<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">rHn8HFx75ScyBkxVWjkGsmm</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00004</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000900004</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300304</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000900004</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Remodelagem atrial el&#233;trica reversa ap&#243;s cardiovers&#227;o de fibrila&#231;&#227;o atrial isolada de longa dura&#231;&#227;o</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barbosa</surname>
            <given-names>Eduardo Correa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Benchimol-Barbosa</surname>
            <given-names>Paulo Roberto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bomfim</surname>
            <given-names>Alfredo de Souza</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rocha</surname>
            <given-names>Pl&#237;nio Jos&#233; da</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Boghossian</surname>
            <given-names>Silvia Helena Cardoso</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Albuquerque</surname>
            <given-names>Denilson Campos de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade do Estado do Rio de Janeiro</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital Universit&#225;rio Pedro Ernesto </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Cardiologia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>09</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>213</fpage>
      <lpage>220</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>17</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>14</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>16</day>
          <month>06</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A fibrila&#231;&#227;o atrial (FA) isolada promove mudan&#231;as eletrofisiol&#243;gicas, chamadas de "remodelamento el&#233;trico", facilitando sua recorr&#234;ncia e manuten&#231;&#227;o. H&#225; evid&#234;ncia de que o processo de remodelamento seja revers&#237;vel ap&#243;s a recupera&#231;&#227;o do ritmo sinusal (RS). Entretanto, o momento para a recupera&#231;&#227;o das propriedades eletrofisiol&#243;gicas ainda n&#227;o foi definido. OBJETIVO: O objetivo desse estudo foi avaliar a ativa&#231;&#227;o el&#233;trica atrial usando o eletrocardiograma de alta resolu&#231;&#227;o de onda P (P-ECGAR) p&#243;s-cardiovers&#227;o da FA de longa dura&#231;&#227;o, concentrando-se no processo de remodelamento reverso para identificar o momento da estabiliza&#231;&#227;o do processo. M&#201;TODOS: Indiv&#237;duos com FA isolada persistente, candidatos &#224; cardiovers&#227;o com convers&#227;o bem-sucedida ao RS, foram inclu&#237;dos no estudo. A P-ECGAR foi realizada imediatamente ap&#243;s a revers&#227;o ao ritmo sinusal e repetida ap&#243;s 7 e 30 dias. RESULTADOS: Dentre os 31 indiv&#237;duos, 9 apresentaram recorr&#234;ncia precoce da FA, todos nos primeiros 7 dias ap&#243;s a cardiovers&#227;o, e 22 permaneceram em RS por pelo menos um m&#234;s; o ECGAR foi obtido no s&#233;timo e no trig&#233;simo dias ap&#243;s a cardiovers&#227;o. No 30&#186; dia, a dura&#231;&#227;o da onda P progressivamente diminuiu do primeiro para o terceiro ECGAR (dura&#231;&#227;o da onda P: 185,5&#177;41,9 m/s vs 171,7&#177;40,5 m/s vs 156,7&#177;34,9 m/s, respectivamente, 1&#186;, 2&#186; e 3&#186; ECGAR; p&lt;0,001 para todas as compara&#231;&#245;es). Na an&#225;lise de dom&#237;nio de frequ&#234;ncia, a turbul&#234;ncia espectral n&#227;o foi aparente no ECGAR imediatamente ap&#243;s a cardiovers&#227;o, mas aumentou de forma aguda no 7&#186; dia e permaneceu inalterada no 30&#186; dia. CONCLUS&#195;O: O presente estudo sugere que os primeiros sete dias p&#243;s-cardiovers&#227;o, ap&#243;s FA de longa dura&#231;&#227;o, s&#227;o cr&#237;ticos para o processo de remodelamento reverso e recorr&#234;ncia da arritmia.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Eletrocardiografia</kwd>
        <kwd>arritmias card&#237;acas</kwd>
        <kwd>fibrila&#231;&#227;o atrial</kwd>
        <kwd>cardiovers&#227;o el&#233;trica</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> ARRITMIA CL&#205;NICA</p>
    <p>Remodelagem atrial el&#233;trica reversa ap&#243;s cardiovers&#227;o de fibrila&#231;&#227;o atrial isolada de longa dura&#231;&#227;o</p>
    <p>
      <bold>Eduardo Correa Barbosa; Paulo Roberto Benchimol-Barbosa; Alfredo de Souza Bomfim; Pl&#237;nio Jos&#233; da Rocha; Silvia Helena Cardoso Boghossian; Denilson Campos de Albuquerque </bold>
    </p>
    <p>Departamento de Cardiologia - Se&#231;&#227;o de Eletrofisiologia Card&#237;aca e Unidade de Arritmia - Hospital Universit&#225;rio Pedro Ernesto - Universidade Estadual do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A fibrila&#231;&#227;o atrial (FA) isolada promove mudan&#231;as eletrofisiol&#243;gicas, chamadas de "remodelamento el&#233;trico", facilitando sua recorr&#234;ncia e manuten&#231;&#227;o. H&#225; evid&#234;ncia de que o processo de remodelamento seja revers&#237;vel ap&#243;s a recupera&#231;&#227;o do ritmo sinusal (RS). Entretanto, o momento para a recupera&#231;&#227;o das propriedades eletrofisiol&#243;gicas ainda n&#227;o foi definido. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> O objetivo desse estudo foi avaliar a ativa&#231;&#227;o el&#233;trica atrial usando o eletrocardiograma de alta resolu&#231;&#227;o de onda P (P-ECGAR) p&#243;s-cardiovers&#227;o da FA de longa dura&#231;&#227;o, concentrando-se no processo de remodelamento reverso para identificar o momento da estabiliza&#231;&#227;o do processo. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Indiv&#237;duos com FA isolada persistente, candidatos &#224; cardiovers&#227;o com convers&#227;o bem-sucedida ao RS, foram inclu&#237;dos no estudo. A P-ECGAR foi realizada imediatamente ap&#243;s a revers&#227;o ao ritmo sinusal e repetida ap&#243;s 7 e 30 dias. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Dentre os 31 indiv&#237;duos, 9 apresentaram recorr&#234;ncia precoce da FA, todos nos primeiros 7 dias ap&#243;s a cardiovers&#227;o, e 22 permaneceram em RS por pelo menos um m&#234;s; o ECGAR foi obtido no s&#233;timo e no trig&#233;simo dias ap&#243;s a cardiovers&#227;o. No 30&#186; dia, a dura&#231;&#227;o da onda P progressivamente diminuiu do primeiro para o terceiro ECGAR (dura&#231;&#227;o da onda P: 185,5&#177;41,9 m/s <italic>vs</italic> 171,7&#177;40,5 m/s <italic>vs</italic> 156,7&#177;34,9 m/s, respectivamente, 1&#186;, 2&#186; e 3&#186; ECGAR; p&lt;0,001 para todas as compara&#231;&#245;es). Na an&#225;lise de dom&#237;nio de frequ&#234;ncia, a turbul&#234;ncia espectral n&#227;o foi aparente no ECGAR imediatamente ap&#243;s a cardiovers&#227;o, mas aumentou de forma aguda no 7&#186; dia e permaneceu inalterada no 30&#186; dia. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O presente estudo sugere que os primeiros sete dias p&#243;s-cardiovers&#227;o, ap&#243;s FA de longa dura&#231;&#227;o, s&#227;o cr&#237;ticos para o processo de remodelamento reverso e recorr&#234;ncia da arritmia. </p>
    <p><bold>Palavras chave:</bold> Eletrocardiografia, arritmias card&#237;acas, fibrila&#231;&#227;o atrial, cardiovers&#227;o el&#233;trica.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A fibrila&#231;&#227;o atrial (FA) tem sido descrita como uma arritmia auto-perpetuante, que promove mudan&#231;as eletrofisiol&#243;gicas no tecido atrial, facilitando sua recorr&#234;ncia e manuten&#231;&#227;o<sup>1-5</sup>. A FA persistente geralmente progride para uma forma permanente e a restaura&#231;&#227;o bem sucedida e manuten&#231;&#227;o do ritmo sinusal depende amplamente da dura&#231;&#227;o da arritmia, sendo que a FA de longa dura&#231;&#227;o &#233; mais resistente &#224; cardiovers&#227;o e tem maior chance de apresentar recorr&#234;ncia<sup>6-9</sup>. Ambas, a resist&#234;ncia &#224; cardiovers&#227;o e tend&#234;ncia de apresentar recorr&#234;ncia, est&#227;o fortemente relacionadas ao desenvolvimento de substratos eletrofisiol&#243;gicos caracterizados por um per&#237;odo refrat&#225;rio efetivo atrial mais curto<sup>2,4,5,10-13</sup>, condu&#231;&#227;o lenta no mioc&#225;rdio atrial<sup>10,11,14-16</sup> e dispers&#227;o de refratariedade<sup>4,13,17,18</sup>. Essas mudan&#231;as podem ser induzidas pelo ritmo atrial r&#225;pido e pela FA em si, e foram chamadas de "remodelamento el&#233;trico"<sup>2</sup>. A anormalidade eletrofisiol&#243;gica resultante &#233; a presen&#231;a de m&#250;ltiplas ondas ao redor dos &#225;trios, algumas das quais circulam de volta sobre eles, criando m&#250;ltiplos circuitos de reentrada, como proposto por Moe e cols.<sup>19,20</sup> em 1962 e 1964, e depois confirmado por Allessie e cols.<sup>21 </sup>em 1985.</p>
    <p>Em modelos animais, tem sido demonstrado que o processo de remodelamento &#233; revers&#237;vel ap&#243;s a restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal e &#233; caracterizado por um aumento progressivo da velocidade de condu&#231;&#227;o atrial e refratariedade (remodelamento reverso)<sup>1,2,10,11,13,22</sup>. A recupera&#231;&#227;o tamb&#233;m tem sido demonstrada em &#225;trios humanos<sup>3,23-26</sup>. Por outro lado, uma incr&#237;vel vulnerabilidade para recorr&#234;ncia durante o per&#237;odo p&#243;s-cardiovers&#227;o tem sido observada enquanto o remodelamento reverso ainda est&#225; incompleto<sup>23</sup>. Entretanto, o tempo necess&#225;rio para restaurar completamente as propriedades eletrofisiol&#243;gicas atriais, especialmente a velocidade de condu&#231;&#227;o, ainda n&#227;o foi definido. </p>
    <p>Os m&#233;todos empregados para a an&#225;lise eletrofisiol&#243;gica s&#227;o geralmente invasivos<sup>23-25,27</sup> e fazem com que a an&#225;lise consecutiva do mesmo indiv&#237;duo seja dif&#237;cil, gerando limita&#231;&#245;es para determinar o momento do remodelamento reverso completo. Al&#233;m disso, pouco se sabe sobre os efeitos de drogas antiarr&#237;tmicas sobre o processo de remodelamento, especialmente a amiodarona, frequentemente usada a fim de facilitar a cardiovers&#227;o e manter o ritmo sinusal<sup>28</sup>. O objetivo do presente estudo foi avaliar a ativa&#231;&#227;o el&#233;trica atrial p&#243;s-cardiovers&#227;o de indiv&#237;duos com FA de longa dura&#231;&#227;o, a fim de descrever o momento do remodelamento reverso. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Popula&#231;&#227;o do estudo</bold>
    </p>
    <p>Indiv&#237;duos com FA isolada e persistente com dura&#231;&#227;o &gt; 2 meses, eleg&#237;veis para cardiovers&#227;o foram inclu&#237;dos no estudo. A FA isolada foi definida com base no hist&#243;rico (para excluir a s&#237;ndrome do cora&#231;&#227;o p&#243;s-feriado), exame f&#237;sico, eletrocardiografia convencional, raio-X de t&#243;rax, ecocardiografia, teste de esfor&#231;o (quando apropriado) e testes de fun&#231;&#227;o tireoidiana. Os crit&#233;rios de exclus&#227;o planejados para o estudo foram contra-indica&#231;&#227;o &#224; anticoagula&#231;&#227;o ou amiodarona, gravidez, &#225;trio esquerdo <underline>&gt;</underline>5,5 cm ou idade &gt; 80 anos. Crit&#233;rios adicionais de exclus&#227;o foram uso pr&#233;vio de bloqueadores beta-adren&#233;rgicos, inibidores de ECA, bloqueadores de receptor de angiotensina e antagonistas de c&#225;lcio. Os indiv&#237;duos deram seu consentimento livre e informado e o Comit&#234; de &#201;tica local aprovou o protocolo do estudo.</p>
    <p>
      <bold>Protocolo do estudo</bold>
    </p>
    <p>Todos os indiv&#237;duos receberam anticoagula&#231;&#227;o terap&#234;utica com Warfarina antes da cardiovers&#227;o com Raz&#227;o Normalizada Internacional entre 2,0 e 4,0 durante tr&#234;s semanas consecutivas. Depois disso, amiodarona oral em doses di&#225;rias de at&#233; 800 mg, foi iniciada. Se o ritmo sinusal n&#227;o fosse obtido nos sete dias posteriores, uma cardiovers&#227;o el&#233;trica por corrente direta era realizada. Se o ritmo sinusal fosse restaurado, uma dose di&#225;ria de 200 mg de amiodarona era mantida por um m&#234;s. O protocolo de cardiovers&#227;o consistia de: 1) anestesia geral IV com propofol 2 mg/kg; 2) choque com forma de onda sinusoidal monof&#225;sica sincronizada DC com coloca&#231;&#227;o das p&#225;s em regi&#227;o &#225;pex-anterior; 3) iniciar com energia de 200J, variando at&#233; 360J, se necess&#225;rio.</p>
    <p>
      <bold>Eletrocardiograma de alta resolu&#231;&#227;o da onda P </bold>
    </p>
    <p>O eletrocardiograma de alta resolu&#231;&#227;o de onda P (P-ECGAR) foi realizado imediatamente ap&#243;s a revers&#227;o para ritmo sinusal (primeiro P-ECGAR) e repetido no 7&#186; (segundo P-ECGAR) e no 30&#186; dia (terceiro P-ECGAR) ap&#243;s a cardiovers&#227;o bem sucedida. O P-ECGAR foi registrado com um equipamento Predictor IIc System (ART Corazonix, Austin), aplicando-se uma montagem ortogonal modificada de tr&#234;s eletrodos bipolares. O eletrodo X foi padronizado no segundo espa&#231;o intercostal na borda esternal direita e na borda inferior esquerda da costela na linha hemiclavicular para mostrar ondas P mais altas e maiores, como descrito anteriormente. O eletrodo Y foi assim colocado no 5&#186; espa&#231;o intercostal nas linhas axilares m&#233;dias esquerda e direita e o eletrodo Z foi colocado ao n&#237;vel do 4&#186; espa&#231;o intercostal na borda esternal esquerda e sua proje&#231;&#227;o nas costas. Os eletrodos de refer&#234;ncia positivos foram colocados nas regi&#245;es inferior, esquerda e anterior, respectivamente, relativamente aos eletrodos X, Y e Z. A frequ&#234;ncia de amostra foi selecionada em 2.0 kHz. O ponto fiducial foi mudado para a direita e a onda P e o segmento PR foram expostos na janela de m&#233;dia. A m&#233;dia de ru&#237;do foi avaliada dentro de uma janela de 50 ms colocada no segmento T-P. A m&#233;dia foi conduzida utilizando-se uma t&#233;cnica iniciada por R com uma janela de correla&#231;&#227;o de 40 ms colocada no membro ascendente da onda P e um coeficiente de correla&#231;&#227;o de 0,99. O limiar para a estimativa de ru&#237;do m&#233;dio final m&#225;ximo foi estabelecida em 0.3 <italic>&#181;</italic>V. Um observador treinado analisou o P-ECGAR em todos os indiv&#237;duos. </p>
    <p>Ap&#243;s a m&#233;dia do sinal, os pontos de in&#237;cio e de t&#233;rmino da regi&#227;o anal&#237;tica foram derivados da an&#225;lise de dom&#237;nio de tempo da magnitude do vetor da onda P, representada pela raiz quadrada da soma dos eletrodos XYZ filtrados de forma independente, usando um filtro de menor quadrado com uma janela de encaixe de 100 ms. Os pontos limitantes da magnitude do vetor da onda P foram determinados atrav&#233;s de inspe&#231;&#227;o visual, permitindo a identifica&#231;&#227;o da dura&#231;&#227;o da onda P e a determina&#231;&#227;o da regi&#227;o anal&#237;tica do eletrodo X. </p>
    <p>A regi&#227;o anal&#237;tica foi pr&#233;-processada para extrair-se o primeiro derivativo e assim submet&#234;-lo a mapeamento tempo-frequ&#234;ncia por transforma&#231;&#227;o de Fourier de curta dura&#231;&#227;o. Cada segmento de dados foi limitado em 16 ms, com um intervalo de 2 ms entre sucessivos segmentos para assegurar tempo-resolu&#231;&#227;o adequado, diminu&#237;do gradualmente por uma janela de Blackmann-Harris ap&#243;s remo&#231;&#227;o m&#233;dia e completada com zeros (<italic>zero-padded</italic>) at&#233; 512 pontos. A demarca&#231;&#227;o da regi&#227;o anal&#237;tica (at&#233; 200 ms) foi colocada 16 ms antes do in&#237;cio da onda P e em um ponto sobre o segmento PR. </p>
    <p>A turbul&#234;ncia espectral foi analisada usando-se 4 par&#226;metros previamente relatados na literatura: a m&#233;dia (CEM) e o desvio-padr&#227;o (CEDP) da correla&#231;&#227;o espectral (CE) inter-segmentar e a m&#233;dia (BDM) e o desvio-padr&#227;o (BDDP) da banda de frequ&#234;ncia (BD) delimitadora (<italic>edge track</italic>) da concentra&#231;&#227;o de energia do sinal el&#233;trico. </p>
    <p>A correla&#231;&#227;o entre estimativas for&#231;a-espectrais sucessivas foi calculada na faixa de 0 a 300 Hz. Foi estudada por que se espera que uma condu&#231;&#227;o absolutamente uniforme do sinal el&#233;trico durante a ativa&#231;&#227;o atrial resulte em uma perfeita correla&#231;&#227;o, enquanto a presen&#231;a de componentes de alta frequ&#234;ncia de condu&#231;&#227;o fragmentada ser&#225; refletida por decaimento na m&#233;dia da correla&#231;&#227;o e aumento do desvio-padr&#227;o. </p>
    <p>Para evitar que os baixos valores da correla&#231;&#227;o devido &#224; aus&#234;ncia do sinal de despolariza&#231;&#227;o e/ou a presen&#231;a de ru&#237;do branco (<italic>white noise</italic>) de banda limitada interferissem com a an&#225;lise, a raz&#227;o entre as &#225;reas de baixa (0-30Hz) e alta (&gt;30Hz-100Hz) frequ&#234;ncia foi utilizada para verificar se a regi&#227;o era sinal ou ru&#237;do. </p>
