<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">44rrcFdfW7gW7CZmBnPd8Zp</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00018</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000800018</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300218</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000800018</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigo de Revis&#227;o</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Insufici&#234;ncia card&#237;aca com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o normal: novos crit&#233;rios diagn&#243;sticos e avan&#231;os fisiopatol&#243;gicos</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mesquita</surname>
            <given-names>Evandro Tinoco</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Jorge</surname>
            <given-names>Antonio Jos&#233; Lagoeiro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco</institution>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Niter&#243;i</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal Fluminense</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>08</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>180</fpage>
      <lpage>187</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>15</day>
          <month>05</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>09</day>
          <month>05</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>29</day>
          <month>02</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) &#233; uma complexa s&#237;ndrome cardiovascular com elevada preval&#234;ncia, sendo que seu quadro cl&#237;nico frequentemente &#233; associado &#224; dilata&#231;&#227;o do ventr&#237;culo, &#224; diminui&#231;&#227;o da contratilidade e &#224; reduzida fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FE). Por&#233;m, nas &#250;ltimas duas d&#233;cadas, estudos t&#234;m mostrado que muitos pacientes com sintomas e sinais de IC apresentam FE normal (maior que 50%). A grande dificuldade dos m&#233;dicos estaria na identifica&#231;&#227;o desses pacientes que apresentam insufici&#234;ncia card&#237;aca com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o normal (ICFEN). Esta dificuldade parece estar relacionada principalmente a alta complexidade da s&#237;ndrome e a falta de um m&#233;todo padr&#227;o para confirmar ou excluir o diagn&#243;stico, que pudesse ser utilizado rotineiramente na pr&#225;tica cl&#237;nica. Diferentemente da insufici&#234;ncia card&#237;aca com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o reduzida (ICFER), em que um &#250;nico par&#226;metro - a FE menor que 50% - confirma o diagn&#243;stico da s&#237;ndrome, na ICFEN diferentes &#237;ndices diast&#243;licos t&#234;m sido empregados para caracterizar a presen&#231;a ou n&#227;o da disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica (DD). Esta revis&#227;o tem o prop&#243;sito de mostrar novos conceitos relacionados &#224; fun&#231;&#227;o diast&#243;lica que ir&#227;o auxiliar no entendimento da fisiopatologia cardiovascular presente na ICFEN. O presente trabalho tem tamb&#233;m o objetivo de discutir a nova diretriz da Sociedade Europ&#233;ia de Cardiologia para o diagn&#243;stico e exclus&#227;o da ICFEN, baseada nos &#237;ndices de fun&#231;&#227;o card&#237;aca obtidos pelo ecocardiograma com Doppler tecidual (EDT) e na dosagem do pept&#237;deo natriur&#233;tico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>di&#225;stole</kwd>
        <kwd>s&#237;stole</kwd>
        <kwd>ecodoppler tecidual</kwd>
        <kwd>fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ARTIGO DE REVIS&#195;O </bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Insufici&#234;ncia card&#237;aca com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o normal - novos crit&#233;rios diagn&#243;sticos e avan&#231;os fisiopatol&#243;gicos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold> Evandro Tinoco Mesquita<sup>I,II</sup>; Antonio Jos&#233; Lagoeiro Jorge<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco, Rio de Janeiro, RJ </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade Federal Fluminense, Niter&#243;i, RJ - Brasil </p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="not1">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO </bold>
    </p>
    <p>A insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) &#233; uma complexa s&#237;ndrome cardiovascular com elevada preval&#234;ncia, sendo que seu quadro cl&#237;nico frequentemente &#233; associado &#224; dilata&#231;&#227;o do ventr&#237;culo, &#224; diminui&#231;&#227;o da contratilidade e &#224; reduzida fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FE). Por&#233;m, nas &#250;ltimas duas d&#233;cadas, estudos t&#234;m mostrado que muitos pacientes com sintomas e sinais de IC apresentam FE normal (maior que 50%). A grande dificuldade dos m&#233;dicos estaria na identifica&#231;&#227;o desses pacientes que apresentam insufici&#234;ncia card&#237;aca com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o normal (ICFEN). Esta dificuldade parece estar relacionada principalmente a alta complexidade da s&#237;ndrome e a falta de um m&#233;todo padr&#227;o para confirmar ou excluir o diagn&#243;stico, que pudesse ser utilizado rotineiramente na pr&#225;tica cl&#237;nica. Diferentemente da insufici&#234;ncia card&#237;aca com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o reduzida (ICFER), em que um &#250;nico par&#226;metro - a FE menor que 50% - confirma o diagn&#243;stico da s&#237;ndrome, na ICFEN diferentes &#237;ndices diast&#243;licos t&#234;m sido empregados para caracterizar a presen&#231;a ou n&#227;o da disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica (DD). Esta revis&#227;o tem o prop&#243;sito de mostrar novos conceitos relacionados &#224; fun&#231;&#227;o diast&#243;lica que ir&#227;o auxiliar no entendimento da fisiopatologia cardiovascular presente na ICFEN. O presente trabalho tem tamb&#233;m o objetivo de discutir a nova diretriz da Sociedade Europ&#233;ia de Cardiologia para o diagn&#243;stico e exclus&#227;o da ICFEN, baseada nos &#237;ndices de fun&#231;&#227;o card&#237;aca obtidos pelo ecocardiograma com Doppler tecidual (EDT) e na dosagem do pept&#237;deo natriur&#233;tico.</p>
    <p><bold>Palavras-chaves:</bold> Insufici&#234;ncia card&#237;aca, di&#225;stole, s&#237;stole, ecodoppler tecidual, fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p> A avalia&#231;&#227;o do desempenho card&#237;aco global atrav&#233;s da medida da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FE) tem provocado grandes debates e controv&#233;rsias em rela&#231;&#227;o &#224; nomenclatura, &#224; defini&#231;&#227;o e ao diagn&#243;stico da ICFEN<sup>1</sup>.</p>
    <p> A ICFEN &#233; frequentemente referida como insufici&#234;ncia card&#237;aca diast&#243;lica (ICD) devido &#224; presen&#231;a de disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica (DD) caracterizada por redu&#231;&#227;o do relaxamento e aumento da rigidez ventricular<sup>2-4</sup>. Por&#233;m a utiliza&#231;&#227;o do termo ICD n&#227;o seria adequada j&#225; que a disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica n&#227;o &#233; &#250;nica para estes pacientes, ocorrendo tamb&#233;m em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) com disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica. Portanto, na aus&#234;ncia de um papel diferenciado para disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica, pacientes que apresentam IC sem redu&#231;&#227;o da FE seriam mais corretamente definidos pelo termo ICFEN, em vez do termo ICD<sup>5</sup>. </p>
    <p>A distin&#231;&#227;o entre ICFEN e ICFER &#233; baseada na medida da FE feita pelo ecocardiograma com Doppler. Tal processo d&#225; a impress&#227;o de que pacientes com ICFEN t&#234;m apenas altera&#231;&#195;&#181;es na fun&#231;&#227;o diast&#243;lica, com a fun&#231;&#227;o sist&#243;lica preservada. No entanto, novas t&#233;cnicas de avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o card&#237;aca atrav&#233;s da medida da velocidade do eixo longitudinal pelo eco Doppler tecidual (EDT) t&#234;m se mostrado um &#237;ndice mais sens&#237;vel para avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do que a FE<sup>4</sup>.</p>
    <p>Logo, a ICFEN seria resultado da disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica da bomba muscular ventricular na presen&#231;a de um desempenho preservado da bomba hemodin&#226;mica<sup>6</sup>. Isto &#233;, quando avaliamos isoladamente a FE do ventr&#237;culo esquerdo podemos n&#227;o identificar anormalidades presentes na contratilidade mioc&#225;rdica<sup>4,6</sup>. </p>
    <p>Mesmo com progn&#243;stico desfavor&#225;vel a ICFEN &#233; hoje uma s&#237;ndrome cl&#237;nica pouco valorizada quando comparada ao diagn&#243;stico de outras doen&#231;as n&#227;o card&#237;acas, tais como c&#226;ncer e diabete, e de doen&#231;as card&#237;acas como o infarto do mioc&#225;rdio<sup>1</sup>. A pouca import&#226;ncia dada ao diagn&#243;stico da ICFEN pode estar relacionada principalmente a alta complexidade da s&#237;ndrome, ao baixo convencimento devido a dificuldade de identificar um m&#233;todo padr&#227;o para quantificar o diagn&#243;stico, que pudesse ser utilizado na pr&#225;tica cl&#237;nica e tamb&#233;m devido &#224;s controv&#233;rsias que envolvem a defini&#231;&#227;o de disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica e de crit&#233;rios para diagn&#243;stico de ICFEN<sup>1</sup>. </p>
    <p>Recentemente, a Sociedade Europ&#233;ia de Cardiologia publicou uma nova diretriz de como diagnosticar a ICFEN, utilizando dois algoritmos destinados &#224; exclus&#227;o e confirma&#231;&#227;o da s&#237;ndrome, com &#234;nfase nos achados do EDT e dos pept&#237;deos natriur&#233;ticos<sup>5</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Epidemiologia</bold>
    </p>
    <p> Atualmente, diferentes autores t&#234;m mostrado ser a ICFEN a forma mais comum de apresenta&#231;&#227;o da IC e com progn&#243;stico semelhante a ICFER<sup>7,8</sup>. Estudos epidemiol&#243;gicos mostram que a preval&#234;ncia da ICFEN &#233; superior a 50% entre os pacientes com IC<sup>7,8</sup>. Em artigo publicado recentemente nos Arquivos Brasileiros de Cardiologia, Moutinho e cols. observaram uma preval&#234;ncia de ICFEN de 64,2% em uma popula&#231;&#227;o de pacientes atendidos no Programa M&#233;dico de Fam&#237;lia em Niter&#243;i - RJ, com sinais e sintomas de IC<sup>9</sup>.</p>
    <p>&#201; importante destacar que as caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas e as comorbidades dos pacientes com IC variam de acordo com a FE<sup>8</sup>. (<xref ref-type="table" rid="tab1">Tabela 1</xref>) Quando comparamos pacientes com ICFEN com aqueles que apresentam ICFER podemos observar que os primeiros s&#227;o mais idosos e mais obesos, pertencendo a maioria ao sexo feminino. Pacientes portadores de ICFEN t&#234;m hist&#243;ria de hipertens&#227;o arterial, diabete e fibrila&#231;&#227;o atrial<sup>8</sup>. </p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Apesar de pacientes com ICFEN terem um melhor progn&#243;stico do que aqueles com ICFER, eles apresentam uma significativa morbimortalidade, sendo o progn&#243;stico ruim, ap&#243;s hospitaliza&#231;&#227;o por IC<sup>7,8,10</sup>, com uma taxa de mortalidade em torno de 20% em um ano<sup>9</sup>. Embora estrat&#233;gias baseadas em recentes evid&#234;ncias para tratamento da IC tenham modificado favoravelmente os resultados dos pacientes com ICFER, os estudos v&#234;m mostrando um aumento na preval&#234;ncia da ICFEN sem mudan&#231;a da mortalidade nos &#250;ltimos vinte anos<sup>8</sup>. </p>
    <p>
      <bold>ICFEN e ICFER - uma s&#237;ndrome &#250;nica ou n&#227;o?</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o existe consenso entre considerar a IC uma s&#237;ndrome &#250;nica e a possibilidade de serem a ICFEN e a ICFER duas formas cl&#237;nicas diferentes<sup>11</sup>.</p>
    <p>Caso a IC seja caracterizada como uma s&#237;ndrome &#250;nica<sup>12</sup>, ela seria definida por um progressivo decl&#237;nio no desempenho sist&#243;lico, podendo ser melhor avaliado atrav&#233;s da an&#225;lise de velocidades ou medidas envolvendo o encurtamento do eixo longitudinal atrav&#233;s do EDT, comparado &#224; medida isolada da FE<sup>13</sup>.</p>
    <p>A teoria de que a IC n&#227;o seria uma s&#237;ndrome &#250;nica e sim duas doen&#231;as toma como base tanto altera&#231;&#245;es estruturais, funcionais e moleculares associadas &#224; fun&#231;&#227;o diast&#243;lica, como tamb&#233;m estudos cl&#237;nicos com interven&#231;&#227;o farmacol&#243;gica. Al&#233;m disso, ela mostra que pacientes com ICFEN n&#227;o t&#234;m a mesma resposta que pacientes com ICFER, sugerindo a exist&#234;ncia de diferentes mecanismos fisiopatol&#243;gicos<sup>11</sup>. </p>
    <p>Ressaltamos que &#233; completamente artificial separar as duas fases do ciclo card&#237;aco (s&#237;stole e di&#225;stole), mas alguns autores<sup>11</sup> t&#234;m arguido que na ICFEN a fun&#231;&#227;o sist&#243;lica &#233; completamente normal e que esta condi&#231;&#227;o cl&#237;nica &#233; devida a uma disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica isolada. Em fun&#231;&#227;o disso, dever&#237;amos considerar ICFEN e ICFER entidades cl&#237;nicas diferentes<sup>11</sup>. Estes estudos est&#227;o baseados em medidas globais derivadas da curva volume press&#227;o do VE que n&#227;o levam em conta as altera&#231;&#245;es regionais da fun&#231;&#227;o do eixo longitudinal<sup>4</sup>, as quais s&#227;o compensadas por um aumento da contratilidade do eixo radial do VE. A curva de press&#227;o/volume pode ent&#227;o permanecer normal apesar de mudan&#231;as significativas na arquitetura e forma do ventr&#237;culo<sup>1</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Elementos chaves da fisiopatologia da disfun&#231;&#227;o card&#237;aca</bold>
    </p>
    <p>A fun&#231;&#227;o diast&#243;lica normal permite que o cora&#231;&#227;o tenha um enchimento adequado tanto em repouso quanto no esfor&#231;o, sem ocorrer aumento das press&#245;es diast&#243;licas. Por&#233;m, altera&#231;&#245;es no relaxamento card&#237;aco, a presen&#231;a de hipertrofia mioc&#225;rdica e o remodelamento s&#227;o defeitos-chave que alteram a rigidez do ventr&#237;culo e as press&#245;es de enchimento, levando &#224; intoler&#226;ncia ao exerc&#237;cio. Esta consequ&#234;ncia seria o primeiro sintoma de ICFEN, sendo tamb&#233;m o primeiro determinante de redu&#231;&#227;o de qualidade de vida<sup>14</sup>. </p>
