<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">Y6J9RNqFrwLctg35VHM8mRw</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00023</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000800023</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300223</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000800023</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Angina de Prinzmetal</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Contreras Zuniga</surname>
            <given-names>Eduardo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gomez Mesa</surname>
            <given-names>Juan Esteban</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zuluaga Martinez</surname>
            <given-names>Sandra Ximena</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ocampo</surname>
            <given-names>Vanesa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Andres Urrea</surname>
            <given-names>Cristian</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Cali</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Fundacion Valle del Lili</institution>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>08</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>e30</fpage>
      <lpage>e32</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>12</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>09</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>12</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>Essa s&#237;ndrome &#233; causada por um espasmo focal de uma art&#233;ria coron&#225;ria epic&#225;rdica, levando a isquemia mioc&#225;rdica grave. Embora freq&#252;entemente acredite-se que o espasmo ocorra em art&#233;rias sem estenose, muitos pacientes com angina de Prinzmetal apresentam espasmo adjacente a placas ateromatosas. A causa exata do espasmo n&#227;o est&#225; bem definida, mas pode estar relacionada &#224; hipercontratilidade do m&#250;sculo liso vascular devido a mit&#243;genos vasoconstrictores, leucotrienos ou serotonina. Em alguns pacientes, &#233; uma manifesta&#231;&#227;o de dist&#250;rbio vasoesp&#225;stico e est&#225; associado &#224; migr&#226;nea, fen&#244;meno de Raynaud ou asma induzida por aspirina. Apresentamos um caso associado com depress&#227;o transit&#243;ria do segmento ST.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Angina pectoris variante</kwd>
        <kwd>isquemia mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>contra&#231;&#227;o mioc&#225;rdica</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Angina de Prinzmetal </bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Eduardo Contreras Zuniga; Juan Esteban Gomez Mesa; Sandra Ximena Zuluaga Martinez; Vanesa Ocampo; Cristian Andres Urrea </bold>
    </p>
    <p>Fundacion Valle del Lili, Angiografia de Occidente, Cali, SENA</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="not1">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>Essa s&#237;ndrome &#233; causada por um espasmo focal de uma art&#233;ria coron&#225;ria epic&#225;rdica, levando a isquemia mioc&#225;rdica grave. Embora freq&#252;entemente acredite-se que o espasmo ocorra em art&#233;rias sem estenose, muitos pacientes com angina de Prinzmetal apresentam espasmo adjacente a placas ateromatosas. A causa exata do espasmo n&#227;o est&#225; bem definida, mas pode estar relacionada &#224; hipercontratilidade do m&#250;sculo liso vascular devido a mit&#243;genos vasoconstrictores, leucotrienos ou serotonina. Em alguns pacientes, &#233; uma manifesta&#231;&#227;o de dist&#250;rbio vasoesp&#225;stico e est&#225; associado &#224; migr&#226;nea, fen&#244;meno de Raynaud ou asma induzida por aspirina. </p>
    <p> Apresentamos um caso associado com depress&#227;o transit&#243;ria do segmento ST.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Angina pectoris variante, isquemia mioc&#225;rdica, contra&#231;&#227;o mioc&#225;rdica.</p>
    <p>
      <bold>Caso Cl&#237;nico - Hist&#243;rico</bold>
    </p>
    <p>A paciente, uma Afro-descendente de 65 anos, e hist&#243;rico de hipertens&#227;o arterial, chegou ao Pronto Atendimento com dor tor&#225;cica opressiva, cont&#237;nua, em repouso, com intensidade de 7/10, irradiando para o pesco&#231;o, que aparecia ap&#243;s estresse emocional. Ap&#243;s a realiza&#231;&#227;o de testes sangu&#237;neos e um eletrocardiograma (ECG) (<xref ref-type="fig" rid="a23fig01m">Figura 1</xref>), o tratamento convencional anti-isqu&#234;mico foi iniciado. Os n&#237;veis de Troponina I eram de 18 UI/L. Ap&#243;s 24 horas de vasodilatores via IV, est&#225;vel hemodinamicamente e livre de sintomas, uma ACP (angioplastia coronariana percut&#226;nea) foi realizada (<xref ref-type="fig" rid="fig2">Figura 2</xref>), mostrando aus&#234;ncia de estenose epic&#225;rdica significante. O ecocardiograma transtor&#225;cico (ETT) mostrou fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (FE) normal (70%), aparelho valvular normal e via de sa&#237;da do ventr&#237;culo esquerdo normal. Baseado nos achados laboratoriais, cl&#237;nicos e de imagem, foi feito o diagn&#243;stico de angina de Prinzmetal. A paciente foi liberada, sem a presen&#231;a de sintomas, ap&#243;s doses progressivas de bloqueadores de canal de c&#225;lcio. Ap&#243;s um acompanhamento de 3 meses, ela permanece livre de sintomas.