    <p>A contamina&#231;&#227;o por ru&#237;do faz com que a distribui&#231;&#227;o do conte&#250;do de energia espectral seja igual entre as &#225;reas de baixa e alta frequ&#234;ncia. Um segmento de ru&#237;do foi definido quando o valor da raz&#227;o do ru&#237;do (baixo-alto) n&#227;o alcan&#231;ou um limiar. Devido ao baixo conte&#250;do de energia da onda P, um acordo ideal entre a superestima&#231;&#227;o do ru&#237;do e avalia&#231;&#227;o do conte&#250;do de energia foi obtido quando a raz&#227;o do ru&#237;do foi estabelecida em 30. Quando o limiar n&#227;o foi alcan&#231;ado, incluindo os segmentos antes e depois da onda P, a correla&#231;&#227;o foi estabelecida em 1. As s&#233;ries de tempo geradas pelos valores de correla&#231;&#227;o sucessivos ao longo da regi&#227;o anal&#237;tica &#233; ent&#227;o usada para extrair o CEM e o CEDP. </p>
    <p>A banda de frequ&#234;ncia delimitadora foi estabelecida para detectar a frequ&#234;ncia que limita a energia de cada estimativa de energia espectral a 80% do total. Os par&#226;metros BDM e BDDP correspondem &#224; m&#233;dia e ao desvio-padr&#227;o das s&#233;ries de tempo das frequ&#234;ncias de banda e s&#227;o expressos em Hz. </p>
    <p>Concluiu-se que a presen&#231;a de atividade el&#233;trica intensamente fragmentada nos &#225;trios resultaria em aumento dos valores de CEDP, BDM e BDDP e diminuiria os valores de CEM. </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica </bold>
    </p>
    <p>Vari&#225;veis cont&#237;nuas foram expressas como m&#233;dias &#177; DP e comparadas nos segmentos do seguimento com teste t de Student pareado ou n&#227;o-pareado, quando apropriado. A normalidade da fun&#231;&#227;o de densidade de probabilidade estimada das vari&#225;veis foi avaliada pelos testes padr&#245;es de assimetria para validar os testes para compara&#231;&#245;es de m&#233;dias. Todas as vari&#225;veis demonstraram ajuste apropriado &#224; distribui&#231;&#227;o normal. CEM e CEDP foram multiplicados por 100 antes da an&#225;lise. A correla&#231;&#227;o das vari&#225;veis entre os segmentos de seguimento foi calculada pelo coeficiente de Pearson e testada usando ANOVA aplicada &#224; correla&#231;&#227;o. Vari&#225;veis discretas foram expressas como raz&#227;o ou porcentagem e analisadas pelos testes de Qui-quadrado ou teste Exato de Fisher, quando apropriado. Valores de p &lt; 0,05 foram considerados significantes.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Em uma coorte de 581 indiv&#237;duos consecutivos, com todas as formas de FA, com tratamento marcado na Unidade de Controle de Arritmia do Hospital Universit&#225;rio Pedro Ernesto (Hospital Memorial Universit&#225;rio, Rio de Janeiro, Brasil) entre Mar&#231;o 2001 e Abril 2006, 37 indiv&#237;duos com fibrila&#231;&#227;o atrial isolada de longa dura&#231;&#227;o (7 &#177; 5 meses; variando de 2 a 24 meses) e de acordo com os crit&#233;rios de exclus&#227;o planejados, foram eleg&#237;veis para o estudo. Seis indiv&#237;duos foram posteriormente exclu&#237;dos por que a cardiovers&#227;o foi ineficaz na restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal. Trinta e um indiv&#237;duos, 16 homens, com idade m&#233;dia de 57 &#177; 12 anos, obtiveram revers&#227;o a ritmo sinusal com sucesso e foram inclu&#237;dos no estudo. Um indiv&#237;duo apresentou convers&#227;o qu&#237;mica cinco dias ap&#243;s o in&#237;cio do uso de amiodarona oral e trinta apresentaram convers&#227;o el&#233;trica (262,6 &#177; 64,7 Joules). O P-ECGAR foi tentado imediatamente ap&#243;s a cardiovers&#227;o em todos os pacientes, exceto um. Nesse paciente, que foi submetido &#224; convers&#227;o qu&#237;mica, o P-ECGAR foi realizado dois dias ap&#243;s a recupera&#231;&#227;o do ritmo sinusal. Nove indiv&#237;duos apresentaram recorr&#234;ncia precoce da FA (Grupo I), todos nos primeiros sete dias p&#243;s-convers&#227;o. Vinte e dois indiv&#237;duos (Grupo II) permaneceram em ritmo sinusal por pelo menos 1 m&#234;s e o P-ECGAR foi realizado no 7&#186; e 30&#186; dias ap&#243;s a cardiovers&#227;o. Nenhum epis&#243;dio de tromboembolismo foi observado durante o m&#234;s de seguimento. A <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref> mostra as vari&#225;veis cl&#237;nicas e demogr&#225;ficas dos indiv&#237;duos. Nenhuma diferen&#231;a significante em rela&#231;&#227;o a sexo, idade, tamanho do &#225;trio esquerdo ou fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o foi observada entre os Grupos I e II. Os indiv&#237;duos no Grupo I precisaram de uma maior pot&#234;ncia de energia para a convers&#227;o adequada da arritmia do que os indiv&#237;duos no Grupo II (304,4 &#177; 65,4 Joules <italic>vs</italic> 240,0 &#177; 50,3 Joules; p=0,006) e apresentavam dura&#231;&#227;o mais longa da FA (9,9&#177;6,4 meses <italic>vs</italic> 4,9&#177;2,8 meses; p=0,02). </p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0213-00004-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>An&#225;lise do P-ECGAR</bold>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref> mostra os par&#226;metros da onda P analisados no primeiro (Grupos I e II), segundo e terceiro P-ECGAR. </p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0213-00004-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Os par&#226;metros do primeiro P-ECGAR n&#227;o foram diferentes entre os Grupos I e II (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>; p = NS). No Grupo-II, A dura&#231;&#227;o da onda P diminuiu significantemente do primeiro para o terceiro P-ECGAR. Isso foi observado na dura&#231;&#227;o da onda P da magnitude de vetor filtrada (dura&#231;&#227;o da magnitude de vetor da onda P: 185,5&#177;41,9 ms; 171,7&#177;40,5 ms e 156,7&#177;34,9 ms, para respectivamente o primeiro, segundo e terceiro P-ECGAR; p&lt;0,001 para todas as combina&#231;&#245;es). Na an&#225;lise da turbul&#234;ncia espectral, os valores de CEM diminu&#237;ram para todos os pacientes, do primeiro para o segundo P-ECGAR, mas n&#227;o do segundo para o terceiro (CEM: 89,2&#177;7,2 <italic>vs</italic> 76,5&#177;8,1 <italic>vs</italic> 77,3&#177;8,7 para, respectivamente, o primeiro, segundo e terceiro P-ECGAR; primeiro <italic>vs</italic>. segundo: p &lt;0,001; primeiro <italic>vs</italic>. terceiro: p&lt;0,001; segundo <italic>vs</italic>. terceiro: p = 0,34). Os par&#226;metros BDM e BDDP mostraram comportamento similar. A <xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref> mostra o P-ECGAR sequencial do Grupo II realizado imediatamente ap&#243;s a bem sucedida cardiovers&#227;o e uma semana depois. </p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0213-00004-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>No presente estudo, foram inclu&#237;dos somente indiv&#237;duos com FA isolada. O termo FA isolada descreve essa arritmia na aus&#234;ncia de doen&#231;a card&#237;aca subjacente demonstr&#225;vel. </p>
    <p>A maioria dos estudos sobre remodelamento atrial el&#233;trico em humanos foi realizada com indiv&#237;duos com ou sem doen&#231;a cardiovascular evidente<sup>23-25,27</sup>. Embora as altera&#231;&#245;es atriais microestruturais tenham sido observadas na FA isolada<sup>29</sup>, altera&#231;&#245;es anat&#244;micas macro e ultra-estruturais devido &#224; doen&#231;a card&#237;aca subjacente, como fibrose, podem persistir indefinidamente, a despeito do retorno ao ritmo sinusal e podem ser respons&#225;veis por anormalidades eletrofisiol&#243;gicas persistentes. Portanto, acreditamos que um modelo de FA isolada seria mais representativo do processo de mudan&#231;as eletrofisiol&#243;gicas devido ao fen&#244;meno de remodelamento el&#233;trico. </p>
    <p>A FA de longa dura&#231;&#227;o &#233; mais resistente &#224; cardiovers&#227;o e tem maior chance de apresentar recorr&#234;ncia<sup>30</sup>. Nesse cen&#225;rio, a amiodarona tem se mostrado mais eficaz do que outros medicamentos antiarr&#237;tmicos para a manuten&#231;&#227;o do ritmo sinusal<sup>31</sup>. Em indiv&#237;duos com AF de dura&#231;&#227;o &gt; 3 meses, o uso pr&#233;vio da amiodarona antes da cardiovers&#227;o aumenta a probabilidade de restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal e evita a recorr&#234;ncia precoce da arritmia<sup>28</sup>. Embora possa ser razo&#225;vel aceitar que a amiodarona promove mudan&#231;as nas propriedades eletrofisiol&#243;gicas durante a ativa&#231;&#227;o atrial, os indiv&#237;duos em nosso estudo foram avaliados sob o uso do medicamento por que essa abordagem j&#225; &#233; usual na pr&#225;tica cl&#237;nica. Entretanto, a fim de minimizar a varia&#231;&#227;o inter-individual, tentamos padronizar a dose de amiodarona de acordo com o peso corporal. </p>
    <p>Em estudos anteriores, demonstramos que a turbul&#234;ncia espectral do P-ECGAR identifica indiv&#237;duos em risco de recorr&#234;ncia precoce ou frequente de fibrila&#231;&#227;o atrial ap&#243;s cardiovers&#227;o el&#233;trica bem sucedida e evolu&#231;&#227;o para a forma permanente da arritmia<sup>6,32</sup>. Outros estudos demonstraram uma forte correla&#231;&#227;o entre eletrogramas endoc&#225;rdicos fracionados e epis&#243;dios de FA<sup>33,34</sup>. A ativa&#231;&#227;o ventricular fragmentada detectada pelos eletrogramas endoc&#225;rdicos j&#225; foi correlacionada com sinais de baixa amplitude e alta frequ&#234;ncia detectados no ECGAR de superf&#237;cie corporal<sup>35,36</sup>. Assim, &#233; razo&#225;vel associar a turbul&#234;ncia espectral do P-ECGAR com a presen&#231;a de ativa&#231;&#227;o atrial fragmentada intracavit&#225;ria.</p>
    <p>No presente estudo, a dura&#231;&#227;o da onda P progressivamente declina durante o primeiro m&#234;s ap&#243;s a restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal, em paralelo ao desenvolvimento da turbul&#234;ncia espectral. Durante a primeira semana em ritmo sinusal, intensa turbul&#234;ncia espectral na atividade el&#233;trica atrial progressivamente se sobressai, sugerindo a recupera&#231;&#227;o inicial da ativa&#231;&#227;o atrial &#233; caracterizada pela condu&#231;&#227;o anisotr&#243;pica n&#227;o-uniforme, que permanece inalterada at&#233; o final do primeiro m&#234;s. &#201; interessante notar que, em nossa popula&#231;&#227;o, a turbul&#234;ncia espectral come&#231;ando durante os primeiros sete dias em ritmo sinusal, estava em sua maior parte concentrada na por&#231;&#227;o terminal (segunda metade, <xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>) da onda P. </p>
    <p>A rela&#231;&#227;o temporal de conte&#250;do de alta frequ&#234;ncia detectado na onda P no presente estudo est&#225; de acordo, pelo menos em parte, com a fragmenta&#231;&#227;o de alta frequ&#234;ncia registrada no &#225;trio esquerdo durante a fibrila&#231;&#227;o atrial por Kalifa e cols.<sup>33</sup>. </p>
    <p>Por outro lado, no presente estudo, todas as recorr&#234;ncias ocorreram na primeira semana ap&#243;s a restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal. Estudos anteriores, usando dispositivos implant&#225;veis para monitorar indiv&#237;duos submetidos a cardiovers&#227;o el&#233;trica de FA, mostraram taxas de recorr&#234;ncia &gt;50%, especialmente na primeira semana. Tieleman e cols.<sup>37</sup> acompanhou 61 indiv&#237;duos (m&#233;dia de 7 meses em FA) atrav&#233;s de monitora&#231;&#227;o trans-telef&#244;nica ap&#243;s a restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal e observou que 22 (36%) apresentaram recorr&#234;ncia em at&#233; cinco dias ap&#243;s a cardiovers&#227;o bem sucedida, ap&#243;s progressiva e substancial redu&#231;&#227;o nos epis&#243;dios di&#225;rios de recorr&#234;ncia. Em indiv&#237;duos com FA de m&#233;dia e longa dura&#231;&#227;o, a primeira semana ap&#243;s a convers&#227;o ao ritmo sinusal &#233; caracterizada por acentuada vulnerabilidade &#224; recorr&#234;ncia da arritmia. Essa vulnerabilidade tem sido atribu&#237;da, pelo menos em parte, ao remodelamento atrial el&#233;trico reverso<sup>24,38</sup>. </p>
    <p>A dura&#231;&#227;o da magnitude de vetor do P-ECGAR tem sido aceita como uma &#237;ndice da velocidade de condu&#231;&#227;o intra-atrial<sup>3,24,39 </sup>e um marcador de FA<sup>40</sup>. Sato e cols.<sup>39</sup> n&#227;o observaram altera&#231;&#245;es significantes na dura&#231;&#227;o da onda P entre uma e 24 horas ap&#243;s a cardiovers&#227;o bem sucedida de FA de longa dura&#231;&#227;o. Yu e cols.<sup>3</sup> relataram que a dura&#231;&#227;o da onda P e os tempos de condu&#231;&#227;o inter e intra-atrial eram mais longos em indiv&#237;duos com FA do que em controles; entretanto, nenhuma redu&#231;&#227;o de tempo de condu&#231;&#227;o foi observada de imediatamente depois at&#233; 4 dias ap&#243;s a restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal. Guo e cols.<sup>41</sup> analisaram prospectivamente 60 pacientes com FA persistente submetidos a cardiovers&#227;o el&#233;trica bem sucedida e acompanhados atrav&#233;s de ECGAR realizado imediatamente ap&#243;s ou 7, 30, 90 e 180 dias depois da restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal. Os autores descobriram que em pacientes que permaneceram em ritmo sinusal durante o seguimento, a dura&#231;&#227;o do P-ECGAR filtrado era mais curta e mostrava encurtamento mais r&#225;pido da onda P do que naqueles que eventualmente apresentavam recorr&#234;ncia. Em contraste com Guo e cols.<sup>41</sup>, que observaram redu&#231;&#227;o da dura&#231;&#227;o do P-ECGAR ap&#243;s a primeira semana de restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal, em nosso estudo a redu&#231;&#227;o na dura&#231;&#227;o do P-ECGAR foi mais acentuada durante a primeira semana. </p>
    <p>Essas diferen&#231;as poderiam ser explicadas pelos diferentes perfis de arritmia na popula&#231;&#227;o. Enquanto em nosso estudo todos os pacientes apresentavam FA isolada e o uso de medicamentos anti-arr&#237;tmicos era uniforme e controlado, no estudo de Guo e cols.<sup>41</sup>, a maioria dos pacientes tinha cardiomiopatia estrutural e estavam tomando diferentes medicamentos anti-arr&#237;tmicos.</p>
    <p>Por outro lado, Chalfoun e cols.<sup>42</sup> acompanhou 60 indiv&#237;duos com FA persistente submetidos a cardiovers&#227;o bem sucedida durante 30 dias. Eles n&#227;o observaram diferen&#231;as significantes na dura&#231;&#227;o do P-ECGAR imediatamente ap&#243;s a cardiovers&#227;o entre aqueles que permaneceram em ritmo sinusal (22 pacientes, 37%) e aqueles que apresentaram recorr&#234;ncia no per&#237;odo de seguimento. Uma redu&#231;&#227;o significante na dura&#231;&#227;o do P-ECGAR entre 30 dias e imediatamente ap&#243;s a restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal foi relatada naqueles que permaneceram em ritmo sinusal. </p>
    <p>Entretanto, Chalfoun e cols.<sup>42</sup> descobriram que o tamanho do &#225;trio esquerdo no in&#237;cio do estudo estava diretamente correlacionado com a dura&#231;&#227;o do P-ECGAR imediatamente ap&#243;s a restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal somente naqueles que permaneciam em ritmo sinusal ap&#243;s um m&#234;s de seguimento, sugerindo que diversos mecanismos patofisiol&#243;gicos podem ter pap&#233;is relevantes na recorr&#234;ncia da FA. Os &#250;nicos preditores da FA eram a presen&#231;a de hipertrofia ventricular esquerda e dura&#231;&#227;o anterior da FA. </p>
    <p>Em nosso estudo, a dura&#231;&#227;o da onda P progressivamente declinou a partir da restaura&#231;&#227;o imediata do ritmo sinusal at&#233; o 30&#186; dia, com redu&#231;&#227;o acentuada observada na primeira semana. No estudo de Yu e cols.<sup>3</sup>, embora n&#227;o estatisticamente significante, a dura&#231;&#227;o m&#233;dia da onda P diminuiu de 144 ms para 138 ms. Raitt e cols.<sup>24</sup> demonstraram uma redu&#231;&#227;o significante na dura&#231;&#227;o da onda P em indiv&#237;duos com fibrila&#231;&#227;o atrial com dura&#231;&#227;o maior que 12 meses, quando comparados com o per&#237;odo imediatamente p&#243;s-cardiovers&#227;o e sete dias depois. Healey e cols.<sup>43</sup> detectaram um encurtamento significante da onda P do per&#237;odo imediatamente p&#243;s-cardiovers&#227;o at&#233; 3 dias ap&#243;s a revers&#227;o bem sucedida da FA. &#201; digno de nota que em v&#225;rios estudos<sup>3,24,39</sup> nenhuma extens&#227;o significante do tempo de condu&#231;&#227;o na parede lateral do &#225;trio esquerdo foi observada durante os epis&#243;dios de FA, em oposi&#231;&#227;o ao tempo de condu&#231;&#227;o inter-atrial (entre a parede lateral do &#225;trio direito e um eletrodo distal distante no seio coronariano), o que significantemente aumenta durante a FA e progressivamente reduz ap&#243;s a retomada do ritmo sinusal. </p>
    <p>O encurtamento do per&#237;odo refrat&#225;rio ap&#243;s o estabelecimento da fibrila&#231;&#227;o atrial e aumento adicional ap&#243;s a restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal j&#225; foi demonstrado em humanos e modelos animais<sup>2-5,10-13,23-25</sup>. Entretanto, ap&#243;s a convers&#227;o de FA de longa dura&#231;&#227;o para o ritmo sinusal, tanto o aumento quanto a adapta&#231;&#227;o da frequ&#234;ncia do per&#237;odo refrat&#225;rio mostram uma recupera&#231;&#227;o n&#227;o-uniforme, tempo-dependente nos &#225;trios, tendo sido observados mais cedo no &#225;trio direito (horas) do que no esquerdo (dias), dessa forma predispondo &#224; dispers&#227;o da refratariedade atrial. </p>
