<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">WPJvTFvMYfGRRc7VBk7NLJj</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000900011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300311</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000900011</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Preval&#234;ncia de anemia e insufici&#234;ncia renal em portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca n&#227;o-hospitalizados</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Reis</surname>
            <given-names>Francisco Jos&#233; Farias Borges dos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fernandes</surname>
            <given-names>Andr&#233; Maur&#237;cio Souza</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bitencourt</surname>
            <given-names>Almir Galv&#227;o Vieira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Neves</surname>
            <given-names>Fl&#225;via Branco Cerqueira Serra</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Kuwano</surname>
            <given-names>Andr&#233; Yoichi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fran&#231;a</surname>
            <given-names>Victor Hugo Pinheiro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Macedo</surname>
            <given-names>Cristiano Ricardo Bastos de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cruz</surname>
            <given-names>Cristiano Gon&#231;alves da</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sahade</surname>
            <given-names>Viviane</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Aras J&#250;nior</surname>
            <given-names>Roque</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Salvador</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal da Bahia</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital Universit&#225;rio Professor Edgar Santos </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>09</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>268</fpage>
      <lpage>274</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>29</day>
          <month>02</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>06</day>
          <month>10</month>
          <year>2007</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>28</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTOS: Insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) &#233; uma doen&#231;a comum com alta taxa de mortalidade. Anemia e insufici&#234;ncia renal (IR) s&#227;o frequentemente encontradas em portadores de IC associadas com maior gravidade da doen&#231;a card&#237;aca e pior progn&#243;stico. OBJETIVO: Avaliar a preval&#234;ncia de anemia e insufici&#234;ncia renal, bem como a associa&#231;&#227;o entre esses dois quadros, em portadores de IC n&#227;o hospitalizados. M&#201;TODOS: Foram observados pacientes acompanhandos na cl&#237;nica de IC de um hospital universit&#225;rio de julho de 2003 a novembro de 2006. Anemia foi definida como n&#237;veis de hemoglobina abaixo de 13 mg/dl para homens e de 12 mg/dl para mulheres. A fun&#231;&#227;o renal foi avaliada por meio da taxa de filtra&#231;&#227;o glomerular (TFG), calculada pela f&#243;rmula simplificada do estudo MDRD (Modification of Diet in Renal Disease). RESULTADOS: Dos trezentos e quarenta e cinco pacientes inclu&#237;dos neste estudo, 26,4% (n = 91) tinham anemia e 29,6% tinham insufici&#234;ncia renal moderada a grave (TFG &lt; 60 ml/min). A associa&#231;&#227;o entre anemia e maior preval&#234;ncia de insufici&#234;ncia renal foi estatisticamente significante (41,8% vs. 25,2%; p = 0,005). Os pacientes em classe funcional III e IV apresentaram maior incid&#234;ncia de anemia (39,0% vs. 19,4%; p &lt;0,001) e insufici&#234;ncia renal (38,2% vs. 24,8%; p = 0,007). N&#227;o foi observada associa&#231;&#227;o entre anemia ou insufici&#234;ncia renal e hist&#243;ria de hipertens&#227;o, diabetes, fun&#231;&#227;o sist&#243;lica ou etiologia de insufici&#234;ncia card&#237;aca. CONCLUS&#195;O: A preval&#234;ncia de anemia e insufici&#234;ncia renal foi elevada nessa popula&#231;&#227;o e foi associada com a gravidade da insufici&#234;ncia card&#237;aca (classes funcionais III e IV).</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>anemia</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia renal</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> INSUFICI&#202;NCIA CARD&#205;ACA</p>
    <p>Preval&#234;ncia de anemia e insufici&#234;ncia renal em portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca n&#227;o-hospitalizados </p>
    <p>
      <bold>Francisco Jos&#233; Farias Borges dos Reis; Andr&#233; Maur&#237;cio Souza Fernandes; Almir Galv&#227;o Vieira Bitencourt; Fl&#225;via Branco Cerqueira Serra Neves; Andr&#233; Yoichi Kuwano; Victor Hugo Pinheiro Fran&#231;a; Cristiano Ricardo Bastos de Macedo; Cristiano Gon&#231;alves da Cruz; Viviane Sahade; Roque Aras J&#250;nior</bold>
    </p>
    <p>Hospital Universit&#225;rio Professor Edgar Santos - UFBA, Salvador, BA, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTOS: </bold>Insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) &#233; uma doen&#231;a comum com alta taxa de mortalidade. Anemia e insufici&#234;ncia renal (IR) s&#227;o frequentemente encontradas em portadores de IC associadas com maior gravidade da doen&#231;a card&#237;aca e pior progn&#243;stico. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar a preval&#234;ncia de anemia e insufici&#234;ncia renal, bem como a associa&#231;&#227;o entre esses dois quadros, em portadores de IC n&#227;o hospitalizados. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Foram observados pacientes acompanhandos na cl&#237;nica de IC de um hospital universit&#225;rio de julho de 2003 a novembro de 2006. Anemia foi definida como n&#237;veis de hemoglobina abaixo de 13 mg/dl para homens e de 12 mg/dl para mulheres. A fun&#231;&#227;o renal foi avaliada por meio da taxa de filtra&#231;&#227;o glomerular (TFG), calculada pela f&#243;rmula simplificada do estudo MDRD (<italic>Modification of Diet in Renal Disease</italic>). </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Dos trezentos e quarenta e cinco pacientes inclu&#237;dos neste estudo, 26,4% (n = 91) tinham anemia e 29,6% tinham insufici&#234;ncia renal moderada a grave (TFG &lt; 60 ml/min). A associa&#231;&#227;o entre anemia e maior preval&#234;ncia de insufici&#234;ncia renal foi estatisticamente significante (41,8% <italic>vs.</italic> 25,2%; <italic>p</italic> = 0,005). Os pacientes em classe funcional III e IV apresentaram maior incid&#234;ncia de anemia (39,0% <italic>vs.</italic> 19,4%; <italic>p</italic> &lt;0,001) e insufici&#234;ncia renal (38,2% <italic>vs.</italic> 24,8%; <italic>p</italic> = 0,007). N&#227;o foi observada associa&#231;&#227;o entre anemia ou insufici&#234;ncia renal e hist&#243;ria de hipertens&#227;o, diabetes, fun&#231;&#227;o sist&#243;lica ou etiologia de insufici&#234;ncia card&#237;aca. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A preval&#234;ncia de anemia e insufici&#234;ncia renal foi elevada nessa popula&#231;&#227;o e foi associada com a gravidade da insufici&#234;ncia card&#237;aca (classes funcionais III e IV). </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Insufici&#234;ncia card&#237;aca, anemia, insufici&#234;ncia renal.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) &#233; uma doen&#231;a comum que acarreta alto custo, incapacidade e taxa de mortalidade elevada<sup>1</sup>. Anemia e insufici&#234;ncia renal (IR), comorbidades frequentemente encontradas em portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca, est&#227;o associadas com maior gravidade da doen&#231;a card&#237;aca e pior progn&#243;stico<sup>2,3</sup>. Aproximadamente 40% dos pacientes hospitalizados com IC t&#234;m anemia, e at&#233; 50% t&#234;m IR moderada a grave<sup>4</sup>. Existe uma inter-rela&#231;&#227;o fisiopatol&#243;gica entre essas doen&#231;as, que comp&#245;em a s&#237;ndrome cardiorrenal (SCR), na qual seus tr&#234;s componentes (anemia, IR e IC) formam um c&#237;rculo vicioso em que cada um &#233; capaz de causar ou superestimular o outro<sup>4-6</sup>. </p>
    <p>O objetivo deste trabalho &#233; descrever a preval&#234;ncia de anemia e insufici&#234;ncia renal, bem como avaliar a associa&#231;&#227;o desses dois quadros, em portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca acompanhados em um ambulatorio de refer&#234;ncia de Salvador, Bahia. </p>
    <p>
      <bold>Metodologia</bold>
    </p>
    <p>Este foi um estudo com delineamento transversal realizado com pacientes acompanhados em uma cl&#237;nica de insufici&#234;ncia card&#237;aca do Hospital Universit&#225;rio Professor Edgar Santos (HUPES) da Universidade Federal da Bahia (UFBA). Trata-se de um centro de refer&#234;ncia para portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca no estado da Bahia, uma zona end&#234;mica de doen&#231;a de Chagas (DC). Os pacientes internados na cl&#237;nica entre julho de 2003 e novembro de 2006 foram inclu&#237;dos no estudo. O crit&#233;rio de inclus&#227;o foi diagn&#243;stico cl&#237;nico e ecocardiogr&#225;fico de IC. Os exames laboratoriais inclu&#237;am concentra&#231;&#227;o s&#233;rica de creatinina e hemoglobina (Hb). Pacientes com fal&#234;ncia renal que j&#225; haviam sido submetidos a tratamento dial&#237;tico e pacientes cujo diagn&#243;stico de insufici&#234;ncia card&#237;aca foi descartado em avalia&#231;&#245;es subsequentes foram exclu&#237;dos do estudo. A pesquisa foi realizada de acordo com os princ&#237;pios &#233;ticos estabelecidos na Declara&#231;&#227;o de Helsinque, e todos os pacientes assinaram um termo de consentimento livre e esclarecido para participa&#231;&#227;o no estudo. O protocolo do estudo foi aprovado pelo Conselho de &#201;tica em pesquisas com seres humanos do HUPES, e n&#227;o houve conflitos de interesse.</p>
    <p>As seguintes caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e demogr&#225;ficas foram analisadas: sexo, idade, ra&#231;a, hist&#243;ria pr&#233;via de hipertens&#227;o, diabetes melito (DM) e insufici&#234;ncia renal, medicamentos utilizados, tempo de instala&#231;&#227;o da doen&#231;a em meses, principal etiologia da cardiomiopatia e classe funcional (CF) de acordo com os crit&#233;rios da <italic>New York Heart Association</italic> (NYHA). O diagn&#243;stico de insufici&#234;ncia card&#237;aca foi estabelecido pelo m&#233;dico que cuidou do paciente, utilizando os dados cl&#237;nicos e resultados dos exames complementares levados na primeira consulta. A atribui&#231;&#227;o da principal etiologia da cardiomiopatia foi feita com base na hist&#243;ria cl&#237;nica, no exame f&#237;sico e nos exames complementares do paciente. Para o diagn&#243;stico de cardiomiopatia chag&#225;sica eram necess&#225;rios pelo menos dois testes sorol&#243;gicos positivos; para cardiomiopatia isqu&#234;mica eram necess&#225;rios hist&#243;ria de angina, infarto agudo do mioc&#225;rdio, angioplastia coronariana transluminal percut&#226;nea, altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas t&#237;picas, les&#227;o obstrutiva demonstrada por angiografia coronariana ou altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas nos exames complementares; e para cardiomiopatia hipertensiva eram necess&#225;rias hist&#243;ria pr&#233;via de hipertens&#227;o arterial n&#227;o-controlada, terapia com diversos anti-hipertensivos ou presen&#231;a de les&#227;o de &#243;rg&#227;o-alvo, como hipertrofia ventricular esquerda no eletrocardiograma ou ecocardiograma, oftalmoscopia alterada ou insufici&#234;ncia renal cr&#244;nica. Em caso de associa&#231;&#227;o entre etiologia isqu&#234;mica e hipertensiva, a primeira era considerada a principal. Outras etiologias (cardiomiopatia valvar, hipertr&#243;fica, restritiva, alco&#243;lica, periparto ou viral e endomiocardiofibrose) foram atribu&#237;das de acordo com os dados individuais de cada paciente. O diagn&#243;stico de cardiomiopatia idiop&#225;tica era estabelecido quando todas as outras etiologias tinham sido descartadas.</p>