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a23fig01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0e30-00023-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <fig id="fig2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0e30-00023-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O achado eletrocardiogr&#225;fico cl&#225;ssico em um paciente com angina variante de Prinzmetal &#233; a eleva&#231;&#227;o do segmento ST durante o epis&#243;dio isqu&#234;mico. A presen&#231;a de depress&#227;o do segmento ST no ECG durante a angina, devido a vasoespasmo coronariano, pode ser atribu&#237;da &#224; isquemia subendoc&#225;rdica causada pela oclus&#227;o incompleta de uma art&#233;ria coron&#225;ria epic&#225;rdica e pelo aumento transit&#243;rio do fluxo coronariano sustentado pela circula&#231;&#227;o colateral<sup>1,2</sup>. De acordo com Tada e cols.<sup>2</sup>, essa circula&#231;&#227;o colateral contribui com o fluxo coronariano atrav&#233;s de vasos pr&#233;-existentes em dire&#231;&#227;o &#224;s regi&#245;es isqu&#234;micas durante o vasoespasmo coronariano, o que evita a isquemia transmural, diminuindo o grau de isquemia, estando associado com a depress&#227;o do segmento ST durante os epis&#243;dios de angina<sup>1,2</sup>. Yamagishi e cols.<sup>3</sup> observaram uma freq&#252;&#234;ncia menor de eleva&#231;&#227;o do segmento ST durante o espasmo coronariano em pacientes com uma circula&#231;&#227;o colateral estabelecida, confirmando esses achados<sup>3</sup>.</p>
    <p>Achados cl&#237;nicos e experimentais sugeriram que o desvio no segmento ST pode depender n&#227;o somente da gravidade e localiza&#231;&#227;o do espasmo, mas tamb&#233;m da extens&#227;o do desenvolvimento colateral. Yasue e cols.<sup>4</sup> relataram que na angina vasoesp&#225;stica, a exist&#234;ncia de circula&#231;&#227;o colateral estava associada mais freq&#252;entemente com a depress&#227;o do que com a eleva&#231;&#227;o do segmento ST<sup>4,5</sup>. A depress&#227;o do segmento ST durante uma crise vasoesp&#225;stica tamb&#233;m pode resultar de canais colaterais atrav&#233;s dos quais o fluxo coronariano pode ser estabelecido na presen&#231;a de gradientes de press&#227;o criados pelo espasmo<sup>6,7</sup>. Entretanto, tais vasos colaterais, que podem aparecer de forma transit&#243;ria, n&#227;o puderam ser facilmente demonstrados devido &#224; dificuldades t&#233;cnicas de visibiliza&#231;&#227;o simult&#226;nea da art&#233;ria esp&#225;stica e n&#227;o-esp&#225;stica doando fluxo colateral<sup>4</sup>. </p>
    <p>Os espasmos s&#227;o mais comumente focais e podem ocorrer simultaneamente em mais de um local. Mesmo os segmentos coron&#225;rios que s&#227;o aparentemente normais na angiografia coronariana, freq&#252;entemente apresentam evid&#234;ncia de aterosclerose mural na ultrassonografia intravascular. Isso pode resultar em disfun&#231;&#227;o endotelial localizada e espasmo coronariano<sup>8,9</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Quadro Cl&#237;nico</bold>
    </p>
    <p>Embora o desconforto tor&#225;cico no paciente com angina variante possa ser precipitado pelo exerc&#237;cio, ele geralmente ocorre sem qualquer aumento precedente na demanda mioc&#225;rdica de oxig&#234;nio; a maioria dos pacientes apresenta toler&#226;ncia normal ao exerc&#237;cio e o teste de esfor&#231;o pode ser negativo<sup>9,10</sup>. Devido ao fato de o desconforto tor&#225;cico geralmente ocorrer em repouso sem uma causa precipitante, ele pode simular angina inst&#225;vel (AI)/infarto do mioc&#225;rdio sem eleva&#231;&#227;o do segmento ST (IAMSST), secund&#225;rio &#224; aterosclerose coronariana. Epis&#243;dios de angina de Prinzmetal freq&#252;entemente ocorrem em grupos, com prolongados per&#237;odos assintom&#225;ticos de semanas a meses. As crises podem ser precipitadas por estresse emocional, hiperventila&#231;&#227;o, exerc&#237;cio ou exposi&#231;&#227;o ao frio. Uma varia&#231;&#227;o circadiana est&#225; freq&#252;entemente presente nos epis&#243;dios de angina, com a maioria das crises ocorrendo no in&#237;cio da manh&#227;<sup>8,10</sup>. Comparados com pacientes que apresentam angina est&#225;vel cr&#244;nica, os pacientes com angina variante s&#227;o mais jovens e, exceto pelo fumo, t&#234;m menos fatores de risco coronariano<sup>6,8</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Diagn&#243;stico</bold>
    </p>
