<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">TyPBgVmdyXK4yx3f8Jg6s4R</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00024</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000800024</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300224</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000800024</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Caracter&#237;sticas ecocardiogr&#225;ficas da cardiomiopatia n&#227;o-compactada: diagn&#243;stico perdido ou err&#244;neo</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mart&#237;nez-Baca L&#243;pez</surname>
            <given-names>Francisco</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Alonso Bravo</surname>
            <given-names>Rosa Marisol</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rodr&#237;guez Huerta</surname>
            <given-names>Domingo Arturo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">M&#233;xico</named-content>
          <named-content content-type="state">D.F</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital de Cardiologia</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Centro M&#233;dico Nacional SXXI </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Ecocardiografia</institution>
        <country country="">M&#233;xico</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">M&#233;xico</named-content>
          <named-content content-type="state">D.F</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital de Cardiologia</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Centro M&#233;dico Nacional SXXI </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Pathologia</institution>
        <country country="">M&#233;xico</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>08</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>e33</fpage>
      <lpage>e35</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>08</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>13</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>08</day>
          <month>07</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A cardiomiopatia n&#227;o-compactada &#233; uma doen&#231;a rara, anatomicamente caracterizada por um padr&#227;o trabecular proeminente e recessos intra-trabeculares profundos. Suas manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas incluem disfun&#231;&#227;o ventricular grave arritmias, embolismo sist&#234;mico e morte s&#250;bita. Nesse estudo, dois casos de pacientes de idades diferentes com cardiomiopatia n&#227;o-compactada s&#227;o descritos: uma crian&#231;a do sexo masculino em idade escolar, cuja patologia estava associada com estenose mitral e regurgita&#231;&#227;o e um paciente adulto do sexo feminino, com 50 anos de idade e hist&#243;rico de hipertens&#227;o arterial e insufici&#234;ncia card&#237;aca.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Cardiomiopatias</kwd>
        <kwd>Disfun&#231;&#227;o Ventricular Esquerda</kwd>
        <kwd>Arritmias Card&#237;acas</kwd>
        <kwd>Embolia</kwd>
        <kwd>Morte S&#250;bita Card&#237;aca</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caracter&#237;sticas ecocardiogr&#225;ficas da cardiomiopatia n&#227;o-compactada: diagn&#243;stico perdido ou err&#244;neo</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Francisco Mart&#237;nez-Baca L&#243;pez<sup>I</sup>; Rosa Marisol Alonso Bravo<sup>I</sup>; Domingo Arturo Rodr&#237;guez Huerta<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Departamento de Ecocardiografia, Hospital de Cardiologia, Centro M&#233;dico Nacional SXXI, IMSS, M&#233;xico D.F, M&#233;xico </p>
    <p><sup> II</sup>Departamento de Pathologia, Hospital de Cardiologia, Centro M&#233;dico Nacional SXXI, IMSS, M&#233;xico D.F, M&#233;xico</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="not1">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>A cardiomiopatia n&#227;o-compactada &#233; uma doen&#231;a rara, anatomicamente caracterizada por um padr&#227;o trabecular proeminente e recessos intra-trabeculares profundos. Suas manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas incluem disfun&#231;&#227;o ventricular grave arritmias, embolismo sist&#234;mico e morte s&#250;bita. Nesse estudo, dois casos de pacientes de idades diferentes com cardiomiopatia n&#227;o-compactada s&#227;o descritos: uma crian&#231;a do sexo masculino em idade escolar, cuja patologia estava associada com estenose mitral e regurgita&#231;&#227;o e um paciente adulto do sexo feminino, com 50 anos de idade e hist&#243;rico de hipertens&#227;o arterial e insufici&#234;ncia card&#237;aca. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Cardiomiopatias, Disfun&#231;&#227;o Ventricular Esquerda, Arritmias Card&#237;acas, Embolia, Morte S&#250;bita Card&#237;aca.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A cardiomiopatia n&#227;o-compactada &#233; um dist&#250;rbio cong&#234;nito geneticamente heterog&#234;neo, caracterizado por um padr&#227;o trabecular proeminente e recessos intra-trabeculares profundos que n&#227;o est&#227;o conectados com a circula&#231;&#227;o coronariana e s&#227;o cobertos por uma camada de endoc&#225;rdio cont&#237;nua com a parede ventricular, tornando-a suscet&#237;vel &#224; forma&#231;&#227;o local de trombos<sup>1,2</sup>. A causa da cardiomiopatia n&#227;o-compactada parece ser uma anormalidade morfogen&#233;tica que det&#233;m a compacta&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio durante a embriog&#234;nese<sup>3,4</sup>. A preval&#234;ncia da cardiomiopatia n&#227;o-compactada em adultos &#233; de 0,014<sup>3,5</sup>. O objetivo do presente estudo foi analisar as caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e ecocardiogr&#225;ficas da cardiomiopatia n&#227;o-compactada e sua dificuldade diagn&#243;stica em dois pacientes. </p>
    <p>
      <bold>Caso 1</bold>
    </p>