    <p>Pacientes com sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) igual ou superior a 45% ao ecocardiograma (m&#233;todo de Teichholz) foram considerados portadores de IC com fun&#231;&#227;o sist&#243;lica normal (IC diast&#243;lica), de acordo com os crit&#233;rios da <italic>European Society of Cardiology</italic>. O ecocardiograma devia ser obtido em um prazo m&#225;ximo de seis meses ap&#243;s a admiss&#227;o. A presen&#231;a de anemia era diagnosticada quando os n&#237;veis s&#233;ricos de hemoglobina eram inferiores a 13 mg/dl nos homens e 12 mg/dl nas mulheres em qualquer consulta realizada na cl&#237;nica. Exames de sangue podiam ser solicitados em qualquer &#233;poca desde a admiss&#227;o at&#233; as consultas subsequentes na cl&#237;nica de insufici&#234;ncia card&#237;aca. A fun&#231;&#227;o renal foi avaliada por meio da taxa de filtra&#231;&#227;o glomerular (TFG), calculada pela f&#243;rmula simplificada do estudo<italic> Modification of Diet in Renal Disease</italic> (MDRD) [TFG (ml/min/1,73m<sup>2</sup>) = 186 x (creatinina s&#233;rica)<sup>-1,154</sup> x idade<sup>-0,203</sup> x (0,742 para mulheres) x (1,210 para negros)], conforme sugerido pela <italic>National Kidney Foundation</italic>. A fun&#231;&#227;o renal foi dividida em cinco est&#225;gios: normal (TFG <underline>&gt;</underline>90ml/min); IR leve (TFG <underline>&gt;</underline> 60ml/min e &lt; 90ml/min); IR moderada (TFG <underline>&gt;</underline> 30ml/min a &lt; 60ml/min); IR grave (TFG <underline>&gt;</underline> 15ml/min a &lt; 30ml/min); e fal&#234;ncia renal (TFG &lt;15ml/min)<sup>7</sup>.</p>
    <p>As an&#225;lises estat&#237;sticas foram realizadas com o aux&#237;lio do programa SPSS (<italic>Statistical Package for Social Science</italic>), vers&#227;o 9.0 para Windows (SPSS Inc. Chicago, Illinois). Os dados categ&#243;ricos foram apresentados como percentuais. As vari&#225;veis cont&#237;nuas foram expressas com m&#233;dia e desvio-padr&#227;o quando apresentavam distribui&#231;&#227;o normal e como mediana e percentil 25 e 75 quando apresentavam distribui&#231;&#227;o anormal. Os seguintes testes foram empregados para a compara&#231;&#227;o das vari&#225;veis: teste de qui-quadrado, quando as duas vari&#225;veis eram categ&#243;ricas; teste <italic>t</italic> de Student e de Mann-Whitney quando uma das vari&#225;veis era cont&#237;nua, com e sem distribui&#231;&#227;o normal, respectivamente. O valor de <italic>P</italic> usado foi 0,05.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Dos 725 pacientes acompanhados na cl&#237;nica de insufici&#234;ncia card&#237;aca entre julho de 2003 e novembro de 2006, 345 foram inclu&#237;dos neste estudo. As caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e demogr&#225;ficas dessa popula&#231;&#227;o s&#227;o apresentadas na <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>. </p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Cento e dois pacientes (29,6%) tinham insufici&#234;ncia renal moderada a grave (TFG <underline>&lt;</underline> 60ml/min), e 91 (26.4%) tinham anemia. O <xref ref-type="fig" rid="grf01">gr&#225;fico 1</xref> apresenta os est&#225;gios de IR de acordo com a TFG, e o <xref ref-type="fig" rid="grf02">gr&#225;fico 2</xref> mostra a frequ&#234;ncia de anemia nos grupos com est&#225;gios distintos de IR. </p>
    <fig id="grf01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gf01.jpg"/></fig>
    <fig id="grf02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gf02.jpg"/></fig>
    <p>A preval&#234;ncia de IR moderada a grave e classe funcional III ou IV foi maior entre os pacientes que tinham anemia do que entre os que n&#227;o tinham anemia (<xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref>). Quando os pacientes com IR moderada a grave foram comparados com os que tinham TFG <underline>&gt;</underline> 60mg/dl, constatou-se que os primeiros eram mais velhos, eram predominantemente do sexo feminino e apresentavam maior preval&#234;ncia de anemia, classe funcional III e IV e etiologia hipertensiva (<xref ref-type="table" rid="tab03">Tabela 3</xref>). Ra&#231;a negra e etiologia idiop&#225;tica tamb&#233;m foram mais baixas no primeiro grupo de pacientes (<xref ref-type="table" rid="tab03">Tabela 3</xref>). Os <xref ref-type="fig" rid="grf03">gr&#225;ficos 3</xref> e <xref ref-type="fig" rid="grf04">4</xref> mostram, respectivamente, a preval&#234;ncia de anemia e IR moderada a grave em pacientes com diferentes classes funcionais (NYHA).</p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="tab03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <fig id="grf03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gf03.jpg"/></fig>
    <fig id="grf04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gf04.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A preval&#234;ncia de anemia neste estudo foi semelhante &#224; encontrada na literatura entre pacientes n&#227;o-hospitalizados (26,4%), sendo mais elevada em pacientes com IC mais avan&#231;ada (classe funcional III ou IV da NYHA) e em pacientes com IR moderada a grave. Em estudos anteriores, a preval&#234;ncia de anemia variou de 4% a 69,7%, dependendo dos crit&#233;rios diagn&#243;sticos e da popula&#231;&#227;o estudada<sup>8,9</sup>. As caracter&#237;sticas da popula&#231;&#227;o estudada s&#227;o um fator importante, pois muitos estudos revelam, por exemplo, maior preval&#234;ncia de anemia em pacientes mais velhos e em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada<sup>2,8</sup>. Silverberg e cols.<sup>10</sup> constataram que a incid&#234;ncia de anemia era maior entre os pacientes com classe funcional IV do que entre os pacientes com classe funcional I (79,1% <italic>vs.</italic> 9.1%, respectivamente). Em pacientes n&#227;o-hospitalizados, essa incid&#234;ncia varia de 4% a 23% e costuma estar associada com doen&#231;a renal cr&#244;nica, idade avan&#231;ada e sintomas mais graves<sup>9,11</sup>. </p>
    <p>Muitos estudos associaram anemia a eventos cl&#237;nicos adversos em portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca<sup>2,8,12,13</sup>. Sales e cols.<sup>2</sup> relataram uma taxa de mortalidade de 16,8% em pacientes an&#234;micos contra 8% em pacientes n&#227;o-an&#234;micos. Anand e cols.<sup>12</sup> encontraram uma taxa de mortalidade de 28% e 16%, respectivamente, em pacientes an&#234;micos e n&#227;o-an&#234;micos, com taxas de interna&#231;&#227;o de 56% e 33% ap&#243;s um acompanhamento m&#233;dio de 12 meses. Esses autores observaram que cada 1 g/dl de aumento nos n&#237;veis s&#233;ricos de hemoglobina est&#225; associado com uma redu&#231;&#227;o de 15,8% e 14,2% no risco de morte e de interna&#231;&#227;o, respectivamente. Essa influ&#234;ncia n&#227;o depende do tipo de IC de acordo com a fun&#231;&#227;o sist&#243;lica (preservada <italic>vs.</italic> deteriorada)<sup>13,14</sup>. Entretanto, a liga&#231;&#227;o entre anemia, IC e eventos adversos n&#227;o est&#225; clara, pois a anemia pode ser apenas um marcador de maior gravidade da IC ou apenas mais uma comorbidade, conferindo aos pacientes um pior progn&#243;stico<sup>15</sup>. </p>
    <p>Apenas 26% dos pacientes avaliados apresentavam fun&#231;&#227;o renal normal, a maioria (44%) tinha IR leve, com TFG entre 60 e 90 ml/min, e cerca de 30% tinham IR moderada a grave. Doen&#231;a renal cr&#244;nica &#233; uma comorbidade comum em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca que est&#225; associada com a gravidade da doen&#231;a, pior progn&#243;stico e maior preval&#234;ncia de anemia. Quase 40% dos pacientes com IC t&#234;m IR, e mais de 64% dos que consultam um nefrologista com fal&#234;ncia renal t&#234;m IC, a maioria com quadro de anemia<sup>10,16</sup>. A cardiopatia &#233; um problema importante em portadores de insufici&#234;ncia renal cr&#244;nica, e a causa da morte de 43,6% desses pacientes<sup>17</sup>. Para O'Meara e cols.<sup>13</sup>, mais de 50% dos pacientes com IC e anemia t&#234;m TFG abaixo de 60 ml/min, contra apenas 30% dos pacientes que n&#227;o tem anemia. Os pesquisadores mostram que a IR &#233; um fator de risco independente de mortalidade e interna&#231;&#227;o hospitalar em portadores de IC<sup>3</sup>.</p>
    <p>&#201; preciso avaliar corretamente a fun&#231;&#227;o renal do paciente por meio de equa&#231;&#245;es que calculam a TFG a partir da creatinina s&#233;rica. As diretrizes internacionais recomendam o uso de duas f&#243;rmulas: a equa&#231;&#227;o de Cockcroft-Gault e a equa&#231;&#227;o simplificada do MDRD<sup>7</sup>. N&#227;o se recomenda o uso da creatinina s&#233;rica como &#250;nico par&#226;metro para avaliar a fun&#231;&#227;o renal, por causa da sua baixa sensibilidade nos primeiros est&#225;gios da insufici&#234;ncia renal. Neste estudo, se fossem utilizados s&#243; os valores da creatinina s&#233;rica, com um ponto de corte de 1,3 mg/dl, apenas 18,3% da amostra teria IR. O m&#233;todo ideal seria a dosagem direta da TFG por meio da depura&#231;&#227;o plasm&#225;tica de creatinina. No entanto, ele n&#227;o &#233; mais eficaz do que a TFG estimada, em virtude dos erros frequentes na coleta de urina de 24 horas e das varia&#231;&#245;es di&#225;rias na secre&#231;&#227;o de creatinina, o que faz com que esse m&#233;todo n&#227;o seja usado rotineiramente. </p>
    <p>A associa&#231;&#227;o entre insufici&#234;ncia card&#237;aca, anemia e s&#237;ndrome cardiorrenal (SCR) &#233; respons&#225;vel pela progress&#227;o mais r&#225;pida das doen&#231;as card&#237;aca e renal. Os mecanismos que levam os portadores de IC a ter anemia est&#227;o sendo estudados, para possibilitar o desenvolvimento de tratamentos capazes de corrigir essa complica&#231;&#227;o e melhorar o progn&#243;stico desses pacientes. Desnutri&#231;&#227;o, defici&#234;ncia na absor&#231;&#227;o de nutrientes e sangramento gastrintestinal cr&#244;nico s&#227;o causas comuns de anemia em portadores de IC, sendo respons&#225;veis por cerca de 1/3 dos casos<sup>18</sup>. Al&#233;m desses quadros, o mecanismo implicado no desenvolvimento de anemia geralmente est&#225; relacionado com produ&#231;&#227;o deficiente de eritropoetina<sup>19</sup>. A concentra&#231;&#227;o mais baixa de hemoglobina nesses casos tamb&#233;m pode ser causada por hemodilui&#231;&#227;o, resultante da ativa&#231;&#227;o do sistema renina-angiotensina-aldosterona (SRAA), que est&#225; associada com pior progn&#243;stico<sup>20,21</sup>. </p>
    <p>A eritropoetina produzida pelas c&#233;lulas renais &#233; o principal regulador da forma&#231;&#227;o das hem&#225;cias, e uma defici&#234;ncia na sua produ&#231;&#227;o &#233; a principal causa de anemia associada com IR isolada ou em pacientes com IC e IR<sup>18</sup>. Entre as causas desse dist&#250;rbio est&#227;o as citocinas inflamat&#243;rias, que podem alterar a express&#227;o do gene da eritropoetina. Al&#233;m de interferir na produ&#231;&#227;o de eritropoetina, as citocinas exercem um importante impacto sobre o metabolismo do ferro, reduzindo a disponibilidade desse &#237;on para a eritropoese. Portanto, a anemia em portadores de s&#237;ndrome cardiorrenal pode ser explicada principalmente por hipervolemia e hemodilui&#231;&#227;o, bem como por altera&#231;&#245;es nas vias da eritropoese, na produ&#231;&#227;o ou no efeito da eritropoetina, ou altera&#231;&#245;es no metabolismo do ferro, todas causadas pela presen&#231;a de citocinas pr&#243;-inflamat&#243;rias.</p>