    <p>A chave para o diagn&#243;stico da angina variante &#233; a documenta&#231;&#227;o da eleva&#231;&#227;o do segmento ST em um paciente durante desconforto tor&#225;cico transit&#243;rio (que geralmente ocorre em repouso, tipicamente no in&#237;cio da manh&#227;, sem reprodutibilidade durante exerc&#237;cio) e que resolve quando o desconforto tor&#225;cico diminui<sup>2,5</sup>. Tipicamente, a nitroglicerina (NTG) &#233; especialmente eficaz no al&#237;vio do espasmo. A eleva&#231;&#227;o do segmento ST implica em isquemia focal transmural, associada com a completa ou quase completa oclus&#227;o de uma art&#233;ria coron&#225;ria epic&#225;rdica, na aus&#234;ncia de circula&#231;&#227;o colateral. Na angina variante, a obstru&#231;&#227;o din&#226;mica pode estar superposta &#224; estenose coronariana grave ou n&#227;o-grave ou seguir-se a um segmento arteriocoronariano angiograficamente normal. Assim, a angiografia coronariana &#233; geralmente parte dos exames desses pacientes e pode ajudar a orientar o tratamento<sup>4,6</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Tratamento</bold>
    </p>
    <p>Nitratos e bloqueadores dos canais de c&#225;lcio s&#227;o as principais formas de tratamento para pacientes com angina variante. Nitroglicerina sublingual ou intravenosa freq&#252;entemente encerra os epis&#243;dios de angina variante rapidamente e nitratos de longa a&#231;&#227;o s&#227;o &#250;teis para prevenir a recorr&#234;ncia. Os antagonistas do c&#225;lcio s&#227;o extremamente eficientes na preven&#231;&#227;o do espasmo arteriocoronariano da angina variante, e devem ser prescritos nas doses m&#225;ximas toleradas. Taxas similares de efic&#225;cia foram observadas entre os v&#225;rios tipos de antagonistas de c&#225;lcio. A Prazosina, um bloqueador seletivo de &#945;-adrenoreceptores, tamb&#233;m tem se mostrado eficaz em alguns pacientes, enquanto a aspirina pode na verdade aumentar a gravidade dos epis&#243;dios isqu&#234;micos. A resposta aos betabloqueadores &#233; vari&#225;vel. A revasculariza&#231;&#227;o pode ser &#250;til em pacientes com angina variante que tamb&#233;m apresentam les&#245;es obstrutivas discretas, fixas e proximais<sup>1,2,7</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="not1" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Eduardo Contreras Z&#250;&#241;iga </p>
        <p> Calle 4 No. 65 - 14, Refugio, Cali, Col&#244;mbia </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="edo11@hotmail.com">edo11@hotmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 09/03/08; revisado recebido em 12/03/08; aceito em 12/03/08.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Braunwald, E. Harrison's principles of internal medicine. 16<sup>th</sup> ed. New York: McGraw Hill; 2004. p. 1443-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Harrison's principles of internal medicine</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Tada Y, Keane D, Serruys PW. Fluctuation of spastic location in patients with vasospastic angina: a quantitative angiographic study. J Am Coll Cardiol. 1995; 26: 1606-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fluctuation of spastic location in patients with vasospastic angina: a quantitative angiographic study</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1606</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tada</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keane</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Serruys</surname>
              <given-names>PW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Yamagishi M, Miyatake K, Tamai J, Nakatani S, Koyama J, Nissen SE. Intravascular ultrasound detection of atherosclerosis at the site of focal vasospasm in angiographically normal or minimally narrowed coronary segments. J Am Coll Cardiol. 1994; 23: 352-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intravascular ultrasound detection of atherosclerosis at the site of focal vasospasm in angiographically normal or minimally narrowed coronary segments</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>352</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yamagishi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miyatake</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tamai</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakatani</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koyama</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nissen</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Yasue H, Touyama M, Kato H, Tanaka S, Akiyama F. Prinzmetal's variant form of angina as a manifestation of alpha-adrenergic receptor-mediated coronary artery spasm: documentation by coronary arteriography. Am Heart J. 1976; 91: 148-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prinzmetal's variant form of angina as a manifestation of alpha-adrenergic receptor-mediated coronary artery spasm: documentation by coronary arteriography</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1976</year>
          </date>