    <p>Em nosso estudo, a an&#225;lise da ativa&#231;&#227;o atrial por P-ECGAR demonstrou um aumento progressivo da turbul&#234;ncia espectral ap&#243;s a cardiovers&#227;o, mais acentuadamente observado ap&#243;s 7 dias de retomada do ritmo sinusal. Considerando que a primeira semana ap&#243;s a restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal coincide com:1) aumento do per&#237;odo refrat&#225;rio e eleva&#231;&#227;o da velocidade de condu&#231;&#227;o; 2) aumento da dispers&#227;o de refratariedade intra-atrial e 3) taxas mais altas de recorr&#234;ncia de fibrila&#231;&#227;o atrial, postulamos que a eleva&#231;&#227;o na velocidade de condu&#231;&#227;o em contraste com o aumento n&#227;o-homog&#234;neo do per&#237;odo refrat&#225;rio fornece condi&#231;&#245;es para anisotropismo n&#227;o-uniforme e desenvolvimento de barreiras funcionais na condu&#231;&#227;o atrial. Essas altera&#231;&#245;es s&#227;o a raz&#227;o para o progressivo aumento na turbul&#234;ncia espectral observada no P-ECGAR.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Em nossa popula&#231;&#227;o, seis pacientes (16%) foram exclu&#237;dos devido &#224; falha na cardiovers&#227;o el&#233;trica. A falta de um cardioversor el&#233;trico bif&#225;sico pode ter contribu&#237;do para a presente taxa de cardiovers&#245;es que n&#227;o foram bem sucedidas. Evid&#234;ncias de estudos de mapeamento intracavit&#225;rio comparando a presen&#231;a de regi&#245;es de fragmenta&#231;&#227;o de alta frequ&#234;ncia intra-atrial com o conte&#250;do de alta frequ&#234;ncia do P-ECGAR ainda est&#227;o faltando. Os autores especulam que as fontes de conte&#250;do de alta frequ&#234;ncia detectadas no P-ECGAR podem estar em paralelo com a atividade endoc&#225;rdica atrial fragmentada, embora estudos invasivos para apoiar essa teoria nos &#225;trios ainda sejam necess&#225;rios.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Ap&#243;s a restaura&#231;&#227;o do ritmo sinusal, em indiv&#237;duos com FA de longa dura&#231;&#227;o, h&#225; um encurtamento progressivo na dura&#231;&#227;o da onda P observado durante o primeiro m&#234;s, especialmente na primeira semana, em paralelo com o aumento da atividade el&#233;trica de alta frequ&#234;ncia no 7&#186; dia, que permaneceu inalterado at&#233; o 30&#186; dia. Os mecanismos intr&#237;nsecos respons&#225;veis pelos presentes achados ainda precisam ser elucidados.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de doutorado de Eduardo Correa Barbosa pela Universidade do Estado do Rio de Janeiro.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Eduardo Correa Barbosa </p>
        <p> Rua Alzira Cortes, 5/101, Botafogo </p>
        <p> 22.260-050, Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
        <p> Email: </p>
        <p>
          <email xlink:href="barbosa.md@hotmail.com">barbosa.md@hotmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 16/06/08; revisado recebido em 14/07/08; aceito em 17/07/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Goette A, Honeycutt C, Langberg JJ. Electrical    remodeling in atrial fibrillation: time course and mechanisms. Circulation.    1996; 94: 2968-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Electrical remodeling in atrial fibrillation: time course and mechanisms</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>2968</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goette</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Honeycutt</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Langberg</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Wijffels MC, Kirchhof CJ, Dorland R, Allessie    MA. Atrial fibrillation begets atrial fibrillation: a study in awake chronically    instrumented goats. Circulation. 1995; 92: 1954-68.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Atrial fibrillation begets atrial fibrillation: a study in awake chronically instrumented goats</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1954</fpage>
          <lpage>68</lpage>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wijffels</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kirchhof</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dorland</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Allessie</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Yu WC, Lee SH, Tai CT, Tsai CF, Hsieh MH,    Chen CC, et al. Reversal of atrial electrical remodeling following cardioversion    of long-standing atrial fibrillation in man. Cardiovasc Res. 1999; 42: 470-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reversal of atrial electrical remodeling following cardioversion of long-standing atrial fibrillation in man</article-title>
          <source>Cardiovasc Res</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>470</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tai</surname>
              <given-names>CT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsai</surname>
              <given-names>CF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hsieh</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Fareh S, Villemaire C, Nattel S. Importance    of refractoriness heterogeneity in the enhanced vulnerability to atrial fibrillation    induction caused by tachycardia-induced atrial electrical remodeling. Circulation.    1998; 98: 2202-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Importance of refractoriness heterogeneity in the enhanced vulnerability to atrial fibrillation induction caused by tachycardia-induced atrial electrical remodeling</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>2202</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fareh</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villemaire</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nattel</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Pandozi C, Bianconi L, Villani M, Gentilucci    G, Castro A, Altamura G, et al. Electrophysiological characteristics of the    human atria after cardioversion of persistent atrial fibrillation. Circulation.    1998; 98: 2860-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Electrophysiological characteristics of the human atria after cardioversion of persistent atrial fibrillation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>2860</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pandozi</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bianconi</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villani</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gentilucci</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castro</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Altamura</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Barbosa PR, de Souza Bomfim A, Barbosa EC,    Ginefra P, Boghossian HCS, Destro C, et al: Spectral turbulence analysis of    the signal-averaged electrocardiogram of the atrial activation as predictor    of recurrence of idiopathic and persistent atrial fibrillation. Int J Cardiol.    2006; 107: 307-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Spectral turbulence analysis of the signal-averaged electrocardiogram of the atrial activation as predictor of recurrence of idiopathic and persistent atrial fibrillation</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>307</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barbosa</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Souza Bomfim</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barbosa</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ginefra</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boghossian</surname>
              <given-names>HCS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Destro</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Suttorp MJ, Kingma JH, Jessurun ER, Lie-A-Huen    L, van Hemel NM, Lie KI. The value of class IC antiarrhythmic drugs for acute    conversion of paroxismal atrial fibrillation or flutter to sinus rhythm. J Am    Coll Cardiol. 1990; 16: 1722-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The value of class IC antiarrhythmic drugs for acute conversion of paroxismal atrial fibrillation or flutter to sinus rhythm</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>1722</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Suttorp</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kingma</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jessurun</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lie-A-Huen</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Hemel</surname>
              <given-names>NM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lie</surname>
              <given-names>KI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Waris E, Kreus KE, Salokannel J. Factors influencing    persistence of sinus rhythm after DC shock treatment of atrial fibrillation.    Acta Med Scand. 1971; 189: 161-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Factors influencing persistence of sinus rhythm after DC shock treatment of atrial fibrillation</article-title>
          <source>Acta Med Scand</source>
          <date>
            <year>1971</year>
          </date>
          <fpage>161</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>189</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Waris</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kreus</surname>
              <given-names>KE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salokannel</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Crijns HJGM, van Wijk LM, van Gilst WH, Herre    Kingma J, van Gelder IC, Lie KI. Acute cardioversion of atrial fibrillation    for sinus rhythm: clinical efficacy of flecainide acetate. Comparison of two    regimens. Eur Heart J. 1998;9: 634-638.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute cardioversion of atrial fibrillation for sinus rhythm: clinical efficacy of flecainide acetate. Comparison of two regimens</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>634</fpage>
          <lpage>638</lpage>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Crijns</surname>
              <given-names>HJGM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Wijk</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Gilst</surname>
              <given-names>WH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Herre Kingma</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Gelder</surname>
              <given-names>IC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lie</surname>
              <given-names>KI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Morillo CA, Klein GJ, Jones DL, Guiraudon    CM. Chronic rapid atrial pacing: structural, functional, and electrophysiological    characteristics of a new model of sustained atrial fibrillation. Circulation.    1995; 91: 1588-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chronic rapid atrial pacing: structural, functional, and electrophysiological characteristics of a new model of sustained atrial fibrillation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1588</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Morillo</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jones</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guiraudon</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Elvan A, Wylie K, Zipes DP. Pacing-induced    chronic atrial fibrillation impairs sinus node function in dogs: electrophysiological    remodeling. Circulation. 1996; 94: 2953-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pacing-induced chronic atrial fibrillation impairs sinus node function in dogs: electrophysiological remodeling</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>2953</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Elvan</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wylie</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zipes</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Nattel S. Atrial electrophysiological remodeling    caused by rapid atrial activation: underlying mechanisms and clinical relevance    to atrial fibrillation. Cardiovasc Res. 1999; 42: 298-308.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Atrial electrophysiological remodeling caused by rapid atrial activation: underlying mechanisms and clinical relevance to atrial fibrillation</article-title>
          <source>Cardiovasc Res</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>298</fpage>
          <lpage>308</lpage>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nattel</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Lee SH, Lin FY, Yu WC, Cheng JJ, Kuan P,    Hung CR, et al. Regional differences in the recovery course of tachycardia-induced    changes of atrial electrophysiological properties. Circulation. 1999; 99: 1255-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Regional differences in the recovery course of tachycardia-induced changes of atrial electrophysiological properties</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1255</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <volume>99</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lin</surname>
              <given-names>FY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cheng</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuan</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hung</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Cal&#242; L, Pandozi C, Lamberti F, Riccardi    R, Loricchio ML, Castro A, et al. Electrophysiology of atrial fibrillation:    evolving insights. Ital Heart J. 2000; 1: 521-531.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Electrophysiology of atrial fibrillation: evolving insights</article-title>
          <source>Ital Heart J</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>521</fpage>
          <lpage>531</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cal&#242;</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pandozi</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lamberti</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Riccardi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Loricchio</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castro</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Gaspo R, Bosch RF, Talajic M, Nattel S: Functional    mechanisms underlying tachycardia-induced sustained atrial fibrillation in a    chronic dog model. Circulation. 1997; 96: 4027-35.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Functional mechanisms underlying tachycardia-induced sustained atrial fibrillation in a chronic dog model</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>4027</fpage>
          <lpage>35</lpage>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gaspo</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bosch</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Talajic</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nattel</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Papageorgiou P, Monahan K, Boyle NG, Seifert    MJ, Beswick P, Zebede J, et al. Site-dependent intra-atrial conduction delay:    relationship to initiation of atrial fibrillation. Circulation. 1996; 94: 384-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Site-dependent intra-atrial conduction delay: relationship to initiation of atrial fibrillation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>384</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Papageorgiou</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monahan</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boyle</surname>
              <given-names>NG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seifert</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beswick</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zebede</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Allessie MA, Bonke FI, Schopman FJ. Circus    movement in rabbit atrial muscle as a mechanism of tachycardia. II. The role    of nonuniform recovery of excitability in the occurrence of unidirectional block,    as studied with multiple microelectrodes. Circ Res. 1976; 39: 168-77.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Circus movement in rabbit atrial muscle as a mechanism of tachycardia. II. The role of nonuniform recovery of excitability in the occurrence of unidirectional block, as studied with multiple microelectrodes</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>1976</year>
          </date>
          <fpage>168</fpage>
          <lpage>77</lpage>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Allessie</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonke</surname>
              <given-names>FI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schopman</surname>
              <given-names>FJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Boutjdir M, Le Heuzey JY, Chauvaud S, Guize    J, Cousin MT. Inhomogeneity of celular refractoriness in human atrium: factor    of arrhythmia? Pacing Clin Elecrophysiol. 1986; 9 (6 Pt 2):1095-100.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Inhomogeneity of celular refractoriness in human atrium: factor of arrhythmia?</article-title>
          <source>Pacing Clin Elecrophysiol</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>1095</fpage>
          <lpage>100</lpage>