    <p>Os pesquisadores avaliaram o impacto da corre&#231;&#227;o da anemia no progn&#243;stico de portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca. Alguns autores acreditam que um tratamento com an&#225;logos de eritropoetina e ferro intravenoso pode melhorar a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, a frequ&#234;ncia card&#237;aca e a insufici&#234;ncia renal em portadores de IC e anemia, bem como reduzir as taxas de hospitaliza&#231;&#227;o e melhorar a qualidade de vida dos pacientes<sup>10,22-25</sup>. Entretanto, os estudos publicados s&#227;o limitados pelo tamanho das amostras, e n&#227;o existe consenso sobre a necessidade de tratamento agressivo da anemia em portadores de IC, sobretudo pacientes com anemia leve e que n&#227;o t&#234;m insufici&#234;ncia renal<sup>15</sup>. Em pacientes com anemia moderada a grave e insufici&#234;ncia renal, recomenda-se tratamento com suplementa&#231;&#227;o de eritropoetina e ferro para que a concentra&#231;&#227;o de hemoglobina seja mantida acima de 12,0 g/dl<sup>9</sup>. &#201; importante que todos os pacientes sejam avaliados quanto a causas possivelmente revers&#237;veis de anemia, como defici&#234;ncia de ferro e hemorragia oculta, e recebam tratamento adequado. Silverberg e colegas demonstraram que a anemia ainda &#233; mal investigada, pouco reconhecida e pouco tratada por cardiologistas no acompanhamento de pacientes com IC n&#227;o-hospitalizados. Esses autores defendem o trabalho conjunto de cardiologistas e nefrologistas para melhorar esses dados<sup>26</sup>. </p>
    <p>Este estudo tem algumas limita&#231;&#245;es. Na &#233;poca da coleta de dados, durante o atendimento dos pacientes, outros quadros cl&#237;nicos associados que poderiam alterar os n&#237;veis de hemoglobina e creatinina, como anemia falciforme, desnutri&#231;&#227;o, infec&#231;&#245;es parasit&#225;rias intestinais ou uropatia obstrutiva, n&#227;o foram levados em considera&#231;&#227;o. No entanto, a frequ&#234;ncia de anemia e insufici&#234;ncia renal foi semelhante &#224; encontrada em outras popula&#231;&#245;es de pacientes. A popula&#231;&#227;o do nosso estudo difere da de estudos anteriores, devido &#224; alta preval&#234;ncia de doen&#231;a de Chagas como principal etiologia de insufici&#234;ncia card&#237;aca. Hipertens&#227;o e doen&#231;a isqu&#234;mica, que geralmente s&#227;o citadas na literatura como principais etiologias de IC em outras popula&#231;&#245;es, est&#227;o associadas com maior risco de desenvolvimento de IR, independentemente da presen&#231;a de IC, o que n&#227;o &#233; observado na doen&#231;a de Chagas. Portanto, poder&#237;amos esperar uma frequ&#234;ncia mais baixa dessas complica&#231;&#245;es em pacientes chag&#225;sicos, mas isso n&#227;o ocorreu no presente estudo. N&#227;o encontramos diferen&#231;a na preval&#234;ncia de anemia e insufici&#234;ncia renal em pacientes com IC causada por doen&#231;a de Chagas, comparado com outras etiologias. &#201; important&#237;ssimo que a presen&#231;a desses quadros seja pesquisada em portadores de IC n&#227;o-hospitalizados, pois a maioria dos estudos publicados foi realizada em pacientes hospitalizados. </p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Neste estudo, houve uma preval&#234;ncia elevada de anemia e insufici&#234;ncia renal, semelhante &#224; encontrada na literatura m&#233;dica internacional. Esses pacientes estavam mais descompensados (classes funcionais III e IV da NYHA). &#201; preciso que sejam realizados estudos prospectivos especificamente voltados para a avalia&#231;&#227;o da anemia e da fun&#231;&#227;o renal em portadores de IC, aumentando assim o nosso conhecimento sobre esses fatores e determinando a sua import&#226;ncia na gravidade e no progn&#243;stico da insufici&#234;ncia card&#237;aca.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Andr&#233; Maur&#237;cio Souza Fernandes </p>
        <p> Rua das Ac&#225;cias, 67 &#150; Pituba </p>
        <p> 41850010 &#150; Salvador, BA, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="andremsf@hotmail.com">andremsf@hotmail.com</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="andremsf@cardiol.br">andremsf@cardiol.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 06/10/07; revisado recebido em 29/02/08; aceito em 28/03/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Swedberg K, Cleland J, Dargie H, Drexler H,    Follath F, Komajda M, et al. Guidelines for the diagnosis and treatment of chronic    heart failure: executive summary (update 2005): The Task Force for the Diagnosis    and Treatment of Chronic Heart Failure of the European Society of Cardiology.    Eur Heart J. 2005; 26: 1115-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Guidelines for the diagnosis and treatment of chronic heart failure: executive summary (update 2005)</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1115</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Swedberg</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cleland</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dargie</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drexler</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Follath</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Komajda</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Sales ALF, Villacorta H, Reis L, Mesquita    ET. Anemia as a prognostic factor in a population hospitalized due to decompensated    heart failure. Arq Bras Cardiol. 2005; 84: 237-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia as a prognostic factor in a population hospitalized due to decompensated heart failure</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>237</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sales</surname>
              <given-names>ALF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villacorta</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reis</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mesquita</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Hillege HL, Nitsch D, Pfeffer MA, Swedberg    K, McMurray JJ, Yusuf S, et al. Renal function as a predictor of outcome in    a broad spectrum of patients with heart failure. Circulation. 2006; 113: 671-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Renal function as a predictor of outcome in a broad spectrum of patients with heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>671</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hillege</surname>
              <given-names>HL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nitsch</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfeffer</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Swedberg</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMurray</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yusuf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Silverberg DS, Wexler D, Blum M, Wollman Y,    Iaina A. The cardio-renal syndrome: does it exist? Nephrol Dial Transplant.    2003; 18 (Suppl.8): viii7-viii12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The cardio-renal syndrome: does it exist?</article-title>
          <source>Nephrol Dial Transplant.</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>viii7</fpage>
          <lpage>viii12</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silverberg</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wexler</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blum</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wollman</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iaina</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Gil P, Justo S, Caramelo C. Cardio-renal failure:    an emerging clinical entity. Nephrol Dial Transplant. 2005; 20: 1780-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardio-renal failure: an emerging clinical entity</article-title>
          <source>Nephrol Dial Transplant</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1780</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gil</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Justo</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caramelo</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Silverberg D. Outcomes of anaemia management    in renal insufficiency and cardiac disease. Nephrol Dial Transplant. 2003; 18    (Suppl 2): ii7-ii12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Outcomes of anaemia management in renal insufficiency and cardiac disease</article-title>
          <source>Nephrol Dial Transplant</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>ii7</fpage>
          <lpage>ii12</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silverberg</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. National Kidney Foundation. K/DOQI clinical    practice guidelines for chronic kidney disease: evaluation, classification,    and stratification. Am J Kidney Dis. 2002; 39 (2 Suppl 1): S1-266.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>K/DOQI clinical practice guidelines for chronic kidney disease: evaluation, classification, and stratification</article-title>
          <source>Am J Kidney Dis</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>S1</fpage>
          <lpage>266</lpage>
          <volume>39</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Lindenfeld J. Prevalence of anemia and effects    on mortality in patients with heart failure. Am Heart J. 2005; 149: 391-401.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of anemia and effects on mortality in patients with heart failure</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>391</fpage>
          <lpage>401</lpage>
          <volume>149</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lindenfeld</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Tang Y, Katz SD. Anemia in chronic heart failure:    prevalence, etiology, clinical correlates, and treatment options. Circulation.    2006; 113: 2454-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia in chronic heart failure: prevalence, etiology, clinical correlates, and treatment options</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2454</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katz</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Silverberg DS, Wexler D, Blum M, Keren G,    Sheps D, Leibovitch E, et al. The use of subcutaneous erythropoietin and intravenous    iron for the treatment of the anemia of severe, resistant congestive heart failure    improves cardiac and renal function and functional cardiac class, and markedly    reduces hospitalizations. J Am Coll Cardiol. 2000; 35: 1737-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The use of subcutaneous erythropoietin and intravenous iron for the treatment of the anemia of severe, resistant congestive heart failure improves cardiac and renal function and functional cardiac class, and markedly reduces hospitalizations</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1737</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silverberg</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wexler</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blum</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keren</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheps</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leibovitch</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Tanner H, Moschovitis G, Kuster GM, Hullin    R, Pfiffner D, Hess OM, et al. The prevalence of anemia in chronic heart failure.    Int J Cardiol. 2002; 86: 115-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The prevalence of anemia in chronic heart failure</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>115</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tanner</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moschovitis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuster</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hullin</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfiffner</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hess</surname>