          <fpage>148</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yasue</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Touyama</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kato</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanaka</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akiyama</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Maseri A, Severi S, Nes MD, Denes M, L'Abbate A, Cheirchia S, Marzilli M, et al. "Variant" angina: one aspect of a continuous spectrum of vasospastic myocardial ischemia: pathogenetic mechanisms, estimated incidence and clinical and coronary arteriographic findings in 138 patients. Am J Cardiol. 1978; 42: 1019-35.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>"Variant" angina: one aspect of a continuous spectrum of vasospastic myocardial ischemia: pathogenetic mechanisms, estimated incidence and clinical and coronary arteriographic findings in 138 patients</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1978</year>
          </date>
          <fpage>1019</fpage>
          <lpage>35</lpage>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maseri</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Severi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nes</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Denes</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>L'Abbate</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cheirchia</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marzilli</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Walling A, Waters DD, Miller DD, Roy D, Pelletier GB, Theroux P. Long-term prognosis of patients with variant angina. Circulation. 1987;  76: 990-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Long-term prognosis of patients with variant angina</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>990</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Walling</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waters</surname>
              <given-names>DD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>DD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roy</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pelletier</surname>
              <given-names>GB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Theroux</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Rovai D, Bianchi M, Baratto M, Severi S, Tongiani R, Landi P, et al. Organic coronary stenosis in Prinzmetal's variant angina. J Cardiol. 1997; 30:    299-305.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Organic coronary stenosis in Prinzmetal's variant angina</article-title>
          <source>J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>299</fpage>
          <lpage>305</lpage>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rovai</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bianchi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baratto</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Severi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tongiani</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Landi</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Yasue H, Horio Y, Nakamura N, Fuji H, Imoto N, Sonoda R. Induction of coronary artery spasm by acetylcholine in patients with variant angina: possible role of the parasympathetic nervous system in the pathogenesis of coronary artery spasm. Circulation. 1986; 74: 955-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Induction of coronary artery spasm by acetylcholine in patients with variant angina: possible role of the parasympathetic nervous system in the pathogenesis of coronary artery spasm</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>955</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <volume>74</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yasue</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horio</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakamura</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fuji</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Imoto</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sonoda</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Matsuda Y, Ozaki M, Ogawa H, Naito H, Yoshino K, Katayama K, et al. Coronary arteriography and left ventriculography during spontaneous and exercise-induced ST segment elevation in patients with variant angina. Am Heart J. 1983; 106: 509-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary arteriography and left ventriculography during spontaneous and exercise-induced ST segment elevation in patients with variant angina</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1983</year>
          </date>
          <fpage>509</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Matsuda</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ozaki</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ogawa</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naito</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yoshino</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katayama</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Raizner AE, Chahine RA, Ishimori T, Verani MS, Zacca N, Jamal N, et al. Provocation of coronary artery spasm by the cold pressor test: hemodynamic, arteriographic and quantitative angiographic observations. Circulation. 1980; 62: 925-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Provocation of coronary artery spasm by the cold pressor test: hemodynamic, arteriographic and quantitative angiographic observations</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1980</year>