    <p>No cora&#231;&#227;o com disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica a FE permanece mantida por um bom per&#237;odo. A manuten&#231;&#227;o do desempenho card&#237;aco &#233; devida a um per&#237;odo compensat&#243;rio composto de duas fases - a fase de ativa&#231;&#227;o sist&#243;lica e a fase de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica da bomba muscular<sup>1</sup>.</p>
    <p>A fase de ativa&#231;&#227;o sist&#243;lica (<xref ref-type="fig" rid="fig1">figura 1</xref>) &#233; caracterizada pelo aumento da press&#227;o, do volume e do fluxo ventricular;&#233; revers&#237;vel e reflete a ativa&#231;&#227;o de todos os mecanismos adaptativos do cora&#231;&#227;o como uma bomba hemodin&#226;mica e muscular<sup>1</sup>. </p>
    <fig id="fig1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Com a manuten&#231;&#227;o do estresse card&#237;aco, a ativa&#231;&#227;o sist&#243;lica pode progredir para a fase de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica (<xref ref-type="fig" rid="fig2">figura 2</xref>)<sup>1</sup>.</p>
    <fig id="fig2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Logo, o completo entendimento da disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica da bomba muscular na presen&#231;a de um desempenho preservado da bomba hemodin&#226;mica, ou seja, FE normal, seria, sem d&#250;vida, o caminho essencial para a compreens&#227;o da fase inicial da S&#237;ndrome de IC, que chamamos de ICFEN<sup>1,4</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Relaxamento anormal</bold>
    </p>
    <p>O relaxamento alterado &#233; uma altera&#231;&#227;o funcional do cora&#231;&#227;o e um dos tr&#234;s crit&#233;rios obrigat&#243;rios no diagn&#243;stico da ICFEN e n&#227;o pode ser confundido ou usado como sin&#244;nimo de ICFEN<sup>15</sup>. </p>
    <p>O melhor caminho para demonstrar que pacientes com ICFEN t&#234;m uma anormalidade do relaxamento &#233; mostrar se a rela&#231;&#227;o press&#227;o/volume diast&#243;lica final (R-P/VDF) &#233; maior quando comparada ao seu valor normal. Determinadas condi&#231;&#245;es, tais como a hipertrofia (cardiopatia hipertensiva, miocardiopatia hipertr&#243;fica, e/ou estenose a&#243;rtica) e a isquemia mioc&#225;rdica, afetam o relaxamento que se torna mais lento e incompleto causando um aumento do VDF<sup>15</sup>.A R-P/VDF possibilita mostrar que n&#227;o s&#243; a press&#227;o diast&#243;lica intraventricular &#233; elevada como tamb&#233;m esta eleva&#231;&#227;o &#233; vista em ventr&#237;culos que apresentam uma diminui&#231;&#227;o do volume de enchimento<sup>11</sup>.</p>
    <p>A demonstra&#231;&#227;o da eleva&#231;&#227;o da R-P/DVF &#233; importante porque na aus&#234;ncia desta altera&#231;&#227;o, o VDF pode estar aumentado devido ao aumento da pr&#233;-carga. Isto pode ser observado em pacientes com insufici&#234;ncia a&#243;rtica e mitral sem danos na contratilidade e sem qualquer mudan&#231;a significativa nas propriedades de relaxamento, assim como a corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica da altera&#231;&#227;o corrige a sobrecarga<sup>16</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Hipertrofia Card&#237;aca</bold>
    </p>
    <p>A hipertrofia ventricular &#233; considerada um mecanismo adaptativo do cora&#231;&#227;o frente a um aumento de carga. Esta sobrecarga pode gerar, atrav&#233;s de mecanismos intracelulares, diferentes respostas que se associam ou n&#227;o ao comprometimento funcional do mioc&#225;rdio<sup>17</sup>.</p>
    <p>O conceito de hipertrofia est&#225; baseado na identifica&#231;&#227;o do aumento do peso do cora&#231;&#227;o determinado principalmente pelo aumento do tamanho dos cardiomi&#243;citos<sup>17</sup>. N&#227;o podemos esquecer que as c&#233;lulas musculares card&#237;acas constituem a menor porcentagem de todas as c&#233;lulas do mioc&#225;rdio, por&#233;m, por serem as maiores, a varia&#231;&#227;o do seu tamanho determinar&#225; um impacto significativo no peso final do cora&#231;&#227;o<sup>17</sup>.</p>
    <p>A resposta hipertr&#243;fica pode ser desencadeada por mecanismos naturais de sobrecarga como o determinado pelo crescimento, gravidez e o induzido pela atividade f&#237;sica ou ent&#227;o por mecanismos patol&#243;gicos como hipertens&#227;o arterial, estenose e insufici&#234;ncia valvar, miocardiopatia e infarto do mioc&#225;rdio.</p>
    <p>A hipertrofia patol&#243;gica vem acompanhada de perda da contratilidade. A an&#225;lise das fibras do eixo longitudinal de VE pelo EDT mostra uma diminui&#231;&#227;o da contra&#231;&#227;o em cora&#231;&#245;es hipertrofiados<sup>4</sup> resultante da hipertens&#227;o arterial, em rela&#231;&#227;o ao observado em cora&#231;&#245;es normais ou cora&#231;&#245;es de atletas com hipertrofia fisiol&#243;gica<sup>17</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Remodelamento ventricular</bold>
    </p>
    <p>As principais diferen&#231;as fisiopatol&#243;gicas entre ICFER e ICFEN s&#227;o o aumento do volume ventricular e a mudan&#231;a na forma do ventr&#237;culo devido ao processo de remodelamento<sup>2</sup>. O infarto do mioc&#225;rdio &#233; um potente est&#237;mulo para o processo de remodela&#231;&#227;o, levando a um aumento do VE e redu&#231;&#227;o da FE. J&#225; na doen&#231;a card&#237;aca hipertensiva, o remodelamento &#233; um processo lento, com a hipertrofia do VE levando &#224; disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica e diast&#243;lica do VE. &#201; neste processo que o aumento compensat&#243;rio da contra&#231;&#227;o radial tende a normalizar a FE. Contudo, em est&#225;gios tardios, a remodela&#231;&#227;o ir&#225; ocorrer com aumento do volume do VE e o paciente ent&#227;o caminhar&#225; da ICFEN para a ICFER<sup>1</sup>.</p>
    <p>Atualmente, o emprego de medicamentos que atuam sobre o remodelamento tem se mostrado eficaz no tratamento da IC, considerando que os sinais de remodelamento reverso s&#227;o um poderoso preditor de melhora cl&#237;nica<sup>2</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Como diagnosticar na pr&#225;tica clinica a ICFEN</bold>
    </p>
    <p>Na avalia&#231;&#227;o da IC, a primeira etapa seria estabelecer o diagn&#243;stico pela presen&#231;a de sintomas e sinais e quando dispon&#237;vel a dosagem de pept&#237;deos natriur&#233;ticos. Em seguida, utilizar um m&#233;todo de cardio-imagem para avaliar objetivamente a fun&#231;&#227;o do VE e determinar a principal etiologia e seus mecanismos (ICFEN, ICFER, pericardiopatia e valvopatias). O terceiro passo seria determinar se o remodelamento j&#225; estaria presente (aumento de volume do ventr&#237;culo) e finalmente buscar pela presen&#231;a de fatores delet&#233;rios adicionais como dissincronia, arritmias e altera&#231;&#245;es metab&#243;licas e eletrol&#237;ticas<sup>2</sup>.</p>
    <p>A Diretriz da SEC<sup>5 </sup>(Sociedade Europ&#233;ia de Cardiologia) apresenta um modelo algoritmo (<xref ref-type="fig" rid="a18fig03m">figuras 3</xref> e <xref ref-type="fig" rid="a18fig04m">4</xref>) de como fazer o diagn&#243;stico e tamb&#233;m de como excluir a ICFEN a partir de novos conceitos sobre a fun&#231;&#227;o card&#237;aca e de medidas do EDT. A Diretriz estabelece tr&#234;s etapas obrigat&#243;rias para se fazer o diagn&#243;stico da ICFEN, que s&#227;o: presen&#231;a de sinais ou sintomas para diagn&#243;stico de IC, presen&#231;a de FE maior que 50% e evid&#234;ncias de disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica (relaxamento, enchimento e rigidez)<sup>5</sup>. </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a18fig03m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a18fig04m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Sinais e Sintomas de IC</bold>
    </p>
    <p>Os sinais e sintomas de IC incluem edema perif&#233;rico, hepatomegalia, crepita&#231;&#245;es pulmonares, edema pulmonar, fadiga e dispn&#233;ia. O sintoma mais comum e que tamb&#233;m leva a maior dificuldade no diagn&#243;stico diferencial &#233; a dispn&#233;ia<sup>5</sup>. Esta dificuldade &#233; mais presente em pacientes idosos e obesos e que correspondem a maior propor&#231;&#227;o dos pacientes com ICFEN<sup>7</sup>. Diferentemente dos pacientes hospitalizados, que s&#227;o admitidos com quadro cl&#225;ssico de IC e geralmente n&#227;o geram d&#250;vidas no diagn&#243;stico, os pacientes ambulatoriais queixam-se frequentemente de dispn&#233;ia sem sinais detect&#225;veis de congest&#227;o, o que leva &#224; necessidade de exames para confirma&#231;&#227;o do diagn&#243;stico<sup>5</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo normal ou levemente alterada.</bold>
    </p>
    <p>A escolha de um ponto de corte do valor da FE para separar ICFEN de ICFER permanece arbitr&#225;ria<sup>5</sup>. A Diretriz da SEC estabeleceu o valor de FE<underline>&gt;</underline>50%, sendo necess&#225;ria a avalia&#231;&#227;o de acordo com as recentes recomenda&#231;&#245;es da Sociedade Americana de Ecocardiografia e da Sociedade Europ&#233;ia de Ecocardiografia<sup>5</sup>. </p>
    <p>Os crit&#233;rios da presen&#231;a de FE normal t&#234;m a necessidade de serem implementados com medidas do volume ventricular, por isso o VDF, que deve ser indexado &#224; superf&#237;cie corporal, n&#227;o poder&#225; exceder 97 ml/m<sup>2</sup> para o diagn&#243;stico de ICFEN<sup>5</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Evid&#234;ncias de relaxamento anormal do VE</bold>
    </p>
    <p>A primeira quest&#227;o &#233; se h&#225; necessidade de se avaliar altera&#231;&#245;es do relaxamento em todos os pacientes com suspeita de ICFEN<sup>5</sup>.</p>
    <p>Pensando nessa possibilidade, Zile MR e cols.<sup>18</sup> testaram a hip&#243;tese de que medidas da disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica n&#227;o eram sempre necess&#225;rias para fazer o diagn&#243;stico de ICFEN. Eles avaliaram pacientes com IC com FE&gt;50% e evid&#234;ncias de remodelamento conc&#234;ntrico e demonstraram que 92% destes pacientes, tinham uma elevada press&#227;o diast&#243;lica final e todos eles tinham pelo menos um &#237;ndice de relaxamento anormal, enchimento anormal ou rigidez. Neste grupo de pacientes a obten&#231;&#227;o dos par&#226;metros de DD n&#227;o ofereceu dados adicionais para o diagn&#243;stico, mas somente de confirma&#231;&#227;o da DD<sup>18</sup>. N&#227;o podemos esquecer que este estudo avaliou pacientes com hist&#243;ria de IC estabelecida e logo estes dados n&#227;o podem ser extrapolados para pacientes que apresentam somente sintomas de dispn&#233;ia<sup>19</sup>.</p>
    <p>Um achado importante deste estudo &#233; que evid&#234;ncias de remodelamento conc&#234;ntrico t&#234;m implica&#231;&#227;o para o diagn&#243;stico de ICFEN e &#233; um potencial substituto para a caracteriza&#231;&#227;o da disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica<sup>18,20</sup>. O estudo mostra que um &#237;ndice de massa da parede do VE &gt; 122 g/m<sup>2</sup> para mulheres e &gt; 149 g/m<sup>2</sup> para homens &#233; uma evid&#234;ncia suficiente para o diagn&#243;stico de ICFEN quando o EDT n&#227;o &#233; conclusivo ou quando pept&#237;deos natriur&#233;ticos est&#227;o elevados<sup>18</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo pelo EDT</bold>
    </p>
    <p>O EDT tem um papel fundamental na avalia&#231;&#227;o desse processo j&#225; que a apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica da ICFEN &#233; indistingu&#237;vel da ICFER e com certeza a medida da FE n&#227;o &#233; relevante, sendo mais importantes as avalia&#231;&#245;es da disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica e diast&#243;lica atrav&#233;s de medidas do eixo longitudinal (S') e velocidade de estiramento no in&#237;cio da di&#225;stole (E') pelo EDT<sup>5,14,21</sup>.</p>
    <p>O desenvolvimento de novas t&#233;cnicas do EDT<sup>13</sup> tem permitido uma maior acur&#225;cia na avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o ventricular. Em recente estudo, Wang e cols.<sup>20</sup> avaliaram que a medida da velocidade de estiramento no inicio da di&#225;stole (E') pelo EDT &#233; um forte preditor de mortalidade quando comparado com dados cl&#237;nicos e o ecocardiograma padr&#227;o. Conv&#233;m tamb&#233;m considerar que esta medida de f&#225;cil realiza&#231;&#227;o adiciona valor significativo no manejo clinico de pacientes com IC<sup>20,22</sup>.</p>
    <p>O E' tem se mostrado como um forte preditor do progn&#243;stico da IC j&#225; que esta medida reflete tanto a fun&#231;&#227;o sist&#243;lica com o diast&#243;lica do VE. Al&#233;m disso, as fibras subendoc&#225;rdicas, que s&#227;o respons&#225;veis pela contra&#231;&#227;o do eixo longitudinal, podem ser mais suscet&#237;veis ao efeito da fibrose, da hipertrofia e da isquemia em fun&#231;&#227;o de sua posi&#231;&#227;o, o que explicaria o E' como um bom marcador da doen&#231;a<sup>5</sup>.</p>
    <p>Outra avalia&#231;&#227;o frequente do ecocardiograma &#233; a medida da velocidade precoce do fluxo pela valva mitral (E), que pode ser obtida no septo ou na face lateral do anel mitral<sup>5</sup>. </p>
    <p>O EDT tem, portanto, permitido a avalia&#231;&#227;o quantitativa da fun&#231;&#227;o sist&#243;lica e diast&#243;lica do VE<sup>12</sup>. Recentes estudos<sup>22-24</sup> exploraram o papel progn&#243;stico do EDT em diversas doen&#231;as card&#237;acas como a IC, o infarto agudo do mioc&#225;rdio e a hipertens&#227;o arterial.</p>
    <p>
      <bold>Rela&#231;&#227;o E/E'</bold>
    </p>
    <p>A rela&#231;&#227;o E/E' tem uma correla&#231;&#227;o pr&#243;xima com a press&#227;o de enchimento do VE, sendo que E depende tanto da press&#227;o do &#225;trio esquerdo e do relaxamento do VE, como tamb&#233;m da idade, enquanto que E' depende mais especificamente do relaxamento do VE e da idade<sup>13</sup>.</p>