              <given-names>OM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Anand I, McMurray JJV, Whitmore J, Warren    M, Pham A, McCamish MA, et al. Anemia and its relationship to clinical outcome    in heart failure. Circulation. 2004; 110: 149-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia and its relationship to clinical outcome in heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>149</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <volume>110</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Anand</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMurray</surname>
              <given-names>JJV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Whitmore</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Warren</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pham</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCamish</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. O'Meara E, Clayton T, McEntegart MB, McMurray    JJ, Lang CC, Roger SD, et al. Clinical correlates and consequences of anemia    in a broad spectrum of patients with heart failure: results of the Candesartan    in Heart Failure: Assessment of Reduction in Mortality and Morbidity (CHARM)    Program. Circulation. 2006; 113: 986-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical correlates and consequences of anemia in a broad spectrum of patients with heart failure: results of the Candesartan in Heart Failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>986</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O'Meara</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clayton</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McEntegart</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMurray</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lang</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roger</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Latado AL, Passos LC, Darze ES, Lopes AA.    Comparison of the effect of anemia on in-hospital mortality in patients with    versus without preserved left ventricular ejection fraction. Am J Cardiol. 2006;    98: 1631-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of the effect of anemia on in-hospital mortality in patients with versus without preserved left ventricular ejection fraction</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1631</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Latado</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Passos</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Darze</surname>
              <given-names>ES</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Felker GM, Adams KF Jr, Gattis WA, O'Connor    CM. Anemia as a risk factor and therapeutic target in heart failure. J Am Coll    Cardiol. 2004; 44: 959-66.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia as a risk factor and therapeutic target in heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>959</fpage>
          <lpage>66</lpage>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Felker</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adams Jr</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gattis</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Connor CM</surname>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Silverberg DS, Wexler D, Blum M, Schwartz    D, Wollman Y, Iaina A. Erythropoietin should be part of congestive heart failure    management. Kidney Int. 2003; 87 (Suppl): S40-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Erythropoietin should be part of congestive heart failure management</article-title>
          <source>Kidney Int</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>S40</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silverberg</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wexler</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blum</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwartz</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wollman</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iaina</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Bongartz LG, Cramer MJ, Doevendans PA, Joles    JA, Braam B. The severe cardiorenal syndrome: 'Guyton revisited'. Eur Heart    J. 2005; 26: 11-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="other">
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>11</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bongartz</surname>
              <given-names>LG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cramer</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Doevendans</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Joles</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braam</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. de Silva R, Rigby AS, Witte KK, Nikitin NP,    Tin L, Goode K, et al. Anemia, renal dysfunction, and their interaction in patients    with chronic heart failure. Am J Cardiol. 2006; 98: 391-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia, renal dysfunction, and their interaction in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>391</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>de Silva</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rigby</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Witte</surname>
              <given-names>KK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nikitin</surname>
              <given-names>NP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tin</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goode</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Opasich C, Cazzola M, Scelsi L, De Feo S,    Bosimini E, Lagioia R, et al. Blunted erythropoietin production and defective    iron supply for erythropoiesis as major causes of anaemia in patients with chronic    heart failure. Eur Heart J. 2005; 26: 2232-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Blunted erythropoietin production and defective iron supply for erythropoiesis as major causes of anaemia in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2232</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Opasich</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cazzola</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scelsi</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Feo</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bosimini</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lagioia</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Androne AS, Katz SD, Lund L, LaManca J, Hudaihed    A, Hryniewicz K, et al. Hemodilution is common in patients with advanced heart    failure. Circulation. 2003; 107: 226-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hemodilution is common in patients with advanced heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>226</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Androne</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katz</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lund</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>LaManca</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hudaihed</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hryniewicz</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Westenbrink BD, Visser FW, Voors AA, Smilde    TD, Lipsic E, Navis G, et al. Anaemia in chronic heart failure is not only related    to impaired renal perfusion and blunted erythropoietin production, but to fluid    retention as well. Eur Heart J. 2007; 28: 166-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anaemia in chronic heart failure is not only related to impaired renal perfusion and blunted erythropoietin production, but to fluid retention as well</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>166</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Westenbrink</surname>
              <given-names>BD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Visser</surname>
              <given-names>FW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Voors</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smilde</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lipsic</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Navis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Silverberg DS, Wexler D, Sheps D, Blum M,    Keren G, Baruch R, et al. The effect of correction of mild anemia in severe,    resistant congestive heart failure using subcutaneous erythropoietin and intravenous    iron: a randomized controlled study. J Am Coll Cardiol. 2001; 37: 1775-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of correction of mild anemia in severe, resistant congestive heart failure using subcutaneous erythropoietin and intravenous iron: a randomized controlled study</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1775</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silverberg</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wexler</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheps</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blum</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keren</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baruch</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Mancini DM, Katz SD, Lamanca J, Hudaihed    A, Androne AS. Effect of erythropoietin on exercise capacity in patientswith    moderate to severe chronic heart failure. Circulation. 2003; 107: 294-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of erythropoietin on exercise capacity in patientswith moderate to severe chronic heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>294</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mancini</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katz</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lamanca</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hudaihed</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Androne</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Bolger AP, Bartlett FR, Penston HS, O'Leary    J, Pollock N, Kaprielian R, et al. Intravenous iron alone for the treatment    of anemia in patients with chronic heart failure. J Am Coll Cardiol. 2006; 48    (6): 1225-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intravenous iron alone for the treatment of anemia in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1225</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bolger</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bartlett</surname>
              <given-names>FR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Penston</surname>
              <given-names>HS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Leary</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pollock</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaprielian</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Silverberg DS, Wexler D, Blum M, Tchebiner    JZ, Sheps D, Keren G, et al. The effect of correction of anaemia in diabetics    and non-diabetics with severe resistant congestive heart failure and chronic    renal failure by subcutaneous erythropoietin and intravenous iron. Nephrol Dial    Transplant. 2003; 18 (1): 141-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of correction of anaemia in diabetics and non-diabetics with severe resistant congestive heart failure and chronic renal failure by subcutaneous erythropoietin and intravenous iron</article-title>