          <issue>6 Pt 2</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Boutjdir</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Le Heuzey</surname>
              <given-names>JY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chauvaud</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guize</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cousin</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Moe GK. On the multiple wavelet hyphotesis    of AF. Arch Int Pharmacodyn Ter. 1962; 140: 183-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>On the multiple wavelet hyphotesis of AF</article-title>
          <source>Arch Int Pharmacodyn Ter</source>
          <date>
            <year>1962</year>
          </date>
          <fpage>183</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>140</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moe</surname>
              <given-names>GK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Moe GK, Rheinboldt WC, Abildskov JA. A computer    model of atrial fibrillation. Am Heart J. 1964; 67: 200-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A computer model of atrial fibrillation</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1964</year>
          </date>
          <fpage>200</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <volume>67</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moe</surname>
              <given-names>GK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rheinboldt</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abildskov</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Allessie MA, Lammers WJEP, Bonke FIM, Hollen    J. Experimental evaluation of Moe's multiple wavelet hyphotesis of AF. In: Zipes    DP, Jalife J (eds). Cardiac electrophysiology and arrhythmias. Orlando: Grune    and Stratton; 1985. p. 265-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Cardiac electrophysiology and arrhythmias</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>265</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Allessie</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lammers</surname>
              <given-names>WJEP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonke</surname>
              <given-names>FIM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hollen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zipes</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jalife</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Todd DM, Fynn SP, Walden AP, Hobbs WJ, Arya    S, Garratt CJ. Repetitive 4-week periods of atrial electrical remodeling promote    stability of atrial fibrillation: time course of a second factor involved in    the self-perpetuation of atrial fibrillation. Circulation. 2004; 109: 1434-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Repetitive 4-week periods of atrial electrical remodeling promote stability of atrial fibrillation: time course of a second factor involved in the self-perpetuation of atrial fibrillation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1434</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>109</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Todd</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fynn</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walden</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hobbs</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arya</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garratt</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Hobbs WJ, Fynn S, Todd DM, Wolfson P, Galloway    M, Garratt CJ. Reversal of atrial electrical remodeling after cardioversion    of persistent atrial fibrillation in humans. Circulation. 2000; 101: 1145-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reversal of atrial electrical remodeling after cardioversion of persistent atrial fibrillation in humans</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1145</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <volume>101</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hobbs</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fynn</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Todd</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wolfson</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Galloway</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garratt</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Raitt MH, Kusumoto W, Giraud G, McAnulty    JH. Reversal of electrical remodeling after cardioversion of persistent atrial    fibrillation. J Cardiovasc Electrophysiol. 2004; 15: 507-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reversal of electrical remodeling after cardioversion of persistent atrial fibrillation</article-title>
          <source>J Cardiovasc Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>507</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Raitt</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kusumoto</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giraud</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McAnulty</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Spurrell P, Kamalvand K, Higson M, Sulke    N. Temporal changes in atrial refractoriness following DC cardioversion of persistent    atrial fibrillation in man. Europace. 2004;6:229-35.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Temporal changes in atrial refractoriness following DC cardioversion of persistent atrial fibrillation in man</article-title>
          <source>Europace</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>229</fpage>
          <lpage>35</lpage>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Spurrell</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kamalvand</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Higson</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sulke</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Raitt MH, Kusumoto W, Giraud GD, McAnulty    JH. Electrophysiologic predictors of the recurrence of persistent atrial fibrillation    within 30 days of cardioversion. Am J Cardiol. 2004; 93: 107-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Electrophysiologic predictors of the recurrence of persistent atrial fibrillation within 30 days of cardioversion</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>107</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Raitt</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kusumoto</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giraud</surname>
              <given-names>GD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McAnulty</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Yu WC, Chen SA, Lee SH, Tai CT, Feng AN,    Kuo BI, et al. Tachycardia-induced change of atrial refractory period in humans:    rate dependency and effects of antiarrhythmic drugs. Circulation. 1998; 97:    2331-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tachycardia-induced change of atrial refractory period in humans: rate dependency and effects of antiarrhythmic drugs</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>2331</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>97</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tai</surname>
              <given-names>CT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feng</surname>
              <given-names>AN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuo</surname>
              <given-names>BI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Manios EG, Mavrakis HE, Kanoupakis EM, Kallergis    EM, Dermitzaki DN, Kambouraki DC, et al. Effects of amiodarone and diltiazem    on persistent atrial fibrillation conversion and recurrence rates: a randomized    controlled study. Cardiovasc Drugs Ther. 2003; 17: 31-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of amiodarone and diltiazem on persistent atrial fibrillation conversion and recurrence rates: a randomized controlled study</article-title>
          <source>Cardiovasc Drugs Ther</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>31</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Manios</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mavrakis</surname>
              <given-names>HE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kanoupakis</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kallergis</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dermitzaki</surname>
              <given-names>DN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kambouraki</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Frustaci A, Chimenti C, Bellocci F, Morgante    E, Russo MA, Maseri A. Histological substrate of atrial biopsies in patients    with lone atrial fibrillation. Circulation. 1997; 96: 1180-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Histological substrate of atrial biopsies in patients with lone atrial fibrillation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1180</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Frustaci</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chimenti</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bellocci</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morgante</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Russo</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maseri</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Frick M, Frykman V, Jensen-Urstad M, Ostergren    J, Rosenqvist M. Factors predicting success rate and recurrence of atrial fibrillation    after first electrical cardioversion in patients with persistent atrial fibrillation.    Clin Cardiol. 2001; 24: 238-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Factors predicting success rate and recurrence of atrial fibrillation after first electrical cardioversion in patients with persistent atrial fibrillation</article-title>
          <source>Clin Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>238</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Frick</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frykman</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jensen-Urstad</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ostergren</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosenqvist</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Chun SH, Sager PT, Stevenson WG, Nademanee    K, Middlekauff HR, Singh BN. Long-term efficacy of amiodarone for the maintenance    of normal sinus rhythm in patients with refractory atrial fibrillation or flutter.    Am J Cardiol. 1995; 76: 47-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Long-term efficacy of amiodarone for the maintenance of normal sinus rhythm in patients with refractory atrial fibrillation or flutter</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>47</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chun</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sager</surname>
              <given-names>PT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stevenson</surname>
              <given-names>WG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nademanee</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Middlekauff</surname>
              <given-names>HR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Singh</surname>
              <given-names>BN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Barbosa EC, Barbosa PR, Ginefra P, de Souza    Bomfim A, Boghossian SH, da Rocha PJ, et al. The frequency analysis of signal-averaged    ECG of P wave as predictor of efficacy of class III antiarrhythmic drugs to    maintain sinus rhythm in recurrent idiopathic atrial fibrillation. Ann Noninvasive    Electrocardiol. 2001; 6: 43-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The frequency analysis of signal-averaged ECG of P wave as predictor of efficacy of class III antiarrhythmic drugs to maintain sinus rhythm in recurrent idiopathic atrial fibrillation</article-title>
          <source>Ann Noninvasive Electrocardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>43</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barbosa</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barbosa</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ginefra</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Souza Bomfim</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boghossian</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>da Rocha</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Kalifa J, Tanaka K, Zaitsev AV, Warren M,    Vaidyanathan R, Auerbach D, et al. Mechanisms of wave fractionation at boundaries    of high-frequency excitation in the posterior left atrium of the isolated sheep    heart during atrial fibrillation. Circulation. 2006; 113: 626-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mechanisms of wave fractionation at boundaries of high-frequency excitation in the posterior left atrium of the isolated sheep heart during atrial fibrillation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>626</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kalifa</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanaka</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zaitsev</surname>
              <given-names>AV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Warren</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vaidyanathan</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Auerbach</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Tanigawa M, Fukatani M, Konoe A, Isomoto    S, Kadena M, Hashiba K. Prolonged and fractionated right atrial electrograms    during sinus rhythm in patients with paroxysmal atrial fibrillation and sick    sinus node syndrome. J Am Coll Cardiol. 1991; 17: 403-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prolonged and fractionated right atrial electrograms during sinus rhythm in patients with paroxysmal atrial fibrillation and sick sinus node syndrome</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>403</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tanigawa</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fukatani</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Konoe</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Isomoto</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kadena</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hashiba</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Aihara N, Ohe T, Shimomura K. Time-domain    and frequency-domain analyses of the signal-averaged ECG in patients with sustained    ventricular tachyarrhythmia and nonischemic heart diseases. J Electrocardiol.    1994; 27 (Suppl): 194-201.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Time-domain and frequency-domain analyses of the signal-averaged ECG in patients with sustained ventricular tachyarrhythmia and nonischemic heart diseases</article-title>
          <source>J Electrocardiol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>194</fpage>
          <lpage>201</lpage>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aihara</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ohe</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shimomura</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Sasaki Y, Furihata A, Suyama K. Endocardial    fragmented electrogram and prediction of ventricular tachycardia by body surface    signal-averaged electrocardiographic mapping. Pacing Clin Electrophysiol. 1995;    18: 1479-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Endocardial fragmented electrogram and prediction of ventricular tachycardia by body surface signal-averaged electrocardiographic mapping</article-title>
          <source>Pacing Clin Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1479</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sasaki</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Furihata</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Suyama</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Tieleman RG, van Gelder IC, Crijns HJ, de    Kam PJ, Van den Berg MP, Haaksma J, et al. Early recurrences of atrial fibrillation    after electrical cardioversion: a result of fibrillation-induced electrical    remodeling of the atria? J Am Coll Cardiol. 1998; 31: 167-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Early recurrences of atrial fibrillation after electrical cardioversion: a result of fibrillation-induced electrical remodeling of the atria?</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol.</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>167</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tieleman</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Gelder</surname>
              <given-names>IC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crijns</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Kam</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van den Berg</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haaksma</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Van Wagoner DR. Electrophysiological remodeling    in human atrial fibrillation. Pacing Clin Electrophysiol. 2003; 26 (Pt 3): 1572-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Electrophysiological remodeling in human atrial fibrillation</article-title>