    <p>Portanto, se eliminarmos o relaxamento do VE e a idade na rela&#231;&#227;o E/E' ela se torna a medida da press&#227;o de &#225;trio esquerdo ou a press&#227;o de enchimento do VE<sup>13</sup>. A rela&#231;&#227;o E/E' pode ent&#227;o ser conceituada como a quantidade de sangue que entra no VE durante a fase de enchimento r&#225;pido, sendo E o representante do gradiente necess&#225;rio para fazer o sangue entrar no VE. Logo, um aumento do E/E' significa um alto gradiente para uma baixa transfer&#234;ncia de volume<sup>13</sup>. </p>
    <p>Quando E/E' &gt; 15 as press&#245;es de enchimento do VE est&#227;o elevadas e quando a rela&#231;&#227;o &lt; 8 elas s&#227;o baixas<sup>5</sup>. </p>
    <p>A rela&#231;&#227;o E/E' &#233; ent&#227;o considerada evid&#234;ncia diagn&#243;stica da presen&#231;a de ICFEN se &gt; 15, e evid&#234;ncia de aus&#234;ncia de ICFEN se &lt; 8<sup>5,25</sup>. Um valor de E/E' entre 8 e 15 &#233; considerado sugestivo, mas n&#227;o diagn&#243;stico e necessita ser avaliado com outros dados n&#227;o invasivos para confirmar a ICFEN<sup>5</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Volume indexado do &#225;trio esquerdo </bold>
    </p>
    <p>O aumento das press&#245;es diast&#243;licas do ventr&#237;culo esquerdo ocasiona o remodelamento do &#225;trio esquerdo com aumento do seu volume. Portanto, o volume do &#225;trio esquerdo indexado (VAE-I) pode ser visto como a express&#227;o morfol&#243;gica da disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo<sup>21</sup>.</p>
    <p>O aumento do VAE-I (&gt;29 ml/m<sup>2</sup>) seria um marcador, independente da press&#227;o de enchimento do VE em pacientes com suspeita de ICFEN<sup>14</sup>.O VAE-I poderia ent&#227;o ser considerado o bar&#244;metro do cora&#231;&#227;o<sup>21</sup>.</p>
    <p>Quando o E/E' n&#227;o &#233; conclusivo (15 &lt; E/E' &gt; 8) para diagn&#243;stico da ICFEN a presen&#231;a de VAE-I &gt;40 ml/m<sup>2</sup> oferece evid&#234;ncias suficientes para confirmar o diagn&#243;stico<sup>5,25</sup>. Do mesmo modo, um VAE-I &lt;26 ml/m<sup>2</sup> &#233; proposto como um pr&#233; requisito para excluir ICFEN<sup>5</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Pept&#237;deos natriur&#233;ticos</bold>
    </p>
    <p>O BNP &#233; produzido no mioc&#225;rdio em resposta a um aumento no estiramento da di&#225;stole ventricular e sua secre&#231;&#227;o produz natriurese, vasodilata&#231;&#227;o e melhora o relaxamento ventricular<sup>21</sup>. Em pacientes com ICFEN, valores de BNP t&#234;m correla&#231;&#227;o com &#237;ndices que avaliam o relaxamento diast&#243;lico precoce e tardio do VE. Valores elevados foram observados em pacientes com relaxamento atrasado ou alterado<sup>1</sup>.</p>
    <p>Como os n&#237;veis de BNP podem sofrer influ&#234;ncias de diversas condi&#231;&#245;es (septicemia, insufici&#234;ncia hep&#225;tica, insufici&#234;ncia renal, DPOC [doen&#231;a pulmonar obstrutiva cr&#244;nica], obesidade), um valor elevado de BNP n&#227;o oferece evid&#234;ncias suficientes para diagn&#243;stico de disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica e requer exames adicionais<sup>5</sup>. Para o diagn&#243;stico de ICFEN, um alto valor preditivo positivo foi determinado quando da escolha do ponto de corte do BNP (200 pg/ml). Para a exclus&#227;o de ICFEN, um alto valor preditivo negativo foi estabelecido para o ponto de corte do BNP (&lt;100 pg/ml)<sup>5</sup>.</p>
    <p>Portanto pept&#237;deos natriur&#233;ticos s&#227;o recomendados principalmente para exclus&#227;o de ICFEN e n&#227;o para diagn&#243;stico. Como BNP isoladamente n&#227;o oferece evid&#234;ncias para diagn&#243;stico de ICFEN, ele sempre necessita ser utilizado com outros exames n&#227;o invasivos<sup>5,25</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Como confirmar e excluir a ICFEN</bold>
    </p>
    <p>T&#227;o importante como diagnosticar a ICFEN (<xref ref-type="fig" rid="a18fig03m">figura 3</xref>) &#233; determinar a exclus&#227;o do diagn&#243;stico em pacientes com quadro de dispn&#233;ia e sem sinais de congest&#227;o (<xref ref-type="fig" rid="a18fig04m">figura 4</xref>), j&#225; que o diagn&#243;stico diferencial da ICFEN &#233; de grande dificuldade principalmente nestes pacientes<sup>5</sup>. </p>
    <p>Podemos excluir a ICFEN em pacientes com dispn&#233;ia que apresentem um BNP &lt; 100pg/ml devido ao seu alto valor preditivo negativo<sup>5,25</sup>.</p>
    <p>Se o ecocardiograma afasta a presen&#231;a de doen&#231;a valvar ou do peric&#225;rdio, a FE &gt; 50%, o VDF indexado &lt; 76ml/m<sup>2</sup>, na aus&#234;ncia de fibrila&#231;&#227;o atrial, dilata&#231;&#227;o atrial, hipertrofia do ventr&#237;culo esquerdo, sendo ainda a rela&#231;&#227;o E/E' &lt; 8, o diagn&#243;stico de ICFEN pode ser descartado<sup>5</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A diretriz da SEC que estabeleceu crit&#233;rios para confirma&#231;&#227;o do diagn&#243;stico e exclus&#227;o da ICFEN dever&#225;, progressivamente, ser utilizada pelos cardiologistas e ecocardiografistas na avalia&#231;&#227;o dos pacientes com suspeita de ICFEN.</p>
    <p>Apesar da FE ser um &#237;ndice importante para avalia&#231;&#227;o da bomba card&#237;aca hemodin&#226;mica, ela n&#227;o deve ser utilizada como principal crit&#233;rio para diagn&#243;stico e/ou exclus&#227;o de IC, j&#225; que a avalia&#231;&#227;o isolada da FE pode n&#227;o identificar anormalidades presentes na contratilidade mioc&#225;rdica.</p>
    <p>O EDT, apesar de pouco empregado na pr&#225;tica clinica, &#233; atualmente a melhor ferramenta para o diagn&#243;stico da ICFEN, podendo sua utiliza&#231;&#227;o substituir gradualmente os crit&#233;rios cl&#225;ssicos do ecocardiograma transmitral na avalia&#231;&#227;o da disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica. </p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Gostar&#237;amos de agradecer ao Professor Dirk L. Brutsaert, do Hospital de Middelheim, Universidade de Antu&#233;rpia, B&#233;lgica, pelas informa&#231;&#245;es prestadas aos autores e tamb&#233;m pela autoriza&#231;&#227;o para utiliza&#231;&#227;o das figuras nesta revis&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Ant&#244;nio Lagoeiro e Evandro Tinoco Mesquita pela Universidade Federal Fluminense.</p>
    <p>
      <bold>Refer&#234;ncias</bold>
    </p>
    <p>1. Brutsaert DL, Cardiac dysfunction in heart failure: the cardiologist's love affair with time. Prog Cardiovasc Dis. 2006; 49: 157-81.</p>
    <p>
      <fn id="not1" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Evandro Tinoco Mesquita </p>
        <p> Rua General Polidoro, 192 - Botafogo </p>
        <p> 22.280-000, Rio de Janeiro, RJ, Brasil. </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="etmesquita@gmail.com">etmesquita@gmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 29/02/08; revisado recebido em 09/05/08; aceito em 15/05/08. </p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>2. Sanderson JE. Heart failure with a normal ejection fraction Heart. 2007; 93: 155-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart failure with a normal ejection fraction</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>155</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sanderson</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>3. Zile MR, Baicu CF, Gaasch WH. Diastolic heart failure-abnormalities in active relaxation and passive stiffness of the left ventricle. N Engl J Med. 2004; 350: 1953-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diastolic heart failure-abnormalities in active relaxation and passive stiffness of the left ventricle</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1953</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>350</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zile</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baicu</surname>
              <given-names>CF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaasch</surname>
              <given-names>WH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>4. Yip G, Wang M, Zhang Y, Fung JWH, Ho PY, Sanderson JE. Left ventricular long axis function in diastolic heart failure is reduced in both diastole and systole: time for a redefinition? Heart. 2002; 87: 121-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular long axis function in diastolic heart failure is reduced in both diastole and systole: time for a redefinition?</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>121</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yip</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fung</surname>
              <given-names>JWH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ho</surname>
              <given-names>PY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sanderson</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>5. Paulus WJ, Tsch&#246;pe C, Sanderson JE, Rusconi C, Flachskampf FA, Rademakers FE, et al. How to diagnose diastolic heart failure: a consensus statement on the diagnosis of heart failure with normal left ventricular ejection fraction by the Heart Failure and Echocardiography Associations of the European Society of Cardiology. Eur Heart J. 2007; 28: 2539-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>How to diagnose diastolic heart failure: a consensus statement on the diagnosis of heart failure with normal left ventricular ejection fraction by the Heart Failure and Echocardiography Associations of the European Society of Cardiology</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>2539</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Paulus</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsch&#246;pe</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sanderson</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rusconi</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flachskampf</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rademakers</surname>
              <given-names>FE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>6. Brutsaert DL; De Keulenaer GW. Diastolic heart failure: a myth. Curr Opin Cardiol. 2006; 21 (3): 240-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diastolic heart failure: a myth</article-title>
          <source>Curr Opin Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>240</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brutsaert</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Keulenaer</surname>
              <given-names>GW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>7. Vasan RS, Larson MG, Benjamin EJ, Evans JC, Reiss CK, Levy D. Congestive heart failure in subjects with normal versus reduced left ventricular ejection fraction: prevalence and mortality in a population-based cohort. J Am Coll Cardiol. 1999; 33: 1948-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Congestive heart failure in subjects with normal versus reduced left ventricular ejection fraction: prevalence and mortality in a population-based cohort</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1948</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vasan</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Larson</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benjamin</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Evans</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reiss</surname>
              <given-names>CK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levy</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>8. Owan TE, Hodge DO, Herges RM, Jacobsen SJ, Roger VL, Redfield MM. Trends in prevalence and outcome of heart failure with preserved ejection fraction N Engl J Med. 2006; 355: 251-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Trends in prevalence and outcome of heart failure with preserved ejection fraction N Engl</article-title>
          <source>J Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>251</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>355</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Owan</surname>
              <given-names>TE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hodge</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Herges</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacobsen</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roger</surname>
              <given-names>VL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Redfield</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>9. Moutinho MAE, Colucci FA, Alcoforado V, Tavares LR, Rachid MBF, et al. Insufici&#234;ncia card&#237;aca com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o preservada e com disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica na comunidade. Arq Bras Cardiol. 2008; 90 (2): 145-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Insufici&#234;ncia card&#237;aca com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o preservada e com disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica na comunidade</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>145</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moutinho</surname>
              <given-names>MAE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colucci</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alcoforado</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tavares</surname>
              <given-names>LR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rachid</surname>
              <given-names>MBF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>10. Mesquita ET, S&#243;crates J, Rassi S, Villacorta H, Mady C. Insufici&#234;ncia card&#237;aca com fun&#231;&#227;o sist&#243;lica preservada. Arq Bras Cardiol. 2004; 82: 494-500.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Insufici&#234;ncia card&#237;aca com fun&#231;&#227;o sist&#243;lica preservada</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>494</fpage>
          <lpage>500</lpage>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mesquita</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>S&#243;crates</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villacorta</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mady</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>11. Baicu CF, Zile MR, Aurigemma GP, Gaasch WH. Left ventricular systolic performance, function, and contractility in patients with diastolic heart failure. Circulation. 2005; 111: 2306-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular systolic performance, function, and contractility in patients with diastolic heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2306</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Baicu</surname>