          </date>
          <fpage>925</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <volume>62</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Raizner</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chahine</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ishimori</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verani</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zacca</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jamal</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Prinzmetal's angina</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>This syndrome is due to focal spasm of an epicardial coronary artery, leading to severe myocardial ischemia. Although it is frequently thought that the spasm occurs in arteries without stenosis, many Prinzmetal patients have spasm adjacent to atheromatous plaques. The exact cause of the spasm has not been well defined, but it may be related to the hypercontractility of the vascular smooth muscle due to vasoconstrictor mitogens, leukotrienes, or serotonin. In some patients, it is a manifestation of a vasospastic disorder and it is associated with migraine, Raynaud's phenomenon, or aspirin-induced asthma. We present a case associated with transient ST-segment depression.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Angina pectoris variable</kwd>
        <kwd>myocardial ischemia</kwd>
        <kwd>myocardial contraction</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p><undefined id="cima-body2"/>Prinzmetal's Angina</p>
      <p>
        <bold>Eduardo Contreras Zuniga; Juan Esteban Gomez Mesa; Sandra Ximena Zuluaga Martinez; Vanesa Ocampo; Cristian Andres Urrea</bold>
      </p>
      <p>Fundacion Valle del Lili, Angiografia de Occidente, Cali, SENA</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>This syndrome is due to focal spasm of an epicardial coronary artery, leading to severe myocardial ischemia. Although it is frequently thought that the spasm occurs in arteries without stenosis, many Prinzmetal patients have spasm adjacent to atheromatous plaques. The exact cause of the spasm has not been well defined, but it may be related to the hypercontractility of the vascular smooth muscle due to vasoconstrictor mitogens, leukotrienes, or serotonin. In some patients, it is a manifestation of a vasospastic disorder and it is associated with migraine, Raynaud's phenomenon, or aspirin-induced asthma.</p>
      <p> We present a case associated with transient ST-segment depression.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Angina pectoris, variant; myocardial ischemia; myocardial contraction.</p>
      <p>
        <bold>Clinical Case - Back Ground</bold>
      </p>
      <p>A 65 year-old, black woman, and history of high blood pressure presented to the emergency department with ongoing oppressive chest pain at rest, intensity 7/10, irradiating to the neck, that appeared after emotional distress. After blood tests and an ECG (<xref ref-type="fig" rid="en_a23fig01-body2">Figure 1</xref>) were performed, conventional anti- ischemic treatment is started. Troponin I level was 18 UI/L. After 24 hours of IV vasodilators, with the patient hemodynamically stable and free of symptoms, a PCA (percutaneous coronary angioplasty) was performed (<xref ref-type="fig" rid="fig2-body2">Figure 2</xref>), showing no significant epicardial stenosis. Transthoracic Echocardiogram showed normal EF (70%), normal valvular apparatus and normal left ventricular outflow tract. Based on laboratory, clinical and imaging findings, a diagnosis of Prinzmetal&#180;s Angina was attained. The patient was discharged, as she was free of symptoms, after increasing doses of calcium channel blockers. After 3 months of follow-up, she remains free of symptoms.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a23fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0e30-00023-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="fig2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0e30-00023-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The classic electrocardiographic finding in a patient with Prinzmetal's variant angina is the ST-segment elevation during the ischemic episode. The presence of the ST-segment depression in the ECG during the angina, due to coronary vasospasm, can be attributed to subendocardial ischemia caused by the incomplete occlusion of an epicardial coronary artery and the transitory increase in the coronary flow, supported by the collateral circulation<sup>1,2</sup>. According to Tada et al<sup>2</sup>, this collateral circulation contributes with the coronary flow through preexisting vessels towards the ischemic regions during coronary vasospasm, which prevents transmural ischemia, decreasing the degree of ischemia and that is associated with the depression of the ST-segment during the angina episodes<sup>1,2</sup>. Yamagishi et al<sup>3</sup> observed a lower frequency of ST-segment elevation during coronary spasm in patients with an established collateral circulation, confirming these findings<sup>3</sup>. </p>