          <source>Nephrol Dial Transplant</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>141</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silverberg</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wexler</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blum</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tchebiner</surname>
              <given-names>JZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheps</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keren</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Silverberg DS, Wexler D, Iaina A, Steinbruch    S, Wollman Y, Schwartz D. Anemia, chronic renal disease and congestive heart    failurethe cardio renal anemia syndrome: the need for cooperation between cardiologists    and nephrologists. Int Urol Nephrol. 2006; 38: 295-310.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia, chronic renal disease and congestive heart failure-the cardio renal anemia syndrome: the need for cooperation between cardiologists and nephrologists</article-title>
          <source>Int Urol Nephrol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>295</fpage>
          <lpage>310</lpage>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silverberg</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wexler</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iaina</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steinbruch</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wollman</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwartz</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Prevalence of anemia and renal insufficiency in non-hospitalized patients with heart failure</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Heart Failure (HF) is a common disease with a high rate of mortality. Anemia and renal failure (RF) are often found in patients with HF associated with higher severity of the heart disease and a worse prognosis. OBJECTIVE: To evaluate the prevalence of anemia and RF, as well as the association between these two conditions, in non-hospitalized patients with HF. METHODS: Patients treated at the HF Outpatient Clinic of a university hospital were followed from July 2003 to November 2006. Anemia was defined as hemoglobin levels &lt; 13 mg/dl for men and 12 mg/dl for women. Renal function was assessed by the glomerular filtration rate (GFR), calculated by the simplified formula of the MDRD (Modification of Diet in Renal Disease) study. RESULTS: Of the 345 patients included in this study, 26.4% (n = 91) had anemia and 29.6% had moderate to severe renal failure (GFR &lt; 60 ml/min). The association between anemia and a higher prevalence of renal failure was statistically significant (41.8% vs. 25.2%; p = 0.005). The patients at functional class III and IV presented a higher incidence of anemia (39.0% vs. 19.4%; p &lt;0.001) and renal failure (38.2% vs. 24.8%; p = 0.007). No association was observed between anemia or renal failure and history of hypertension, diabetes, systolic function or etiology of HF. CONCLUSION: The prevalence of anemia and renal failure was high in this population and was associated with the severity of the HF (functional classes III and IV).</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart failure</kwd>
        <kwd>anemia</kwd>
        <kwd>renal insufficiency</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Prevalence of anemia and renal insufficiency in non-hospitalized patients with heart failure</p>
      <p>
        <bold>Francisco Jos&#233; Farias Borges dos Reis; Andr&#233; Maur&#237;cio Souza Fernandes; Almir Galv&#227;o Vieira Bitencourt; Fl&#225;via Branco Cerqueira Serra Neves; Andr&#233; Yoichi Kuwano; Victor Hugo Pinheiro Fran&#231;a; Cristiano Ricardo Bastos de Macedo; Cristiano Gon&#231;alves da Cruz; Viviane Sahade, Roque Aras J&#250;nior</bold>
      </p>
      <p>Hospital Universit&#225;rio Professor Edgar Santos - UFBA, Salvador, BA, Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Heart Failure (HF) is a common disease with a high rate of mortality. Anemia and renal failure (RF) are often found in patients with HF associated with higher severity of the heart disease and a worse prognosis.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate the prevalence of anemia and RF, as well as the association between these two conditions, in non-hospitalized patients with HF.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Patients treated at the HF Outpatient Clinic of a university hospital were followed from July 2003 to November 2006. Anemia was defined as hemoglobin levels &lt; 13 mg/dl for men and 12 mg/dl for women. Renal function was assessed by the glomerular filtration rate (GFR), calculated by the simplified formula of the MDRD (Modification of Diet in Renal Disease) study.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Of the 345 patients included in this study, 26.4% (n = 91) had anemia and 29.6% had moderate to severe renal failure (GFR &lt; 60 ml/min). The association between anemia and a higher prevalence of renal failure was statistically significant (41.8% <italic>vs.</italic> 25.2%; <italic>p</italic> = 0.005). The patients at functional class III and IV presented a higher incidence of anemia (39.0% <italic>vs.</italic> 19.4%; <italic>p</italic> &lt;0.001) and renal failure (38.2% <italic>vs.</italic> 24.8%; <italic>p</italic> = 0.007). No association was observed between anemia or renal failure and history of hypertension, diabetes, systolic function or etiology of HF.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The prevalence of anemia and renal failure was high in this population and was associated with the severity of the HF (functional classes III and IV). </p>
      <p><bold>Key words:</bold> Heart failure; anemia; renal insufficiency.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Heart failure (HF) is a frequent clinical condition and is associated with high cost, disability and high mortality<sup>1</sup>. Anemia and renal insufficiency (RI) are frequent comorbidities found in patients with HF and are associated with higher severity of heart disease and worse prognoses<sup>2,3</sup>. About 40% of patients hospitalized with HF present anemia and up to 50% have moderate-to-severe RI<sup>4</sup>. These conditions are pathophysiologically interconnected, forming the Cardiorenal Syndrome (CRS), whereby each component (anemia, RI and HF) is capable of causing or overstimulating the other, resulting in a vicious cycle<sup>4-6</sup>.</p>
      <p>The aim of this study is to describe the prevalence and evaluate the association between anemia and RI in patients with HF, followed-up in a reference clinic in Salvador, Bahia, Brazil. </p>
      <p>
        <bold>Methodology</bold>
      </p>
      <p>This was a cross-sectional study with patients followed-up at the heart failure clinic of the Professor Edgar Santos University Hospital (HUPES) - Federal University of Bahia (UFBA). This clinic provides reference service for HF patients in the State of Bahia, Brazil, an endemic zone for Chagas disease (CD). Patients admitted at the clinic between July 2003 and November 2006 were included in this study. Inclusion criteria were clinical and echocardiographic diagnosis of HF, with laboratory tests including serum creatinine and hemoglobin (Hb). Patients with kidney failure who had already undergone dialysis treatment at admission and those diagnosed with HF discharged in subsequent evaluations were excluded from the analysis. The investigation conforms to the principles outlined in the Declaration of Helsinki, and all subjects provided informed consent before participation. There are no conflicts of interest in this study, which was submitted to the HUPES Human Research Ethics Committee.</p>
      <p>The following clinical and demographic characteristics were analyzed: gender, age, race, previous history of hypertension, diabetes mellitus (DM) and kidney failure, medications used, duration of illness in months, main etiology of the cardiomyopathy, and functional class (FC) according to New York Heart Association (NYHA) criteria. HF was diagnosed by the attending physician, using clinical data and complementary exams brought in at the time of the initial visit. The main etiology of cardiomyopathy was attributed based on the patient's clinical history, physical and complementary examinations. At least two positive serological tests were necessary for the diagnosis of Chagas cardiomyopathy; history of angina; acute myocardial infarction, percutaneous transluminal coronary angioplasty, suggestive electrocardiographic abnormalities, obstructive lesion demonstrated on coronary angiography or ischemic changes on complementary examinations were needed for ischemic cardiomyopathy; previous history of uncontrolled hypertension, therapy with different antihypertensive drugs or presence of target-organ damage, such as left ventricular hypertrophy on electrocardiogram or echocardiogram, changed ophthalmoscopy or chronic kidney failure was necessary for hypertensive cardiomyopathy. When ischemic and hypertensive etiology were both present, the former was considered as the main one. Others etiologies (valvar, hypertrophic or restrictive cardiomyopathy, alcoholic, peripartum, viral, and endomyocardial fibrosis) were attributed according to individual patient data. Idiopathic cardiomyopathy was considered when all other etiologies were discarded.</p>
      <p>Patients with HF symptoms and left ventricular ejection fraction (LVEF) equal to or greater than 45% on the echocardiogram (Teichholz method) were considered to have HF with normal systolic function (diastolic HF), in accordance with European Society of Cardiology criteria. The echocardiogram should be performed a maximum of 6 months from admission. Anemia was diagnosed when Hb serum level was lower than 13mg/dL for men and 12mg/dL for women on any patients' visits to the service. Blood analyses could be requested at any time from admission to the subsequent visits at the HF clinic. Renal function was evaluated through the estimated glomerular filtration rate (GRF) calculated by the Modification of Diet in Renal Disease (MDRD) simplified equation [GRF (ml/min/1.73m<sup>2</sup>) = 186 x (Serum Creatinine)<sup>-1,154</sup> x year of age<sup>-0,203</sup> x (0,742 if woman) x (1.210 if Negro)], as suggested by the National Kidney Foundation. Kidney function was classified into five stages: normal kidney function (GRF <underline>&gt;</underline>90ml/min); mild RI (GRF <underline>&gt;</underline>60ml/min and &lt;90ml/min); moderate RI (GRF <underline>&gt;</underline>30ml/min to &lt;60ml/min); severe RI (GRF <underline>&gt;</underline>15ml/min to &lt;30ml/min); and kidney failure (GRF &lt;15ml/min)<sup>7</sup>.</p>
      <p>Statistical analyses were performed using SPSS for Windows, version 9.0 (SPSS Inc. Chicago, Illinois). Categorical data were presented as percentages. Continuous variables were expressed as mean and standard deviation when distribution was normal or median and 25-75 percentiles when distribution was abnormal. The following tests were used to compare variables: chi-square test when both variables were categorical, and Student's <italic>t</italic>-test and Mann-Whitney test when one of the variables was continuous with and without normal distribution, respectively. The P value used was 0.05.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>From 725 patients consecutively admitted in the clinic during the period, 345 were included in this study. Clinical and demographic characteristics of this population are summarized in <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>. </p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Moderate-to-severe RI (GRF <underline>&lt;</underline> 60ml/min) was found in 29.6% (n=102) of all patients, while anemia was present in 26.4% (n=91). <xref ref-type="fig" rid="cht01-body2">Chart 1</xref> presents the stages of RI according to the GFR and <xref ref-type="fig" rid="cht02-body2">Chart 2</xref> shows the frequency of anemia in groups with different stages of RI. </p>