              <given-names>CF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zile</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aurigemma</surname>
              <given-names>GP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaasch</surname>
              <given-names>WH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>12. De Keulenaer GW, Brutsaert DL. Systolic and diastolic heart failure: different phenotypes of the same disease? Eur J Heart Fail. 2007; 9: 136-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Systolic and diastolic heart failure: different phenotypes of the same disease?</article-title>
          <source>Eur J Heart Fail</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>136</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>De Keulenaer</surname>
              <given-names>GW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brutsaert</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>13. Yu CM, Sanderson JE, Marwick TH, Oh JK. Tissue Doppler imaging: a new prognosticator for cardiovascular diseases. J Am Coll Cardiol. 2007; 49: 1903-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tissue Doppler imaging: a new prognosticator for cardiovascular diseases</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1903</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sanderson</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marwick</surname>
              <given-names>TH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oh</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>14. Westermann D, Kasner M, Steendijk P, Spillmann F, Riad A, Weitmann K, et al. Role of left ventricular stiffness in heart failure with normal ejection fraction. Circulation. 2008; 117 (16): 2051-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of left ventricular stiffness in heart failure with normal ejection fraction</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>2051</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <issue>16</issue>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Westermann</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kasner</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steendijk</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spillmann</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Riad</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weitmann</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>15. Boo JG. Entendiendo la insuficiencia card&#237;aca. Arch Cardiol Mex. 2006; 76 (4): 431-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Entendiendo la insuficiencia card&#237;aca</article-title>
          <source>Arch Cardiol Mex</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>431</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Boo</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>16. Burkhoff D, Maurer MS, Packer M. Heart failure with a normal ejection fraction: is it really a disorder of diastolic function? Circulation. 2003; 107: 656-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart failure with a normal ejection fraction: is it really a disorder of diastolic function?</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>656</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Burkhoff</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maurer</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Packer</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>17. Escudero EM, Pinilla AO. Paradigmas y paradojas de la hipertrofia ventricular izquierda: desde el laboratorio de investigaci&#243;n a la consulta cl&#237;nica. Arch Cardiol Mex. 2007; 77 (3): 237-48.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Paradigmas y paradojas de la hipertrofia ventricular izquierda: desde el laboratorio de investigaci&#243;n a la consulta cl&#237;nica</article-title>
          <source>Arch Cardiol Mex</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>237</fpage>
          <lpage>48</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Escudero</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pinilla</surname>
              <given-names>AO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>18. Zile MR, Gaasch WH, Carroll JD, Feldman MD, Aurigemma GP, Schaer GL, et al. Heart failure with a normal ejection fraction: is measurement of diastolic function necessary to make the diagnosis of diastolic heart failure? Circulation. 2001; 104: 779-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart failure with a normal ejection fraction: is measurement of diastolic function necessary to make the diagnosis of diastolic heart failure?</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>779</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <volume>104</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zile</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaasch</surname>
              <given-names>WH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carroll</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feldman</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aurigemma</surname>
              <given-names>GP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schaer</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>19. Kawaguchi M, Hay I, Fetics B, Kass DA. Combined ventricular systolic and arterial stiffening in patients with heart failure and preserved ejection fraction. Circulation. 2003; 107: 714-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Combined ventricular systolic and arterial stiffening in patients with heart failure and preserved ejection fraction</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>714</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kawaguchi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hay</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fetics</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kass</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>20. Wang M, Yip GW, Wang AY, Zhang Y, Ho PY, Tse MK, et al. Peak early diastolic mitral annulus velocity by tissue Doppler imaging adds independent and incremental prognostic value. J Am Coll Cardiol. 2003; 41: 820-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Peak early diastolic mitral annulus velocity by tissue Doppler imaging adds independent and incremental prognostic value</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>820</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yip</surname>
              <given-names>GW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>AY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ho</surname>
              <given-names>PY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tse</surname>
              <given-names>MK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>21. Lester SJ, Tajik AJ, Nishimura RA, Oh JK, Khandheria BK, Seward JB. Unlocking the mysteries of diastolic function deciphering the rosetta stone 10 years later. J Am Coll Cardiol. 2008; 51: 679-89.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Unlocking the mysteries of diastolic function deciphering the rosetta stone 10 years later</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>679</fpage>
          <lpage>89</lpage>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lester</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tajik</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nishimura</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oh</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Khandheria</surname>
              <given-names>BK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seward</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>22. Yamamoto T, Oki T, Yamada H, Tanaka H, Ishimoto T, Wakatsuki T, et al. Prognostic value of the atrial systolic mitral annular motion velocity in patients with left ventricular systolic dysfunction. J Am Soc Echocardiogr. 2003; 16: 333-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic value of the atrial systolic mitral annular motion velocity in patients with left ventricular systolic dysfunction</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>333</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yamamoto</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oki</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yamada</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanaka</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ishimoto</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wakatsuki</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>23. Richartz BM, Werner GS, Ferrari M, Figulla HR. Comparison of left ventricular systolic and diastolic function in patients with idiopathic dilated cardiomyopathy and mild heart failure versus those with severe heart failure. Am J Cardiol. 2002; 90: 390-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of left ventricular systolic and diastolic function in patients with idiopathic dilated cardiomyopathy and mild heart failure versus those with severe heart failure</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>390</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Richartz</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Werner</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferrari</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Figulla</surname>
              <given-names>HR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>24. Wang M, Yip GW, Wang AY, Zhang Y, Ho PY, Tse MK, et al. Tissue Doppler imaging provides incremental prognostic value in patients with systemic hypertension and left ventricular hypertrophy. J Hypertens. 2005; 23: 183-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tissue Doppler imaging provides incremental prognostic value in patients with systemic hypertension and left ventricular hypertrophy</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>183</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yip</surname>
              <given-names>GW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>AY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ho</surname>
              <given-names>PY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tse</surname>
              <given-names>MK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>25. Dokainish H, Zoghbi WA, Lakkis NM, Ambriz E, Patel R, Quinones MA, et al. Incremental predictive power of B-type natriuretic peptide and tissue Doppler echocardiography in the prognosis of patients with congestive heart failure. J Am Coll Cardiol. 2005; 45: 1223-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incremental predictive power of B-type natriuretic peptide and tissue Doppler echocardiography in the prognosis of patients with congestive heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1223</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>45</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dokainish</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zoghbi</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lakkis</surname>
              <given-names>NM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ambriz</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quinones</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Insuficiencia cardiaca con fracci&#243;n de eyecci&#243;n normal: nuevos criterios diagn&#243;sticos y avances fisiopatol&#243;gicos</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>La insuficiencia cardiaca (IC) es un complejo s&#237;ndrome cardiovascular con elevada prevalencia, y su cuadro cl&#237;nico se asocia frecuentemente a la dilataci&#243;n del ventr&#237;culo, la disminuci&#243;n de la contractilidad y la reducida fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FE). Sin embargo, en las &#250;ltimas dos d&#233;cadas, estudios han evidenciado que muchos pacientes con s&#237;ntomas y se&#195;&#177;ales de IC presentan FE normal (mayor que el 50%). La gran dificultad de los m&#233;dicos estar&#237;a en la identificaci&#243;n de esos pacientes que presentan insuficiencia cardiaca con fracci&#243;n de eyecci&#243;n normal (ICFEN). Esta dificultad parece estar relacionada principalmente a alta complejidad del s&#237;ndrome y la falta de un m&#233;todo est&#225;ndar para que se confirme o excluya el diagn&#243;stico que pudiera utilizarse rutinariamente en la pr&#225;ctica cl&#237;nica. Diferentemente de la insuficiencia cardiaca con fracci&#243;n de eyecci&#243;n reducida (ICFER), en la que un &#250;nico par&#225;metro - la FE menor que el 50%- confirma el diagn&#243;stico del s&#237;ndrome, en la ICFEN diferentes &#237;ndices diast&#243;licos se han empleado para que se caracterice la presencia o no de la disfunci&#243;n diast&#243;lica (DD). Esta revisi&#243;n tiene el prop&#243;sito de revelar nuevos conceptos relacionados a la funci&#243;n diast&#243;lica que auxiliar&#225;n la comprensi&#243;n de la fisiopatolog&#237;a cardiovascular presente en la ICFEN. El presente trabajo tiene tambi&#233;n por objeto que se discuta la nueva directriz de la Sociedad Europea de Cardiolog&#237;a para el diagn&#243;stico y exclusi&#243;n de la ICFEN, basada en los &#237;ndices de funci&#243;n cardiaca obtenidos por el ecocardiograma con Doppler tisular (EDT) y en la dosificaci&#243;n del p&#233;ptido natriur&#233;tico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Insuficiencia cardiaca</kwd>
        <kwd>di&#225;stole</kwd>
        <kwd>s&#237;stole</kwd>
        <kwd>ecocardiograf&#237;a doppler tisular</kwd>
        <kwd>fracci&#243;n de eyecci&#243;n</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO DE REVISI&#211;N</bold>
      </p>
      <p><undefined id="inicio-body2"/>Insuficiencia cardiaca con fracci&#243;n de eyecci&#243;n normal - nuevos criterios diagn&#243;sticos y avances fisiopatol&#243;gicos</p>
      <p>
