<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">gQ9g8cTQGB34g63fzMjXQkm</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00017</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2009000800017</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(09)09300217</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2009000800017</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Sangramento durante a anticoagula&#231;&#227;o oral: alerta sobre um mal maior</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lav&#237;tola</surname>
            <given-names>Paulo de Lara</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Spina</surname>
            <given-names>Guilherme Sobreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sampaio</surname>
            <given-names>Roney Orismar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tarasoutchi</surname>
            <given-names>Fl&#225;vio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Grinberg</surname>
            <given-names>Max</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>08</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
      <volume>93</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>174</fpage>
      <lpage>179</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>19</day>
          <month>03</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>09</day>
          <month>01</month>
          <year>2008</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>07</day>
          <month>04</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Sangramento &#233; uma das grandes preocupa&#231;&#245;es em pacientes sob anticoagula&#231;&#227;o oral. OBJETIVO: Investigar causas determinantes do sangramento em usu&#225;rios de anticoagulante oral. M&#201;TODOS: Foram acompanhados prospectivamente, por 48 &#177; 7,2 meses, 360 pacientes com fibrila&#231;&#227;o atrial (FA), todos em uso de anticoagulante oral (ACo) com INR-alvo de 2,0-3,5, avaliados em m&#233;dia a cada 30 dias. Os pacientes foram investigados quanto &#224; presen&#231;a de patologia associada que levasse a sangramento. RESULTADOS: Participaram deste estudo 338 pacientes. Desses, 210 (62,13%) eram do sexo feminino. A estenose mitral estava presente em 218 pacientes (64,4%), a pr&#243;tese biol&#243;gica mitral em 64 (18,9%) e a insufici&#234;ncia da valva mitral em 56 (16,5%). O sangramento ocorreu em 65 pacientes (19,2%) e de forma grave em 7 (10%). Em 38/65 pacientes (58,5%), identificou-se nova doen&#231;a associada, facilitadora do sangramento. Em 100% dos pacientes com sangramento na faixa terap&#234;utica, foi encontrada doen&#231;a associada, contra 49,05% de diagn&#243;stico de doen&#231;as associadas naqueles com INR &gt; 3,5 (p = 0,001). CONCLUS&#195;O: O diagn&#243;stico de doen&#231;a local associada ao sangramento foi frequente entre os medicados com anticoagulante oral (58,5%). Houve associa&#231;&#227;o entre sangramento com INR na faixa terap&#234;utica (INR 2,0-3,5) e diagn&#243;stico de patologia predisponente a sangramento (p &lt; 0,001). Em pacientes em uso de anticoagulante oral que apresentam sangramento, &#233; mandat&#243;ria a investiga&#231;&#227;o da causa, sobretudo se a INR estiver na faixa terap&#234;utica.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Hemorragia</kwd>
        <kwd>anticoagulantes</kwd>
        <kwd>estenose da valva mitral</kwd>
        <kwd>fibrila&#231;&#227;o atrial</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>10</month>
        <year>2009</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGOS ORIGINAIS </p>
    <p> VALVOPATIAS</p>
    <p>