      <fig id="cht01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gf01-en.jpg"/></fig>
      <fig id="cht02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>Patients with anemia, in comparison to those without anemia, had higher prevalence of moderate-to-severe RI and more frequently fell into the FC III or IV categories (<xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref>). Comparing the patients with moderate-to-severe RI to those with GRF <underline>&gt;</underline> 60mg/dL, the former were older, tended to be female, had anemia, functional class III and IV and hypertensive etiology (<xref ref-type="table" rid="tab03-body2">Table 3</xref>). There was a lower prevalence of Negroes and idiopathic etiology in the first group (<xref ref-type="table" rid="tab03-body2">Table 3</xref>). <xref ref-type="fig" rid="cht03-body2">Charts 3</xref> and <xref ref-type="fig" rid="cht04-body2">4</xref> show, respectively, prevalence of anemia and moderate-to-severe RI in patients with different functional classes (NYHA).</p>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="cht03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gf03-en.jpg"/></fig>
      <fig id="cht04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The prevalence of anemia in this study was similar to that found in literature among non-hospitalized patients (26.4%) and was higher in patients with more severe disease (NYHA FC III or IV) and in those with moderate-to-severe RI. In previous studies, prevalence of anemia varied from 4% to 69.7%, depending on diagnostic criteria and population studied<sup>8,9</sup>. Characteristics of the studied population are important factors as many studies reveal, for example, a higher prevalence in older patients and in those with decompensated heart disease<sup>2,8</sup>. For Silverberg <italic>et al</italic><sup>10</sup><italic>,</italic> patients in functional class IV (NYHA) were more affected by anemia, 79.1% <italic>versus</italic> 9.1% in patients with FC I. In non-hospitalized patients this prevalence varies from 4% to 23% and is usually associated with chronic renal disease, advanced age and more severe symptoms<sup>9,11</sup>.</p>
      <p>Many studies have associated anemia to adverse clinical events in patients with HF<sup>2,8,12,13</sup>. Sales <italic>et al</italic><sup>2</sup> observed 16.8% mortality in patients with anemia <italic>versus</italic> 8% in patients without anemia. Anand <italic>et al</italic><sup>12</sup> found 28% and 16% mortality in anemic and non-anemic patients, respectively, with hospitalization rates of 56% and 33%, during a mean follow-up period of 12 months. The authors observed that each 01g/dL of higher serum hemoglobin is associated with a reduction of 15.8% and 14.2% in risk of death and hospitalization, respectively. This influence does not depend on the type of HF according to the systolic function (preserved <italic>vs.</italic> deteriorated)<sup>13,14</sup>. However, the link between anemia, HF and events is not clear, because anemia may only be a marker of increasing severity of HF or merely yet another comorbidity, giving patients a poor prognosis<sup>15</sup>. </p>
      <p>Only 26% of patients evaluated had normal renal function, the majority (44%) presented mild RI with GFR between 60 and 90 ml/min and nearly 30% had moderate-to-severe RI. Chronic RI is a common comorbidity in HF patients, it is associated with the disease severity, poorer prognosis and higher prevalence of anemia. Almost 40% of patients with HF have RI and more than 64% of those who go to nephrologists with kidney failure have HF, most of them with anemia<sup>10,16</sup>. Heart disease is a major problem in chronic kidney failure patients, being the cause of death in 43.6% of cases<sup>17</sup>. For O'Meara <italic>et al</italic><sup>13</sup>, more than 50% of patients with HF and anemia have GFR below 60ml/min compared to only 30% of those without anemia. Research shows that RI is an independent risk factor of mortality and hospitalization in patients with HF<sup>3</sup>.</p>
      <p>Renal function must be accurately assessed using equations that estimate GFR from serum creatinine. International guidelines suggest the use of two formulas: Cockcroft-Gault or the simplified MDRD equation<sup>7</sup>. The use of serum creatinine as an isolated parameter to evaluate renal function is not recommended due to its low sensitivity in the early stages of RI. In this study, whenever serum creatinine values were considered alone, using the cut-off point of 1.3 mg/dL, only 18.3% of this population presented RI. Direct measurement of GFR through creatinine clearance would be the ideal method, although it is not superior to estimated GFR due to frequent errors in the 24-hour urine collection and daily variations in creatinine secretion, which is why this method is not routinely used. </p>
      <p>The association of HF, anemia and CRS is responsible for faster progression of cardiac and renal diseases. Currently, mechanisms that lead to anemia in patients with HF are being studied to find treatments that can correct this complication and improve prognosis of these patients. Malnutrition, malabsorption and chronic gastrointestinal bleeding are common causes of anemia in HF patients, accounting for about 1/3 of the cases<sup>18</sup>. Excluding these situations, the mechanism involved in the development of anemia is generally related to deficient erythropoietin production<sup>19</sup>. Reduced hemoglobin concentration, in these cases, can also be caused by hemodilution resulting from the activation of the renin-angiotensin-aldosterone system (RAAS), which worsens prognosis<sup>20,21</sup>.</p>
      <p>Erythropoietin produced by renal cells is the main regulator of red blood cells formation and deficient production is the main cause of anemia associated with isolated RI or in patients with concomitant HF and RI<sup>18</sup>. Causes of this disturbance include inflammatory cytokines, which can alter expression of the erythropoietin gene. In addition to interfering in erythropoietin production, cytokines have an important impact on iron metabolism, reducing its availability for erythropoiesis. Therefore, anemia in patients with CRS can be explained mainly by hypervolemia and hemodilution and by changes in the pathways of erythropoiesis, either in production or effect of erythropoietin or changes in iron metabolism, both caused by the presence of pro-inflammatory cytokines.</p>
      <p>Studies in literature have evaluated the impact of anemia correction on the prognosis of patients with HF. Some authors have suggested that treatment with erythropoietin analogues and intravenous iron can improve LVEF, FC and RI in patients with HF and anemia, as well as decrease hospitalization rates and improve quality of life<sup>10,22-25</sup>. Published studies, however, are limited by sample size, and there is no consensus regarding the need for aggressive treatment of anemia in HF patients, especially in those with mild anemia and without RI<sup>15</sup>. In patients with moderate-to-severe anemia and concomitant RI, treatment with erythropoietin and iron supplements is recommended to keep Hb greater than 12.0g/dL<sup>9</sup>. It is important that all patients be evaluated for potentially reversible causes of anemia, such as iron deficiency and occult blood loss, and receive adequate treatment. Silverberg <italic>et al.</italic> showed that anemia is still poorly investigated, recognized, and treated by cardiologists in the follow-up of non-hospitalized HF patients. These authors advocate cooperation between cardiologists and nephrologists to improve this data<sup>26</sup>.</p>
      <p>The results of the present study must be considered within the context of certain limitations. At the time of data collection during visits of patients, other associated conditions that could possibly alter the levels of Hb and creatinine, such as sickle cell anemia, malnutrition, intestinal parasitic infections or obstructive uropathy, were not considered. We did find, however, a frequency of anemia and RI similar to previous data found in other populations. Our population is different from that of previous studies due to the high prevalence of Chagas disease as the main etiology of HF. Hypertension and ischemic disease, which are generally reported in literature as major etiologies of HF in other populations, are associated to higher risk of developing RI regardless of the presence of HF, which is not observed in Chagas Disease. Therefore, although we might expect a lower frequency of this complication in Chagas patients, this was not observed. We did not find a different prevalence of anemia or RI in patients with HF caused by Chagas Disease compared to other etiologies. Nevertheless, this study is of vital importance as it highlights the relevance of investigating the presence of these conditions in non-hospitalized HF patients, since the majority of published studies were carried out with hospitalized patients. </p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The results of this study demonstrated the high prevalence of anemia and RI in our population, similar to those found in international literature. Patients with these conditions were more decompensated (NYHA FC III and IV). Further prospective studies specifically evaluating anemia and renal function in patients with HF are needed to provide greater knowledge on these factors and their importance in HF severity and prognosis. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Prevalencia de anemia e insuficiencia renal en portadores de insuficiencia cardiaca no hospitalizados</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La insuficiencia cardiaca (IC) es una enfermedad com&#250;n con alta tasa de mortalidad. La anemia y la insuficiencia renal (IR), encontradas frecuentemente en portadores de IC, son asociadas a mayor severidad de la enfermedad cardiaca y peor pron&#243;stico. OBJETIVO: Evaluar la prevalencia de anemia e insuficiencia renal, as&#237; como la asociaci&#243;n entre esos dos cuadros, en portadores de IC no hospitalizados. M&#201;TODOS: Se observaron a pacientes seguidos en la cl&#237;nica de IC de un hospital universitario de julio de 2003 a noviembre de 2006. Se defini&#243; la anemia como niveles de hemoglobina abajo de 13 mg/dl para varones y de 12 mg/dl para mujeres. La funci&#243;n renal se evalu&#243; por medio de la tasa de filtraci&#243;n glomerular (TFG), calculada por la f&#243;rmula simplificada del estudio MDRD (Modification of Diet in Renal Disease). RESULTADOS: Teniendo en cuenta los trescientos y cuarenta y cinco pacientes incluidos en este estudio, el 26,4% (n = 91) ten&#237;a anemia y el 29,6% presentaba insuficiencia renal de moderada a severa (TFG &lt; 60 ml/min). La asociaci&#243;n entre anemia y mayor prevalencia de insuficiencia renal fue estad&#237;sticamente significante (el 41,8% vs el 25,2%; p = 0,005). Los pacientes en clase funcional III e IV presentaron mayor incidencia de anemia (el 39,0% vs el 19,4%; p &lt;0,001) e insuficiencia renal (el 38,2% vs el 24,8%; p = 0,007). No se observ&#243; asociaci&#243;n entre anemia o insuficiencia renal e historia de hipertensi&#243;n, diabetes, funci&#243;n sist&#243;lica o etiolog&#237;a de insuficiencia cardiaca. CONCLUSI&#211;N: La prevalencia de anemia e insuficiencia renal se elev&#243; en esa poblaci&#243;n y se asoci&#243; con la severidad de la insuficiencia cardiaca (clases funcionales III e IV).</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Insuficiencia cardiaca</kwd>