    <p>Uma crian&#231;a do sexo masculino em idade escolar (11 anos) apresentou dispn&#233;ia desencadeada por grandes esfor&#231;os nos 4 anos anteriores. O exame f&#237;sico revelou sinais vitais est&#225;veis; achados auscultat&#243;rios mostraram sopro sist&#243;lico III/VI seguido por sopro m&#233;dio-diast&#243;lico de tom baixo; a segunda bulha era normal. O eletrocardiograma mostrava ritmo sinusal com bloqueio do ramo direito. O raio-x de t&#243;rax revelou aumento do cora&#231;&#227;o com duplo contorno do grande &#225;trio esquerdo. O ecocardiograma bidimensional foi compat&#237;vel com cardiomiopatia n&#227;o-compactada, mostrando um padr&#227;o trabecular proeminente no ventr&#237;culo esquerdo (<xref ref-type="fig" rid="a24fig01m">Figuras 1A,</xref> <xref ref-type="fig" rid="a24fig01m">1B</xref>). A imagem do ecocardiograma com Doppler colorido mostrou os recessos sinusoidais cheios de sangue (<xref ref-type="fig" rid="a24fig01m">Figura 1C</xref>) e uma raz&#227;o endoc&#225;rdio-epic&#225;rdio de 2:1. Estenose mitral com &#225;rea valvar de 1,6 cm<sup>2</sup> e regurgita&#231;&#227;o tric&#250;spide e leve regurgita&#231;&#227;o mitral foram observadas (<xref ref-type="fig" rid="a24fig01m">Figura 1D</xref>); a press&#227;o sist&#243;lica na art&#233;ria pulmonar era de 41 mmHg e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o, 71%. Um fato digno de nota neste caso foi a hist&#243;ria familiar desse paciente, filho de pais consang&#252;&#237;neos: um irm&#227;o morreu subitamente durante os primeiros meses de vida; outro irm&#227;o morreu com 16 anos com um diagn&#243;stico de cardiomiopatia dilatada, mas ao revisar sua aut&#243;psia, descobrimos que o corte histol&#243;gico transmural do cora&#231;&#227;o mostrava caracter&#237;sticas compat&#237;veis com cardiomiopatia n&#227;o-compactada (<xref ref-type="fig" rid="a24fig02m">Figuras 2A</xref>, <xref ref-type="fig" rid="a24fig02m">2B</xref>, <xref ref-type="fig" rid="a24fig02m">2C</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a24fig01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0e33-00024-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a24fig02m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0e33-00024-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Caso 2</bold>
    </p>
    <p>Uma mulher de 50 anos de idade, com hist&#243;rico familiar de insufici&#234;ncia card&#237;aca e morte s&#250;bita, apresentando hipertens&#227;o por pelo menos 22 anos. Oito anos antes, ela come&#231;ou a apresentar dispn&#233;ia progressiva. Quatro anos antes, ela havia sofrido um acidente vascular cerebral, que resultou em hemiplegia esquerda com total recupera&#231;&#227;o; nessa &#233;poca ela recebeu um diagn&#243;stico de cardiomiopatia dilatada. O exame f&#237;sico revelou sinais vitais normais; ausculta card&#237;aca revelou sopro de regurgita&#231;&#227;o tric&#250;spide e mitral II/VI. Em repouso, o ECG de 12 deriva&#231;&#245;es registrou ritmo sinusal com imagem de bloqueio do ramo esquerdo. O raio-x de t&#243;rax mostrou campos pulmonares com leve congest&#227;o hilar e cora&#231;&#227;o aumentado grau III. O ecocardiograma bidimensional era compat&#237;vel com cardiomiopatia n&#227;o-compactada. Observamos um padr&#227;o trabecular e profundos recessos sinusoidais no ventr&#237;culo esquerdo (VE), hipocinesia generalizada do VE com duas camadas separadas e uma raz&#227;o endoc&#225;rdio-epic&#225;rdio de 2,5:1. A imagem do Doppler colorido mostrou recessos sinusoidais cheios de sangue; VE dilatado com padr&#227;o de enchimento restritivo-congestivo e regurgita&#231;&#227;o mitral e tric&#250;spide leve. A press&#227;o sist&#243;lica da art&#233;ria pulmonar era de 44 mmHg, e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o, 20%. A cineangiografia card&#237;aca revelou art&#233;rias coron&#225;rias epic&#225;rdicas normais; o ventriculograma mostrou hipocinesia global, dilata&#231;&#227;o ventricular e disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda grave. A bi&#243;psia endomioc&#225;rdica apical mostrou grande espessamento do endoc&#225;rdio, fibrose intersticial e degenera&#231;&#227;o mioc&#237;tica. </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A cardiomiopatia n&#227;o-compactada ventricular esquerda permanece uma cardiopatia n&#227;o-classificada de acordo com a Organiza&#231;&#227;o Mundial de Sa&#250;de (OMS)<sup>1</sup>. &#201; um dist&#250;rbio gen&#233;tico causado por muta&#231;&#245;es nos genes G4.5 e &#945;-distrobrevina, as quais resultam em parada do processo de compacta&#231;&#227;o da rede mioc&#225;rdica durante a embriog&#234;nese endomioc&#225;rdica<sup>1,3,4</sup>. Esta cardiomiopatia &#233; uma doen&#231;a com recorr&#234;ncia familiar, cujas manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas podem aparecer na inf&#226;ncia ou no in&#237;cio da vida adulta<sup>6</sup>. Foi observado que os pacientes neste estudo tinham hist&#243;rico familiar relevante de morte s&#250;bita e insufici&#234;ncia card&#237;aca; assim, eles apresentavam alto risco de apresentar essa cardiomiopatia. A sintomatologia inicial em ambos os casos era caracterizada por dispn&#233;ia progressiva. No caso 2, havia o antecedente do AVC. Diferentes s&#233;ries t&#234;m relatado que as manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas dessa patologia s&#227;o caracterizadas por progressiva disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda, grave insufici&#234;ncia card&#237;aca e embolismo sist&#234;mico e pulmonar, que podem resultar de fun&#231;&#227;o ventricular deficiente e forma&#231;&#227;o de trombos dentro dos recessos intertrabeculares<sup>6,7</sup>. A fisiopatologia da perfus&#227;o mioc&#225;rdica pode ter um papel crucial na cardiomiopatia n&#227;o-compactada, resultando em anormalidades da microcircula&#231;&#227;o coronariana produzindo altera&#231;&#245;es no movimento segmentar global, dilata&#231;&#227;o ventricular e insufici&#234;ncia card&#237;aca<sup>1,8</sup>. </p>