      <p>Experimental and clinical results suggested that the ST-segment deviation might depend not only on the severity and location of the spasm, but also on the extent of collateral development. Yasue et al<sup>4</sup> reported that in vasospastic angina, the existence of collateral circulation was associated more frequently with ST depression than with ST elevation<sup>4,5</sup>. The ST-segment depression during a vasospastic attack may also result from collateral channels through which coronary flow can be established in the presence of pressure gradients created by the spasm<sup>6,7</sup>. However, such collateral vessels, which may appear transiently, could not be easily demonstrated because of technical difficulties in the simultaneous visualization of the spastic and nonspastic artery donating collateral flow<sup>4</sup>.</p>
      <p>The spasms are most commonly focal and can occur simultaneously in more than one site. Even coronary segments that are apparently normal at the coronary angiography, often show evidence of mural atherosclerosis at the intravascular ultrasound. This can result in localized endothelial dysfunction and coronary spasm<sup>8,9</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Clinical Picture</bold>
      </p>
      <p>Although chest discomfort in the patient with variant angina can be precipitated by exercise, it usually occurs without any preceding increase in myocardial oxygen demand; the majority of patients have normal exercise tolerance and stress testing may be negative<sup>9,10</sup>. Because the chest discomfort usually occurs at rest without a precipitating cause, it may simulate UA/NSTEMI secondary to coronary atherosclerosis. Episodes of Prinzmetal's angina often occur in clusters, with prolonged asymptomatic periods that can last from weeks to months. Attacks can be precipitated by emotional distress, hyperventilation, exercise, or exposure to cold. A circadian variation in the episodes of angina is very often present, with most attacks occurring in the early morning<sup>8,10</sup>. Compared with patients presenting chronic stable angina, patients with variant angina are younger and, except for smoking, have fewer coronary risk factors<sup>6,8</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Diagnosis</bold>
      </p>
      <p>The key to the diagnosis of variant angina is the documentation of the ST-segment elevation in a patient during transient chest discomfort (which usually occurs at rest, typically in the early morning hours, and is nonreproducible during exercise) and that resolves when the chest discomfort abates<sup>2,5</sup>. Typically, nitroglycerin (NTG) is especially effective in relieving the spasm. The ST-segment elevation implies in transmural focal ischemia, associated with complete or near-complete coronary occlusion of an epicardial coronary artery in the absence of collateral circulation <sup>6,9,17</sup>. In variant angina, the dynamic obstruction can be superimposed on severe or nonsevere coronary stenosis or supervene an angiographically normal coronary artery segment. Hence, the coronary angiography is usually part of the workup of these patients and can help to guide the treatment<sup>4,6</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Treatment</bold>
      </p>
      <p>Nitrates and calcium channel blockers are the main treatments for patients with variant angina. Sublingual or intravenous nitroglycerin often promptly abolishes episodes of variant angina, and long-acting nitrates are useful in preventing recurrence. Calcium antagonists are extremely effective in preventing the coronary artery spasm in variant angina, and maximally tolerated doses should be prescribed. Similar efficacy rates have been observed among the various types of calcium antagonists. Prazosin, a selective &#945;-adrenoreceptor blocker, has also been found to be of value in some patients, while aspirin may actually increase the severity of ischemic episodes. The response to beta-blockers is variable. Coronary revascularization may be helpful in patients with variant angina who also have discrete, proximal fixed obstructive lesions<sup>1,2,7</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Angina de Prinzmetal</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Este s&#237;ndrome es causado por un espasmo focal de una arteria coronaria epic&#225;rdica, llevando a isquemia mioc&#225;rdica grave. Aunque frecuentemente se crea que el espasmo ocurra en arterias sin estenosis, muchos pacientes con angina de Prinzmetal presentan espasmo adyacente a placas ateromatosas. La causa exacta del espasmo no est&#225; bien definida, pero puede estar relacionada a la hipercontractilidad del m&#250;sculo liso vascular debido a mit&#243;genos vasoconstrictores, leucotrienos o serotonina. En algunos pacientes, es una manifestaci&#243;n de disturbio vasoesp&#225;stico y est&#225; asociado a la migra&#241;a, fen&#243;meno de Raynaud o asma inducida por aspirina. Presentamos un caso asociado con depresi&#243;n transitoria del segmento ST.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Angina pectoris variable</kwd>