          <source>Pacing Clin Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1572</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Van Wagoner</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B39">
        <mixed-citation>39. Sato T, Mitamura H, Kurita Y, Takeshita A,    Shinagawa K, Miyoshi S, et al. Recovery of electrophysiological parameters after    conversion of atrial fibrillation. Int J Cardiol. 2001; 79: 183-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Recovery of electrophysiological parameters after conversion of atrial fibrillation</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>183</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>79</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sato</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mitamura</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kurita</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takeshita</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shinagawa</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miyoshi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B40">
        <mixed-citation>40. Moreira JO, Moffa PJ, Uchida AH, Tobias NM,    Grupi CJ, Luna Filho B, et al. The signal-averaged electrocardiogram of atrial    activation in patients with or without paroxysmal atrial fibrillation. Arq Bras    Cardiol. 2006; 87: 564-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The signal-averaged electrocardiogram of atrial activation in patients with or without paroxysmal atrial fibrillation</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>564</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>JO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moffa</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uchida</surname>
              <given-names>AH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tobias</surname>
              <given-names>NM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grupi</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luna Filho</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B41">
        <mixed-citation>41. Guo XH, Gallagher MM, Poloniecki J, Yi G,    Camm AJ. Prognostic significance of serial P wave signal-averaged electrocardiograms    following external electrical cardioversion for persistent atrial fibrillation:    a prospective study. Pacing Clin Electrophysiol. 2003; 26: 299-304.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic significance of serial P wave signal-averaged electrocardiograms following external electrical cardioversion for persistent atrial fibrillation: a prospective study</article-title>
          <source>Pacing Clin Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>299</fpage>
          <lpage>304</lpage>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guo</surname>
              <given-names>XH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gallagher</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poloniecki</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Camm</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B42">
        <mixed-citation>42. Chalfoun N, Harnick D, Pe E, Undavia M, Mehta    D, Gomes JA. Reverse electrical remodeling of the atria post cardioversion in    patients who remain in sinus rhythm assessed by signal averaging of the P-wave.    Pacing Clin Electrophysiol. 2007; 30: 502-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reverse electrical remodeling of the atria post cardioversion in patients who remain in sinus rhythm assessed by signal averaging of the P-wave</article-title>
          <source>Pacing Clin Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>502</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chalfoun</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harnick</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pe</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Undavia</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehta</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B43">
        <mixed-citation>43. Healey JS, Theoret-Patrick P, Green MS, Lemery    R, Birnie D, Tang AS. Reverse atrial electrical remodelling following atrial    defibrillation as determined by signal-averaged ECG. Can J Cardiol. 2004; 20:    311-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reverse atrial electrical remodelling following atrial defibrillation as determined by signal-averaged ECG</article-title>
          <source>Can J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>311</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Healey</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Theoret-Patrick</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Green</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lemery</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Birnie</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tang</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Reversal atrial electrical remodeling following cardioversion of long-standing lone atrial fibrillation</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Atrial fibrillation (AF) itself promotes electrophysiological changes, termed "electrical remodeling", facilitating its recurrence and maintenance. There is evidence that the remodeling process is reversible after restoration of the sinus rhythm (SR). However, the timing for the recovery of electrophysiological properties is still undefined. OBJECTIVE: The aim of this study was to assess the atrial electrical activation using P-wave signal-averaged electrocardiogram (P-SAECG) post-cardioversion of long-standing AF, focusing on the reversal remodeling process to identify the timing of the process stabilization. METHODS: Subjects with lone persistent AF, eligible for cardioversion and successfully converted to SR, were enrolled at the study. SAECG was performed immediately after reversion to SR and repeated on days seven and thirty. RESULTS: Of 31 subjects, nine presented early recurrence of atrial fibrillation, all of them in the first seven days post-cardioversion; 22 remained in SR for at last one month and SAECG was obtained on days seven and thirty after cardioversion. In the latter, P-wave duration progressively abated from the first to the third SAECG (P-wave duration: 185.5&#177;41.9 ms vs 171.7&#177;40.5 ms vs 156.7&#177;34.9 ms, respectively, first, second and third SAECG; p&lt;0.001 for all matches). In the frequency domain analysis, spectral turbulence was not apparent in SAECG immediately post-cardioversion, but sharply increased on day seven and remained unchanged on day thirty. CONCLUSION: This study suggests that the first seven days post-cardioversion of long standing AF are critical for reversal remodeling process and arrhythmia recurrence.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Electrocardiography</kwd>
        <kwd>arrhythmias, cardiac</kwd>
        <kwd>atrial fibrillation</kwd>
        <kwd>eletric countershock</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Reversal atrial electrical remodeling following cardioversion of long-standing lone atrial fibrillation </p>
      <p>
        <bold>Eduardo Correa Barbosa; Paulo Roberto Benchimol-Barbosa; Alfredo de Souza Bomfim; Pl&#237;nio Jos&#233; da Rocha; Silvia Helena Cardoso Boghossian; Denilson Campos de Albuquerque</bold>
      </p>
      <p>Departamento de Cardiologia - Se&#231;&#227;o de Eletrofisiologia Card&#237;aca e Unidade de Arritmia - Hospital Universit&#225;rio Pedro Ernesto - Universidade Estadual do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Atrial fibrillation (AF) itself promotes electrophysiological changes, termed "electrical remodeling", facilitating its recurrence and maintenance. There is evidence that the remodeling process is reversible after restoration of the sinus rhythm (SR). However, the timing for the recovery of electrophysiological properties is still undefined.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> The aim of this study was to assess the atrial electrical activation using P-wave signal-averaged electrocardiogram (P-SAECG) post-cardioversion of long-standing AF, focusing on the reversal remodeling process to identify the timing of the process stabilization.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Subjects with lone persistent AF, eligible for cardioversion and successfully converted to SR, were enrolled at the study. SAECG was performed immediately after reversion to SR and repeated on days seven and thirty.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Of 31 subjects, nine presented early recurrence of atrial fibrillation, all of them in the first seven days post-cardioversion; 22 remained in SR for at last one month and SAECG was obtained on days seven and thirty after cardioversion. In the latter, P-wave duration progressively abated from the first to the third SAECG (P-wave duration: 185.5&#177;41.9 ms <italic>vs</italic> 171.7&#177;40.5 ms <italic>vs</italic> 156.7&#177;34.9 ms, respectively, first, second and third SAECG; p&lt;0.001 for all matches). In the frequency domain analysis, spectral turbulence was not apparent in SAECG immediately post-cardioversion, but sharply increased on day seven and remained unchanged on day thirty.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> This study suggests that the first seven days post-cardioversion of long standing AF are critical for reversal remodeling process and arrhythmia recurrence.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Electrocardiography; arrhythmias, cardiac; atrial fibrillation; eletric countershock.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Atrial fibrillation (AF) has been described as a self-perpetuating arrhythmia, which promotes electrophysiological changes in atrial tissue, facilitating its recurrence and maintenance<sup>1-5</sup>. Persistent AF usually progresses to a permanent form and the successful restoration and maintenance of sinus rhythm largely depend on arrhythmia duration, with long-standing AF being more resistant to cardioversion and more prone to recurrence<sup>6-9</sup>.</p>
      <p>Both resistance to cardioversion and tendency of recurrence are strongly related to the development of electrophysiological substrates characterized by shortened atrial effective refractory period<sup>2,4,5,10-13</sup>, slow conduction in the atrial myocardium<sup>10,11,14-16</sup> and dispersion of refractoriness<sup>4,13,17,18</sup>. These changes can be induced by both rapid atrial pacing and AF itself, and have been termed "electrical remodeling"<sup>2</sup>. The resultant electrophysiological abnormality is the presence of multiple wavelets around the atria, some of which circle back on them creating multiples reentry circuits, as proposed by Moe et al<sup>19,20</sup> in 1962 and 1964, and later confirmed by Allessie et al<sup>21</sup> in 1985.</p>
      <p>In animal models, the remodeling process has been demonstrated to be reversible after restoration of the sinus rhythm, and is characterized by progressive increase in both atrial conduction velocity and refractoriness (reversal remodeling)<sup>1,2,10,11,13,22</sup>. Recovery has also been demonstrated in human atria<sup>3,23-26</sup>. On the other hand, a remarkable vulnerability to recurrence during post-cardioversion period has been observed while reverse remodeling is yet incomplete<sup>23</sup>. However, the necessary time to completely restore atrial electrophysiological properties, especially the conduction velocity, is yet to be defined. </p>
      <p>The methods employed for electrophysiological analysis are usually invasive<sup>23-25,27</sup> and make consecutive analysis of the same subject difficult, generating limitations to determine the moment of complete reversal remodeling. Furthermore, little is known about the effects of antiarrhythmic drugs on the remodeling process, especially amiodarone, frequently used in order to facilitate cardioversion and maintain sinus rhythm<sup>28</sup>. The aim of this study was to assess the atrial electrical activation in post-cardioversion of subjects with long-standing AF to describe the timing of reversal remodeling.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Study population</bold>
      </p>
      <p>Subjects with lone persistent atrial fibrillation of &gt;2 months duration eligible for cardioversion were included in this study. Lone AF was defined on basis of history (to exclude holiday heart syndrome), physical examination, conventional electrocardiography, chest X-ray, echocardiography, stress testing (when appropriate) and thyroid function tests. Planned exclusion criteria for the study were contraindication to anticoagulation or amiodarone, pregnancy, left atria <underline>&gt;</underline>5.5 cm or age &gt; 80 years. Additional exclusion criteria were prior use of beta-adrenergic blockers, ACE inhibitors, angiotensin receptor blockers and calcium antagonists. The subjects gave their written informed consent and the local Ethics Committee approved the study protocol.</p>
      <p>
        <bold>Study protocol</bold>
      </p>
      <p>All subjects received therapeutic anticoagulation with warfarin before cardioversion with international normalized ratio between 2.0 and 4.0 during three consecutive weeks. Thereafter, oral amiodarone, in daily doses of up to 800 mg, was initiated. If sinus rhythm was not obtained in the following 7 days, direct current electrical cardioversion was performed. If sinus rhythm was restored, a daily dose of 200 mg of amiodarone was maintained for one month. The cardioversion protocol consisted of: 1) general IV anesthesia with propofol 2 mg/kg; 2) synchronized DC monophasic sinusoidal waveform shock with anterior-apex paddle placement; 3) Starting energy delivery with 200J, ranging until 360J, if necessary.</p>
      <p>
        <bold>P-wave high-resolution electrocardiogram</bold>
      </p>
      <p>P-wave signal-averaged electrocardiogram (P-SAECG) was performed immediately after reversion to sinus rhythm (first P-SAECG) and repeated on the seventh (second P-SAECG) and at the thirtieth (third P-SAECG) day after successful cardioversion. P-SAECG was recorded with a Predictor IIc System (ART Corazonix, Austin) applying a modified orthogonal montage of three bipolar leads. The X lead was standardized on the 2<sup>nd</sup> intercostal space at the right sternal border and on the left lower rib border at the hemiclavicular line to present larger and taller P-waves, as previously described. The Y lead was thus placed on 5<sup>th</sup> intercostal space at the left and the right mid axillary lines and the Z lead placed at the level of 4<sup>th</sup> intercostal space to left sternal border and its projection in the back. Positive reference electrodes were placed inferior, left and anterior, respectively to the leads X, Y and Z. The sampling frequency was set at 2.0 kHz. The fiducial point was shifted to the right and the P-wave and PR segment were exposed into the averaging window. Averaging noise was assessed within a 50ms window placed on the T-P segment. The averaging was conducted using an R-triggered technique with a correlation window of 40 ms placed on the ascending limb of P-wave and a correlation coefficient of 0.99. The threshold for the maximum final averaged noise estimate was set at 0.3 <italic>&#181;</italic>V. One trained observer analyzed SAECG in all subjects.</p>
      <p>Time domain and spectral turbulence analysis: After signal averaging, the onset and offset points of the analytic region were derived from time domain analysis of the P-wave vector magnitude, represented by the root-sum-square of independently filtered XYZ-leads, using a least square filter with 100 ms fitting window. The limiting points of the P-wave vector magnitude was determined by visual inspection, allowing identification of the P-wave duration and determination of the analytic region of the X-lead.</p>
      <p>The analytic region was pre-processed to extract the first derivative and thus submitted to time-frequency mapping by short-time Fourier transform. Each data segment was limited in 16 ms, with 2 ms interval between successive segments to assure adequate time-resolution, tapered by a Blackmann-Harris window after mean removal, and zero-padded to 512 points. The boundaries of the analytic region (up to 200 ms) were placed 16 ms prior to the onset of the P-wave and on a point onto the PR segment. </p>
      <p>Spectral turbulence was analyzed using 4 parameters previously reported in the literature: the mean (MEC) and the standard deviation (SEC) of the inter-segment spectral correlation and the mean (MET) and the standard deviation (SET) of the signal frequency edge track. The correlation between successive power-spectral estimations was calculated in the range from 0 to 300 Hz. It was studied because an absolutely uniform conduction of the electrical signal during atrial activation is expected to give perfect correlation, while the presence of high frequency components from fragmented conduction will be reflected by decay in correlation mean and increased standard deviation. </p>