    <p>O ecocardiograma bidimensional dos dois pacientes descritos aqui mostrou o VE com numerosas trab&#233;culas proeminentes, prevalecendo nas regi&#245;es m&#233;dio-ventricular, apical, e m&#233;dio-inferior e uma estrutura de duas camadas com uma raz&#227;o endoc&#225;rdio-epic&#225;rdio &gt; 2 no final da s&#237;stole. O ecocardiograma com Doppler colorido em ambos os pacientes revelou recessos sinusoidais cheios de sangue proveniente da cavidade ventricular. O diagn&#243;stico da cardiomiopatia n&#227;o-compactada &#233; frequentemente perdido ou err&#244;neo, devido &#224; falta de conscientiza&#231;&#227;o da doen&#231;a e por que outras doen&#231;as card&#237;acas apresentam caracter&#237;sticas similares; assim, &#233; necess&#225;rio distingui-la de outras patologias nas quais o aumento da espessura da parede ventricular e um padr&#227;o trabecular proeminente s&#227;o observados, como na cardiomiopatia hipertr&#243;fica e cardiopatia hipertensiva, bem como a cardiomiopatia dilatada, na qual a hipocinesia generalizada, dilata&#231;&#227;o das cavidades card&#237;acas e grave disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda s&#227;o encontradas. Em crian&#231;as, essa cardiomiopatia deve ser diferenciada da atresia valvar pulmonar, septo interventricular intacto e de patologias que possam induzir obstru&#231;&#227;o do fluxo de sa&#237;da do VE<sup>9,10</sup>. Alguns tumores card&#237;acos como os hemangiomas, que s&#227;o caracterizados pela prolifera&#231;&#227;o de vasos sangu&#237;neos, podem ter a apar&#234;ncia de recessos<sup>7</sup>. Em nosso estudo, o irm&#227;o do caso 1 tinha recebido o diagn&#243;stico errado de cardiomiopatia dilatada, mas os estudos da aut&#243;psia mostraram que ele tinha cardiomiopatia n&#227;o-compactada, pois ele apresentava as caracter&#237;sticas dessa doen&#231;a. No caso 1, o diagn&#243;stico dessa cardiomiopatia poderia ter sido perdido ou feito erroneamente, devido &#224; estenose mitral e regurgita&#231;&#227;o associadas, o que nos fez considerar um diagn&#243;stico de cardiopatia reum&#225;tica. O caso 2 foi diagnosticado primeiro como sendo cardiomiopatia dilatada, devido &#224; cavidade ventricular esquerda dilatada e hipocinesia generalizada observadas; entretanto, em ambos os casos, a presen&#231;a de um padr&#227;o trabecular proeminente no VC, recessos sinusoidais profundos cheios de sangue e uma raz&#227;o endoc&#225;rdio-epic&#225;rdio &gt; 2 nos levaram ao diagn&#243;stico de cardiomiopatia n&#227;o-compactada. O ecocardiograma bidimensional e o ecocardiograma com Doppler colorido provaram, sem sombra de d&#250;vida, serem m&#233;todos confi&#225;veis para realizar o diagn&#243;stico dessa patologia. </p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>A cardiomiopatia n&#227;o-compactada &#233; uma doen&#231;a cong&#234;nita rara cujo diagn&#243;stico pode ser perdido ou feito erroneamente. A classifica&#231;&#227;o desse dist&#250;rbio pela OMS como uma cardiomiopatia diferente &#233; importante para promover a conscientiza&#231;&#227;o da doen&#231;a e seu diagn&#243;stico precoce. Os crit&#233;rios estabelecidos para seu diagn&#243;stico permitem aumentar o conhecimento da doen&#231;a e distingui-la de outras patologias que podem apresentar caracter&#237;sticas similares. O ecocardiograma bidimensional e o Doppler colorido s&#227;o m&#233;todos de escolha confi&#225;veis e n&#227;o-invasivos para diagnosticar essa cardiomiopatia. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="not1" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Francisco Mart&#237;nez-Baca L&#243;pez </p>
        <p> Floresta No. 146-2, Colonia Claver&#237;a </p>
        <p> 02080 M&#233;xico, D.F, M&#233;xico </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="centro_cardiologico@prodigy.net.mx">centro_cardiologico@prodigy.net.mx</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 13/03/08; revisado recebido em 08/07/08; aceito em 8/07/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Oechslin E, Jenni R. Isolated left ventricular no-compaction: increasing recognition of this distinct, yet unclassified cardiomyopathy. Eur J Echocardiogr. 2002; 3 (4): 250-1.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Isolated left ventricular no-compaction: increasing recognition of this distinct, yet unclassified cardiomyopathy</article-title>
          <source>Eur J Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>250</fpage>
          <lpage>1</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oechslin</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jenni</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Jenni R, Oechslin E, Schneider J, Jost C, Kaufmann P. Echocardiographic and pathoanatomical characteristics of isolated left ventricular no-compaction: a step towards classification as a distinct cardiomyopathy. Heart. 2001; 86: 666-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Echocardiographic and pathoanatomical characteristics of isolated left ventricular no-compaction: a step towards classification as a distinct cardiomyopathy</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>666</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jenni</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oechslin</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schneider</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jost</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaufmann</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Oechslin R, Attenhofer CH, Rojas J, Kaufmann P, Jenni R. Long-term follow-up of 34 adults with isolated left ventricular noncompaction: a distinct cardiomyopathy with poor prognosis. J Am Coll Cardiol. 2000; 36: 493-500.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Long-term follow-up of 34 adults with isolated left ventricular noncompaction: a distinct cardiomyopathy with poor prognosis</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>493</fpage>