      <bold>Sangramento durante a anticoagula&#231;&#227;o oral: alerta sobre um mal maior</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Paulo de Lara Lav&#237;tola; Guilherme Sobreira Spina; Roney Orismar Sampaio; Fl&#225;vio Tarasoutchi; Max Grinberg</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="not1">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Sangramento &#233; uma das grandes preocupa&#231;&#245;es em pacientes sob anticoagula&#231;&#227;o oral. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Investigar causas determinantes do sangramento em usu&#225;rios de anticoagulante oral. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Foram acompanhados prospectivamente, por 48 &#177; 7,2 meses, 360 pacientes com fibrila&#231;&#227;o atrial (FA), todos em uso de anticoagulante oral (ACo) com INR-alvo de 2,0-3,5, avaliados em m&#233;dia a cada 30 dias. Os pacientes foram investigados quanto &#224; presen&#231;a de patologia associada que levasse a sangramento. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Participaram deste estudo 338 pacientes. Desses, 210 (62,13%) eram do sexo feminino. A estenose mitral estava presente em 218 pacientes (64,4%), a pr&#243;tese biol&#243;gica mitral em 64 (18,9%) e a insufici&#234;ncia da valva mitral em 56 (16,5%). O sangramento ocorreu em 65 pacientes (19,2%) e de forma grave em 7 (10%). Em 38/65 pacientes (58,5%), identificou-se nova doen&#231;a associada, facilitadora do sangramento. Em 100% dos pacientes com sangramento na faixa terap&#234;utica, foi encontrada doen&#231;a associada, contra 49,05% de diagn&#243;stico de doen&#231;as associadas naqueles com INR &gt; 3,5 (p = 0,001). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O diagn&#243;stico de doen&#231;a local associada ao sangramento foi frequente entre os medicados com anticoagulante oral (58,5%). Houve associa&#231;&#227;o entre sangramento com INR na faixa terap&#234;utica (INR 2,0-3,5) e diagn&#243;stico de patologia predisponente a sangramento (p &lt; 0,001). Em pacientes em uso de anticoagulante oral que apresentam sangramento, &#233; mandat&#243;ria a investiga&#231;&#227;o da causa, sobretudo se a INR estiver na faixa terap&#234;utica. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Hemorragia, anticoagulantes, estenose da valva mitral, fibrila&#231;&#227;o atrial. </p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A possibilidade da ocorr&#234;ncia de evento tromboemb&#243;lico em portadores de fibrila&#231;&#227;o atrial e doen&#231;a valvar reumatismal &#233; elevada<sup>1</sup>.</p>
    <p>V&#225;rios estudos, como<italic> The Framinghan study</italic><sup>2</sup>, demonstram que a probabilidade de tromboembolismo nos pacientes com ritmo de fibrila&#231;&#227;o atrial (FA) &#233; 17,5 vezes maior em rela&#231;&#227;o &#224; popula&#231;&#227;o em geral, sem arritmia. Torna-se mandat&#243;ria para esse grupo especial de pacientes a preven&#231;&#227;o antitromb&#243;tica. A varfarina &#233; o anticoagulante oral mais utilizado mundialmente<sup>3</sup>. Um dos efeitos colaterais mais temidos durante o uso da varfarina &#233; o sangramento<sup>4</sup>.</p>
    <p>Nos pacientes com valva nativa ou biopr&#243;tese que mant&#234;m ritmo de FA, a faixa terap&#234;utica recomendada para a preven&#231;&#227;o de trombog&#234;nese se encontra com a rela&#231;&#227;o normatizada internacional (INR) entre 2 e 3. Nos portadores de pr&#243;tese mec&#226;nica, independentemente do ritmo card&#237;aco, essa faixa eleva-se para 2,5 a 3,5. Valores de INR mais elevados que os programados exp&#245;em aos indesej&#225;veis riscos de sangramento. Mas seria somente a a&#231;&#227;o do anticoagulante a &#250;nica respons&#225;vel pelo sangramento, ao reduzir a forma&#231;&#227;o dos fatores pr&#243;-coagulantes de vitamina K dependentes, ou existem outras patologias ocultas desconhecidas pelo paciente favorecedoras da hemorragia?</p>
