobado por la ANVISA para sustituci&#243;n valvular a&#243;rtica percut&#225;nea.</p>
      <p>
        <bold>Relato del caso n&#186; 1</bold>
      </p>
      <p>Paciente M.J.V., de 77 a&#241;os, sexo masculino, con diagn&#243;stico de insuficiencia cardiaca congestiva clase funcional II (NYHA) desde hace aproximadamente dos meses. El examen f&#237;sico y el ecocardiograma (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">tab. 1</xref>) demostraron la presencia de estenosis a&#243;rtica acentuada, con importante grado de calcificaci&#243;n, justificando la indicaci&#243;n de tratamiento quir&#250;rgico. Sin embargo, la presencia de comorbilidades cl&#237;nicas, como enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica y acentuada deformidad tor&#225;cica, vinculada a la mortalidad quir&#250;rgica estimada por el Euroscore de 7,7% motiv&#243; la propuesta de la terap&#233;utica percut&#225;nea con implante de la endopr&#243;tesis CoreValve.</p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Se analizaron los criterios morfol&#243;gicos y anat&#243;micos de la v&#225;lvula, adem&#225;s de la aorta y el trayecto aortoil&#237;aco, empleando para ello el ecocardiograma y la angiotomograf&#237;a de m&#250;ltiples detectores (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">figs. 2A</xref> e <xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">2B</xref>), con el objetivo de determinar el tama&#241;o de la pr&#243;tesis y la v&#237;a de acceso. Se realiz&#243; tambi&#233;n la coronariograf&#237;a, lo que alej&#243; la suposici&#243;n de enfermedad coronaria significativa. El electrocardiograma demostr&#243; la presencia de fibrilaci&#243;n atrial de baja respuesta ventricular.</p>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>La preparaci&#243;n para el procedimiento consisti&#243; en profilaxis antibi&#243;tica y antiagregaci&#243;n plaquetaria doble, con aspirina y dopidogrel. Se realiz&#243; el procedimiento con sedaci&#243;n leve y ventilaci&#243;n no invasiva. Se punzaron las arterias femorales, con posicionamiento de introductor 18F a la izquierda, para introducci&#243;n de la biopr&#243;tesis, y 5F a la derecha, como acceso para cat&#233;teres angiogr&#225;ficos. Se instal&#243; entonces el electrodo de marcapasos transvenoso temporario a trav&#233;s de la vena yugular interna derecha. Se elev&#243; la frecuencia cardiaca a 220 bpm con el marcapasos, para facilitar el posicionamiento y evitar el desplazamiento del bal&#243;n durante su insuflaci&#243;n. El sistema CoreValve de 29 mm fue entonces introducido, posicion&#225;ndolo en el anillo valvular a&#243;rtico, sin dificultad. Despu&#233;s del implante se observ&#243; expansi&#243;n suficiente y regurgitaci&#243;n periprot&#233;tica de grado acentuado, justificando la realizaci&#243;n de dilataci&#243;n complementaria con cat&#233;ter-bal&#243;n Z-Med 25 x 50 mm (NuMed, Inc., Hopkinton, EUA) (<xref ref-type="fig" rid="fig03-body3">fig. 3</xref>).</p>
      <fig id="fig03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>Al final del procedimiento se observ&#243; insuficiencia a&#243;rtica moderada y gradiente transvalvular a&#243;rtico de aproximadamente 25 mm Hg (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body3">fig. 4</xref>). Se realiz&#243; la hemostasia del sitio de punci&#243;n arterial con el dispositivo hemost&#225;tico (Vascular Abott Devices, Redwood City, EUA), manteniendo el electrodo de marcapasos temporario durante dos d&#237;as.</p>