        <bold>Evandro Tinoco Mesquita<sup>I,II</sup>; Antonio Jos&#233; Lagoeiro Jorge<sup>II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal Fluminense, Niter&#243;i, RJ - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>La insuficiencia cardiaca (IC) es un complejo s&#237;ndrome cardiovascular con elevada prevalencia, y su cuadro cl&#237;nico se asocia frecuentemente a la dilataci&#243;n del ventr&#237;culo, la disminuci&#243;n de la contractilidad y la reducida fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FE). Sin embargo, en las &#250;ltimas dos d&#233;cadas, estudios han evidenciado que muchos pacientes con s&#237;ntomas y se&#241;ales de IC presentan FE normal (mayor que el 50%). La gran dificultad de los m&#233;dicos estar&#237;a en la identificaci&#243;n de esos pacientes que presentan insuficiencia cardiaca con fracci&#243;n de eyecci&#243;n normal (ICFEN). Esta dificultad parece estar relacionada principalmente a alta complejidad del s&#237;ndrome y la falta de un m&#233;todo est&#225;ndar para que se confirme o excluya el diagn&#243;stico que pudiera utilizarse rutinariamente en la pr&#225;ctica cl&#237;nica. Diferentemente de la insuficiencia cardiaca con fracci&#243;n de eyecci&#243;n reducida (ICFER), en la que un &#250;nico par&#225;metro -la FE menor que el 50%- confirma el diagn&#243;stico del s&#237;ndrome, en la ICFEN diferentes &#237;ndices diast&#243;licos se han empleado para que se caracterice la presencia o no de la disfunci&#243;n diast&#243;lica (DD). Esta revisi&#243;n tiene el prop&#243;sito de revelar nuevos conceptos relacionados a la funci&#243;n diast&#243;lica que auxiliar&#225;n la comprensi&#243;n de la fisiopatolog&#237;a cardiovascular presente en la ICFEN. El presente trabajo tiene tambi&#233;n por objeto que se discuta la nueva directriz de la Sociedad Europea de Cardiolog&#237;a para el diagn&#243;stico y exclusi&#243;n de la ICFEN, basada en los &#237;ndices de funci&#243;n cardiaca obtenidos por el ecocardiograma con Doppler tisular (EDT) y en la dosificaci&#243;n del p&#233;ptido natriur&#233;tico.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Insuficiencia cardiaca, di&#225;stole, s&#237;stole, ecocardiograf&#237;a doppler tisular, fracci&#243;n de eyecci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La evaluaci&#243;n del desempe&#241;o cardiaco global a trav&#233;s de la medici&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FE) viene provocando grandes debates y controversias con respecto a la nomenclatura, la definici&#243;n y al diagn&#243;stico de la ICFEN<sup>1</sup>. </p>
      <p>La ICFEN es frecuentemente referida como insuficiencia cardiaca diast&#243;lica (ICD) debido a la presencia de disfunci&#243;n diast&#243;lica (DD) que se caracteriza por la reducci&#243;n de la relajaci&#243;n y el aumento de la rigidez ventricular<sup>2-4</sup>. Sin embargo, el empleo del t&#233;rmino ICD no ser&#237;a adecuado ya que la disfunci&#243;n diast&#243;lica no es &#250;nica para estos pacientes, lo que ocurre en pacientes con insuficiencia cardiaca (IC) con disfunci&#243;n sist&#243;lica. Por lo tanto, ante la ausencia de un rol diferenciado para la disfunci&#243;n diast&#243;lica, pacientes que presentan IC sin reducci&#243;n de la FE ser&#237;an m&#225;s correctamente definidos por el t&#233;rmino ICFEN, en lugar del t&#233;rmino ICD<sup>5</sup>.</p>
      <p>La distinci&#243;n entre ICFEN e ICFER est&#225; basada en la medici&#243;n de la FE realizada por el ecocardiograma Doppler. Dicho proceso brinda la impresi&#243;n de que pacientes con ICFEN tienen solamente alteraciones en la funci&#243;n diast&#243;lica, con la funci&#243;n sist&#243;lica preservada. No obstante, nuevas t&#233;cnicas de evaluaci&#243;n de la funci&#243;n cardiaca a trav&#233;s de la medici&#243;n de la velocidad del eje longitudinal por el ecocardiograma Doppler tisular (EDT) vienen mostr&#225;ndose como un &#237;ndice m&#225;s sensible para la evaluaci&#243;n de la funci&#243;n sist&#243;lica que la FE<sup>4</sup>. </p>
      <p>Por lo tanto, la ICFEN seria resultado de la disfunci&#243;n sist&#243;lica de la bomba muscular ventricular en la presencia de un desempe&#241;o preservado de la bomba hemodin&#225;mica<sup>6</sup>. Es decir, cuando evaluamos aisladamente la FE del ventr&#237;culo izquierdo podemos no identificar anormalidades presentes en la contractilidad mioc&#225;rdica<sup>4,6</sup>. </p>
      <p>Incluso con pron&#243;stico desfavorable, la ICFEN es hoy un s&#237;ndrome cl&#237;nico poco valorizado cuando comparado al diagn&#243;stico de otras enfermedades no card&#237;acas, tales como c&#225;ncer y diabetes, y de enfermedades cardiacas, como el infarto de mioc&#225;rdio<sup>1</sup>. La poca importancia dada al diagn&#243;stico de la ICFEN puede estar relacionada principalmente a alta complejidad del s&#237;ndrome, al bajo convencimiento debido a la dificultad de identificar un m&#233;todo est&#225;ndar para cuantificar el diagn&#243;stico que pudiera utilizarse en la pr&#225;ctica cl&#237;nica y tambi&#233;n debido a las controversias que implican a la definici&#243;n de disfunci&#243;n diast&#243;lica y de criterios para diagn&#243;stico de ICFEN<sup>1</sup>.</p>
      <p>Recientemente, la Sociedad Europea de Cardiolog&#237;a public&#243; una nueva directriz de como diagnosticar la ICFEN, utilizando dos algoritmos destinados a la exclusi&#243;n y confirmaci&#243;n del s&#237;ndrome, con &#233;nfasis en los hallazgos del EDT y de los p&#233;ptidos natriur&#233;ticos<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Epidemiolog&#237;a</bold>
      </p>
      <p>En los d&#237;as actuales, diferentes autores han evidenciado que la ICFEN es la forma m&#225;s com&#250;n de presentaci&#243;n de las IC y con pron&#243;stico semejante a la ICFER<sup>7,8</sup>. Estudios epidemiol&#243;gicos revelan que la prevalencia de la ICFEN es superior al 50% entre los pacientes con IC<sup>7,8</sup>. En un art&#237;culo publicado recientemente en <italic>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</italic>, Moutinho et al. Observaron una prevalencia de ICFEN del 64,2% en una poblaci&#243;n de pacientes atendidos en el Programa M&#233;dico de Familia, en la ciudad de Niteroi, en R&#237;o de Janeiro, con se&#241;ales y s&#237;ntomas de IC<sup>9</sup>.</p>
      <p>Es importante que se destaque las caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas y las comorbilidades de los pacientes con IC var&#237;an de acuerdo con la FE8. (<xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Tabla 1</xref>) Cuando comparamos a pacientes con ICFEN con aquellos que presentan ICFER se puede observar que los primeros son m&#225;s mayores y m&#225;s obesos, perteneciendo la mayor&#237;a de ellos al sexo femenino. Pacientes portadores de ICFEN tienen historia de hipertensi&#243;n arterial, diabetes y fibrilaci&#243;n atrial8. </p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>A pesar de que pacientes con ICFEN tengan un mejor pron&#243;stico que aquellos con ICFER, ellos presentan una significativa morbimortalidad, con el pron&#243;stico malo, tras hospitalizaci&#243;n por IC<sup>7,8,10</sup>, con una tasa de mortalidad alrededor del 20% en un a&#241;o<sup>9</sup>. Aunque estrategias basadas en recientes evidencias para tratamiento de la IC cambian favorablemente los resultados de los pacientes con ICFER, los estudios han evidenciado un aumento en la prevalencia de la ICFEN sin cambio de la mortalidad en los &#250;ltimos 20 a&#241;os<sup>8</sup>. </p>
      <p>
        <bold>ICFEN e ICFER - &#191;Un s&#237;ndrome &#250;nico?</bold>
      </p>
      <p>No existe consenso entre considerar la IC un s&#237;ndrome &#250;nico y la posibilidad de que sea la ICFEN y la ICFER dos formas cl&#237;nicas distintas<sup>11</sup>.</p>
      <p>Caso la IC se caracterice como un s&#237;ndrome &#250;nico<sup>12</sup>, ella se definir&#237;a por un progresivo descenso en el desarrollo sist&#243;lico. Se la evaluar&#237;a de mejor manera si fuera por medio del an&#225;lisis de velocidades o medidas que implicaran el acortamiento del eje longitudinal a trav&#233;s del EDT, comparado a la medida aislada de la FE<sup>13</sup>.</p>
      <p>La teor&#237;a de que la IC no ser&#237;a un s&#237;ndrome &#250;nico, sino dos enfermedades, toma como base tanto alteraciones estructurales, funcionales y moleculares asociadas a la funci&#243;n diast&#243;lica, como tambi&#233;n estudios cl&#237;nicos con intervenci&#243;n farmacol&#243;gica. Adem&#225;s de eso, ella evidencia que pacientes con ICFEN no tienen la misma respuesta que pacientes con ICFER, y sugiere la existencia de diferentes mecanismos fisiopatol&#243;gicos<sup>11</sup>. </p>
      <p>Aunque algunos autores<sup>11</sup> han arg&#252;ido que en la ICFEN la funci&#243;n sist&#243;lica es completamente normal, y que esta condici&#243;n cl&#237;nica se debe a una disfunci&#243;n diast&#243;lica aislada, resaltamos aqu&#237; que es completamente artificial separar las dos fases del ciclo card&#237;aco (s&#237;stole y di&#225;stole). En raz&#243;n de eso, deber&#237;amos considerar ICFEN e ICFER como entidades cl&#237;nicas distintas<sup>11</sup>. Estos estudios est&#225;n basados en medidas globales derivadas de la curva volumen presi&#243;n del VI que no tienen en cuenta las alteraciones regionales de la funci&#243;n del eje longitudinal<sup>4</sup>, las que se compensan por un aumento de la contractilidad del eje radial del VI. As&#237; que la curva de presi&#243;n/volumen puede permanecer normal pese a los cambios significativos en la arquitectura y forma del ventr&#237;culo<sup>1</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Elementos claves de la fisiopatolog&#237;a de la disfunci&#243;n cardiaca</bold>
      </p>
      <p>La funci&#243;n diast&#243;lica normal permite que el coraz&#243;n tenga un llenado adecuado tanto en reposo como en el esfuerzo, sin ocurrir aumento de las presiones diast&#243;licas. Sin embargo, cambios en la relajaci&#243;n cardiaca, la presencia de hipertrofia mioc&#225;rdica y la remodelaci&#243;n son defectos claves que alteran la rigidez del ventr&#237;culo y las presiones de llenado, conllevando la intolerancia al ejercicio. Esta consecuencia seria el primer s&#237;ntoma de ICFEN, y tambi&#233;n el primer determinante de reducci&#243;n de calidad de vida<sup>14</sup>. </p>
      <p>En el coraz&#243;n con disfunci&#243;n diast&#243;lica la FE permanece mantenida por un buen per&#237;odo. El mantenimiento del desempe&#241;o cardiaco se debe a un per&#237;odo compensatorio compuesto por dos fases -la fase de activaci&#243;n sist&#243;lica y la fase de disfunci&#243;n sist&#243;lica de la bomba muscular<sup>1</sup>.</p>
      <p>La fase de activaci&#243;n sist&#243;lica (<xref ref-type="fig" rid="fig1-body2">Figura 1</xref>) se caracteriza por el aumento de la presi&#243;n, del volumen y del flujo ventricular, es reversible y refleja la activaci&#243;n de todos los mecanismos adaptativos del coraz&#243;n como una bomba hemodin&#225;mica y muscular<sup>1</sup>. </p>
      <fig id="fig1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>Con el mantenimiento del estr&#233;s card&#237;aco, la activaci&#243;n sist&#243;lica puede progresar a la fase de disfunci&#243;n sist&#243;lica (<xref ref-type="fig" rid="fig2-body2">Figura 2</xref>)<sup>1</sup>.</p>
      <fig id="fig2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>Por lo tanto, el completo entendimiento de la disfunci&#243;n sist&#243;lica de la bomba muscular ante un desempe&#241;o preservado de la bomba hemodin&#225;mica, o sea, FE normal, ser&#237;a, sin duda, el camino esencial para la comprensi&#243;n de la fase inicial del S&#237;ndrome de IC, que llamamos ICFEN<sup>1,4</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Relajaci&#243;n anormal</bold>
      </p>
      <p>La relajaci&#243;n alterada es una alteraci&#243;n funcional del coraz&#243;n y uno de los tres criterios obligatorios en el diagn&#243;stico de la ICFEN y no se puede confundir o usar como sin&#243;nimo de ICFEN<sup>15</sup>. </p>
      <p>El mejor camino para que se evidencie que pacientes con ICFEN tengan una anormalidad de la relajaci&#243;n es evidenciar si la relaci&#243;n presi&#243;n/volumen diast&#243;lica final (R-P/VDF) es mayor cuando comparada a su valor normal. Determinadas condiciones, tales como la hipertrofia (cardiopat&#237;a hipertensiva, miocardiopat&#237;a hipertr&#243;fica, y/o estenosis a&#243;rtica) y la isquemia mioc&#225;rdica, afectan la relajaci&#243;n que se vuelve m&#225;s lenta e incompleta, ocasionando un aumento del VDF<sup>15</sup>. La R-P/VDF posibilita evidenciar que no s&#243;lo la presi&#243;n diast&#243;lica intraventricular es elevada, sino tambi&#233;n se ve esta elevaci&#243;n en ventr&#237;culos que presentan una disminuci&#243;n del volumen de llenado<sup>11</sup>.</p>
      <p>La demostraci&#243;n de la elevaci&#243;n de la R-P/DVF es importante porque en la ausencia de esta alteraci&#243;n, el VDF puede estar aumentado debido al aumento de la precarga. Esto se puede observar en pacientes con insuficiencia a&#243;rtica y mitral sin danos en contractilidad y sin cualquier cambio significativo en las propiedades de relajaci&#243;n, y que la correcci&#243;n quir&#250;rgica de la alteraci&#243;n corrige la sobrecarga<sup>16</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Hipertrofia cardiaca</bold>
      </p>
      <p>Se considera la hipertrofia ventricular como un mecanismo adaptativo del coraz&#243;n ante un aumento de carga. Esta sobrecarga puede generar, a trav&#233;s de mecanismos intracelulares, diferentes respuestas que se asocian o no al compromiso funcional del mioc&#225;rdio<sup>17</sup>.</p>
      <p>El concepto de hipertrofia est&#225; basado en la identificaci&#243;n del aumento del peso del coraz&#243;n determinado principalmente por el aumento del tama&#241;o de los cardiomi&#243;citos<sup>17</sup>. No podemos olvidarnos que las c&#233;lulas musculares cardiacas constituyen el menor porcentaje de todas las c&#233;lulas del miocardio, sin embargo, por ser las mayores, la variaci&#243;n de su tama&#241;o determinar&#225; un impacto significativo en el peso final del coraz&#243;n<sup>17</sup>.</p>
      <p>Mecanismos naturales de sobrecarga pueden desencadenar la respuesta hipertr&#243;fica, como el determinado por el crecimiento o el embarazo, y el inducido por la actividad f&#237;sica; o entonces aquel inducido por mecanismos patol&#243;gicos como hipertensi&#243;n arterial, estenosis e insuficiencia valvular, miocardiopat&#237;a e infarto de miocardio.</p>
      <p>La hipertrofia patol&#243;gica viene acompa&#241;ada de p&#233;rdida de la contractilidad. El an&#225;lisis de las fibras del eje longitudinal de VI, por el EDT, evidencia una disminuci&#243;n de la contracci&#243;n en corazones hipertrofiados<sup>4</sup>, resultante de la hipertensi&#243;n arterial, respecto al observado en corazones normales o corazones de atletas con hipertrofia fisiol&#243;gica<sup>17</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Remodelaci&#243;n ventricular</bold>