      <p>To prevent low values of correlation due to the absence of depolarization signal and/or the presence of band-limited white noise from interfering with the analysis, the ratio between the areas of low (0-30Hz) and high (&gt;30Hz-100Hz) frequencies was employed to verify whether the region was signal or noise. Noise contamination causes spectral energy content distribution to be even between low and high frequency areas. A noisy segment was defined when the value of the noise (low-high) ratio did not reach a threshold. Due to the low energy content of the P-wave, an optimal compromise between noise overestimation and energy content assessment was achieved when noise ratio was set at 30. When the threshold was not reached, including the segments before and after the P-wave, the correlation was set at 1. The time-series generated by successive correlation values along the analytic region is thus used to extract MEC and SEC. </p>
      <p>The frequency edge track was set to detect the frequency that limits the energy of each power-spectral estimation to 80% of the total. The parameters MET and SET correspond to the mean and the standard deviation of the time series of edge frequencies and are expressed in Hz. </p>
      <p>It was assumed that the presence of intense fragmented electrical activity in atria would result in increased values of SEC, MET and SET and decreased values of MEC. </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Continuous variables were expressed as mean &#177; SD and compared at follow-up segments using paired or unpaired Student-t test when appropriate. Normality of the estimated probability density function of the variables was assessed by standard skewness tests to validate the tests for mean comparisons. All variables demonstrated appropriate adjustment to normal distribution. MEC and SEC were multiplied by 100 before analysis. The correlation of the variables between follow-up segments was calculated by Pearson's coefficient and tested using ANOVA applied to the correlation. Discrete variables were reported as ratio or percentage and analyzed by either Chi-square or Fisher's exact test, when appropriate. P values &lt;0.05 were considered significant.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>In a cohort of 581 consecutive subjects, with all forms of atrial fibrillation, scheduled for treatment at the Arrhythmia Control Unit of University Hospital (Pedro Ernesto University Memorial Hospital, Rio de Janeiro, Brazil) between March 2001 and April 2006, 37 subjects with long-standing lone atrial fibrillation (7 &#177; 5 months; ranging from 2 to 24 months) and according to the planned exclusion criteria were eligible for the study. Six subjects were later excluded because cardioversion was ineffective for the restoration of sinus rhythm. Thirty-one subjects, 16 men, mean age of 57 &#177; 12 years, were successfully converted to sinus rhythm and were enrolled. One subject had chemical conversion five days after starting oral amiodarone and thirty had electrical conversion (262.6 &#177; 64.7 Joules). The P-SAECG was attempted immediately after cardioversion in all subjects, but one. In this subject, who underwent chemical conversion, P-SAECG was performed within two days after sinus rhythm restoration. Nine subjects underwent early recurrence of atrial fibrillation (Group-I), all of them in the first seven days post-cardioversion. Twenty-two (Group-II) subjects remained in sinus rhythm by at least one month, and P-SAECG was obtained on days seven and thirty after cardioversion. No episodes of thromboembolism were observed during one month of follow-up. <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref> shows demographic and clinical variables of the subjects.</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0213-00004-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>No significant differences were observed regarding gender, age, left atrial size or ejection fraction between Groups I and II. Subjects from Group-I required significant higher energy output for appropriate arrhythmia conversion than those from Group-II (304.4 &#177; 65.4 Joule <italic>vs</italic> 240.0 &#177; 50.3 Joule; p=0.006) and presented longer AF duration (9.9&#177;6.4 months <italic>vs</italic> 4.9&#177;2.8 months; p=0.02).</p>
      <p>
        <bold>P-SAECG analysis</bold>
      </p>
      <p><xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figure 1</xref> shows the parameters of P-wave analyzed in the first (Groups I and II), second and third P-SAECG. </p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0213-00004-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>The parameters of first P-SAECG were not different between Groups I and II (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figure 1</xref>; p = NS). In Group-II, the P-wave duration significantly decreased from the first to the third P-SAECG. This was observed in filtered Vector Magnitude P-wave duration (VM P-wave duration: 185.5&#177;41.9 ms; 171.7&#177;40.5 ms and 156.7&#177;34.9 ms, for respectively first, second and third SAECG; p&lt;0.001 for all matches). At the spectral turbulence analyses, the values of MEC decreased, for all patients, from the first to the second P-SAECG, but did not decrease from the second to the third one (MEC: 89.2&#177;7.2 <italic>vs</italic> 76.5&#177;8.1 <italic>vs </italic>77.3&#177;8.7 for, respectively, first, second and third P-SAECG; first vs. second: p &lt;0.001; first vs. third: p&lt;0.001; second vs. third: p = 0.34). MET and SET parameters showed similar behavior. <xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figure 2</xref> shows sequential P-SAECG of Group II acquired immediately after successfully cardioversion and one week later.</p>
      <fig id="fig02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0213-00004-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>In the present study, only subjects with lone AF were enrolled. The term "lone AF" describes this arrhythmia in the absence of demonstrable underlying cardiac disease. </p>
      <p>Most studies about electrical atrial remodeling in humans have assessed subjects with and without overt cardiovascular disease<sup>23-25,27</sup>. Although micro structural atrial changes have been observed in lone AF<sup>29</sup>, gross and ultra-structural anatomic changes due to underlying cardiac disease, such as fibrosis, may persist indefinitely, despite the restoration to sinus rhythm and may be responsible for persistent electrophysiological abnormalities. Therefore, we believe that a lone-AF model would be more representative of the electrophysiological changes process due to the electrical remodeling phenomenon.</p>
      <p>Long standing AF is more resistant to cardioversion and more likely to recur<sup>30</sup>. In this scenario, amiodarone has been shown to be more effective than other antiarrhythmic drugs for the maintenance of sinus rhythm<sup>31</sup>. In subjects with AF lasting longer than 3 months, previous use of amiodarone before cardioversion increases the likelihood of restoration to sinus rhythm and prevention of early recurrence of the arrhythmia<sup>28</sup>. Although it may be reasonable to accept that amiodarone promotes changes in the electrophysiological properties during atrial activation, our subjects were assessed under the use of the drug, because this approach is already usual in clinical practice. However, in order to minimize inter-individual variation, we attempted to standardize the amiodarone dose according to body weight.</p>
      <p>In previous studies, we demonstrated that spectral turbulence of the P-SAECG identifies subjects at risk of either early or frequent recurrence of atrial fibrillation after successful electrical cardioversion and evolution to the permanent form of the arrhythmia<sup>6,32</sup>. Other studies have demonstrated a strong correlation between fractionated endocardial electrograms and AF episodes<sup>33,34</sup>. Fragmented ventricular activation detected by endocardial electrograms has been already correlated with low-amplitude and high-frequency signals detected on body surface SAECG<sup>35,36</sup>. Thus, it is reasonable to conclude that the spectral turbulence of the surface P-SAECG reflects the presence of potential fragmented intracavitary atrial activation.</p>
      <p>In the present study, the P-wave duration progressively abates during the first month after sinus rhythm restoration, which parallels spectral turbulence development. During the first week in sinus rhythm, intense spectral turbulence in atrial electrical activity progressively supervenes, suggesting that early recovery of atrial activation is characterized by non-uniform anisotropic conduction, which remains unchanged until the end of the first month. It is noteworthy that, in our population, spectral turbulence, starting during the first seven days in sinus rhythm, was mostly concentrated in the terminal portion (second half, <xref ref-type="fig" rid="fig02-body2">Figure 2</xref>) of the P-wave. The temporal relationship of the high-frequency content detected on the P-wave in the present study is in accordance, at least in part, with the high-frequency fragmentation registered in left atrium during atrial fibrillation by Kalifa et al<sup>33</sup>. </p>
      <p>On the other hand, in the present study, all recurrences occurred in the first week after sinus rhythm restoration. Previous studies using implantable devices for monitoring subjects submitted to electrical cardioversion of atrial fibrillation have demonstrated recurrence rates over 50%, especially in the first week. Tieleman et al<sup>37</sup> followed 61 subjects (average of seven months in atrial fibrillation) by transtelephonic monitoring after restoration of sinus rhythm and observed that 22 (36%) recurred as early as five days after successful cardioversion, following progressive and substantial reduction in daily episodes of recurrence. In subjects with mid to long-term atrial fibrillation, the first week that follows conversion to sinus rhythm is characterized by marked vulnerability to arrhythmia recurrence. Vulnerability has been, at least in part, attributed to the reversal of atrial electrical remodeling<sup>24,38</sup>. </p>
      <p>P-SAECG vector magnitude duration has been accepted as an index of intra-atrial conduction velocity<sup>3,24,39 </sup>and a marker of atrial fibrillation<sup>40</sup>. Sato et al<sup>39</sup> did not observe significant P-wave duration changes from one hour to 24h after successful cardioversion of long term atrial fibrillation. Yu et al<sup>3</sup> reported that P-wave duration and both inter and intra-atrial conduction times were longer in subjects with atrial fibrillation than controls; however, no reduction in conduction times were observed from immediately after to the following four days post sinus rhythm restoration. Guo et al<sup>41</sup> prospectively analyzed 60 patients with persistent AF submitted to successful electrical cardioversion and followed with serial SAECG carried out immediately after and seven 7, 30 90 and 180 days after sinus rhythm restoration. The authors found out that in patients who remained in sinus rhythm during follow-up, the filtered P-wave SAECG duration was both shorter and showed faster P-wave shortening than in those who eventually recurred. In contrast to Guo et al<sup>41</sup>, who observed reduction in P-wave SAECG duration after the first week after sinus rhythm restoration, in our study, the reduction in P-wave SAECG duration was more remarkable during the first week. These differences could be explained by different population arrhythmia profiles. Whereas in our study, all patients had lone AF and use of anti-arrhythmic drugs was uniform and controlled, in Guo at al<sup>41</sup> study most patients had structural cardiomyopathy and were taking different anti-arrhythmic drugs. On the other hand, Chalfoun et al<sup>42</sup> followed 60 subjects with persistent AF who underwent successful electrical cardioversion during 30 days. They observed no significant differences in P-wave SAECG duration immediately after cardioversion between those who remained in sinus rhythm (22 patents, 37%) and those who recurred in the follow-up period. A significant reduction in P-wave SAECG duration between 30 days and immediately after sinus restoration was reported in those who remained in sinus rhythm. However, Chalfoun et al<sup>42</sup> found that left atrial size at the beginning of the study directly correlated to P-wave SAECG duration immediately after sinus rhythm restoration only among those who were in sinus rhythm after one month of follow-up, suggesting that diverse pathophysiological mechanisms may play relevant roles in AF recurrence. The only predictors of AF recurrence were the presence of left ventricular hypertrophy and previous AF duration. In our study, P-wave duration progressively abated from the immediate sinus rhythm restoration to the 30<sup>th</sup> day, with remarkable reduction observed in the first week. In Yu et al<sup>3</sup> study, although not statistically significant, average P-wave duration did reduce from 144 ms to 138 ms. Raitt et al<sup>24</sup> demonstrated a significant reduction in P-wave duration in subjects with atrial fibrillation lasting more than 12 months when compared to both immediate post-cardioversion and seven days afterwards. Healey et al<sup>43</sup> detected a significant P-wave shortening from immediately after to three days post successful reversion of atrial fibrillation. It is noteworthy that in several studies<sup>3,24,39</sup> no significant lengthening of conduction time in the lateral wall of the left atrium was observed during atrial fibrillation episodes, opposite to inter-atrial conduction time (between the right atrium lateral wall and a distal electrode far in the coronary sinus), which significantly lengthens during atrial fibrillation and progressively reduces after restoration of the sinus rhythm. </p>
      <p>Shortening of the atrial refractory period following establishment of atrial fibrillation and further lengthening after sinus rhythm restoration has already been demonstrated in humans as well as in animal models<sup>2-5,10-13,23-25</sup>. However, after long standing atrial fibrillation conversion to sinus rhythm, both lengthening and rate-adaptation of refractory period shows non-uniform time-dependent recovery in the atria, having been observed earlier on the right (hours) than on the left atrium (days) thus, predisposing to dispersion of atrial refractoriness. In our study, the analysis of the atrial activation by P-SAECG demonstrated progressive increase in the spectral turbulence after cardioversion, most remarkably observed after seven days of sinus rhythm restoration. As the first week after sinus rhythm recovery coincides with: 1) lengthening of the refractory period and increased conduction velocity, 2) Increased intra-atrial dispersion of refractoriness, and 3) higher rates of atrial fibrillation recurrence, we hypothesized that the increase in the velocity conduction in contrast with the non-homogeneous lengthening of the refractory period provides conditions for non-uniform anisotropism and development of functional barriers in atrial conduction. These changes are the rationale for the progressive increase in spectral turbulence observed in P-SAECG. </p>
      <p>
        <bold>Limitations</bold>
      </p>
      <p>In our population, six patients (16%) were excluded due to unsuccessful electrical cardioversion. The lack of a biphasic electrical cardioverter may have contributed to the present rate of unsuccessful cardioversions. Evidence from intracavitary mapping studies comparing the presence of intra-atrial high-frequency fragmentation regions with signal averaged surface ECG high-frequency content is still lacking. The authors speculate that the sources of high frequency content detected on P-wave SAECG may be in parallel with fragmented atrial endocardial activity, although invasive studies to support this theory in atria are still needed.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>After restoration of the sinus rhythm in subjects with long-standing atrial fibrillation, there is a progressive shortening of the P duration observed during the first month, especially in the first week, paralleled by the accentuation of high frequency electrical activity on the seventh day, which remains unchanged until the thirtieth day. The intrinsic mechanisms responsible for the present findings await elucidation.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of doctoral submitted by Eduardo Correa Barbosa, from Universidade do Estado do Rio de Janeiro.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Remodelaci&#243;n atrial el&#233;ctrica reversa tras cardioversi&#243;n de fibrilaci&#243;n atrial aislada de larga duraci&#243;n</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La fibrilaci&#243;n atrial (FA) aislada promueve cambios electrofisiol&#243;gicos llamados "remodelaci&#243;n el&#233;ctrica", que facilitan su recurrencia y mantenimiento. Hay evidencia de que el proceso de remodelaci&#243;n sea reversible tras la recuperaci&#243;n del ritmo sinusal (RS). Sin embargo, el momento para la recuperaci&#243;n de las propiedades electrofisiol&#243;gicas no est&#225; definido todav&#237;a. OBJETIVO: El objetivo de ese estudio fue evaluar la activaci&#243;n el&#233;ctrica atrial con el empleo del electrocardiograma de alta resoluci&#243;n de onda P (P-ECGAR) postcardioversi&#243;n de la FA de larga duraci&#243;n, concentr&#225;ndose en el proceso de remodelaci&#243;n reversa para identificar el momento de la estabilizaci&#243;n del proceso. M&#201;TODOS: Se incluyeron en el estudio a individuos con FA aislada persistente y a candidatos a la cardioversi&#243;n con conversi&#243;n exitosa al RS. La P-ECGAR se realiz&#243; inmediatamente tras la reversi&#243;n al ritmo sinusal y se repiti&#243; despu&#233;s de 7 y 30 d&#237;as. RESULTADOS: Entre los 31 individuos, 9 presentaron recurrencia precoz de la FA, todos en los primeros 7 d&#237;as despu&#233;s de la cardioversi&#243;n, y 22 siguieron en RS durante un mes como m&#237;nimo; el ECGAR se obtuvo en el s&#233;ptimo y en el trig&#233;simo d&#237;as tras la cardioversi&#243;n. En el 30&#186; d&#237;a, la duraci&#243;n de la onda P disminuy&#243; progresivamente desde el primer hasta el tercer ECGAR (duraci&#243;n de la onda P: 185,5&#177;41,9 m/s vs 171,7&#177;40,5 m/s vs 156,7&#177;34,9 m/s, respectivamente, 1er, 2&#186; y 3er ECGAR; p&lt;0,001 para todas las comparaciones). En los an&#225;lisis de dominio de frecuencia, la turbulencia espectral no fue aparente en el ECGAR inmediatamente tras la cardioversi&#243;n, pero aument&#243; de forma aguda en el 7&#186; d&#237;a y sigui&#243; inalterada en el 30&#186; d&#237;a. CONCLUSI&#211;N: El presente estudio sugiere que los primeros siete d&#237;as post cardioversi&#243;n, despu&#233;s FA de larga duraci&#243;n, son cr&#237;ticos para el proceso de remodelaci&#243;n reversa y recurrencia de la arritmia.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Electrocardiograf&#237;a</kwd>