          <lpage>500</lpage>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oechslin</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Attenhofer</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rojas</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaufmann</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jenni</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Ichida F, Tsubata S, Bowles K, Haneda N, Uese K, Miyawaki T, et al. Novel gene mutations in patients with left ventricular noncompaction or barth syndrome. Circulation. 2001; 103: 1256-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Novel gene mutations in patients with left ventricular noncompaction or barth syndrome</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1256</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ichida</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsubata</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bowles</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haneda</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uese</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miyawaki</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Ritter M, Oechslin E, S&#252;tsch G, Attenhofer CH, Schneider J, Jenni R. Isolated noncompaction of the myocardium in adults. Mayo Clin Proc. 1997; 72 (1): 26-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Isolated noncompaction of the myocardium in adults</article-title>
          <source>Mayo Clin Proc</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>26</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>72</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ritter</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oechslin</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>S&#252;tsch</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Attenhofer</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schneider</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jenni</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Chin T, Perloff J, Williams R, Jue k, Mohrmann R. Isolated nocompaction of left ventricular myocardium: a study of eight cases. Circulation. 1990; 82: 507-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Isolated nocompaction of left ventricular myocardium: a study of eight cases</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>507</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chin</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perloff</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Williams</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jue</surname>
              <given-names>k.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mohrmann</surname>
              <given-names>R.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Ichida F, Hamamichi Y, Miyawaki T, Ono Y, Kamiya T, Akagi T, et al. Clinical features of isolated noncompaction of the ventricular myocardium: long term clinical course, hemodynamic properties, and genetic background. J Am Coll Cardiol. 1999; 34: 233-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical features of isolated noncompaction of the ventricular myocardium: long term clinical course, hemodynamic properties, and genetic background</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>233</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <volume>34</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ichida</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamamichi</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miyawaki</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ono</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kamiya</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akagi</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Jenni R, Wyss CH, Oechslin E, Kauffman P. Isolated ventricular noncompaction is associated with coronary microcirculatory dysfunction. J Am Coll Cardiol. 2002; 39: 450-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Isolated ventricular noncompaction is associated with coronary microcirculatory dysfunction</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>450</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jenni</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wyss</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oechslin</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kauffman</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Bax J, Lamb H, Poldermans D, Schalij M, de Ross A, Van der Wall E. Non-compaction cardiomyopathy-echocardiographic diagnosis. Eur J Echocardiogr. 2002; 3: 301-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Non-compaction cardiomyopathy-echocardiographic diagnosis</article-title>
          <source>Eur J Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>301</fpage>
          <lpage>2</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bax</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lamb</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poldermans</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schalij</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Ross</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Engberding R, Bender F. Identification of a rare congenital anomaly of the myocardium by two-dimensional echocardiography: persistence of isolated myocardial sinusoids. Am Heart J. 1984; 53: 1733-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Identification of a rare congenital anomaly of the myocardium by two-dimensional echocardiography: persistence of isolated myocardial sinusoids</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>1733</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Engberding</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bender</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Echocardiographic features of non-compaction cardiomyopathy: missed and misdiagnosed disease</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Non-compaction cardiomyopathy is a rare disease, anatomically characterized by a prominent trabecular pattern and deep intertrabecular recesses. Its clinical manifestations include severe left ventricular dysfunction, arrhythmias, systemic embolism, and sudden death. In this report, two cases of patients of different ages with non-compaction cardiomyopathy are described: a male schoolboy whose pathology was associated with mitral stenosis and regurgitation and a 50-year-old female with history of high blood pressure and cardiac failure.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Cardiomyopathies</kwd>