      </p>
      <p>Las principales diferencias fisiopatol&#243;gicas entre ICFER e ICFEN son el aumento del volumen ventricular y el cambio en la forma del ventr&#237;culo debido al proceso de remodelaci&#243;n<sup>2</sup>. El infarto de miocardio es un potente est&#237;mulo al proceso de remodelaci&#243;n, conllevando un aumento del VI y la reducci&#243;n de la FE. No obstante, la enfermedad cardiaca hipertensiva, la remodelaci&#243;n es un proceso lento, con la hipertrofia del VI, lo que conlleva la disfunci&#243;n sist&#243;lica y diast&#243;lica del VI. Es en este proceso que el aumento compensatorio de la contracci&#243;n radial tiende a normalizar la FE. Sin embargo, en estadios tard&#237;os, la remodelaci&#243;n ocurrir&#225; con aumento del volumen del VI y el paciente pasar&#225; entonces de la ICFEN a la ICFER<sup>1</sup>.</p>
      <p>En el momento actual, el empleo de medicamentos que act&#250;an sobre la remodelaci&#243;n se est&#225; mostrando eficaz en el tratamiento de la IC, considerando que las se&#241;ales de remodelaci&#243;n reversa son un poderoso predictor de mejora cl&#237;nica<sup>2</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Como diagnosticar en la pr&#225;ctica cl&#237;nica la ICFEN</bold>
      </p>
      <p>En la evaluaci&#243;n de la IC, la primera etapa ser&#237;a establecer el diagn&#243;stico por la presencia de s&#237;ntomas y se&#241;ales y cuando disponible la dosificaci&#243;n de p&#233;ptidos natriur&#233;ticos. Acto seguido, utilizar un m&#233;todo de cardioimagen para que se eval&#250;e objetivamente la funci&#243;n del VI y se determine la principal etiolog&#237;a y sus mecanismos (ICFEN, ICFER, pericardiopat&#237;a y valvulopat&#237;as). El tercer paso seria determinar si la remodelaci&#243;n ya estar&#237;a presente (aumento de volumen del ventr&#237;culo) y finalmente buscar por la presencia de factores da&#241;inos adicionales como disincron&#237;a, arritmias y alteraciones metab&#243;licas y electrol&#237;ticas<sup>2</sup>.</p>
      <p>La Directriz de la SEC<sup>5 </sup>(Sociedad Europea de Cardiolog&#237;a) presenta un modelo algoritmo (<xref ref-type="fig" rid="es_a18fig03-body2">Figuras 3</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_a18fig04-body2">4</xref>) de c&#243;mo hacer el diagn&#243;stico y tambi&#233;n de como excluir la ICFEN a partir de nuevos conceptos sobre la funci&#243;n cardiaca y de medidas del EDT. La directriz establece tres etapas obligatorias de c&#243;mo hacer el diagn&#243;stico de la ICFEN: presencias de se&#241;ales o s&#237;ntomas para diagn&#243;stico de IC, presencia de FE mayor que el 50% y evidencias de disfunci&#243;n diast&#243;lica (relajaci&#243;n, llenado y rigidez)<sup>5</sup>. </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a18fig03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a18fig04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Se&#241;ale y s&#237;ntomas de IC</bold>
      </p>
      <p>Las se&#241;ales y s&#237;ntomas de IC incluyen edema perif&#233;rico, hepatomegalia, crepitaciones pulmonares, edema pulmonar, fatiga y disnea. El s&#237;ntoma m&#225;s com&#250;n y que tambi&#233;n lleva la mayor dificultad en el diagn&#243;stico diferencial es la disnea<sup>5</sup>. Esta dificultad es m&#225;s presente en pacientes mayores y obesos y que corresponden a una mayor proporci&#243;n de los pacientes con ICFEN<sup>7</sup>. Diferentemente de los pacientes hospitalizados, que ingresan con cuadro cl&#225;sico de IC y generalmente no generan dudas en el diagn&#243;stico, los pacientes ambulatorios se quejan frecuentemente de disnea sin se&#241;ales detectables de congesti&#243;n, lo que conlleva la necesidad de ex&#225;menes para confirmaci&#243;n del diagn&#243;stico<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Funci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo normal o levemente alterada</bold>
      </p>
      <p>La elecci&#243;n de un punto de corte del valor de la FE para separar la ICFEN de la ICFER permanece arbitr&#225;ria<sup>5</sup>. La Directriz de la SEC estableci&#243; el valor de FE<underline>&gt;</underline>50%, con la necesidad de una evaluaci&#243;n seg&#250;n las recientes recomendaciones de la Sociedad Americana de Ecocardiograf&#237;a y de la Sociedad Europea de Ecocardiograf&#237;a<sup>5</sup>. </p>
      <p>Los criterios de la presencia de FE normal necesitan implementarse con medidas del volumen, por eso el VDF, que se debe indexar a la superficie corporal, no podr&#225; exceder a 97 ml/m<sup>2</sup> para el diagn&#243;stico de ICFEN<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Evidencias de relajaci&#243;n anormal del VI</bold>
      </p>
      <p>La primera cuesti&#243;n es si hay necesidad de que se eval&#250;e alteraciones de la relajaci&#243;n en todos los pacientes con sospechas de ICFEN<sup>5</sup>.</p>
      <p>Teniendo esta posibilidad en cuenta, Zile MR et al.<sup>18</sup> probaron la hip&#243;tesis de que medidas de la disfunci&#243;n diast&#243;lica no eran siempre necesarias para que se hiciera el diagn&#243;stico de ICFEN. Ellos evaluaron a pacientes con IC con FE&gt;50% y evidencias de remodelaci&#243;n conc&#233;ntrica y demostraron que el 92% de esos pacientes ten&#237;an una elevada presi&#243;n diast&#243;lica final y todos ellos ten&#237;an un &#237;ndice de relajaci&#243;n anormal, llenado anormal o rigidez, como m&#237;nimo. En este grupo de pacientes, la obtenci&#243;n de los par&#225;metros de DD no ofreci&#243; datos adicionales al diagn&#243;stico, sino solamente de confirmaci&#243;n de la DD<sup>18</sup>. No podemos olvidar que este estudio evalu&#243; a pacientes con historia de IC establecida y, por lo tanto, esos datos no pueden extenderse a pacientes que presentan solamente s&#237;ntomas de disnea<sup>19</sup>.</p>
      <p>Un hallazgo importante de este estudio es que evidencias de remodelaci&#243;n conc&#233;ntrica son importantes para el diagn&#243;stico de ICFEN y es una potencial sustituta para la caracterizaci&#243;n de la disfunci&#243;n diast&#243;lica<sup>18,20</sup>. El estudio revela que un &#237;ndice de masa de la pared del VI &gt; 122 g/m<sup>2</sup> para mujeres y &gt; 149 g/m<sup>2</sup> para varones es una evidencia suficiente para el diagn&#243;stico de ICFEN cuando el EDT no es conclusivo o cuando p&#233;ptidos natriur&#233;ticos est&#225;n elevados<sup>18</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n de la funci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo por el EDT</bold>
      </p>
      <p>El EDT juega un rol fundamental en la evaluaci&#243;n de ese proceso ya que la presentaci&#243;n cl&#237;nica de la ICFEN es indistinguible de la ICFER y seguramente la medici&#243;n de la FE no es relevante. Adem&#225;s de ello, las evaluaciones de la disfunci&#243;n sist&#243;lica y diast&#243;lica, a trav&#233;s de mediciones del eje longitudinal (S') y de la velocidad de estiramiento al inicio de la di&#225;stole (E'), por el EDT<sup>5,14,21</sup>son m&#225;s importantes.</p>
      <p>El desarrollo de nuevas t&#233;cnicas del EDT<sup>13</sup> viene permitiendo una mayor exactitud en la evaluaci&#243;n de la funci&#243;n ventricular. En reciente estudio, Wang et al.<sup>20</sup> evaluaron que la medici&#243;n de la velocidad de estiramiento al inicio de la di&#225;stole (E') por el EDT es un fuerte predictor de mortalidad cuando comparado a los datos cl&#237;nicos y el ecocardiograma est&#225;ndar. Conviene tener en cuenta que esta medici&#243;n de f&#225;cil realizaci&#243;n adiciona valor significativo en el manejo cl&#237;nico de pacientes con IC<sup>20,22</sup>.</p>
      <p>El E' viene mostr&#225;ndose como un fuerte predictor del pron&#243;stico del IC ya que esta medici&#243;n refleja tanto la funci&#243;n sist&#243;lica como la diast&#243;lica del VI. Adem&#225;s de eso, las fibras subendoc&#225;rdicas, que son responsables de la contracci&#243;n del eje longitudinal, pueden ser m&#225;s susceptibles al efecto de la fibrosis, de la hipertrofia y de la isquemia en funci&#243;n de su posici&#243;n, lo que explicar&#237;a lo E' como un buen marcador de la enfermedad<sup>5</sup>.</p>
      <p>Otra evaluaci&#243;n frecuente del ecocardiograma es la medici&#243;n de la velocidad precoz del flujo por la v&#225;lvula mitral (E), que se puede obtener en el septo o en la porci&#243;n lateral del anillo mitral<sup>5</sup>. </p>
      <p>El EDT viene, por lo tanto, permitiendo la evaluaci&#243;n cuantitativa de la funci&#243;n sist&#243;lica y diast&#243;lica del VE<sup>12</sup>. Recientes estudios<sup>22-24</sup> exploraron el rol pron&#243;stico del EDT en diversas enfermedades card&#237;acas como la IC, el infarto agudo de miocardio y la hipertensi&#243;n arterial.</p>
      <p>
        <bold>Relaci&#243;n E/E'</bold>
      </p>
      <p>La relaci&#243;n E/E' tiene una correlaci&#243;n pr&#243;xima a la presi&#243;n de llenado del VI, teniendo en cuenta que E depende tanto de la presi&#243;n del atrio izquierdo y de la relajaci&#243;n del VI, como tambi&#233;n de la edad, mientras que E' depende m&#225;s espec&#237;ficamente de la relajaci&#243;n del VI y de la edad<sup>13</sup>.</p>
      <p>Por lo tanto, si eliminamos la relajaci&#243;n del VI y la edad en la relaci&#243;n E/E' ella se convierte en la medici&#243;n de la presi&#243;n de atrio izquierdo o la presi&#243;n de llenado del VI<sup>13</sup>. As&#237; que la relaci&#243;n E/E' puede conceptuarse como la cantidad de sangre que entra en el VI durante la fase de llenado r&#225;pido, con E como el representante del gradiente necesario para que haga con que la sangre entre en el VI. Por lo tanto, un aumento del E/E' significa un alto gradiente para una baja transferencia de volumen<sup>13</sup>. </p>
      <p>Cuando E/E' &gt; 15 las presiones de llenado del VI est&#225;n elevadas y cuando la relaci&#243;n &lt; 8 ellas son bajas<sup>5</sup>. </p>
      <p>Se considera la relaci&#243;n E/E' como evidencia diagn&#243;stica de la presencia de ICFEN si &gt; 15, y evidencia de ausencia de ICFEN si &lt; 8<sup>5,25</sup>. Y se considera un valor de E/E' entre 8 y 15 como sugestivo, pero como no diagn&#243;stico, y necesita evalu&#225;rselo con otros datos no invasivos para que se confirme la ICFEN<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Volumen indexado del atrio izquierdo </bold>
      </p>
      <p>El aumento de las presiones diast&#243;licas del ventr&#237;culo izquierdo ocasiona la remodelaci&#243;n del atrio izquierdo con aumento de su volumen. Por lo tanto, se puede tener el volumen del atrio izquierdo indexado (VAE-I) como la expresi&#243;n morfol&#243;gica de la disfunci&#243;n diast&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo<sup>21</sup>.</p>
      <p>El aumento del VAE-I (&gt;29 mL/m<sup>2</sup>) ser&#237;a un marcador, independientemente de la presi&#243;n de llenado del VI en pacientes con sospecha de ICFEN<sup>14</sup>. As&#237; que el VAE-I se podr&#237;a considerar como el bar&#243;metro del coraz&#243;n<sup>21</sup>.</p>
      <p>Cuando el E/E' no es conclusivo (15 &gt; E/E' &gt; 8) para diagn&#243;stico de la ICFEN la presencia de VAE-I &gt;40 mL/m<sup>2</sup> ofrece evidencias suficientes para que se confirme el diagn&#243;stico<sup>5,25</sup>. De igual modo, un VAE-I &lt;26 mL/m<sup>2</sup> se propone como pre requisito para que se excluya ICFEN<sup>5</sup>. </p>
      <p>
        <bold>P&#233;ptidos natriur&#233;ticos</bold>
      </p>
      <p>El BNP se produce en el miocardio en respuesta a un aumento en el estiramiento de la di&#225;stole ventricular y su secreci&#243;n produce natriuresis, vasodilataci&#243;n y mejora o relajaci&#243;n ventricular<sup>21</sup>. En pacientes con ICFEN, valores de BNP tienen correlaci&#243;n con &#237;ndices que eval&#250;an la relajaci&#243;n diast&#243;lica precoz y tard&#237;a del VI. Valores elevados se observaron en pacientes con relajaci&#243;n retrasada o alterada<sup>1</sup>.</p>
      <p>Como los niveles de BNP pueden sufrir influencias de diversas condiciones (septicemia, insuficiencia hep&#225;tica, insuficiencia renal, EPOC (enfermedad pulmonar obstructiva cr&#243;nica), obesidad), un valor elevado de BNP no ofrece evidencias suficientes para diagn&#243;stico de disfunci&#243;n diast&#243;lica y requiere ex&#225;menes adicionales<sup>5</sup>. Para le diagn&#243;stico de ICFEN, un alto valor predictivo positivo se determin&#243; cuando de la elecci&#243;n del punto de corte del BNP (200 pg/mL). Para la exclusi&#243;n de ICFEN, un alto valor predictivo negativo se estableci&#243; para el punto de corte del BNP (&lt;100 pg/mL)<sup>5</sup>.</p>
      <p>Por lo tanto, p&#233;ptidos natriur&#233;ticos se recomiendan principalmente a la exclusi&#243;n de ICFEN y no para diagn&#243;stico. Como BNP aisladamente no ofrece evidencias para diagn&#243;stico de ICFEN, &#233;l siempre necesita utilizarse con otros ex&#225;menes no invasivos<sup>5,25</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Como confirmar y excluir la ICFEN</bold>
      </p>
      <p>Tan importante como diagnosticar la ICFEN (<xref ref-type="fig" rid="es_a18fig03-body2">Figura 3</xref>) es que se determine la exclusi&#243;n del diagn&#243;stico en pacientes con cuadro de disnea y sin se&#241;ales de congesti&#243;n (<xref ref-type="fig" rid="es_a18fig04-body2">Figura 4</xref>), ya que el diagn&#243;stico diferencial de la ICFEN es de gran dificultad principalmente en estos pacientes<sup>5</sup>. </p>
      <p>Podemos excluir la ICFEN en pacientes con disnea que presenten un BNP &lt; 100pg/ml debido a su alto valor predictivo negativo<sup>5,25</sup>.</p>
      <p>Si el ecocardiograma aleja la presencia de enfermedad valvular o del pericardio, la FE &gt; 50%, el VDF indexado &lt; 76ml/m<sup>2</sup>, ante la ausencia de fibrilaci&#243;n atrial, dilataci&#243;n atrial, hipertrofia del ventr&#237;culo izquierdo -y a&#250;n con la relaci&#243;n E/E'- &lt; 8, el diagn&#243;stico de ICFEN se puede descartar<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los cardi&#243;logos y ecocardiografistas deber&#225;n utilizar, progresivamente, la directriz de la SEC que estableci&#243; criterios para confirmaci&#243;n del diagn&#243;stico y exclusi&#243;n de la ICFEN en la evaluaci&#243;n de los pacientes con sospecha de ICFEN.</p>