        <kwd>anemia</kwd>
        <kwd>insuficiencia renal</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body3">
          <label>
            <bold>Prevalencia de anemia e insuficiencia renal en portadores de insuficiencia cardiaca no hospitalizados</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Francisco Jos&#233; Farias Borges dos Reis; Andr&#233; Maur&#237;cio Souza Fernandes; Almir Galv&#227;o Vieira Bitencourt; Fl&#225;via Branco Cerqueira Serra Neves; Andr&#233; Yoichi Kuwano; Victor Hugo Pinheiro Fran&#231;a; Cristiano Ricardo Bastos de Macedo; Cristiano Gon&#231;alves da Cruz; Viviane Sahade; Roque Aras J&#250;nior</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Hospital Universit&#225;rio Professor Edgar Santos - UFBA, Salvador, BA - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La insuficiencia cardiaca (IC) es una enfermedad com&#250;n con alta tasa de mortalidad. La anemia y la insuficiencia renal (IR), encontradas frecuentemente en portadores de IC, son asociadas a mayor severidad de la enfermedad cardiaca y peor pron&#243;stico.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar la prevalencia de anemia e insuficiencia renal, as&#237; como la asociaci&#243;n entre esos dos cuadros, en portadores de IC no hospitalizados.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se observaron a pacientes seguidos en la cl&#237;nica de IC de un hospital universitario de julio de 2003 a noviembre de 2006. Se defini&#243; la anemia como niveles de hemoglobina abajo de 13 mg/dl para varones y de 12 mg/dl para mujeres. La funci&#243;n renal se evalu&#243; por medio de la tasa de filtraci&#243;n glomerular (TFG), calculada por la f&#243;rmula simplificada del estudio MDRD (<italic>Modification of Diet in Renal Disease</italic>).</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Teniendo en cuenta los trescientos y cuarenta y cinco pacientes incluidos en este estudio, el 26,4% (n = 91) ten&#237;a anemia y el 29,6% presentaba insuficiencia renal de moderada a severa (TFG &lt; 60 ml/min). La asociaci&#243;n entre anemia y mayor prevalencia de insuficiencia renal fue estad&#237;sticamente significante (el 41,8% <italic>vs</italic> el 25,2%; <italic>p</italic> = 0,005). Los pacientes en clase funcional III e IV presentaron mayor incidencia de anemia (el 39,0% <italic>vs</italic> el 19,4%; <italic>p</italic> &lt;0,001) e insuficiencia renal (el 38,2% <italic>vs</italic> el 24,8%; <italic>p</italic> = 0,007). No se observ&#243; asociaci&#243;n entre anemia o insuficiencia renal e historia de hipertensi&#243;n, diabetes, funci&#243;n sist&#243;lica o etiolog&#237;a de insuficiencia cardiaca.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> La prevalencia de anemia e insuficiencia renal se elev&#243; en esa poblaci&#243;n y se asoci&#243; con la severidad de la insuficiencia cardiaca (clases funcionales III e IV). </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Insuficiencia cardiaca, anemia, insuficiencia renal.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La Insuficiencia cardiaca (IC) es una enfermedad com&#250;n que conlleva el alto coste, la incapacidad y la tasa de mortalidad elevada<sup>1</sup>. La anemia y la insuficiencia renal (IR), comorbilidades que se encuentran frecuentemente en portadores de insuficiencia cardiaca, est&#225;n asociadas con mayor severidad de la enfermedad cardiaca y un peor pron&#243;stico<sup>2,3</sup>. Aproximadamente el 40% de los pacientes hospitalizados con IC tiene anemia, y hasta el 50% tiene IR de moderada a severa<sup>4</sup>. Hay una interrelaci&#243;n fisiopatol&#243;gica entre esas enfermedades, que componen el s&#237;ndrome cardiorrenal (SCR), en el que sus tres componentes (anemia, IR e IC) conforman un c&#237;rculo vicioso en que cada uno es capaz de ocasionar o superestimular el otro<sup>4-6</sup>.</p>
      <p>El objetivo de este trabajo es describir la prevalencia de anemia e insuficiencia renal, as&#237; como evaluar la asociaci&#243;n de esos dos cuadros, en portadores de insuficiencia cardiaca seguidos en un ambulatorio de referencia de Salvador, Bahia. </p>
      <p>
        <bold>Metodolog&#237;a</bold>
      </p>
      <p>Este fue un estudio con delineamento transversal realizado con pacientes seguidos en una cl&#237;nica de insuficiencia cardiaca del Hospital Universitario Profesor Edgar Santos (HUPES) de la Universidad Federal de Bahia (UFBA). Se trata de un centro de referencia para portadores de insuficiencia cardiaca en el estado de Bahia, una zona end&#233;mica de enfermedad de Chagas (DC). Se incluyeron en el estudio a los pacientes internados en la cl&#237;nica entre julio del 2003 y noviembre del 2006. El criterio de inclusi&#243;n fue el diagn&#243;stico cl&#237;nico y ecocardiogr&#225;fico de IC. Los ex&#225;menes laboratoriales inclu&#237;an concentraci&#243;n s&#233;rica de creatinina y hemoglobina (Hb). Se excluyeron del estudio a pacientes con falla renal que ya hab&#237;an sido sometidos a tratamiento dial&#237;tico y a pacientes cuyo diagn&#243;stico de insuficiencia cardiaca fue descartado en evaluaciones subsiguientes. La investigaci&#243;n se llev&#243; a cabo de acuerdo con los principios &#233;ticos establecidos en la Declaraci&#243;n de Helsinki, y todos los pacientes firmaron un formulario de consentimiento informado para la participaci&#243;n en el estudio. El Consejo de &#201;tica en Investigaciones con seres humanos del HUPES aprob&#243; el protocolo del estudio y no hubo conflictos de intereses.</p>
      <p>Las siguientes caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y demogr&#225;ficas se analizaron: sexo, edad, raza, historia previa de hipertensi&#243;n, diabetes melito (DM) e insuficiencia renal, medicamentos utilizados, tiempo de instalaci&#243;n de la enfermedad en meses, principal etiolog&#237;a de la cardiomiopat&#237;a y clase funcional (CF) seg&#250;n los criterios de la <italic>New York Heart Association</italic> (NYHA). El m&#233;dico responsable del paciente estableci&#243; el diagn&#243;stico de insuficiencia cardiaca, utilizando los datos cl&#237;nicos y resultados de los ex&#225;menes complementarios presentados en la primera consulta. La atribuci&#243;n de la principal etiolog&#237;a de la cardiomiopat&#237;a se llev&#243; a cabo con base en la historia cl&#237;nica, en el examen f&#237;sico y en los ex&#225;menes complementarios del paciente. Para el diagn&#243;stico de cardiomiopat&#237;a chag&#225;sica eran necesarias dos pruebas serol&#243;gicas positivas como m&#237;nimo; para cardiomiopat&#237;a isqu&#233;mica eran necesarios historia de angina, infarto agudo de miocardio, angioplastia coronaria transluminal percut&#225;nea, alteraciones electrocardiogr&#225;ficas t&#237;picas, lesi&#243;n obstructiva demostrada por angiograf&#237;a coronaria o alteraciones isqu&#233;micas en los ex&#225;menes complementarios; y para cardiomiopat&#237;a hipertensiva eran necesarias historia previa de hipertensi&#243;n arterial no controlada, terapia con diversos antihipertensivos o presencia de lesi&#243;n de &#243;rgano blanco, como hipertrofia ventricular izquierda en el electrocardiograma o ecocardiograma, oftalmoscopia alterada o insuficiencia renal cr&#243;nica. En caso de asociaci&#243;n entre etiolog&#237;a isqu&#233;mica e hipertensiva, la primera se consideraba como la principal. Otras etiolog&#237;as (cardiomiopat&#237;a valvular, hipertr&#243;fica, restrictiva, alcoh&#243;lica, periparto o viral y endomiocardiofibrosis) se atribuyeron seg&#250;n los datos individuales de cada paciente. El diagn&#243;stico de cardiomiopat&#237;a idiop&#225;tica se establec&#237;a cuando todas las otras etiolog&#237;as hab&#237;an sido descartadas.</p>
      <p> Pacientes con s&#237;ntomas de insuficiencia cardiaca y fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) igual o superior al 45% al ecocardiograma (m&#233;todo de Teichholz) se consideraron portadores de IC con funci&#243;n sist&#243;lica normal (IC diast&#243;lica), de acuerdo con los criterios de la <italic>European Society of Cardiology</italic>. El ecocardiograma se deb&#237;a obtener en un plazo m&#225;ximo de seis meses tras el ingreso. La presencia de anemia se diagnosticaba cuando los niveles s&#233;ricos de hemoglobina eran inferiores a 13 mg/dl en los varones y a 12 mg/dl en las mujeres en cualquier consulta realizada en la cl&#237;nica. Ex&#225;menes de sangre se podr&#237;an requerir en cualquier &#233;poca desde el ingreso hasta las consultas subsiguientes en la cl&#237;nica de insuficiencia cardiaca. La funci&#243;n renal se evalu&#243; mediante la tasa de filtraci&#243;n glomerular (TFG), calculada por la f&#243;rmula simplificada del estudio<italic> Modification of Diet in Renal Disease</italic> (MDRD) [TFG (ml/min/1,73m<sup>2</sup>) = 186 x (creatinina s&#233;rica)<sup>-1,154</sup> x edad<sup>-0,203</sup> x (0,742 para mujeres) x (1,210 para negros)], seg&#250;n sugerido por la <italic>National Kidney Foundation</italic>. La funci&#243;n renal se dividi&#243; en cinco etapas: normal (TFG <underline>&gt;</underline>90ml/min); IR leve (TFG <underline>&gt;</underline> 60ml/min y &lt; 90ml/min); IR moderada (TFG <underline>&gt;</underline> 30ml/min a &lt; 60ml/min); IR severa (TFG <underline>&gt;</underline> 15ml/min a &lt; 30ml/min); y falla renal (TFG &lt;15ml/min)<sup>7</sup>.</p>
      <p> Los an&#225;lisis estad&#237;sticos se analizaron con el auxilio del programa SPSS (<italic>Statistical Package for Social Science</italic>), versi&#243;n 9.0 para Windows (SPSS Inc. Chicago, Illinois). Los datos categ&#243;ricos se presentaron como porcentajes. Las variables continuas se expresaron con promedio y desviaci&#243;n est&#225;ndar cuando presentaban distribuci&#243;n normal y como mediana y percentil 25 y 75 cuando presentaban distribuci&#243;n anormal. Se emplearon las pruebas que siguen a continuaci&#243;n para la comparaci&#243;n de las variables: prueba de chi-cuadrado, cuando las dos variables eran categ&#243;ricas; prueba <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> y de Mann-Whitney cuando una de las variables era continua, con y sin distribuci&#243;n normal, respectivamente. El valor de <italic>P</italic> usado fue 0,05.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Teniendo en cuenta los 725 pacientes seguidos en la cl&#237;nica de insuficiencia cardiaca entre julio del 2003 y el noviembre de 2006, se incluyeron a 345 de ellos en este estudio. Las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y demogr&#225;ficas de esa poblaci&#243;n est&#225;n detalladas en la <xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tabla 1</xref>. </p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>El total de 102 pacientes (29,6%) ten&#237;an insuficiencia renal de moderada a severa (TFG <underline>&lt;</underline> 60ml/min), y 91 (26.4%) ten&#237;an anemia. El <xref ref-type="fig" rid="grf01-body3">gr&#225;fico 1</xref> presenta las etapas de IR de acuerdo a la TFG, y el <xref ref-type="fig" rid="grf02-body3">gr&#225;fico 2</xref> muestra a la frecuencia de anemia en los grupos con etapas distintas de IR. </p>
      <fig id="grf01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gf01-es.jpg"/></fig>