      <fig id="fig04-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>El ecocardiograma transtor&#225;cico inmediato revel&#243; el posicionamiento adecuado de la pr&#243;tesis, reducci&#243;n del gradiente transvalvular e insuficiencia a&#243;rtica perivalvular de grado moderado a acentuado (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">tab. 1</xref> e <xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">fig. 2C</xref>). La angiotomograf&#237;a post procedimiento demostr&#243; cierto grado de hipoexpansi&#243;n de la pr&#243;tesis, a consecuencia de la gran calcificaci&#243;n existente en el anillo valvular (<xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">fig. 2D</xref>), justificando la existencia de regurgitaci&#243;n perivalvular. Sin embargo, a pesar de la presencia de regurgitaci&#243;n a&#243;rtica, se observ&#243; una reducci&#243;n aguda significativa de los niveles s&#233;ricos del p&#233;ptido natriur&#233;tico cerebral (BNP), de 611 para 11 pg/ml, confirmando la mejor&#237;a hemodin&#225;mica producida por el procedimiento. El quinto d&#237;a despu&#233;s del implante el paciente present&#243; se&#241;ales de bajo d&#233;bito de la respuesta ventricular (fibrilaci&#243;n atrial preexistente), por lo que se realiz&#243; el implante del marcapasos definitivo. Al paciente se le dio de alta del hospital 12 d&#237;as despu&#233;s del implante de la biopr&#243;tesis a&#243;rtica. </p>
      <p>Durante los seis primeros meses de acompa&#241;amiento cl&#237;nico el paciente present&#243; mejora de los s&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca (NYHA clase funcional I). Los ecocardiogramas de control, realizados dos y seis meses despu&#233;s de la intervenci&#243;n, demostraron reducci&#243;n significativa de la regurgitaci&#243;n a&#243;rtica, queda adicional del gradiente de presi&#243;n transvalvular, reducci&#243;n de la hipertrofia ventricular izquierda y normalizaci&#243;n de la presi&#243;n sist&#243;lica de la arteria pulmonar (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">tab. 1</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Relato del caso n&#186; 2</bold>
      </p>
      <p>Paciente M.D.S, 87 a&#241;os, sexo femenino, diagnosticada de insuficiencia cardiaca congestiva clase funcional III (NYHA) y episodios frecuentes de pres&#237;ncope desde hace cerca de dos a&#241;os. En la investigaci&#243;n se constat&#243; estenosis a&#243;rtica acentuada, con tambi&#233;n acentuado grado de calcificaci&#243;n (<xref ref-type="table" rid="tab02-body3">tabla 2</xref>). Como antecedente, se destacaba la presencia de neoplasia de mama tratada con radioterapia hace seis a&#241;os. Considerando tal antecedente y la edad avanzada, con mortalidad quir&#250;rgica estimada por el EuroScore en el 12,1%, se opt&#243; por la sustituci&#243;n percut&#225;nea de la v&#225;lvula a&#243;rtica, empleando el sistema CoreValve. Se analizaron los criterios morfol&#243;gicos y anat&#243;micos de la v&#225;lvula, adem&#225;s de la aorta y el trayecto aortoil&#237;aco, empleando para tanto el ecocardiograma y la angiotomograf&#237;a de m&#250;ltiples detectores, para determinar el tama&#241;o de la pr&#243;tesis (<xref ref-type="fig" rid="fig05-body3">figs. 5A</xref> e <xref ref-type="fig" rid="fig05-body3">5B</xref>). Se realiz&#243; tambi&#233;n la coronariograf&#237;a, alejando la suposici&#243;n de enfermedad coronariana obstructiva significativa.</p>
      <table-wrap id="tab02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="fig05-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf05-es.jpg"/></fig>
      <p>La preparaci&#243;n para el procedimiento consisti&#243; en profilaxia antibi&#243;tica y antiagregaci&#243;n plaquetaria doble, con aspirina y dopidogrel. El procedimiento se realiz&#243; con sedaci&#243;n y ventilaci&#243;n no invasiva. Se punzaron las arterias femorales, con posicionamiento del introductor 18F a la izquierda, para introducci&#243;n de la biopr&#243;tesis, y 5F a la derecha, como acceso para cat&#233;teres para angiograf&#237;a. Se instal&#243; entonces el electrodo de marcapasos transvenoso temporario a trav&#233;s de la vena yugular interna derecha. La