        <kwd>isquemia mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>contracci&#243;n mioc&#225;rdica</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>INFORME DE CASO</bold>
      </p>
      <p><undefined id="cima-body3"/>Angina de Prinzmetal </p>
      <p>
        <bold>Eduardo Contreras Zuniga; Juan Esteban Gomez Mesa; Sandra Ximena Zuluaga Martinez; Vanesa Ocampo; Cristian Andres Urrea </bold>
      </p>
      <p>Fundacion Valle del Lili, Angiografia de Occidente, Cali - SENA</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>Este s&#237;ndrome es causado por un espasmo focal de una arteria coronaria epic&#225;rdica, llevando a isquemia mioc&#225;rdica grave. Aunque frecuentemente se crea que el espasmo ocurra en arterias sin estenosis, muchos pacientes con angina de Prinzmetal presentan espasmo adyacente a placas ateromatosas. La causa exacta del espasmo no est&#225; bien definida, pero puede estar relacionada a la hipercontractilidad del m&#250;sculo liso vascular debido a mit&#243;genos vasoconstrictores, leucotrienos o serotonina. En algunos pacientes, es una manifestaci&#243;n de disturbio vasoesp&#225;stico y est&#225; asociado a la migra&#241;a, fen&#243;meno de Raynaud o asma inducida por aspirina.</p>
      <p> Presentamos un caso asociado con depresi&#243;n transitoria del segmento ST.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Angina pectoris variable, isquemia mioc&#225;rdica, contracci&#243;n mioc&#225;rdica.</p>
      <p>
        <bold>Caso cl&#237;nico - historia</bold>
      </p>
      <p>La paciente de descendencia africana, de 65 a&#241;os, e historia de hipertensi&#243;n arterial, lleg&#243; a la Emergencia con dolor tor&#225;cico opresivo, continuo, en reposo, con intensidad de 7/10, irradiando para el cuello, que aparec&#237;a despu&#233;s del estr&#233;s emocional. Despu&#233;s de la realizaci&#243;n de an&#225;lisis sangu&#237;neos y un electrocardiograma (ECG) (<xref ref-type="fig" rid="es_a23fig01-body3">Figura 1</xref>), se inici&#243; el tratamiento convencional antiisqu&#233;mico. Los niveles de Troponina I eran de 18 UI/L. Tras 24 horas de vasodilatores v&#237;a IV, hemodin&#225;micamente estable y libre de s&#237;ntomas, se realiz&#243; una ACP (angioplastia<bold> coronaria percut&#225;nea</bold>) (<xref ref-type="fig" rid="fig2-body3">Figura 2</xref>), mostrando ausencia de estenosis epic&#225;rdica significativa. El ecocardiograma transtor&#225;cico (ETT) mostr&#243; fracci&#243;n de eyecci&#243;n (FE) normal (70%), aparato valvular normal y v&#237;a de salida del ventr&#237;culo izquierdo normal. En base a los resultados de laboratorio, cl&#237;nicos y de imagen, se diagnostic&#243; angina de Prinzmetal. La paciente fue liberada, sin presencia de s&#237;ntomas, despu&#233;s de dosis progresivas de bloqueadores de canal de calcio. Despu&#233;s de un seguimiento de 3 meses, la paciente permanece libre de s&#237;ntomas. </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a23fig01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0e30-00023-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="fig2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0e30-00023-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El hallazgo electrocardiogr&#225;fico cl&#225;sico en un paciente con angina variable de Prinzmetal es la elevaci&#243;n del segmento ST durante el episodio isqu&#233;mico. La presencia de depresi&#243;n del segmento ST en el ECG durante la angina, debido a vasoespasmo coronario, puede ser atribuida a isquemia subendoc&#225;rdica causada por la oclusi&#243;n incompleta de una arteria coronaria epic&#225;rdica y por el aumento transitorio del flujo coronario sustentado por la circulaci&#243;n colateral<sup>1,2</sup>. De acuerdo con Tada et al.<sup>2</sup>, esta circulaci&#243;n colateral contribuye con el flujo coronario a trav&#233;s de vasos preexistentes en direcci&#243;n a las regiones isqu&#233;micas durante el vasoespasmo coronario, lo que evita la isquemia transmural, disminuyendo el grado de isquemia, estando asociado con la depresi&#243;n del segmento ST durante los episodios de angina<sup>1,2</sup>. Yamagishi et al.<sup>3</sup> observaron una frecuencia menor de elevaci&#243;n del segmento ST durante el espasmo coronario en pacientes con una circulaci&#243;n colateral establecida, confirmando estos hallazgos<sup>3</sup>. </p>