        <kwd>Ventricular Dysfunction</kwd>
        <kwd>Left</kwd>
        <kwd>Arrhythmias</kwd>
        <kwd>Cardiac</kwd>
        <kwd>Embolism</kwd>
        <kwd>Death</kwd>
        <kwd>Sudden</kwd>
        <kwd>Cardiac</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Echocardiographic features of non-compaction cardiomyopathy. Missed and misdiagnosed disease</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Francisco Mart&#237;nez-Baca L&#243;pez<sup>I</sup>; Rosa Marisol Alonso Bravo<sup>I</sup>; Domingo Arturo Rodr&#237;guez Huerta<sup>II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Department of Echocardiography, Hospital de Cardiolog&#237;a, Centro M&#233;dico Nacional SXXI, IMSS, M&#233;xico D.F., M&#233;xico</p>
      <p><sup>II</sup>Pathologist, Department of Pathology, Hospital de Cardiolog&#237;a, Centro M&#233;dico Nacional SXXI, IMSS, M&#233;xico D.F., M&#233;xico</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>Non-compaction cardiomyopathy is a rare disease, anatomically characterized by a prominent trabecular pattern and deep intertrabecular recesses. Its clinical manifestations include severe left ventricular dysfunction, arrhythmias, systemic embolism, and sudden death. In this report, two cases of patients of different ages with non-compaction cardiomyopathy are described: a male schoolboy whose pathology was associated with mitral stenosis and regurgitation and a 50-year-old female with history of high blood pressure and cardiac failure. </p>
      <p><bold>Key words:</bold> Cardiomyopathies; Ventricular Dysfunction, Left; Arrhythmias, Cardiac; Embolism; Death, Sudden, Cardiac.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Non-compaction cardiomyopathy is a genetically heterogeneous congenital disorder, characterized by a pattern of excessively prominent ventricular trabeculations and deep intertrabecular recesses that are not connected with coronary circulation and are covered by an endocardium layer continuous with ventricular wall, making it susceptible to local thrombus formation.<sup>1,2</sup>. The cause of non-compaction cardiomyopathy appear to be a morphogenetic abnormality that arrests compaction of myocardium fibers during embryogenesis<sup>3,4</sup>. The prevalence of non-compaction cardiomyopathy is 0.014 in adults<sup>3,5</sup>. The purpose of this study was to analyze the clinical and echocardiographic features of non-compaction cardiomyopathy and its diagnostic difficulty in two patients.</p>
      <p>
        <bold>Case 1</bold>
      </p>
      <p>An 11-year-old male schoolboy had presented dyspnea to great efforts in the last 4 years. Physical examination revealed stable vital signs; auscultatory findings demonstrated systolic murmur III/VI followed by a low tone mid-diastolic murmur; the 2<sup>nd</sup> sound was normal. The electrocardiogram showed sinus rhythm with right bundle branch blockade. The chest x-ray revealed an enlarged heart with double outline of the large left atrium. The two-dimensional echocardiogram was compatible with non-compaction cardiomyopathy, revealing prominent ventricular trabeculations in the left ventricle (<xref ref-type="fig" rid="en_a24fig01-body2">Figures 1A</xref>, <xref ref-type="fig" rid="en_a24fig01-body2">1B</xref>). The color Doppler echocardiogram imaging showed sinusoidal recesses filled with blood (<xref ref-type="fig" rid="en_a24fig01-body2">Figure 1C</xref>) and an endocardium-epicardium ratio of 2:1. Mitral stenosis with a valvular area of 1.6 cm<sup>2</sup> and mild mitral and tricuspid regurgitation were observed (<xref ref-type="fig" rid="en_a24fig01-body2">Figure 1D</xref>); systolic pressure of the pulmonary artery was 41 mmHg and ejection fraction was 71%. A remarkable fact in this case was the family history, as the patient's parents were consanguineous; one of the patient's brother had died suddenly during the first months of life and another sibling died at the age of 16 years, with a diagnosis of dilated cardiomyopathy; however, when reviewing his autopsy, we discovered that his heart transmural histological section showed compatible features with non-compaction cardiomyopathy (<xref ref-type="fig" rid="en_a24fig02-body2">Figures 2A</xref>, <xref ref-type="fig" rid="en_a24fig02-body2">2B</xref>, <xref ref-type="fig" rid="en_a24fig02-body2">2C</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a24fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0e33-00024-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a24fig02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0e33-00024-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Case 2</bold>
      </p>
      <p>The patient was a 50-year-old female with family history of heart failure and sudden death. She had had hypertension for at least 22 years. Eight years previously, she began to present progressive dyspnea Four years previously, she had suffered a cerebrovascular accident, which resulted in left hemiplegia with complete recovery; at that time, she was diagnosed with dilated cardiomyopathy. Physical examination revealed normal vital signs; cardiac auscultation showed mitral and tricuspid regurgitation murmur II/VI. At rest, the 12-lead electrocardiogram recorded sinus rhythm with left bundle branch blockade image. The chest x-ray showed pulmonary fields with slight hilar congestion and grade III enlarged heart. The two-dimensional echocardiogram was compatible with non-compaction cardiomyopathy. We observed trabeculations and deep sinusoidal recesses in the left ventricle, generalized hypokinesia of the left ventricle with two separated layers, and an endocardium-epicardium ratio of 2.5:1; Doppler color image with sinusoidal recesses filled with blood; dilated left ventricle with a restrictive-congestive filling pattern and mild mitral and tricuspid regurgitation. Systolic pressure of pulmonary artery was 44 mmHg, and ejection fraction, 20%. The cardiac cineangiography revealed normal epicardial coronary arteries; the ventriculogram demonstrated global hypokinesia, ventricular dilatation, and severe left ventricular dysfunction. Apical endomyocardial biopsy disclosed markedly thickened endocardium, interstitial fibrosis, and myocytic degeneration.