        <kwd>arritmias card&#237;acas</kwd>
        <kwd>fibrilaci&#243;n atrial</kwd>
        <kwd>cardioversi&#243;n el&#233;ctrica</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body3">
          <label>
            <bold>Remodelaci&#243;n atrial el&#233;ctrica reversa tras cardioversi&#243;n de fibrilaci&#243;n atrial aislada de larga duraci&#243;n</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Eduardo Correa Barbosa; Paulo Roberto Benchimol-Barbosa; Alfredo de Souza Bomfim; Pl&#237;nio Jos&#233; da Rocha; Silvia Helena Cardoso Boghossian; Denilson Campos de Albuquerque</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Departamento de Cardiologia - Se&#231;&#227;o de Eletrofisiologia Card&#237;aca e Unidade de Arritmia - Hospital Universit&#225;rio Pedro Ernesto - Universidade do Estado do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La fibrilaci&#243;n atrial (FA) aislada promueve cambios electrofisiol&#243;gicos llamados "remodelaci&#243;n el&#233;ctrica", que facilitan su recurrencia y mantenimiento. Hay evidencia de que el proceso de remodelaci&#243;n sea reversible tras la recuperaci&#243;n del ritmo sinusal (RS). Sin embargo, el momento para la recuperaci&#243;n de las propiedades electrofisiol&#243;gicas no est&#225; definido todav&#237;a.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> El objetivo de ese estudio fue evaluar la activaci&#243;n el&#233;ctrica atrial con el empleo del electrocardiograma de alta resoluci&#243;n de onda P (P-ECGAR) postcardioversi&#243;n de la FA de larga duraci&#243;n, concentr&#225;ndose en el proceso de remodelaci&#243;n reversa para identificar el momento de la estabilizaci&#243;n del proceso.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se incluyeron en el estudio a individuos con FA aislada persistente y a candidatos a la cardioversi&#243;n con conversi&#243;n exitosa al RS. La P-ECGAR se realiz&#243; inmediatamente tras la reversi&#243;n al ritmo sinusal y se repiti&#243; despu&#233;s de 7 y 30 d&#237;as.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Entre los 31 individuos, 9 presentaron recurrencia precoz de la FA, todos en los primeros 7 d&#237;as despu&#233;s de la cardioversi&#243;n, y 22 siguieron en RS durante un mes como m&#237;nimo; el ECGAR se obtuvo en el s&#233;ptimo y en el trig&#233;simo d&#237;as tras la cardioversi&#243;n. En el 30&#186; d&#237;a, la duraci&#243;n de la onda P disminuy&#243; progresivamente desde el primer hasta el tercer ECGAR (duraci&#243;n de la onda P: 185,5&#177;41,9 m/s <italic>vs</italic> 171,7&#177;40,5 m/s <italic>vs</italic> 156,7&#177;34,9 m/s, respectivamente, 1<sup>er</sup>, 2&#186; y 3<sup>er</sup> ECGAR; p&lt;0,001 para todas las comparaciones). En los an&#225;lisis de dominio de frecuencia, la turbulencia espectral no fue aparente en el ECGAR inmediatamente tras la cardioversi&#243;n, pero aument&#243; de forma aguda en el 7&#186; d&#237;a y sigui&#243; inalterada en el 30&#186; d&#237;a.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> El presente estudio sugiere que los primeros siete d&#237;as post cardioversi&#243;n, despu&#233;s FA de larga duraci&#243;n, son cr&#237;ticos para el proceso de remodelaci&#243;n reversa y recurrencia de la arritmia. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Electrocardiograf&#237;a, arritmias card&#237;acas, fibrilaci&#243;n atrial, cardioversi&#243;n el&#233;ctrica.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La fibrilaci&#243;n atrial (FA) viene siendo descripta como una arritmia autoperpetuante, que promueve cambios electrofisiol&#243;gicas en el tejido atrial, facilitando su recurrencia y mantenimiento<sup>1-5</sup>. La FA persistente generalmente progresa hacia una forma permanente, mientras que la restauraci&#243;n exitosa y el mantenimiento del ritmo sinusal dependen ampliamente de la duraci&#243;n de la arritmia, la FA de larga duraci&#243;n es m&#225;s resistente a la cardioversi&#243;n y tiene mayor probabilidad de presentar recurrencia<sup>6-9</sup>. Ambas, la resistencia a la cardioversi&#243;n y la tendencia de presentar recurrencia, est&#225;n fuertemente relacionadas al desarrollo de sustratos electrofisiol&#243;gicos caracterizados por un per&#237;odo refractario efectivo atrial m&#225;s corto<sup>2,4,5,10-13</sup>, conducci&#243;n lenta en el miocardio atrial<sup>10,11,14-16</sup> y dispersi&#243;n de refratariedad<sup>4,13,17,18</sup>. El ritmo atrial r&#225;pido y la FA misma pueden inducir esos cambios, lo que se denomin&#243; "remodelaci&#243;n el&#233;ctrica"<sup>2</sup>. La anormalidad electrofisiol&#243;gica resultante es la presencia de m&#250;ltiples ondas alrededor de los atrios, algunas de las cuales circulan de volta sobre ellos, creando m&#250;ltiples circuitos de reentrada, como lo propuesto por Moe et al<sup>19,20</sup> en 1962 y 1964, y despu&#233;s confirmado por Allessie et al <sup>21 </sup>en 1985.</p>
      <p>En modelos animales, se viene demostrando que el proceso de remodelaci&#243;n es reversible tras la restauraci&#243;n del ritmo sinusal y se caracteriza por un aumento progresivo de la velocidad de conducci&#243;n atrial y refractariedad (remodelaci&#243;n reversa)<sup>1,2,10,11,13,22</sup>. La recuperaci&#243;n viene siendo evidenciada tambi&#233;n en atrios humanos<sup>3,23-26</sup>. Por otro lado, viene siendo observada una incre&#237;ble vulnerabilidad para la recurrencia durante el per&#237;odo post cardioversi&#243;n, mientras que la remodelaci&#243;n reversa est&#225; todav&#237;a incompleta<sup>23</sup>. No obstante, el tiempo necesario para restaurar completamente las propiedades electrofisiol&#243;gicas atriales, especialmente la velocidad de conducci&#243;n, no se defini&#243; todav&#237;a. </p>
      <p>Los m&#233;todos empleados para el an&#225;lisis electrofisiol&#243;gico son generalmente invasivos<sup>23-25,27</sup> y hacen con que el an&#225;lisis consecutivo del mismo individuo sea dif&#237;cil, generando limitaciones para determinar el momento de la remodelaci&#243;n reversa completa. Adem&#225;s de eso, poco se sabe sobre los efectos de f&#225;rmacos antiarr&#237;tmicos acerca del proceso de remodelaci&#243;n, especialmente la amiodarona, frecuentemente usada a fin de facilitar la cardioversi&#243;n y mantener el ritmo sinusal<sup>28</sup>. El objetivo del presente estudio fue evaluar la activaci&#243;n el&#233;ctrica atrial en post cardioversi&#243;n de individuos con FA de larga duraci&#243;n a fin de describir el momento de la remodelaci&#243;n reversa. </p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Poblaci&#243;n del estudio</bold>
      </p>
      <p>Se incluyeron en el estudio a individuos con FA aislada y persistente con duraci&#243;n &gt; 2 meses, elegibles para cardioversi&#243;n. La FA aislada se defini&#243; con base en el hist&#243;rico (para excluir el s&#237;ndrome del coraz&#243;n del fin de semana), examen f&#237;sico, electrocardiograf&#237;a convencional, rayo-X de t&#243;rax, ecocardiograf&#237;a, prueba de esfuerzo (cuando apropiado) y pruebas de funci&#243;n tiroidea. Los criterios de exclusi&#243;n planeados para el estudio fueron contraindicaci&#243;n a la anticoagulaci&#243;n o amiodarona, embarazo, atrio izquierdo <underline>&gt;</underline>5.5 cm o edad &gt; 80 a&#241;os. Fueron los criterios adicionales de exclusi&#243;n los usos previos de bloqueantes betaadren&#233;rgicos, inhibidores de ECA, bloqueantes de receptor de angiotensina y antagonistas de calcio. Los individuos firmaron el formulario de consentimiento informado y el Comit&#233; de &#201;tica local aprob&#243; el protocolo del estudio.</p>
      <p>
        <bold>Protocolo del estudio</bold>
      </p>
      <p>Todos los individuos recibieron anticoagulaci&#243;n terap&#233;utica con Warfarina antes de la cardioversi&#243;n con Raz&#243;n Normalizada Internacional entre 2,0 y 4,0 durante tres semanas consecutivas. Tras ello, tuvieron inicio las dosis diarias del amiodarona oral, de hasta 800mg. Si el ritmo sinusal no se obtuviera en los siete d&#237;as posteriores, se llevaba a cabo una cardioversi&#243;n el&#233;ctrica por corriente directa. Si se restaurara el ritmo sinusal, se manten&#237;a una dosis diaria de 200 mg de amiodarona durante un mes. El protocolo de cardioversi&#243;n consist&#237;a de: 1) anestesia general IV con propofol 2mg/Kg; 2) choque con forma de onda sinusoidal monof&#225;sica sincronizada DC con colocaci&#243;n de las palas en regi&#243;n &#225;pex-anterior; 3) iniciar con energ&#237;a de 200J, variando hasta 360J, si necesario.</p>
      <p>
        <bold>Electrocardiograma de alta resoluci&#243;n de la onda P </bold>
      </p>
      <p>Se realiz&#243; el electrocardiograma de alta resoluci&#243;n de onda P (P-ECGAR) inmediatamente despu&#233;s de la reversi&#243;n para ritmo sinusal (primer P-ECGAR) y repetido en el 7<sup>&#176;</sup> (segundo P-ECGAR) y en el 30&#186; d&#237;a (tercer P-ECGAR) tras la cardioversi&#243;n exitosa. El P-ECGAR se registr&#243; con un equipo Predictor IIc System (ART Corazonix, Austin), aplic&#225;ndose un montaje ortogonal modificado de tres electrodos bipolares. Se estandariz&#243; el electrodo X en el segundo espacio intercostal en el borde esternal derecho y en el borde inferior izquierdo de la costilla en la l&#237;nea hemiclavicular para mostrar ondas P m&#225;s altas y mayores, tal como se describi&#243; anteriormente. As&#237; que el electrodo Y se coloc&#243; en el 5&#186; espacio intercostal en las l&#237;neas axilares medias izquierda y derecha; y el electrodo Z se coloc&#243; al nivel del 4&#186; espacio intercostal en el borde esternal izquierdo y su proyecci&#243;n en la espalda. Los electrodos de referencia positivos se ubicaron en las partes inferior, izquierda y anterior, respectivamente, relativamente a los electrodos X, Y y Z. La frecuencia de muestra se seleccion&#243; en 2.0 kHz. Se cambi&#243; el punto fiducial hacia la derecha y la onda P y se expusieron el segmento PR en la ventana media. El promedio de ruido se evalu&#243; dentro de una ventana de 50 ms que se puso en el segmento T-P. El promedio se condujo utiliz&#225;ndose una t&#233;cnica iniciada por R con una ventana de correlaci&#243;n de 40 ms que se puso en la porci&#243;n ascendiente de la onda P y un coeficiente de correlaci&#243;n de 0,99. El umbral para la estimaci&#243;n de ruido promedio final m&#225;ximo se estableci&#243; en 0.3 <italic>&#181;</italic>V. Un observador entrenado analiz&#243; el P-ECGAR en todos los individuos. </p>
      <p>Tras el promedio de la se&#241;al, los puntos de inicio y de t&#233;rmino de la regi&#243;n anal&#237;tica se derivaron del an&#225;lisis de dominio de tiempo de la magnitud del vector de la onda P, representada por la ra&#237;z cuadrada de la suma de los electrodos XYZ filtrados de forma independiente, con la utilizaci&#243;n de un filtro de menor cuadrado con una ventana de ajuste de 100 ms. Los puntos limitantes de la magnitud del vector de la onda P se determinaron a trav&#233;s de inspecci&#243;n visual, permitiendo la identificaci&#243;n de la duraci&#243;n de la onda P y la determinaci&#243;n de la regi&#243;n anal&#237;tica del electrodo X. </p>
      <p>Se proces&#243; con antelaci&#243;n la porci&#243;n anal&#237;tica para extraerse el primer derivativo y as&#237; someterlo al mapeo tiempo-frecuencia mediante transformada de Fourier de corta duraci&#243;n. Cada segmento de datos se limit&#243; a 16 ms, con un intervalo de 2 ms entre sucesivos segmentos para asegurar tiempo-resoluci&#243;n adecuado, disminuido gradualmente por una ventana de Blackmann-Harris tras remoci&#243;n media y completada con ceros (<italic>zero-padded</italic>) hasta 512 puntos. La demarcaci&#243;n de la regi&#243;n anal&#237;tica (hasta 200 ms) se puso 16 m antes del inicio de la onda P y en un punto sobre el segmento PR. </p>
      <p> La turbulencia espectral se analiz&#243; utiliz&#225;ndose 4 par&#225;metros previamente relatados en la literatura: el promedio (CEP) y la desviaci&#243;n est&#225;ndar (CEDE) de la correlaci&#243;n espectral (CE) intersegmentar y el promedio (BEP) y la desviaci&#243;n est&#225;ndar de la banda de frecuencia estrecha (BE, <italic>edge track</italic>) (BEDE) de la concentraci&#243;n de energ&#237;a de la se&#241;al el&#233;ctrica. </p>
      <p>La correlaci&#243;n entre estimaciones de fuerza y espectrales sucesivas se calcul&#243; en la franja de 0 a 300 Hz. Se la estudi&#243; porque se espera que una conducci&#243;n absolutamente uniforme de la se&#241;al el&#233;ctrica durante la activaci&#243;n atrial resulte en una perfecta correlaci&#243;n, mientras que la presencia de componentes de alta frecuencia de conducci&#243;n fragmentada se reflejar&#225; por el descenso en el promedio de la correlaci&#243;n y el aumento de la desviaci&#243;n est&#225;ndar. </p>
      <p>Para que se evite los bajos valores de la correlaci&#243;n a causa de la ausencia de la se&#241;al de despolarizaci&#243;n y/o que la presencia de ruido blanco (<italic>white noise</italic>) de banda limitada interfieran en el an&#225;lisis, se emple&#243; la raz&#243;n entre las &#225;reas de baja (0-30Hz) y alta (&gt;30Hz-100Hz) frecuencia para verificar si la regi&#243;n era una se&#241;al o un ruido. </p>
      <p>La contaminaci&#243;n por ruido hace con que la distribuci&#243;n del contenido de energ&#237;a espectral sea igual entre las &#225;reas de baja y alta frecuencia. Un segmento de ruido se defini&#243; cuando el valor de la raz&#243;n del ruido (bajo-alto) no alcanz&#243; un umbral. Debido al bajo contenido de energ&#237;a de la onda P, un acuerdo ideal entre la superestimaci&#243;n del ruido y la evaluaci&#243;n del contenido de energ&#237;a se obtuvo cuando la raz&#243;n del ruido se estableci&#243; en 30. Cuando el umbral no se alcanz&#243;, incluyendo los segmentos antes y despu&#233;s de la onda P, la correlaci&#243;n fue establecida en 1. Las series de tiempo que los valores de correlaci&#243;n sucesivos generan a lo largo de la porci&#243;n anal&#237;tica se utilizan entonces para extraer el CEP y el CEDE. </p>
      <p>La banda de frecuencia estrecha se estableci&#243; para detectar la frecuencia que limita la energ&#237;a de cada estimaci&#243;n de energ&#237;a espectral al 80% del total. Los par&#225;metros BEP y BEDE corresponden al promedio y a la desviaci&#243;n est&#225;ndar de las series de tiempo de las frecuencias de banda y est&#225;n expresados en Hz. </p>