    <p>Procuramos analisar poss&#237;veis causas cl&#237;nicas associadas &#224; anticoagula&#231;&#227;o oral que possam contribuir para o evento hemorr&#225;gico.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Foram acompanhados de forma prospectiva, durante 48 &#177; 7,2 meses, 360 pacientes de ambos os sexos, em uso por mais de 60 dias de anticoagulante oral, portadores de doen&#231;a valvar reumatismal com valva nativa ou pr&#243;tese biol&#243;gica associada &#224; fibrila&#231;&#227;o atrial.</p>
    <p>Os crit&#233;rios de inclus&#227;o foram: idade igual ou superior a 18 anos; residir na cidade de S&#227;o Paulo, capital, n&#227;o muito distante do hospital em que se realizou o estudo; possuir telefone e n&#237;vel cognitivo para compreender o complexo tratamento com anticoagula&#231;&#227;o oral.</p>
    <p>A inclus&#227;o dos pacientes ocorreu de forma sequencial, no momento em que se realizava no ambulat&#243;rio de nossa institui&#231;&#227;o a an&#225;lise dos valores do tempo de protrombina com enfoque na INR. Este foi o par&#226;metro laboratorial utilizado para avaliar a necessidade de ajuste do medicamento. Objetivou-se manter a INR entre os valores-alvo de 2,0 e 3,5, com m&#233;dia de 2,5. Para isso, orientaram-se retornos peri&#243;dicos, em m&#233;dia a cada 30 dias. Qualquer sangramento deveria ser comunicado &#224; equipe m&#233;dica pesquisadora, por telefone ou pelo pronto-socorro, local a que deveriam se dirigir diante do evento hemorr&#225;gico. Para este estudo, computaram-se como sangramento apenas perdas sangu&#237;neas que levassem o paciente a procurar aten&#231;&#227;o m&#233;dica, seja com comunica&#231;&#227;o telef&#244;nica, seja procurando o pronto-socorro de nossa institui&#231;&#227;o. Dessa forma, exclu&#237;ram-se sangramentos triviais como pequenos hematomas e gengivorragias. </p>
    <p>Todos os pacientes que apresentaram sangramento tiveram sua INR calculada no momento desse evento cl&#237;nico. As investiga&#231;&#245;es foram realizadas por meio de exames complementares de imagem indicados de acordo com a suspeita cl&#237;nica ou com o tipo de sangramento e pelo m&#233;todo hematol&#243;gico para, por meio do hemograma, quantificar as repercuss&#245;es da perda sangu&#237;nea. Todos os pacientes com sangramento identificados como originados no trato gastrintestinal realizaram ao menos endoscopia digestiva alta e colonoscopia. As pacientes com hemorragias ginecol&#243;gicas com INR em valores-alvo ou pouco acima destes (INR <underline>&gt;</underline> 3,5) foram encaminhadas para avalia&#231;&#227;o especializada. As pacientes em idade f&#233;rtil com sangramento fora de per&#237;odo menstrual tamb&#233;m foram encaminhadas para investiga&#231;&#227;o. </p>
    <p>Durante o sangramento, suspendeu-se o anticoagulante oral. As hemorragias foram quantificadas de leve a moderadas quando a conduta se restringia &#224; observa&#231;&#227;o cl&#237;nica. Quando definido como sangramento grave, houve necessidade da reposi&#231;&#227;o de sangue pela queda da hemoglobina de at&#233; 5 pontos com instabilidade hemodin&#226;mica.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Dos 360 pacientes escolhidos, 22 deles perderam o contato com a equipe controladora durante o acompanhamento. Na popula&#231;&#227;o que foi acompanhada, 338 pacientes, houve predomin&#226;ncia do sexo feminino (62,13%) e da idade inferior a 65 anos (86,8%) (<xref ref-type="table" rid="a17tab01m">tab. 1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a17tab01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Das disfun&#231;&#245;es valvares, a estenose mitral esteve presente em mais da metade da popula&#231;&#227;o estudada (64,4%), a insufici&#234;ncia da pr&#243;tese biol&#243;gica mitral em 18,9% e da valva nativa mitral em 16,5% (<xref ref-type="table" rid="a17tab01m">tab. 1</xref>).</p>