valvoplastia a&#243;rtica se realiz&#243; con cat&#233;ter-bal&#243;n Z-Med 20 x 60 mm (NuMed, Inc., Hopkinton, EUA), empleando el marcapasos para elevaci&#243;n de la frecuencia cardiaca hasta 220 bpm. Enseguida se introdujo y se liber&#243; exitosamente el sistema CoreValve (<xref ref-type="fig" rid="fig06-body3">fig. 6</xref>). Al final del procedimiento se observ&#243; el adecuado posicionamiento de la pr&#243;tesis, la presencia de regurgitaci&#243;n perivalvular a&#243;rtica m&#237;nima y la ausencia de gradiente de presi&#243;n transvalvular a&#243;rtica (<xref ref-type="fig" rid="fig07-body3">fig. 7</xref>). Se realiz&#243; la hemostasia del sitio de punci&#243;n arterial con dispositivo hemost&#225;tico Prostar (Vascular Abott Devices, Redwood City, EUA) y se mantuvo el electrodo de marcapasos temporario durante tres d&#237;as.</p>
      <fig id="fig06-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf06-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig07-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0299-00015-gf07-es.jpg"/></fig>
      <p>El ecocardiograma transtor&#225;cico inmediato revel&#243; el posicionamiento adecuado de la pr&#243;tesis, reducci&#243;n del gradiente transvalvular e insuficiencia a&#243;rtica periprot&#233;tica de grado discreto (<xref ref-type="table" rid="tab02-body3">tab. 2</xref> e <xref ref-type="fig" rid="fig05-body3">fig. 5C</xref>). El cuarto d&#237;a despu&#233;s del procedimiento la paciente present&#243; ensanchamiento del QRS y bloqueo atrioventricular de primer grado, con evoluci&#243;n hacia bloqueo atrioventricular total, justificando el implante de marcapasos definitivo. Se le dio de alta del hospital 12 d&#237;as despu&#233;s del implante de la biopr&#243;tesis a&#243;rtica.</p>
      <p>Durante los seis primeros meses de acompa&#241;amiento cl&#237;nico, la paciente present&#243; mejora sintom&#225;tica (NYHA clase funcional I) y ausencia de nuevos episodios de pres&#237;ncope. Los ecocardiogramas de control, realizados entre dos y siete meses despu&#233;s de la intervenci&#243;n, demostraron queda adicional del gradiente de presi&#243;n transvalvular a&#243;rtico y mantenimiento de la insuficiencia a&#243;rtica de grado discreto. Se detect&#243; asimismo una reducci&#243;n de la hipertrofia ventricular izquierda (<xref ref-type="table" rid="tab02-body3">tab. 2</xref>). La angiotomograf&#237;a de control mostr&#243; el posicionamiento adecuado de la pr&#243;tesis (<xref ref-type="fig" rid="fig05-body3">fig. 5D</xref>)</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La sustituci&#243;n percut&#225;nea de la v&#225;lvula a&#243;rtica se ha hecho una realidad tambi&#233;n en nuestro medio. Estudios cl&#237;nicos recientes han demostrado la facilidad de ejecuci&#243;n, seguridad y eficacia de ese tipo de intervenci&#243;n, con resultados, aunque a corto y medio plazo, bastante prometedores<sup>-13</sup>. Actualmente, por tratarse de una modalidad terap&#233;utica relativamente nueva, la indicaci&#243;n de la sustituci&#243;n percut&#225;nea de la v&#225;lvula a&#243;rtica se restringe a un grupo selecto de pacientes que, por la edad avanzada o comorbilidades, tienen contraindicado el tratamiento quir&#250;rgico convencional, o el riesgo ser&#237;a muy alto. En ellos, el abordaje percut&#225;neo tiene un &#233;xito superior al 75% y puede ofrecer mortalidad inferior a la esperada con el tratamiento quir&#250;rgico<sup>9,12,13</sup>.</p>