      <fig id="grf02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>La prevalencia de IR de moderada a severa y la clase funcional III &#243; IV fueron mayores entre los pacientes que ten&#237;an anemia que entre los que no ten&#237;an anemia (<xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Tabla 2</xref>). Cuando los pacientes con IR de moderada a severa se compararon con los que ten&#237;an TFG <underline>&gt;</underline> 60mg/dl, se constat&#243; que los primeros eran mayores, eran predominantemente del sexo femenino y presentaban mayor prevalencia de anemia, clase funcional III e IV y etiolog&#237;a hipertensiva (<xref ref-type="table" rid="tab03-body3">Tabla 3</xref>). Raza negra y etiolog&#237;a idiop&#225;tica tambi&#233;n se hallaron m&#225;s bajas en el primer grupo de pacientes (<xref ref-type="table" rid="tab03-body3">Tabla 3</xref>). Los <xref ref-type="fig" rid="grf03-body3">gr&#225;ficos 3</xref> y <xref ref-type="fig" rid="grf04-body3">4</xref> muestran, respectivamente, la prevalencia de anemia e IR de moderada a severa en pacientes con diferentes clases funcionales (NYHA).</p>
      <table-wrap id="tab02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="grf03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gf03-es.jpg"/></fig>
      <fig id="grf04-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0268-00011-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La prevalencia de anemia en este estudio se asemej&#243; a la encontrada en la literatura entre pacientes no hospitalizados (26,4%), sendo m&#225;s elevada en pacientes con IC m&#225;s avanzada (clase funcional III &#243; IV de la NYHA) y en pacientes con IR de moderada a severa. En estudios anteriores, la prevalencia de anemia vari&#243; de un 4% a un 69,7%, dependiendo de los criterios diagn&#243;sticos y de la poblaci&#243;n estudiada<sup>8,9</sup>. Las caracter&#237;sticas de la poblaci&#243;n estudiada son un factor importante, ya que muchos estudios revelan, por ejemplo, mayor prevalencia de anemia en pacientes mayores y en pacientes con insuficiencia cardiaca descompensada<sup>2,8</sup>. Silverberg et al<sup>10</sup> constataron que la incidencia de anemia era mayor entre los pacientes con clase funcional IV que entre los pacientes con clase funcional I (el 79,1% <italic>vs </italic>el 9.1%, respectivamente). En pacientes no hospitalizados, esa incidencia var&#237;a de un 4% a un 23% y suele estar asociada a la enfermedad renal cr&#243;nica, edad avanzada y s&#237;ntomas m&#225;s severos<sup>9,11</sup>. </p>
      <p> Muchos estudios asociaron la anemia a eventos cl&#237;nicos adversos en portadores de insuficiencia cardiaca<sup>2,8,12,13</sup>. Sales et al<sup>2</sup> relataron una tasa de mortalidad de 16,8% en pacientes an&#233;micos contra el 8% en pacientes no an&#233;micos. Anand et al<sup>12</sup> encontraron una tasa de mortalidad del 28% y el 16%, respectivamente, en pacientes an&#233;micos y no an&#233;micos, con tasas de internaci&#243;n del 56% y el 33% tras un seguimiento promedio de 12 meses. Esos autores observaron que cada 1 g/dl de aumento en los niveles s&#233;ricos de hemoglobina est&#225; asociado a una reducci&#243;n del 15,8% y el 14,2% en el riesgo de muerte y de internaci&#243;n, respectivamente. Esa influencia no depende del tipo de IC de acuerdo con la funci&#243;n sist&#243;lica (preservada <italic>vs</italic> deteriorada)<sup>13,14</sup>. Sin embargo, la relaci&#243;n entre anemia, IC y eventos adversos no est&#225; clara, ya que la anemia puede ser solamente un marcador de mayor severidad de la IC o solamente m&#225;s una comorbilidad, confiriendo a los pacientes un peor pron&#243;stico<sup>15</sup>. </p>
      <p>S&#243;lo el 26% de los pacientes evaluados presentaban funci&#243;n renal normal, la mayor&#237;a (44%) ten&#237;a IR leve, con TFG entre 60 y 90 ml/min, y alrededor de un 30% ten&#237;a IR de moderada a severa. La enfermedad renal cr&#243;nica es una comorbilidad com&#250;n en pacientes con insuficiencia cardiaca que est&#225; asociada a la severidad de la enfermedad, al peor pron&#243;stico y a la mayor prevalencia de anemia. Casi el 40% de los pacientes con IC tienen IR, y m&#225;s del 64% de los que consultan un nefrologista con falla renal tienen IC, la mayor&#237;a con cuadro de anemia<sup>10,16</sup>. La cardiopat&#237;a es un problema importante en portadores de insuficiencia renal cr&#243;nica, es la causa de la muerte del 43,6% de esos pacientes<sup>17</sup>. Para O'Meara et al<sup>13</sup>, m&#225;s del 50% de los pacientes con IC y anemia tienen TFG abajo de 60 ml/min, contra solamente el 30% de los pacientes que no tiene anemia. Los investigadores se&#241;alan que la IR es un factor de riesgo independiente de mortalidad e internaci&#243;n hospitalaria en portadores de IC<sup>3</sup>.</p>
      <p>Es necesario evaluar correctamente la funci&#243;n renal del paciente mediante ecuaciones que calculan la TFG a partir de la creatinina s&#233;rica. Las directrices internacionales recomiendan el uso de dos f&#243;rmulas: la ecuaci&#243;n de Cockcroft-Gault y la ecuaci&#243;n simplificada del MDRD<sup>7</sup>. No se recomienda el uso de la creatinina s&#233;rica como &#250;nico par&#225;metro para evaluarse la funci&#243;n renal, a causa de su baja sensibilidad en las primeras etapas de la insuficiencia renal. En este estudio, se utilizaron solamente los valores de la creatinina s&#233;rica, con un punto de corte de 1,3 mg/dl, y s&#243;lo el 18,3% de la muestra tendr&#237;a IR. El m&#233;todo ideal ser&#237;a la dosificaci&#243;n directa de la TFG por medio de la depuraci&#243;n plasm&#225;tica de creatinina. Sin embargo, no es m&#225;s eficaz que la TFG estimada, en virtud de los errores frecuentes en la recolecci&#243;n de orina de 24 horas y de las variaciones diarias en la secreci&#243;n de creatinina, lo que hace que ese m&#233;todo no sea usado rutinariamente. </p>
      <p>La asociaci&#243;n entre insuficiencia cardiaca, anemia y s&#237;ndrome cardiorrenal (SCR) es responsable de la progresi&#243;n m&#225;s r&#225;pida de las enfermedades cardiaca y renal. Los mecanismos que llevan los portadores de IC a tener anemia est&#225;n siendo estudiados, para posibilitar el desarrollo de tratamientos capaces de corregir esa complicaci&#243;n y mejorar el pron&#243;stico de esos pacientes. Desnutrici&#243;n, deficiencia en la absorci&#243;n de nutrientes y sangrado gastrointestinal cr&#243;nico son causas comunes de anemia en portadores de IC, y son responsables de cerca de 1/3 de los casos<sup>18</sup>. Adem&#225;s de esos cuadros, el mecanismo implicado en el desarrollo de anemia generalmente est&#225; relacionado con producci&#243;n deficiente de eritropoetina<sup>19</sup>. La concentraci&#243;n m&#225;s baja de hemoglobina en esos casos tambi&#233;n se puede ocasionar por hemodiluci&#243;n, resultante de la activaci&#243;n del sistema renina-angiotensina-aldosterona (SRAA), que est&#225; asociada al peor pron&#243;stico<sup>20,21</sup>. </p>
      <p>La eritropoetina producida por las c&#233;lulas renales es el principal regulador de la formaci&#243;n de las hemat&#237;es, y una deficiencia en su producci&#243;n es la principal causa de anemia asociada a IR aislada o en pacientes con IC e IR<sup>18</sup>. Entre las causas de ese disturbio est&#225;n las citocinas inflamatorias, que pueden alterar la expresi&#243;n del gene de la eritropoetina. Adem&#225;s de interferir en la producci&#243;n de eritropoetina, las citocinas ejercen un importante impacto sobre el metabolismo del hierro, reduciendo la disponibilidad de ese i&#243;n para la eritropoesis. Por lo tanto, la anemia en portadores de s&#237;ndrome cardiorrenal se pode explicar principalmente por hipervolemia y hemodiluci&#243;n, as&#237; como por alteraciones en las v&#237;as de la eritropoesis, en la producci&#243;n o en el efecto de la eritropoetina, o alteraciones en el metabolismo del hierro, todas provocadas por la presencia de citocinas pro inflamatorias.</p>
      <p>Los investigadores evaluaron el impacto de la correcci&#243;n de la anemia en el pron&#243;stico de portadores de insuficiencia cardiaca. Algunos autores creen que un tratamiento con an&#225;logos de eritropoetina y hierro intravenoso puede mejorar la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, la frecuencia cardiaca y la insuficiencia renal en portadores de IC y anemia, as&#237; como reducir las tasas de hospitalizaci&#243;n y mejorar la calidad de vida de los pacientes<sup>10,22-25</sup>. Sin embargo, los estudios publicados son limitados por el tama&#241;o de las muestras, y no existe consenso sobre la necesidad de tratamiento agresivo de la anemia en portadores de IC, sobre todo en pacientes con anemia leve y que no tienen insuficiencia renal<sup>15</sup>. En pacientes con anemia de moderada a severa e insuficiencia renal, se recomienda tratamiento con suplementaci&#243;n de eritropoetina y hierro para que la concentraci&#243;n de hemoglobina se mantenga superior a 12,0 g/dl<sup>9</sup>. Es importante que se eval&#250;en a todos los pacientes en cuanto a las causas posiblemente reversibles de anemia, como deficiencia de hierro y hemorragia oculta, y que todos ellos reciban el tratamiento adecuado. Silverberg et al revelaron que la anemia es todav&#237;a mal investigada, poco reconocida y asimismo poco tratada por cardi&#243;logos en el seguimiento de pacientes con IC no hospitalizados. Esos autores defienden el trabajo conjunto de cardi&#243;logos y nefr&#243;logos para mejorar esos datos<sup>26</sup>. </p>
      <p>Este estudio tiene algunas limitaciones. A la &#233;poca de la recolecci&#243;n de datos, durante la atenci&#243;n de los pacientes, no se tuvieron en cuenta otros cuadros cl&#237;nicos asociados que podr&#237;an alterar los niveles de hemoglobina y creatinina, como anemia falciforme, desnutrici&#243;n, infecciones parasitarias intestinales o uropat&#237;a obstructiva. No obstante, la frecuencia de anemia e insuficiencia renal fue semejante a la encontrada en otras poblaciones de pacientes. La poblaci&#243;n de nuestro estudio difiere de la de estudios anteriores, debido a la alta prevalencia de enfermedad de Chagas como la principal etiolog&#237;a de insuficiencia cardiaca. Hipertensi&#243;n y enfermedad isqu&#233;mica, que se citan generalmente en la literatura como las principales etiolog&#237;as de IC en otras poblaciones, est&#225;n asociadas con mayor riesgo de desarrollo de IR, independientemente de la presencia de IC, lo que no se observa en la enfermedad de Chagas. Por lo tanto, podr&#237;amos esperar una frecuencia m&#225;s baja de esas complicaciones en pacientes chag&#225;sicos, pero eso no ocurri&#243; en el presente estudio. No encontramos diferencia en la prevalencia de anemia e insuficiencia renal en pacientes con IC causada por enfermedad de Chagas, comparado con otras etiolog&#237;as. Es important&#237;simo que se investigue la presencia de esos cuadros en portadores de IC no hospitalizados, ya que la mayor&#237;a de los estudios publicados se realiz&#243; en pacientes hospitalizados. </p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En este estudio, hubo una prevalencia elevada de anemia e insuficiencia renal, semejante a la encontrada en la literatura m&#233;dica internacional. Esos pacientes estaban m&#225;s descompensados (clases funcionales III e IV de la NYHA). Es preciso que sean realizados estudios prospectivos espec&#237;ficamente volcados hacia la evaluaci&#243;n de la anemia y de la funci&#243;n renal en portadores de IC, aumentando as&#237; el nuestro conocimiento sobre esos factores y determinando su importancia en la severidad y en el pron&#243;stico de la insuficiencia cardiaca.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