    <p>Apenas 50,1% dos exames de INR apresentaram resultados dentro dos valores recomendados (<xref ref-type="fig" rid="gra1">gr&#225;f. 1</xref>).</p>
    <fig id="gra1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Houve 65 pacientes (19,2%, incid&#234;ncia de 4,8% por ano) com eventos hemorr&#225;gicos, dos quais 53 (81,54%) com INR <underline>&gt;</underline> 3,5 e em 12 com INR &lt; 3,5. Dessa forma, valores elevados de INR associaram-se significativamente (p = 0,0001 OR = 7,17 (3,69 - 13,92)) com sangramento (<xref ref-type="table" rid="tab2">tab. 2</xref>). A les&#227;o oculta facilitadora do sangramento foi encontrada em 38 (58,46%) dos pacientes que vieram a sangrar.</p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>Em todos os 12 pacientes (100%) que apresentaram sangramento com INR na faixa terap&#234;utica (INR &lt; 3,5), identificou-se patologia associada. Naqueles com sangramento com valores de INR <underline>&gt;</underline> 3,5, foram identificadas patologias associadas a sangramento em 26 (49%). Assim, o sangramento que aconteceu quando os valores de INR estavam na faixa terap&#234;utica recomendada associou-se de maneira significativa (p = 0,0001, risco relativo 2,03 (1,45 - 2,3)) ao diagn&#243;stico de doen&#231;as predisponentes ao sangramento. Dessa forma, o diagn&#243;stico de patologia associada foi duas vezes mais frequente em pacientes com sangramento na faixa terap&#234;utica (<xref ref-type="table" rid="a17tab03m">tab. 3</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a17tab03m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Encontramos incid&#234;ncia duas vezes maior de sangramento entre aqueles com idade mais avan&#231;ada (maiores de 65 anos), p = 0,001 (<xref ref-type="table" rid="a17tab01m">tab. 1</xref>). Observamos tend&#234;ncia n&#227;o-significativa (p = 0,058) a diagn&#243;stico mais frequente de doen&#231;as associadas em pacientes com idade menor que 65 anos (<xref ref-type="table" rid="a17tab03m">tab. 3</xref>).</p>
    <p>O aparelho genital feminino foi o local mais frequente onde se identificou o sangramento associado &#224; presen&#231;a de patologia predisponente ao evento hemorr&#225;gico (76,6%), seguido do trato gastrintestinal (50%) e urin&#225;rio (55,5) (<xref ref-type="table" rid="tab4">tab. 4</xref>). Alguns pacientes possu&#237;am mais de uma patologia associada. Sangramento foi identificado com maior frequ&#234;ncia no grupo feminino (47 pacientes) associado &#224; patologia oculta presente em maior propor&#231;&#227;o (61,70%) (p = 0,41; <xref ref-type="table" rid="a17tab03m">tab. 3</xref>). Diante de sangramento ginecol&#243;gico com INR-alvo, orientava-se para a avalia&#231;&#227;o especializada.</p>
    <table-wrap id="tab4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <p>Os eventos hemorr&#225;gicos diagnosticados como graves foram observados em 7 pacientes (10% dos pacientes que apresentaram sangramento); em cinco deles, verificou-se a presen&#231;a de patologia associada. Assim, a presen&#231;a de sangramento grave n&#227;o constituiu fator de risco para o diagn&#243;stico de doen&#231;a associada (p = 0,69) (<xref ref-type="table" rid="tab2">tab. 2</xref>). Tamb&#233;m n&#227;o observamos associa&#231;&#227;o entre valores de INR &gt; 3,5 (p = 0,604 - Fisher - <xref ref-type="table" rid="tab5">tab. 5</xref>). </p>
    <table-wrap id="tab5">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt05.jpg"/></table-wrap>
    <p>N&#227;o foram encontrados &#243;bitos decorrentes do sangramento tanto para os que apresentaram patologia oculta como em sua aus&#234;ncia. </p>