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Left ventricular non-compaction cardiomyopathy currently remains an unclassified cardiomyopathy according to the World Health Organization<sup>1</sup>. It is a genetic disorder due to mutations in the G4.5 and the alpha-dystrobrevin genes that results in the arrest of the compaction process of the myocardial meshwork during endomyocardial embryogenesis<sup>1,3,4</sup>. This cardiomyopathy is a disease with familial recurrence of which clinical manifestations may appear in childhood or early youth<sup>6</sup>. It has been observed that the patients in this study had a relevant family history of sudden death, and cardiac failure; therefore, they had high risk to present this cardiomyopathy. Initial symptomatology in both cases was characterized by progressive dyspnea. Case 2 presented the antecedent of stroke. Different series have reported that clinical manifestations of this pathology are characterized by progressive left ventricular dysfunction, severe cardiac failure, and pulmonary and systemic embolism which may result from impaired ventricular function and from thrombus formation within the intertrabecular recesses<sup>6,7</sup>. Physiopathology of myocardial perfusion may play a crucial role in non-compaction cardiomyopathy, resulting in abnormalities of the coronary microcirculation producing alterations in global segmental motion, ventricular dilatation and cardiac failure<sup>1,8</sup>. The two-dimensional echocardiogram of the two patients described here showed numerous and prominent left ventricular trabeculations prevailing in the mid-ventricular, apical, and mid-inferior regions and a two-layered structure with a endocardium-epicardium ratio &gt;2 at the end of systole. The color Doppler echocardiography in both patients revealed sinusoidal recesses filled with blood proceeding from ventricular cavity. Non-compaction cardiomyopathy is apt to be missed or misdiagnosed due to the lack of awareness of the disease and because other heart diseases can present similar characteristics; hence, it is necessary to distinguish it from pathologies in which increased thickness of the ventricular wall and prominent trabeculations are observed similarly to hypertrophic cardiomyopathy and hypertensive cardiopathy, as well as in dilated cardiomyopathy, in which generalized hypokinesia, dilatation of cardiac cavities and severe left ventricular dysfunction are found. In children, this cardiomyopathy must be differentiated from pulmonary valve atresia, intact interventricular septum and from pathologies that induce outflow obstruction of the left ventricle<sup>9,10</sup>. Some cardiac tumors such as hemangiomas, which are characterized by proliferation of blood vessels, may resemble recesses<sup>7</sup>. In our study, a brother of case 1 had been misdiagnosed with dilated cardiomyopathy, but the autopsy study revealed he had non-compaction cardiomyopathy, demonstrated by the presence of the features of this disease. In case 1, this cardiomyopathy could have been missed or misdiagnosed because of the associated mitral stenosis and regurgitation, which made us consider a diagnosis of rheumatic cardiopathy. Case 2 was first diagnosed with dilated cardiomyopathy, due to the observed dilated left ventricular cavity and generalized hypokinesia; however, in both cases, the presence of prominent trabeculations in the left ventricle, deep sinusoidal recesses filled with blood, and an endocardium-epicardium ratio &gt;2 led us to establish a diagnosis of non-compaction cardiomyopathy. The two-dimensional echocardiogram and Doppler undoubtedly proved to be reliable methods to carry out the diagnosis of this pathology.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>Non-compaction cardiomyopathy is a rare congenital disease that may be missed or misdiagnosed. The classification of this disorder by WHO as a different cardiomyopathy is important to foster awareness of the disease and its early diagnosis. The established criteria for its diagnosis allow us to increase knowledge of the disease and to distinguish it from other pathologies that can present similar characteristics. The two-dimensional and Doppler echocardiograms are reliable, non-invasive methods of choice to diagnose this cardiomyopathy.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>Refer&#234;ncias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Caracter&#237;sticas ecocardiogr&#225;ficas de la miocardiopat&#237;a no compactada: diagn&#243;stico perdido o err&#243;neo</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>La miocardiopat&#237;a no compactada es una enfermedad rara, anat&#243;micamente caracterizada por un patr&#243;n trabecular prominente y recesos intertrabeculares profundos. Sus manifestaciones cl&#237;nicas incluyen disfun&#231;&#227;o ventricular gravem arritmias, embolismo sist&#233;mico y muerte s&#250;bita. En este estudio se describen dos casos de pacientes de edades diferentes con miocardiopat&#237;a no compactada: un ni&#241;o de sexo masculino en edad escolar, cuya patolog&#237;a estaba asociada a estenosis mitral y regurgitaci&#243;n, y un paciente adulto del sexo femenino, con 50 a&#241;os de edad e historia de hipertensi&#243;n arterial e insuficiencia card&#237;aca.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Miocardiopat&#237;as</kwd>
        <kwd>disfunci&#243;n ventricular izquierda</kwd>
        <kwd>arritmias card&#237;acas</kwd>
        <kwd>embolia</kwd>
        <kwd>muerte s&#250;bita card&#237;aca</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>INFORME DE CASO</bold>
      </p>