      <p>Se concluy&#243; que la presencia de actividad el&#233;ctrica intensamente fragmentada en los atrios resultar&#237;a en aumento de los valores de CEDE, BEP y BEDE y disminuir&#237;a los valores de CEP. </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Se expresaron las variables continuas como promedios &#177; DE y se las compararon en las porciones del seguimiento con la prueba t de Student pareada o no pareada, cuando apropiado. La normalidad de la funci&#243;n de densidad de probabilidad estimada de las variables se evalu&#243; mediante las pruebas de patrones de asimetr&#237;a para validar las pruebas para comparaciones entre promedios. Todas las variables demostraron ajuste apropiado a la distribuci&#243;n normal. Antes del an&#225;lisis, se multiplic&#243; por 100 el CEP y el CEDE. La correlaci&#243;n de las variables entre las porciones de seguimiento se calcul&#243; por medio del coeficiente de Pearson y se la prob&#243; con la ANOVA aplicada a la correlaci&#243;n. Variables discretas se expresaron como raz&#243;n o porcentaje y analizadas por las pruebas de Chi-cuadrado o la prueba Exacta de Fisher, cuando apropiado. Se consideraron significantes los valores de p&lt;0,05.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>En una cohorte de 581 individuos consecutivos, con todas las formas de FA, con tratamiento marcado en la Unidad de Control de Arritmia del Hospital Universitario Pedro Ernesto (Hospital Memorial Universitario, R&#237;o de Janeiro, Brasil) entre marzo 2001 y Abril 2006, se seleccionaron para el estudio a 37 individuos con fibrilaci&#243;n atrial aislada de larga duraci&#243;n (7 &#177; 5 meses; variando de 2 a 24 meses) y seg&#250;n los criterios de exclusi&#243;n planificados. Se excluyeron a seis individuos posteriormente, ya que la cardioversi&#243;n se hall&#243; ineficaz en la restauraci&#243;n del ritmo sinusal. Se incluyeron en el estudio y se convirtieron al ritmo sinusal con &#233;xito a 31 individuos, 16 varones, con edad promedio de 57 &#177; 12 a&#241;os. Un individuo present&#243; conversi&#243;n qu&#237;mica tras cinco d&#237;as del inicio del uso de amiodarona oral y 30 presentaron conversi&#243;n el&#233;ctrica (262,6 &#177; 64,7 Joules). Se intent&#243; el P-ECGAR inmediatamente despu&#233;s de la cardioversi&#243;n en todos los pacientes, a excepci&#243;n de uno. En este paciente, que se someti&#243; a la conversi&#243;n qu&#237;mica, el P-ECGAR se llev&#243; a cabo dos d&#237;as tras la recuperaci&#243;n del ritmo sinusal. Nueve individuos presentaron recurrencia precoz de la FA (Grupo I), todos en los primeros siete d&#237;as post conversi&#243;n. Un total de 22 individuos (Grupo II) permanecieron en ritmo sinusal por lo menos un mes y el P-ECGAR se llev&#243; a cabo en el 7&#186; y el 30&#186; d&#237;as tras la cardioversi&#243;n. Ninguno episodio de tromboembolismo se observ&#243; durante el mes de seguimiento. La <xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Tabla 1</xref> detalla las variables cl&#237;nicas y demogr&#225;ficas de los individuos. Ninguna diferencia significante con relaci&#243;n al sexo, edad, tama&#241;o del atrio izquierdo o fracci&#243;n de eyecci&#243;n se observ&#243; entre los Grupos I y II. Los individuos en el Grupo I necesitan una mayor potencia de energ&#237;a para la conversi&#243;n adecuada de la arritmia en comparaci&#243;n a los individuos en el Grupo II (304,4 &#177; 65,4 Joules <italic>vs</italic> 240,0 &#177; 50,3 Joules; p=0,006) y presentaban duraci&#243;n m&#225;s larga de la FA (9,9&#177;6,4 meses <italic>vs</italic> 4,9&#177;2,8 meses; p=0,02). </p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0213-00004-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis del P-ECGAR</bold>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figura 1</xref> detalla los par&#225;metros de la onda P analizados en el primero (Grupos I y II), el segundo y el tercer P-ECGAR. </p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0213-00004-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>Los par&#225;metros del primer P-ECGAR no fueron diferentes entre los Grupos I y II (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figura 1</xref>; p = NS). En el Grupo II, la duraci&#243;n de la onda P se redujo significantemente del primero al tercer P-ECGAR. Eso se observ&#243; en la duraci&#243;n de la onda P de la magnitud de vector filtrada (duraci&#243;n de la magnitud de vector de la onda P: 185,5&#177;41,9 ms; 171,7&#177;40,5 ms y 156,7&#177;34,9 ms, para respectivamente el primero, el segundo y el tercero P-ECGAR; p&lt;0,001 para todas las combinaciones). En el an&#225;lisis de la turbulencia espectral, los valores de CEE disminuyeron para todos los pacientes, del primero para el segundo P-ECGAR, pero no del segundo para el tercero (CEE: 89,2&#177;7,2 <italic>vs</italic> 76,5&#177;8,1 <italic>vs</italic> 77,3&#177;8,7 para, respectivamente, el primero, el segundo y el tercer P-ECGAR; primero <italic>vs</italic> segundo: p &lt;0,001; primero <italic>vs</italic> tercero: p&lt;0,001; segundo <italic>vs</italic> tercero: p = 0,34). Los par&#225;metros BEP y BEDE mostraron comportamiento similar. La <xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figura 2</xref> presenta el P-ECGAR secuencial del Grupo II realizado inmediatamente tras la exitosa cardioversi&#243;n y despu&#233;s de una semana. </p>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-03-0213-00004-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En el presente estudio, se incluyeron solamente a individuos con FA aislada. El t&#233;rmino FA aislada describe esa arritmia en la ausencia de enfermedad cardiaca subyacente demostrable.</p>
      <p>La mayor&#237;a de los estudios sobre remodelaci&#243;n atrial el&#233;ctrica en humanos se realiz&#243; con individuos con o sin enfermedad cardiovascular evidente<sup>23-25,27</sup>. Aunque las alteraciones atriales microestructurales hayan sido observadas en la FA aislada<sup>29</sup>, alteraciones anat&#243;micas macro y ultraestructurales debido a la enfermedad cardiaca subyacente, como fibrosis, pueden persistir indefinidamente, pese al retorno del ritmo sinusal adem&#225;s de poder ser responsables de anormalidades electrofisiol&#243;gicas persistentes. Por lo tanto, creemos que un modelo de FA aislada ser&#237;a m&#225;s representativo del proceso de cambios electrofisiol&#243;gicos debido al fen&#243;meno de remodelaci&#243;n el&#233;ctrico. </p>
      <p>La FA de larga duraci&#243;n es m&#225;s resistente a la cardioversi&#243;n y tiene mayor probabilidad de presentar recurrencia<sup>30</sup>. En ese escenario, la amiodarona viene mostr&#225;ndose m&#225;s eficaz que otros medicamentos antiarr&#237;tmicos para el mantenimiento del ritmo sinusal<sup>31</sup>. En individuos con AF de duraci&#243;n &gt; 3 meses, el uso previo de la amiodarona antes de la cardioversi&#243;n aumenta la probabilidad de restauraci&#243;n del ritmo sinusal y evita la recurrencia precoz de la arritmia<sup>28</sup>. Aunque pueda ser razonable que se acepte que la amiodarona promueva cambios en las propiedades electrofisiol&#243;gicas durante la activaci&#243;n atrial, los individuos en nuestro estudio se evaluaron bajo el uso de la medicaci&#243;n porque ese abordaje es habitual en la pr&#225;ctica cl&#237;nica. Sin embargo, a fin de que se disminuya la variaci&#243;n interindividual, intentamos estandarizar la dosis de amiodarona seg&#250;n el peso corporal. </p>
      <p>En estudios anteriores, revelamos que la turbulencia espectral del P-ECGAR identifica individuos en riesgo de recurrencia precoz o frecuente de fibrilaci&#243;n atrial tras cardioversi&#243;n el&#233;ctrica exitosa y evoluci&#243;n para la forma permanente de la arritmia<sup>6,32</sup>. Otros estudios evidenciaron una fuerte correlaci&#243;n entre electrogramas endoc&#225;rdicos fraccionados y episodios de FA<sup>33,34</sup>. La activaci&#243;n ventricular fragmentada detectada por los electrogramas endoc&#225;rdicos ya se correlacion&#243; con se&#241;ales de baja amplitud y alta frecuencia detectados en el ECGAR de superficie corporal<sup>35,36</sup>. As&#237;, es razonable asociar la turbulencia espectral del P-ECGAR con la presencia de activaci&#243;n atrial fragmentada intracavit&#225;ria<bold>.</bold></p>
      <p>En el presente estudio, la duraci&#243;n de la onda P declina progresivamente durante el primer mes despu&#233;s de la restauraci&#243;n del ritmo sinusal, en paralelo al desarrollo de la turbulencia espectral. Durante la primera semana en ritmo sinusal, una intensa turbulencia espectral en la actividad el&#233;ctrica atrial sobresale progresivamente, sugiriendo la recuperaci&#243;n inicial de la activaci&#243;n atrial que se caracteriza por la conducci&#243;n anisotr&#243;pica no uniforme, que sigue inalterada hasta el final del primer mes. Es interesante notar que, en nuestra poblaci&#243;n, la turbulencia espectral que empieza durante los primeros siete d&#237;as en ritmo sinusal, estaba en su mayor parte concentrada en la porci&#243;n terminal (segunda mitad, <xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figura 2</xref>) de la onda P. </p>
      <p>La relaci&#243;n temporal de contenido de alta frecuencia detectado en la onda P en el presente estudio est&#225; de acuerdo, por lo menos en parte, con la fragmentaci&#243;n de alta frecuencia registrada en el atrio izquierdo durante la fibrilaci&#243;n atrial por Kalifa et al<sup>33</sup>. </p>
      <p>Por otro lado, en el presente estudio, todas las recurrencias ocurrieron en la primera semana tras la restauraci&#243;n del ritmo sinusal. Estudios anteriores, usando dispositivos implantables para monitorear a individuos sometidos a la cardioversi&#243;n el&#233;ctrica de FA, revelaron tasas de recurrencia &gt;50%, espec&#237;ficamente en la primera semana. Tieleman et al<sup>37</sup> sigui&#243; a 61 individuos (promedio de 7 meses en FA) a trav&#233;s de monitoreo transtelef&#243;nico despu&#233;s de la restauraci&#243;n del ritmo sinusal y observ&#243; que 22 (36%) presentaron recurrencia en hasta cinco d&#237;as tras la cardioversi&#243;n exitosa, despu&#233;s de progresiva y substancial reducci&#243;n en los episodios diarios de recurrencia. En individuos con AF de duraci&#243;n larga y mediana, la primera semana tras la conversi&#243;n al ritmo sinusal se caracteriza por acentuada vulnerabilidad a la recurrencia de la arritmia. Esa vulnerabilidad viene siendo atribuida, por lo menos en parte, a la remodelaci&#243;n el&#233;ctrica reversa<sup>24,38</sup>. </p>
      <p>La duraci&#243;n de la magnitud de vector del P-ECGAR viene siendo aceptada como un &#237;ndice de la velocidad de conducci&#243;n intraatrial<sup>3,24,39 </sup>y un marcador de FA<sup>40</sup>. Sato et al<sup>39</sup> no observaron alteraciones significantes en la duraci&#243;n de la onda P entre una y 24 horas despu&#233;s la cardioversi&#243;n exitosa de FA de larga duraci&#243;n. Yu et al<sup>3</sup> relataron que la duraci&#243;n de la onda P y de los tiempos de conducci&#243;n inter e intraatrial eran m&#225;s largos en individuos con FA que en controles; sin embargo, ninguna reducci&#243;n de tiempo de conducci&#243;n se observ&#243; desde inmediatamente despu&#233;s hasta 4 d&#237;as tras la restauraci&#243;n del ritmo sinusal. Guo et al<sup>41</sup> analizaron prospectivamente a 60 pacientes con FA persistente sometidos a la cardioversi&#243;n el&#233;ctrica exitosa y seguidos a trav&#233;s de ECGAR realizado inmediatamente despu&#233;s o 7, 30, 90 y 180 d&#237;as tras la restauraci&#243;n del ritmo sinusal. Los autores descubrieron que en pacientes que permanecieron en ritmo sinusal durante el seguimiento, la duraci&#243;n del P-ECGAR filtrado era m&#225;s corta y revelaba acortamiento m&#225;s r&#225;pido de la onda P que en aquellos que eventualmente presentaban recurrencia. En contraste con Guo et al<sup>41</sup>, que observaron reducci&#243;n de la duraci&#243;n del P-ECGAR tras la primera semana de restauraci&#243;n del ritmo sinusal, en nuestro estudio la reducci&#243;n en la duraci&#243;n del P-ECGAR fue m&#225;s acentuada durante la primera semana. </p>
      <p>Esas diferencias se podr&#237;an explicar por los distintos perfiles de arritmia en la poblaci&#243;n. Mientras que en nuestro estudio todos los pacientes presentaban FA aislada y el uso de medicamentos antiarr&#237;tmicos era uniforme y controlado, en el estudio de Guo et al<sup>41</sup>, la mayor&#237;a de los pacientes ten&#237;a cardiomiopat&#237;a estructural y hac&#237;an uso de diferentes medicamentos antiarr&#237;tmicos.</p>
      <p>Por otro lado, Chalfoun et al<sup>42</sup> siguieron a 60 individuos con FA persistente sometidos a la cardioversi&#243;n exitosa durante 30 d&#237;as. Ellos no observaron distinciones significantes en la duraci&#243;n del P-ECGAR inmediatamente tras la cardioversi&#243;n entre aquellos que siguieron en ritmo sinusal (22 pacientes, el 37%) y aquellos que presentaron recurrencia en el periodo de seguimiento. Se relat&#243; una reducci&#243;n significante en la duraci&#243;n del P-ECGAR en aquellos que permanecieron en ritmo sinusal, entre 30 d&#237;as e inmediatamente despu&#233;s de la restauraci&#243;n del ritmo sinusal. </p>
      <p>Sin embargo, Chalfoun et al<sup>42</sup> descubrieron que el tama&#241;o del atrio izquierdo al inicio del estudio estaba directamente correlacionado con la duraci&#243;n del P-ECGAR inmediatamente tras la restauraci&#243;n del ritmo sinusal solamente en aquellos que permanec&#237;an en ritmo sinusal despu&#233;s de un mes de seguimiento, sugiriendo que diversos mecanismos patofisiol&#243;gicos pueden tener roles relevantes en la recurrencia de la FA. Los &#250;nicos predictores de la FA eran la presencia de hipertrofia ventricular izquierda y la duraci&#243;n anterior de la FA. </p>
      <p>En nuestro estudio, la duraci&#243;n de la onda P declin&#243; progresivamente a partir de la restauraci&#243;n inmediata del ritmo sinusal hasta el 30&#186; d&#237;a, con reducci&#243;n acentuada observada en la primera semana. En el estudio de Yu et al<sup>3</sup>, aunque no estad&#237;sticamente significante, la duraci&#243;n promedio de la onda P se redujo de 144 ms para 138 ms. Raitt et al<sup>24</sup> revelaron una reducci&#243;n significante en la duraci&#243;n de la onda P en individuos con fibrilaci&#243;n atrial con duraci&#243;n mayor que 12 meses, cuando comparados con el periodo inmediatamente post cardioversi&#243;n y siete d&#237;as despu&#233;s. Healey et al<sup>43</sup> detectaron un acortamiento significante de la onda P del periodo inmediatamente post cardioversi&#243;n hasta 3 d&#237;as despu&#233;s de la reversi&#243;n exitosa de la FA. Merece la pena que se mencione que, en varios estudios<sup>3,24,39</sup>, no se ha observado ninguna extensi&#243;n significante del tiempo de conducci&#243;n en la pared lateral del atrio izquierdo durante los episodios de FA, en oposici&#243;n al tiempo de conducci&#243;n interatrial (entre la pared lateral del atrio derecho y un electrodo distal distante en el seno coronario), lo que significantemente aumenta durante la FA y progresivamente reduce despu&#233;s de la retomada del ritmo sinusal. </p>
      <p>El acortamiento del periodo refractario tras el establecimiento de la fibrilaci&#243;n atrial y el aumento adicional despu&#233;s de la restauraci&#243;n del ritmo sinusal ya se evidenciaron en humanos y en modelos animales<sup>2-5,10-13,23-25</sup>. Sin embargo, tras la conversi&#243;n de FA de larga duraci&#243;n al ritmo sinusal, tanto el aumento como la adaptaci&#243;n de la frecuencia del periodo refractario evidencian una recuperaci&#243;n no uniforme, tiempo-dependiente en los atrios, habiendo sido observados m&#225;s temprano en el atrio derecho (horas) que en el izquierdo (d&#237;as), de esa forma predisponiendo a la dispersi&#243;n de la refractariedad atrial. </p>
      <p>En nuestro estudio, el an&#225;lisis de la activaci&#243;n atrial por P-ECGAR revel&#243; un aumento progresivo de la turbulencia espectral tras la cardioversi&#243;n, m&#225;s acentuadamente observado despu&#233;s de 7 d&#237;as de retomada del ritmo sinusal. Teniendo en cuenta que la primera semana tras la restauraci&#243;n del ritmo sinusal coincide con: 1) el aumento del periodo refractario y la elevaci&#243;n de la velocidad de conducci&#243;n; 2) el aumento de la dispersi&#243;n de refractariedad intraatrial y 3) las tasas m&#225;s altas de recurrencia de fibrilaci&#243;n atrial, postulamos que la elevaci&#243;n en la velocidad de conducci&#243;n en contraste con el aumento no homog&#233;neo del periodo refractario suministra condiciones al anisotropismo no uniforme y al desarrollo de barreras funcionales en la conducci&#243;n atrial. Esas alteraciones son la raz&#243;n para el progresivo aumento en la turbulencia espectral observada en el P-ECGAR.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones</bold>
      </p>
      <p>En nuestra poblaci&#243;n, se excluyeron a seis pacientes (16%) debido a falla en la cardioversi&#243;n el&#233;ctrica. La falta de un cardioversor el&#233;ctrico bif&#225;sico puede haber contribuido para la presente tasa de cardioversiones que no tuvieron &#233;xito. Faltan todav&#237;a evidencias de estudios de mapeo intracavitario que comparen la presencia de regiones de fragmentaci&#243;n de alta frecuencia intraatrial con el contenido de alta frecuencia del P-ECGAR. Los autores especulan que las fuentes de contenido de alta frecuencia detectadas en el P-ECGAR pueden estar en paralelo con la actividad endoc&#225;rdica atrial fragmentada, aunque estudios invasivos para apoyar esa teor&#237;a en los atrios sean necesarios a&#250;n.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Tras la restauraci&#243;n del ritmo sinusal, en individuos con FA de larga duraci&#243;n, hay un acortamiento progresivo en la duraci&#243;n de la onda P observado durante el primer mes, especialmente en la primera semana, en paralelo con el aumento de la actividad el&#233;ctrica de alta frecuencia en el 7&#186; d&#237;a, que sigui&#243; inalterado hasta el 30&#186; d&#237;a. Los mecanismos intr&#237;nsecos responsables de los presentes hallazgos necesitan todav&#237;a ser aclarados.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de doctorado de Eduardo Correa Barbosa, por la Universidad del Estado del R&#237;o de Janeiro.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