      <p>Hallazgos cl&#237;nicos y experimentales sugirieron que la desviaci&#243;n en el segmento ST puede depender no s&#243;lo de la gravedad y localizaci&#243;n del espasmo, sino tambi&#233;n de la extensi&#243;n del desarrollo colateral. Yasue et al.<sup>4</sup> relataron que en la angina vasoesp&#225;stica, la existencia de circulaci&#243;n colateral estaba asociada m&#225;s frecuentemente con la depresi&#243;n que con la elevaci&#243;n del segmento ST<sup>4,5</sup>. La depresi&#243;n del segmento ST durante una crisis vasoesp&#225;stica tambi&#233;n puede resultar de canales colaterales a trav&#233;s de los canales colaterales a trav&#233;s de los cuales el flujo coronario puede ser establecido en la presencia de gradientes de presi&#243;n creados por el espasmo<sup>6,7</sup>. No obstante, tales vasos colaterales, que pueden aparecer en forma transitoria, no pudieron ser f&#225;cilmente demostrados debido a dificultades t&#233;cnicas de visualizaci&#243;n simult&#225;nea de la arteria esp&#225;stica y no esp&#225;stica dando flujo colateral<sup>4</sup>. </p>
      <p>Los espasmos son m&#225;s com&#250;nmente focales y pueden ocurrir simult&#225;neamente en m&#225;s de un local. Aun los segmentos coronarios que son aparentemente normales en la angiograf&#237;a coronaria, frecuentemente presentan evidencia de aterosclerosis mural en la ecograf&#237;a intravascular. Esto puede resultar en disfunci&#243;n endotelial localizada y espasmo coronario<sup>8,9</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Cuadro cl&#237;nico </bold>
      </p>
      <p>Aunque la incomodidad tor&#225;cica en el paciente con angina variable pueda ser precipitada por el ejercicio, &#233;sta generalmente ocurre sin ning&#250;n aumento precedente de la demanda mioc&#225;rdica de ox&#237;geno; la mayor&#237;a de los pacientes presenta tolerancia normal al ejercicio y el test de esfuerzo puede ser negativa<sup>9,10</sup>. Debido al hecho de que la incomodidad tor&#225;cica generalmente ocurre en reposo sin una causa desencadenante, &#233;sta puede simular angina inestable (AI)/infarto de miocardio sin elevaci&#243;n del segmento ST (IAMSEST), secundario a la aterosclerosis coronaria. Episodios de angina de Prinzmetal frecuentemente ocurren en grupos, con prolongados per&#237;odos asintom&#225;ticos de semanas a meses. Las crisis pueden ser precipitadas por estr&#233;s emocional, hiperventilaci&#243;n, ejercicio o exposici&#243;n al fr&#237;o. Una variaci&#243;n circadiana se presenta con frecuencia en los episodios de angina, ocurriendo la mayor&#237;a de las crisis al inicio de la ma&#241;ana<sup>8,10</sup>. Comparados con pacientes que presentan angina estable cr&#243;nica, los pacientes con angina variable son m&#225;s j&#243;venes y, excepto por el cigarrillo, tienen menos factores de riesgo coronario<sup>6,8</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Diagn&#243;stico</bold>
      </p>
      <p>La clave para el diagn&#243;stico de la angina variable es la documentaci&#243;n de la elevaci&#243;n del segmento ST en un paciente durante la incomodidad tor&#225;cica transitoria (que generalmente ocurre en reposo, normalmente al inicio de la ma&#241;ana, sin reproducibilidad durante el ejercicio) y que se resuelve cuando disminuye el dolor tor&#225;cico<sup>2,5</sup>. Com&#250;nmente, la nitroglicerina (NTG) es especialmente eficaz en el alivio del espasmo. La elevaci&#243;n del segmento ST implica en isquemia focal transmural, asociada a la completa o casi completa oclusi&#243;n de una arteria coronaria epic&#225;rdica, en ausencia de circulaci&#243;n colateral. En la angina variable, la obstrucci&#243;n din&#225;mica puede estar superpuesta a la estenosis coronaria grave o no grave o seguir a un segmento arteriocoronario angiogr&#225;ficamente normal De esta manera, la angiograf&#237;a coronaria generalmente es parte de los ex&#225;menes de este paciente y puede ayudar a orientar el tratamiento<sup>4,6</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Tratamiento</bold>
      </p>
      <p>Nitratos y bloqueadores de los canales de calcio son las principales formas de tratamiento para pacientes con angina variable. Nitroglicerina sublingual o intravenosa frecuentemente resuelve los episodios de angina variable r&#225;pidamente, y los nitratos de acci&#243;n prolongada son &#250;tiles para prevenir su recurrencia. Los antagonistas del calcio son sumamente eficientes en la prevenci&#243;n del espasmo arteriocoronario de la angina variable, y deben prescribirse en las dosis m&#225;ximas toleradas. Niveles similares de eficacia se observaron entre los varios tipos de antagonistas de calcio. La Prazosina, un bloqueador selectivo de &#945;-adrenoreceptores, tambi&#233;n se mostr&#243; eficaz en algunos pacientes, mientras que la aspirina puede en realidad aumentar la gravedad de los episodios isqu&#233;micos. La respuesta a los betabloqueadores es variable. La revascularizaci&#243;n puede ser &#250;til en pacientes con angina variable que tambi&#233;n presentan lesiones obstructivas discretas, fijas o proximales<sup>1,2,7</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