      <p>A pesar de que sea la FE un &#237;ndice importante para la evaluaci&#243;n de la bomba cardiaca hemodin&#225;mica, ella no se debe utilizar como principal criterio para diagn&#243;stico y/o exclusi&#243;n de IC, ya que la evaluaci&#243;n aislada de la FE puede no identificar anormalidades presentes en la contractilidad mioc&#225;rdica.</p>
      <p>El EDT, a pesar de poco empleado en la pr&#225;ctica cl&#237;nica, es actualmente el mejor instrumento para el diagn&#243;stico de la ICFEN, y su utilizaci&#243;n puede sustituir gradualmente los criterios cl&#225;sicos del ecocardiograma transmitral en la evaluaci&#243;n de la disfunci&#243;n diast&#243;lica. </p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Nos gustar&#237;a agradecer al Profesor Dirk L. Brutsaert, del Hospital de Middelheim, Universidad de Antu&#233;rpia, B&#233;lgica, por las informaciones prestadas a los autores y tambi&#233;n por la autorizaci&#243;n para que utiliz&#225;ramos las figuras en esta revisi&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Maestr&#237;a de Ant&#244;nio Lagoeiro y Evandro Tinoco Mesquita por la Universidad Federal Fluminense.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Review Article</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Heart failure with normal ejection fraction: new diagnostic criteria and pathophysiological advances</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Heart failure (HF) is a highly prevalent complex cardiovascular syndrome, and its clinical presentation is usually associated with ventricular dilatation, decreased contractility and reduced left ventricular ejection fraction (EF). However, in the past two decades studies have demonstrated that many patients with signs and symptoms of HF have normal EF (higher than 50%). The great challenge for doctors lies in the identification of patients presenting heart failure with normal ejection fraction (HFNEF) and this challenge seems to be mainly related to the high complexity of the syndrome and to the lack of a standardized method to confirm or exclude the diagnosis that could be used in the daily clinical practice. Unlike in heart failure with reduced ejection fraction (HFREF) in which one single parameter - EF lower than 50%, is sufficient to confirm the diagnosis of the syndrome, in HFNEF different diastolic indexes have been used to characterize the presence or absence of diastolic dysfunction (DD). The purpose of this review is to show new concepts related to the diastolic function that will help understand the cardiovascular pathophysiology of HFNEF, and to discuss the new guideline of the European Society of Cardiology for the diagnosis and exclusion of HFNEF based on cardiac function indices obtained using tissue Doppler imaging (TDI) and natriuretic peptide determination.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>heart failure</kwd>
        <kwd>diastole</kwd>
        <kwd>systole</kwd>
        <kwd>echocardiography</kwd>
        <kwd>Doppler</kwd>
        <kwd>stroke volume</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>REVIEW ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="cima-body3"/>Heart failure with normal ejection fraction - new diagnostic criteria and pathophysiological advances</p>
      <p>
        <bold>Evandro Tinoco Mesquita<sup>I,II</sup>; Antonio Jos&#233; Lagoeiro Jorge<sup>II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal Fluminense, Niter&#243;i, RJ - Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>SUMMARY</bold>
      </p>
      <p>Heart failure (HF) is a highly prevalent complex cardiovascular syndrome, and its clinical presentation is usually associated with ventricular dilatation, decreased contractility and reduced left ventricular ejection fraction (EF). However, in the past two decades studies have demonstrated that many patients with signs and symptoms of HF have normal EF (higher than 50%). The great challenge for doctors lies in the identification of patients presenting heart failure with normal ejection fraction (HFNEF) and this challenge seems to be mainly related to the high complexity of the syndrome and to the lack of a standardized method to confirm or exclude the diagnosis that could be used in the daily clinical practice. Unlike in heart failure with reduced ejection fraction (HFREF) in which one single parameter - EF lower than 50%, is sufficient to confirm the diagnosis of the syndrome, in HFNEF different diastolic indexes have been used to characterize the presence or absence of diastolic dysfunction (DD). The purpose of this review is to show new concepts related to the diastolic function that will help understand the cardiovascular pathophysiology of HFNEF, and to discuss the new guideline of the European Society of Cardiology for the diagnosis and exclusion of HFNEF based on cardiac function indices obtained using tissue Doppler imaging (TDI) and natriuretic peptide determination.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> heart failure; diastole; systole; echocardiography, Doppler; stroke volume.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Assessment of the overall cardiac performance using left ventricular (LV) ejection fraction measurement has raised heated debates and controversies regarding nomenclature, definition and diagnosis of HFNEF<sup>1</sup>.</p>
      <p>HFNEF is frequently referred to as diastolic heart failure (DHF) because of the presence of diastolic dysfunction (DD) characterized by reduced relaxation and increased ventricular stiffness<sup>2-4</sup>. However, the utilization of the term DHF may not be appropriate since the diastolic dysfunction does not occur only in these patients, but also in those with HF with systolic dysfunction. Thus, in the absence of a differentiated role for diastolic dysfunction, patients presenting with HF without EF reduction would be better defined by the term HFNEF than by DHF<sup>5</sup>.</p>
      <p>The differentiation between HFNEF and HFREF is based on the EF measurement by Doppler echocardiography, and this gives the impression that patients with HFNEF have only diastolic function changes with preserved systolic function. However, new techniques to evaluate cardiac function with measurement of the long axis velocity using tissue Doppler imaging have proven to be a more sensitive index for the assessment of systolic function than EF<sup>4</sup>. Thus, HFNEF would be the result of the systolic dysfunction of the ventricular muscular pump in the presence of a preserved performance of the hemodynamic pump<sup>6</sup>, that is, when the EF is analyzed separately from the left ventricle, the identification of myocardial contractility abnormalities may be missed<sup>4,6</sup>. </p>
      <p>Despite its unfavorable prognosis, HFNEF is currently a poorly valued clinical syndrome in comparison with other non-cardiac conditions such as cancer and diabetes, and heart diseases such as myocardial infarction.<sup>1</sup> The little importance given to the diagnosis of HFNEF may be mainly related to the high complexity of the syndrome, poor approval by the medical establishment due to the difficulty in identifying a standardized method to quantify the diagnosis that could be used in the clinical practice, and also due to controversies involving the definition of diastolic dysfunction, as well as of criteria for the diagnosis of HFNEF<sup>1</sup>. </p>
      <p>Recently, the European Society of Cardiology published a new guideline on how to diagnose HFNEF using two algorithms to exclude or confirm the syndrome with emphasis on the findings of TDI and natriuretic peptides<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Epidemiology</bold>
      </p>
      <p>Different authors have demonstrated that HFNEF is currently the most common form of presentation of HF, with a prognosis similar to that of HFREF<sup>7,8</sup>. Epidemiological studies show that the prevalence of HFNEF is higher than 50% among patients with HF<sup>7,8</sup>. In a recent article published in <italic>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</italic>, Moutinho et al observed a HFNEF prevalence of 64.2% in a population of patients seen in the <italic>Programa M&#233;dico de Fam&#237;lia </italic>(Family Medical Program) in the city of Niter&#243;i, State of Rio de Janeiro, with signs and symptoms of HF<sup>9</sup>. </p>
      <p>It is important to point out that the demographics and comorbidities of patients with HF vary according to EF (<xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Table 1</xref>)<sup>8</sup>. When patients with HFNEF are compared with those with HFREF, we can observe the first ones are older, more obese and most of them are females. Patients with HFNEF have a history of hypertension, diabetes and atrial fibrilation<sup>8</sup>.</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Although patients with HFNEF have a better prognosis than those with HFREF, they present significant morbidity and mortality, and the prognosis after hospitalization for HF is poor<sup>7,8,10</sup>, with a mortality rate of approximately 20% in one year<sup>9</sup>. Although strategies based on recent evidences for the treatment of HF have favorably modified the outcomes for patients with HFREF, studies have shown increased prevalence rates of HFNEF without change in mortality over the past 20 years<sup>8</sup>.</p>
      <p>
        <bold>HFNEF and HFREF - a single syndrome or not?</bold>
      </p>
      <p>There is no consensus as to whether HF should be considered a single syndrome or whether HFNEF and HFREF are two different clinical forms<sup>11</sup>.</p>
      <p>If HF were characterized as a single syndrome<sup>12</sup>, it would be defined by a progressive decline in the systolic performance that can be better evaluated by the analysis of velocities or measurements involving the long axis shortening using TDI than by using the EF measurement alone<sup>13</sup>.</p>
      <p>The theory that HF is not a single syndrome but rather two diseases is supported by structural, functional and molecular changes associated with the diastolic function as well as by clinical studies with pharmacological intervention showing that patients with HFNEF do not have the same response as patients with HFREF, thus suggesting the existence of different pathophysiological mechanisms<sup>11</sup>.</p>
      <p>We emphasize that it is totally artificial to split the two phases of the cardiac cycle (systole and diastole), but some authors<sup>11</sup> have argued that in HFNEF the systolic function is completely normal, and that this clinical condition is due to DD alone. Hence, HFNEF and HFREF should be considered different clinical entities<sup>11</sup>. These studies are based on global measurements derived from the LV volume pressure curve that do not take into consideration regional changes of the long axis function<sup>4</sup>, which are compensated by an increase in contractility of the LV short axis. The pressure/volume curve may thus remain normal despite significant changes in the ventricular architecture and shape<sup>1</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Key elements of the pathophysiology of cardiac dysfunction</bold>
      </p>
      <p>The normal diastolic function allows the heart to have adequate filling both at rest and during exercise, without the occurrence of increased diastolic pressures. However, changes in cardiac relaxation, the presence of myocardial hypertrophy, and remodeling are key defects that change the ventricular stiffness and filling pressures, thus leading to exercise intolerance, which would be the first symptom of HFNEF and the first determinant of reduced quality of life<sup>14</sup>. </p>
      <p>In the heart with diastolic dysfunction, EF remains normal for quite a while. Maintenance of the cardiac performance is due to a compensatory period composed of two phases - the systolic activation phase, and the systolic dysfunction phase of the muscular pump<sup>1</sup>. </p>
      <p>The systolic activation phase (<xref ref-type="fig" rid="fig1-body3">Figure 1</xref>) is characterized by increased pressure, volume and ventricular flow, which is reversible and reflects the activation of all the adaptive mechanisms of the heart as a muscular and hemodynamic pump<sup>1</sup>.</p>
      <fig id="fig1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>If cardiac stress is maintained, the systolic activation may progress to the systolic dysfunction phase (<xref ref-type="fig" rid="fig2-body3">Figure 2</xref>)<sup>1</sup>.</p>
      <fig id="fig2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>Therefore, the complete understanding of the systolic dysfunction of the muscular pump in the presence of a preserved performance of the hemodynamic pump, that is, normal EF, would undoubtedly be a key pathway to the understanding of the initial stage of the HF syndrome, which we call HFNEF<sup>1,4</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Abnormal relaxation</bold>
      </p>
      <p>Abnormal relaxation (DD) is a functional alteration of the heart and one of the three mandatory criteria for the diagnosis of HFNEF, and should not be mistaken for or used as synonymous with HFNEF<sup>15</sup>.</p>
      <p>The best way to demonstrate that patients with HFNEF have abnormal relaxation is to show whether the end-diastolic pressure/volume ratio (EDPVR) is higher when compared to its normal value. Certain conditions such as hypertrophy (hypertensive heart disease, hypertrophic cardiomyopathy and/or aortic stenosis) and myocardial ischemia affect relaxation making it slower and incomplete, thus leading to increased EDV<sup>15</sup>. The P/EDV-R allows for the demonstration that not only is the intraventricular diastolic pressure elevated but also that this elevation is seen in ventricles presenting decreased filling volume<sup>11</sup>.</p>
      <p>Demonstration of increased EDPVR is important because in the absence of this alteration, the EDV may be increased because of an increase in preload, such as can be observed in patients with aortic and mitral regurgitation with no contractility impairment and no significant change in the relaxation properties, and because a surgical correction of the alteration also corrects the overload<sup>16</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Cardiac hypertrophy</bold>