      <p><inline-formula id="cima-body3"/>Caracter&#237;sticas ecocardiogr&#225;ficas de la miocardiopat&#237;a no compactada: diagn&#243;stico perdido o err&#243;neo     </p>
      <p>
        <bold>Francisco Mart&#237;nez-Baca L&#243;pez<sup>I</sup>; Rosa Marisol Alonso Bravo<sup>I</sup>; Domingo Arturo Rodr&#237;guez Huerta<sup>II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Ecocardiografia; Hospital de Cardiologia, Centro M&#233;dico Nacional SXXI, IMSS, M&#233;xico D.F - M&#233;xico</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Pathologia, Hospital de Cardiologia, Centro M&#233;dico Nacional SXXI, IMSS, M&#233;xico D.F - M&#233;xico</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>La miocardiopat&#237;a no compactada es una enfermedad rara, anat&#243;micamente caracterizada por un patr&#243;n trabecular prominente y recesos intertrabeculares profundos. Sus manifestaciones cl&#237;nicas incluyen disfun&#231;&#227;o ventricular gravem arritmias, embolismo sist&#233;mico y muerte s&#250;bita. En este estudio se describen dos casos de pacientes de edades diferentes con miocardiopat&#237;a no compactada: un ni&#241;o de sexo masculino en edad escolar, cuya patolog&#237;a estaba asociada a estenosis mitral y regurgitaci&#243;n, y un paciente adulto del sexo femenino, con 50 a&#241;os de edad e historia de hipertensi&#243;n arterial e insuficiencia card&#237;aca.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Miocardiopat&#237;as, disfunci&#243;n ventricular izquierda, arritmias card&#237;acas, embolia, muerte s&#250;bita card&#237;aca.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La miocardiopat&#237;a no compactada es un disturbio cong&#233;nito gen&#233;ticamente heterog&#233;neo, caracterizado por un patr&#243;n trabecular prominente y recesos intertrabeculares profundos que no est&#225;n conectados con la circulaci&#243;n coronaria y est&#225;n cubiertos por una capa de endocardio continua con la pared ventricular, volvi&#233;ndola susceptible a la formaci&#243;n local de trombos<sup>1,2</sup>. La causa de miocardiopat&#237;a no compactada parece ser una anormalidad morfogen&#233;tica que detiene la compactaci&#243;n del miocardio durante la embriog&#233;nesis<sup>3,4</sup>. La prevalencia de la miocardiopat&#237;a no compactada en adultos es de 0,014<sup>3,5</sup>. El objetivo del presente estudio fue analizar las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y ecocardiogr&#225;ficas de la miocardiopat&#237;a no compactada y su dificultad diagn&#243;stica en dos pacientes. </p>
      <p>
        <bold>Caso 1</bold>
      </p>
      <p>Un ni&#241;o del sexo masculino en edad escolar (11 a&#241;os) present&#243; disnea desencadenada por grandes esfuerzos en los 4 a&#241;os anteriores. El examen f&#237;sico revel&#243; se&#241;ales vitales estables; la auscultaci&#243;n mostr&#243; soplo sist&#243;lico III/VI seguido por soplo medio diast&#243;lico de tono bajo; el segundo ruido era normal. El electrocardiograma mostraba ritmo sinusal con bloqueo de rama derecha. La radiograf&#237;a de t&#243;rax revel&#243; aumento del coraz&#243;n con doble contorno del atrio izquierdo grande. El ecocardiograma bidimensional era compatible con miocardiopat&#237;a no compactada, mostrando un patr&#243;n trabecular prominente en el ventr&#237;culo izquierdo (<xref ref-type="fig" rid="es_a24fig01-body3">Figuras 1A</xref>, <xref ref-type="fig" rid="es_a24fig01-body3">1B</xref>). La imagen del ecocardiograma con Doppler color mostr&#243; los recesos sinusoidales llenos de sangre (<xref ref-type="fig" rid="es_a24fig01-body3">Figura 1C</xref>) y una raz&#243;n endocardio-epicardio de 2:1.Se observaron estenosis mitral con &#225;rea valvular de 1,6 cm<sup>2</sup> y regurgitaci&#243;n tric&#250;spide y leve regurgitaci&#243;n mitral (<xref ref-type="fig" rid="es_a24fig01-body3">Figura 1D</xref>); la presi&#243;n sist&#243;lica en la arteria pulmonar era de 41 mmHg y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del 71%. Un hecho digno de menci&#243;n en este caso es la historia familiar de este paciente, hijo de padres consangu&#237;neos: un hermano falleci&#243; s&#250;bitamente durante los primeros meses de vida; otro hermano falleci&#243; con 16 a&#241;os con un diagn&#243;stico de miocardiopat&#237;a dilatada, pero al realizar su autopsia descubrimos que el corte histol&#243;gico transmural del coraz&#243;n mostraba caracter&#237;sticas compatibles con miocardiopat&#237;a no compactada (<xref ref-type="fig" rid="es_a24fig02-body3">Figuras 2A</xref>, <xref ref-type="fig" rid="es_a24fig02-body3">2B</xref>, <xref ref-type="fig" rid="es_a24fig02-body3">2C</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a24fig01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0e33-00024-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a24fig02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0e33-00024-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Caso 2</bold>
      </p>
      <p>Una mujer de 50 a&#241;os de edad, con historia familiar de insuficiencia card&#237;aca y muerte s&#250;bita, presentando hipertensi&#243;n hac&#237;a por lo menos 22 a&#241;os. Ocho a&#241;os antes, &#233;sta comenz&#243; a presentar disnea progresiva. Cuatro a&#241;os antes, &#233;sta hab&#237;a sufrido un accidente vascular cerebral que result&#243; en hemiplejia izquierda con total recuperaci&#243;n; en esa &#233;poca recibi&#243; un diagn&#243;stico de miocardiopat&#237;a dilatada. El examen f&#237;sico revel&#243; se&#241;ales vitales normales; auscultaci&#243;n card&#237;aca revel&#243; soplo de regurgitaci&#243;n tric&#250;spide y mitral II/VI. En reposo, el ECG de 12 derivaciones registr&#243; ritmo sinusal con imagen de bloqueo de la rama izquierda. La radiograf&#237;a de t&#243;rax mostr&#243; campos pulmonares con leve congesti&#243;n hiliar y coraz&#243;n aumentado grado III. El ecocardiograma bidimensional era compatible con miocardiopat&#237;a no compactada. Observamos un patr&#243;n trabecular y profundos recesos sinusoidales en el ventr&#237;culo izquierdo (VI), hipocinesia generalizada del VI con dos capas separadas y una raz&#243;n endocardio-epicardio de 2,5:1. La imagen del Doppler color mostr&#243; recesos sinusoidales llenos de sangre; VI dilatado con patr&#243;n de llenado restrictivo-congestivo y regurgitaci&#243;n mitral y tric&#250;spide leve. La presi&#243;n sist&#243;lica de la arteria pulmonar era de 44 mmHg, y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del 20%. La cineangiograf&#237;a card&#237;aca revel&#243; arterias coronarias epic&#225;rdicas normales; el ventriculograma mostr&#243; hipocinesia global, dilataci&#243;n ventricular y disfunci&#243;n ventricular izquierda grave. La biopsia endomioc&#225;rdica apical mostr&#243; gran espesamiento del endocardio, fibrosis intersticial y degeneraci&#243;n mioc&#237;tica.