      <p>En publicaci&#243;n reciente, Webb et al.<sup> 13</sup> relataron mortalidad del 2% durante el procedimiento y del 8% a los 30 d&#237;as con la pr&#243;tesis de Cribier-Edwards, compar&#225;ndola con los 30% previstos por el EuroScore para el abordaje quir&#250;rgico de esos mismos pacientes<sup>13</sup>. En la experiencia m&#225;s reciente publicada por Grube, empleando la CoreValve, la mortalidad fue del 6% durante el procedimiento y del 12% a los 30 d&#237;as, bastante inferior a los 21,7% previstos para el tratamiento quir&#250;rgico<sup>12</sup>. Otras complicaciones, como accidente vascular cerebral (2,8% al 10%) y tamponamiento cardiaco (2% al 7%) fueron relativamente frecuentes en esas casu&#237;sticas de alt&#237;simo riesgo<sup>9,12,13</sup>. Sin embargo, la superaci&#243;n de la curva de aprendizaje del m&#233;todo y la mejora progresiva de los dispositivo tiende a reducir su ocurrencia y elevar el porcentaje de &#233;xito de la intervenci&#243;n. Se cree tambi&#233;n que el empleo de la doble antiagregaci&#243;n plaquetaria puede reducir la ocurrencia de accidente vascular cerebral durante y despu&#233;s de la intervenci&#243;n, motivo por el que empleamos esa asociaci&#243;n en los casos de nuestra experiencia inicial con la CoreValve. En los dos casos relatados en esta publicaci&#243;n los procedimientos se realizaron exitosamente y, como complicaci&#243;n, se dio apenas el bloqueo atrioventricular total durante los primeros d&#237;as despu&#233;s del procedimiento, haci&#233;ndose necesario el implante de marcapasos definitivo, sin mayores consecuencias. Esa complicaci&#243;n, que es tambi&#233;n relativamente frecuente despu&#233;s del tratamiento quir&#250;rgico convencional, fue relatada en menos del 10% de los casos, ocurriendo probablemente debido a la cercan&#237;a del anillo valvular a&#243;rtico al haz de conducci&#243;n<sup>9,13</sup>.</p>
      <p>La eficacia de las biopr&#243;tesis Edwards-Sapien y CoreValve es incontestable, al menos en lo que se refiere a los resultados a medio plazo<sup>9,12,13</sup>. Inmediatamente despu&#233;s del implante se observa la ampliaci&#243;n del &#225;rea valvular y la queda significativa del gradiente de presi&#243;n transvalvular a&#243;rtico<sup>9,12,13</sup>. Esa mejora hemodin&#225;mica precoz se refleja r&#225;pidamente en la mejora de la sintomatolog&#237;a de insuficiencia cardiaca congestiva de los pacientes tratados<sup>9,12,13</sup>, como lo hemos descrito en los dos casos de nuestra casu&#237;stica inicial. Durante la evoluci&#243;n se observa tambi&#233;n la mejora de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n y la reducci&#243;n de la hipertrofia del ventr&#237;culo izquierdo<sup>9,13</sup>.</p>
      <p>La presencia de regurgitaci&#243;n a&#243;rtica perivalvular es relativamente frecuente despu&#233;s del implante de las biopr&#243;tesis, pero es casi siempre de discreta o, a lo m&#225;s, de moderada intensidad. En general, cl&#237;nicamente se la tolera muy bien. En los casos en que existe insuficiencia a&#243;rtica significativa despu&#233;s del implante de la CoreValve, es posible valerse de dilataciones de la pr&#243;tesis con balones de mayor di&#225;metro para su mejor adaptaci&#243;n al anillo valvular. Sin embargo, la naturaleza autoexpandible de la pr&#243;tesis hace con que exista una acomodaci&#243;n y reducci&#243;n de la intensidad de la regurgitaci&#243;n durante los primeros meses despu&#233;s del implante, como se dio en nuestro primer caso.</p>
      <p> A pesar de esos resultados preliminares animadores, no es posible considerar la sustituci&#243;n percut&#225;nea de la v&#225;lvula a&#243;rtica, al menos por el momento, como una alternativa al tratamiento de pacientes con estenosis a&#243;rtica de bajo riesgo quir&#250;rgico. Hay que probar todav&#237;a su durabilidad y eficacia de largo plazo y solamente la realizaci&#243;n de estudios controlados permitir&#225; la ampliaci&#243;n progresiva de sus indicaciones.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinente.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiamiento externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de post grado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