      </p>
      <p>Ventricular hypertrophy is considered an adaptive mechanism of the heart in face of an increased load. Through intracellular mechanisms this overload may elicit different responses that can or not be associated with functional myocardial impairment<sup>17</sup>. </p>
      <p>The concept of hypertrophy is based on the identification of increased heart weight which is mainly determined by the increase in cardiomyocyte size.<sup>17</sup> We should not forget that cardiac muscle cells comprise the least percentage of all myocardial cells; however, given that they are the largest cells, variation in their size will determine a significant impact on the final heart weight<sup>17</sup>. </p>
      <p>The hypertrophic response may be triggered by natural overload mechanisms such as those determined by growth, pregnancy, and those induced by physical activity, or also by pathological mechanisms such as hypertension, heart valve stenosis and regurgitation, cardiomyopathy, and myocardial infarction. </p>
      <p>Pathological hypertrophy is accompanied by loss of contractility. The analysis of the fibers of the LV long axis on TDI shows decreased contraction in hypertrophic hearts<sup>4</sup> due to hypertension in comparison with normal hearts or athletes' hearts with physiological hypertrophy<sup>17</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Ventricular remodeling</bold>
      </p>
      <p>The main pathophysiological difference between HFNEF and HFREF is the increased ventricular volume and the change in the ventricular shape because of the remodeling process<sup>2</sup>. Myocardial infarction is a powerful stimulus to the remodeling process, leading to enlargement of the LV and reduction of EF, whereas in the hypertensive heart disease the remodeling is a slow process, with LV hypertrophy leading to LV systolic and diastolic dysfunction, in which the compensatory increase in radial contraction tends to normalize the EF. However, in late stages, remodeling will occur with LV volume increase and the patient will go from HFNEF to HFREF<sup>1</sup>.</p>
      <p>Currently, the use of medications that act on remodeling have proven to be efficient in the treatment of HF, and signs of reverse remodeling are a powerful predictor of clinical improvement<sup>2</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Diagnosing HFNEF in the clinical practice</bold>
      </p>
      <p>The first step in the assessment of HF is to establish its diagnosis by the presence of signs and symptoms and, when available, with BNP determination. Next, a heart imaging method should be used to objectively assess LV function and determine the main etiology and its mechanisms (HFNEF, HFREF, pericardial diseases and heart valve diseases). The third step is to determine whether remodeling is already present (increased ventricular volume), and finally, to look for the presence of additional deleterious factors such as dyssynchrony, arrhythmias, and metabolic and electrolyte changes<sup>2</sup>.</p>
      <p>The ESC guideline<sup>5</sup> presents an algorithm model (<xref ref-type="fig" rid="en_a18fig03-body3">Figures 3</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_a18fig04-body3">4</xref>) on how to diagnose and how to exclude HFNEF using the new concepts of cardiac function and TDI measurements. It establishes three mandatory stages to diagnose HFNEF, which are: presence of signs or symptoms for the diagnosis of HF, presence of greater than 50% EF, and evidences of diastolic dysfunction (relaxation, filling and stiffness)<sup>5</sup>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a18fig03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a18fig04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0180-00018-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Signs and symptoms of HF</bold>
      </p>
      <p>The signs and symptoms of HF include peripheral edema, hepatomegaly, lung crepitations, pulmonary edema, fatigue and breathlessness. Breathlessness is the most common symptom and also leads to a greater difficulty in the differential diagnosis<sup>5</sup>. This difficulty is more frequently seen in elderly and obese patients, who represent the largest proportion of patients with HFNEF<sup>7</sup>. Unlike hospitalized patients who are admitted with a classical presentation of HF which usually leaves no doubt as to the diagnosis, outpatients frequently complain of breathlessness with no detectable signs of congestion, which leads to the need for tests to confirm the diagnosis<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Normal or mildly abnormal systolic left ventricular function</bold>
      </p>
      <p>The choice of a cut-off point to the EF value to discriminate HFNEF from HFREF remains arbitrary<sup>5</sup>. The ESC guideline established the value of EF<underline>&gt;</underline>50% as necessary for the assessment according to recent recommendations of the American Society of Echocardiography and of the European Association of Echocardiography<sup>5</sup>.</p>
      <p>Criteria for the presence of normal EF need to be implemented with measures of ventricular volume. Thus EDV, which must be indexed to body surface, should not exceed 97 ml/m<sup>2</sup> for the diagnosis of HFNEF<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Evidences of abnormal LV relaxation</bold>
      </p>
      <p>The first question is whether it is necessary to evaluate relaxation changes in all patients with suspected HFNEF<sup>5</sup>.</p>
      <p>Considering this possibility, Zile et al<sup>18</sup> tested the hypothesis that measurements of diastolic function are not always necessary to establish the diagnosis of HFNEF. The authors evaluated patients with HF who had EF &gt;50% and evidences of concentric remodeling and demonstrated that 92% of these patients had high end-diastolic pressure and all had at least one abnormal relaxation index, abnormal filling or stiffness. In this group of patients, the DD parameters obtained did not add data for the diagnosis, but only confirmed DD<sup>18</sup>. We should keep in mind that this study evaluated patients with history of established HF and, therefore, these data cannot be extrapolated to patients presenting only symptoms of breathlessness<sup>19</sup>. </p>
      <p>An important finding of this study is that the evidence of concentric remodeling has implications for the diagnosis of HFNEF and is a potential substitute for the characterization of diastolic dysfunction<sup>18,20</sup>. The study shows that a LV wall mass index &gt; 122g/m<sup>2</sup> for women and &gt; 149 g/m<sup>2</sup> for men is sufficient evidence for the diagnosis of HFNEF when TDI is not conclusive or when plasma BNP is elevated<sup>18</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Assessment of the left ventricular function using TDI</bold>
      </p>
      <p>TDI has a fundamental role in the assessment of this process since the clinical presentation of HFNEF is indistinguishable from that of HFREF and the EF measurement is certainly not relevant. Thus, assessments of systolic and diastolic dysfunction using measurements of the long axis and strain velocity in early diastole (E') with TDI are more important<sup>5,14,21</sup>. </p>
      <p>The development of new TDI techniques<sup>13</sup> has provided greater accuracy in the assessment of the ventricular function. In a recent study, Wang et al<sup>20</sup> showed that the measurement of strain velocity in early diastole (E') is a strong predictor of mortality in comparison with clinical data and standard echocardiography. This measurement is easy to be taken and adds significant value to the clinical management of patients with HF<sup>20,22</sup>. </p>
      <p>E' has proven to be a strong predictor of the prognosis of HF, since this measurement reflects both the LV systolic and diastolic function. Additionally, the subendocardial fibers, which are responsible for contraction of the long axis, may be more susceptible to the effect of fibrosis, hypertrophy and ischemia due to their position, and this would explain why E' is a good marker of the disease<sup>5</sup>.</p>
      <p>Another frequently used echocardiographic parameter is the measurement of the early mitral valve flow velocity (E), which can be obtained either at the septal or at the lateral side of the mitral annulus<sup>5</sup>.</p>
      <p>TDI has, therefore, permited the quantitative assessment of the LV systolic and diastolic function<sup>12</sup>. Recent studies<sup>22-24</sup> investigated the prognostic role of TDI in several heart diseases such as HF, acute myocardial infarction and hypertension.</p>
      <p>
        <bold>E/E' ratio</bold>
      </p>
      <p>The E/E' ratio correlates closely with LV filling pressures. E depends on the left atrial pressure, LV relaxation, and age, whereas E' depends mostly on the LV relaxation and age<sup>13</sup>.</p>
      <p>Therefore, in the E/E' ratio, effects of LV relaxation and age are eliminated and the ratio becomes a measurement of the left atrial pressure or LV filling pressure<sup>13</sup>. The E/E' ratio can thus be conceptualized as the amount of blood entering the LV during the fast filling phase, where E represents the gradient necessary to make this blood enter the LV. Thus, an increase in E/E' means a high gradient to a low shift in volume<sup>13</sup>.</p>
      <p>When E/E' is higher than 15, LV filling pressures are elevated and when the ratio is lower than 8 these pressures are low<sup>5</sup>.</p>
      <p>The E/E' ratio is therefore considered diagnostic evidence of the presence of HFNEF if greater than 15, and evidence of absence of HFNEF if lower than 8<sup>5,25</sup>. E/E' values between 8 and 15 are considered suggestive, but not diagnostic and needs to be evaluated with other non-invasive data to confirm HFNEF<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Left atrial volume index</bold>
      </p>
      <p>Increased left ventricular diastolic pressures lead to left atrial remodeling with increased LA volume. Therefore, the left atrial volume index (LAV-I) may be seen as a morphologic expression of the left ventricular diastolic dysfunction<sup>21</sup>.</p>
      <p>Increased LAV-I (&gt;29 mL/m<sup>2</sup>) would be a load-independent marker of LV filling pressure in patients with suspected HFNEF<sup>14</sup>. LAV-I could then be considered the barometer of the heart<sup>21</sup>.</p>
      <p>When E/E' is not conclusive (15 &lt; E/E' &gt; 8) for the diagnosis of HFNEF, the presence of LAV-I &gt; 40 ml/m<sup>2 </sup>provides sufficient evidence to confirm the diagnosis<sup>5,25</sup>. Similarly, a LAV-I &lt; 26 ml/m<sup>2</sup> is proposed as a prerequisite for the exclusion of HFNEF<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Natriuretic peptides</bold>
      </p>
      <p>BNP is produced in the myocardium in response to an increase in ventricular diastolic stretch, and its secretion results in natriuresis, vasodilatation, and improved ventricular relaxation<sup>21</sup>. In patients with HFNEF, BNP values correlate with indices that evaluate the early and late LV diastolic relaxation. High values have been observed in patients with late or abnormal relaxation<sup>1</sup>.</p>
      <p>Since BNP levels may be influenced by different conditions (sepsis, liver failure, kidney failure, COPD, obesity), high BNP values do not provide sufficient evidence for the diagnosis of diastolic dysfunction, requiring additional tests<sup>5</sup>. For the diagnosis of HFNEF, a high positive predictive value was determined when the BNP cut-off point was chosen (200 pg/ml). For the exclusion of HFNEF, a high negative predictive value was determined for the choice of the BNP cut-off point (&lt;100 pg/ml)<sup>5</sup>.</p>
      <p>Therefore, natriuretic peptides are mainly recommended for exclusion, and not for diagnosis, of HFNEF. Since BNP alone does not provide evidence for the diagnosis of HFNEF, it should always be used with other non-invasive tests<sup>5,25</sup>.</p>
      <p>
        <bold>How to confirm and exclude HFNEF</bold>
      </p>
      <p>Diagnosing HFNEF (<xref ref-type="fig" rid="en_a18fig03-body3">Figure 3</xref>) is as important as excluding this diagnosis in patients with breathlessness and no signs of congestion (<xref ref-type="fig" rid="en_a18fig04-body3">Figure 4</xref>), since the differential diagnosis of HFNEF is very difficult, especially in these patients<sup>5</sup>.</p>
      <p>We can exclude HFNEF in patients with breathlessness who present lower than 100 pg/ml BNP values because of its high negative predictive value<sup>5,25</sup>.</p>
      <p>If echocardiography rules out the presence of heart valve or pericardial disease, if the EF is higher than 50% and the EDV index is lower than 76 ml/m<sup>2</sup>, if there is no atrial fibrillation, atrial dilatation or left ventricular hypertrophy, and if the E/E' ratio is lower than 8, the diagnosis of HFNEF can be ruled out<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The ECS guideline which established criteria for diagnostic confirmation and exclusion of HFNEF should be increasingly more frequently used by cardiologists and echocardiographers in the assessment of patients with suspected HFNEF.</p>
      <p>Although EF is an important index to assess the hemodynamic heart pump, it should not be used as the main criterion for the diagnosis and/or exclusion of HF, since the assessment of EF alone may not identify myocardial contraction abnormalities. </p>
      <p>Although uncommonly used in the clinical practice, TDI is currently the best tool for the diagnosis of HFNEF, and its utilization will gradually replace the conventional transmitral echocardiographic criteria in the assessment of diastolic dysfunction.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>We would like to thank Professor Dirk L. Brutsaert, from Middelheim Hospital, University of Antwerp, Belgium, for the information provided to the authors, and also for authorizing the use of the figures in this review. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of Master submitted by Ant&#244;nio Lagoeiro e Evandro Tinoco Mesquita, from Universidade Federal Fluminense.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