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La miocardiopat&#237;a no compactada ventricular izquierda permanece como una cardiopat&#237;a no clasificada de acuerdo con la Organizaci&#243;n Mundial de la Salud (OMS)<sup>1</sup>. Es un disturbio gen&#233;tico causado por mutaciones en los genes G4.5 y &#945;-distrobrevina, las cuales resultan en la detenci&#243;n del proceso de compactaci&#243;n de la red mioc&#225;rdica durante la embriog&#233;nesis endomioc&#225;rdica<sup>1,3,4</sup>. Esta miocardiopat&#237;a es una enfermedad con recurrencia familiar, cuyas manifestaciones cl&#237;nicas pueden aparecer en la infancia o al inicio de la vida adulta<sup>6</sup>. Se observ&#243; que los pacientes en este estudio ten&#237;an historia familiar relevante de muerte s&#250;bita e insuficiencia card&#237;aca; as&#237;, &#233;stos ofrec&#237;an alto riesgo de presentar esta miocardiopat&#237;a. La sintomatolog&#237;a inicial en ambos casos se caracterizaba por disnea progresiva. En el caso 2, hab&#237;a antecedente de AVC. Diferentes series relataron que las manifestaciones cl&#237;nicas de esta patolog&#237;a se caracterizan por progresiva disfunci&#243;n ventricular izquierda, grave insuficiencia card&#237;aca y embolismo sist&#233;mico y pulmonar, que pueden resultar en funci&#243;n ventricular deficiente y formaci&#243;n de trombos dentro de los recesos intertrabeculares<sup>6,7</sup>. La fisiopatolog&#237;a de la perfusi&#243;n mioc&#225;rdica puede tener un papel crucial en la miocardiopat&#237;a no compactada, resultando en anormalidades de la microcirculaci&#243;n coronaria y produciendo alteraciones en el movimiento segmentario global, dilataci&#243;n ventricular e insuficiencia card&#237;aca<sup>1,8</sup>. </p>
      <p>El ecocardiograma bidimensional de los pacientes descritos aqu&#237; mostr&#243; el VI con numerosas trab&#233;culas prominentes, prevaleciendo en las regiones medio ventricular, apical y medio inferior, y una estructura de dos capas con una raz&#243;n endocardio-epicardio &gt; 2 al final de la s&#237;stole. El ecocardiograma con Doppler color en ambos pacientes revel&#243; recesos sinusoidales llenos de sangre proveniente de la cavidad ventricular. El diagn&#243;stico de la miocardiopat&#237;a no compactada frecuentemente se pierde o es err&#243;neo debido a la falta de concientizaci&#243;n de la enfermedad y porque otras enfermedades card&#237;acas presentan caracter&#237;sticas similares; en tal sentido, es necesario distinguirla de otras patolog&#237;as en las cuales se observan aumento del espesor de la pared ventricular y patr&#243;n trabecular prominente, como en la miocardiopat&#237;a hipertr&#243;fica y cardiopat&#237;a hipertensiva, as&#237; como la miocardiopat&#237;a dilatada, en la cual se encuentran hipocinesia generalizada, dilataci&#243;n de las cavidades card&#237;acas y grave disfunci&#243;n ventricular izquierda. En ni&#241;os, esta miocardiopat&#237;a debe ser diferenciada de la atresia valvular pulmonar, septo interventricular intacto y de patolog&#237;as que puedan inducir obstrucci&#243;n del flujo de salida del VI<sup>9,10</sup>. Algunos tumores card&#237;acos como los hemangiomas, que se caracterizan por la proliferaci&#243;n de vasos sangu&#237;neos, pueden tener apariencia de recesos<sup>7</sup>. En nuestro estudio, el hermano del caso 1 hab&#237;a recibido el diagn&#243;stico errado de miocardiopat&#237;a dilatada, pero nos estudios de la autopsia mostraron que &#233;ste ten&#237;a miocardiopat&#237;a no compactada, pues presentaba las caracter&#237;sticas de esa enfermedad. En el caso 1, el diagn&#243;stico de esta miocardiopat&#237;a podr&#237;a haberse perdido o realizado err&#243;neamente, debido a la estenosis mitral y la regurgitaci&#243;n asociadas, lo que nos llev&#243; a considerar un diagn&#243;stico de cardiopat&#237;a reum&#225;tica. El caso 2 fue diagnosticado primero como siendo miocardiopat&#237;a dilatada, debido a la cavidad ventricular izquierda dilatada e hipocinesia generalizada observadas; con todo, en ambos casos, la presencia de un patr&#243;n trabecular prominente en el VC, recesos sinusoidales profundos llenos de sangre y una raz&#243;n endocardio-epicardio &gt; 2 nos llevaron al diagn&#243;stico de miocardiopat&#237;a no compactada. El ecocardiograma bidimensional y el ecocardiograma con Doppler color probaron, sin sombra de duda, ser m&#233;todos confiables para realizar el diagn&#243;stico de esta patolog&#237;a. </p>
      <p>
        <bold>Conclusiones</bold>
      </p>
      <p>La miocardiopat&#237;a no compactada es una enfermedad cong&#233;nita rara cuyo diagn&#243;stico puede perderse o realizarse err&#243;neamente. La clasificaci&#243;n de este disturbio por la OMS como una miocardiopat&#237;a diferente es importante para fomentar la concientizaci&#243;n de la enfermedad y su diagn&#243;stico precoz. Los criterios establecidos para su diagn&#243;stico permiten aumentar el conocimiento de la enfermedad y distinguirla de otras patolog&#237;as que pueden presentar caracter&#237;sticas similares. El ecocardiograma bidimensional y el Doppler color son m&#233;todos de elecci&#243;n confiables y no invasivos para diagnosticar esta miocardiopat&#237;a. </p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