    <p>Dos exames complementares de imagem, as escopias (colonoscopia e endoscopia digestiva alta) foram as mais &#250;teis na identifica&#231;&#227;o da doen&#231;a conforme o local de sangramento. </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Est&#225; bem-aceita a id&#233;ia da utiliza&#231;&#227;o do anticoagulante oral em pacientes com doen&#231;a valvar reumatismal associada &#224; fibrila&#231;&#227;o atrial<sup>5</sup>. H&#225; d&#233;cadas, conclus&#245;es de estudos bem documentados demonstram que nessa popula&#231;&#227;o de doentes &#233; elevada a probabilidade de eventos tromboemb&#243;licos, chegando a sete vezes mais quando comparada com a popula&#231;&#227;o em geral<sup>6</sup>. O fen&#244;meno tromboemb&#243;lico pode tamb&#233;m modificar de forma expressiva a hist&#243;ria natural da doen&#231;a valvar reumatismal. Uma vez instalado, n&#227;o existem meios eficientes para revert&#234;-lo, ficando o paciente exposto &#224;s consequ&#234;ncias. Entretanto, atualmente existem meios de preven&#231;&#227;o que reduzem, embora n&#227;o eliminem por completo, os fen&#244;menos tromboemb&#243;licos<sup>7</sup>. A preven&#231;&#227;o do tromboembolismo deve estar sempre presente durante o acompanhamento da evolu&#231;&#227;o da patologia valvar, notadamente na presen&#231;a da FA<sup>8</sup>.</p>
    <p>O anticoagulante oral de escolha &#233; a varfarina que, apesar de ser utilizada na cl&#237;nica m&#233;dica h&#225; mais de cinquenta anos, &#233; uma droga de manuseio dif&#237;cil, com concentra&#231;&#245;es t&#243;xicas muito pr&#243;ximas das doses eficazes. In&#250;meras situa&#231;&#245;es externas podem romper esses limites, o que justifica a dificuldade do tratamento e a complexidade de normas a serem obedecidas por aqueles que a ele se submetem<sup>9</sup>.</p>
    <p>O controle laboratorial para acerto da dose eficaz da varfarina se baseou nos &#237;ndices da rela&#231;&#227;o normatizada internacional (INR), crit&#233;rio de padroniza&#231;&#227;o proposto pela Organiza&#231;&#227;o Mundial de Sa&#250;de (OMS) desde 1982<sup>10</sup>. O esfor&#231;o da equipe m&#233;dica alertando a popula&#231;&#227;o estudada quanto a fatores que influenciam na intensidade dos efeitos da droga n&#227;o foi suficiente para evitar que apenas aproximadamente 50% dos exames de INR estivessem dentro dos valores-alvo. Demonstrou-se a mesma dificuldade descrita na literatura na adequa&#231;&#227;o nos resultados referentes &#224; anticoagula&#231;&#227;o<sup>11</sup>. Apesar dos ajustes frequentes da posologia, 17,4% dos exames de INR estavam com valores acima dos considerados seguros, espelho de doses excessivas do medicamento, expondo os pacientes a riscos de sangramento.</p>
    <p>Hylek e cols.<sup>12</sup> demonstraram que o risco de sangramento est&#225; ligado aos valores de INR. A probabilidade de sangramento aumenta &#224; medida que a INR se eleva<sup>12</sup>, fato bem demonstrado no presente estudo, em que a probabilidade de sangramento entre os que atingiram valores de INR superiores a 3,5 foi sete vezes maior em rela&#231;&#227;o ao grupo com INR-alvo (<xref ref-type="table" rid="tab2">tab. 2</xref>)<sup>13</sup>.</p>
    <p>Neste estudo, n&#227;o podem ser atribu&#237;dos ao uso do anticoagulante oral os eventos hemorr&#225;gicos ocorridos quando os &#237;ndices de INR se encontravam em faixa terap&#234;utica, pois constatou-se a presen&#231;a de doen&#231;as subcl&#237;nicas que predispunham a sangramento em todos os pacientes com INR entre 2,0 e 3,5.</p>
    <p>A complexidade no tratamento com os inibidores da vitamina K ficou documentada ao constatarmos que os pacientes, nos quais se identificou a presen&#231;a de doen&#231;a com potencial de sangramento, ficaram expostos &#224; incid&#234;ncia duas vezes maior de apresentarem alguma perda de sangue, independentemente da adequa&#231;&#227;o da dose da varfarina. Deduz-se que certas doen&#231;as presentes em usu&#225;rios de anticoagulante oral tornam-se fatores isolados de risco para eventos hemorr&#225;gicos (<xref ref-type="table" rid="tab2">tab. 2</xref>).</p>
    <p>Todos os pacientes que compuseram o grupo do presente estudo desconheciam a presen&#231;a de doen&#231;a associada. Por essa raz&#227;o, o diagn&#243;stico da les&#227;o oculta s&#243; foi poss&#237;vel ap&#243;s serem submetidos a exame cl&#237;nico e de imagem, que foram complementados por exame hematol&#243;gico.</p>
    <p>Como as anomalias org&#226;nicas associadas eram desconhecidas e n&#227;o apresentavam manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas, pode-se inferir que elas provavelmente n&#227;o seriam identificadas de maneira precoce se n&#227;o houvesse o sangramento. Em muitos pacientes, o sangramento levou ao diagn&#243;stico precoce de neoplasias.</p>
    <p>Com o intuito de estabelecer a correla&#231;&#227;o entre sangramento e valores de INR, os participantes deste estudo foram exaustivamente orientados a procurar o pronto-socorro da institui&#231;&#227;o e a comunicar-se por telefone com a equipe m&#233;dica diante de qualquer sangramento, o que tornou poss&#237;vel conhecer o valor de INR no momento do evento.</p>
    <p>Alguns autores chamam a aten&#231;&#227;o para a maior sensibilidade &#224; varfarina apresentada por pacientes idosos, o que os colocaria em situa&#231;&#227;o de maior risco para sangramento<sup>14</sup>. Nossos dados coincidem com os da literatura, ao encontrarmos incid&#234;ncia duas vezes maior de sangramento entre aqueles com idade mais avan&#231;ada (maiores de 65 anos) (<xref ref-type="table" rid="a17tab01m">tab. 1</xref>). Observamos tend&#234;ncia n&#227;o-significativa (p = 0,058) a diagn&#243;stico mais frequente de doen&#231;as associadas em pacientes com idade menor que 65 anos. Tal achado pode ser explicado pelo elevado percentual de pacientes de mulheres relativamente jovens em nossa amostra, levando, assim, a frequentes eventos hemorr&#225;gicos ginecol&#243;gicos desencadeados por climat&#233;rio e menopausa.</p>
    <p>Constatou-se que a popula&#231;&#227;o feminina predominou em rela&#231;&#227;o &#224; masculina, justificativa para a preval&#234;ncia da estenose da valva mitral e sequela da febre reum&#225;tica que, por sua vez, incide de forma preferencial no sexo feminino<sup>15</sup>. A m&#233;dia de idade da popula&#231;&#227;o feminina estudada foi de 52,44 anos. As 30 mulheres que apresentaram metrorragia foram encaminhadas para avalia&#231;&#227;o ginecol&#243;gica. Constatou-se dist&#250;rbio hormonal por hipoestrogenismo em 15 delas, por fal&#234;ncia ovariana. Por serem menopausadas, faziam uso de estr&#243;geno, fato que as expunha &#224; atua&#231;&#227;o menor do PAI-1 e ao aumento da fibrin&#243;lise. Da&#237; a ocorr&#234;ncia de sangramento uterino favorecido pela presen&#231;a da droga antivitamina K.</p>
    <p>Todos os que apresentaram sangramento obedeceram &#224;s normas estabelecidas, procurando imediatamente o servi&#231;o de emerg&#234;ncia. Essa atitude facilitou o sucesso da corre&#231;&#227;o do motivo da hemorragia. Talvez a busca precoce pelo socorro m&#233;dico tenha feito que apenas 7 dos 65 pacientes que sangraram necessitassem de reposi&#231;&#227;o vol&#234;mica.</p>
    <p>Relembrando o ditado popular, "H&#225; males que v&#234;m para o bem", o temido sangramento, uma vez identificado e corrigida a causa de pronto, ajudou a identificar defeitos org&#226;nicos antes que surgissem desastrosas consequ&#234;ncias.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Todos os pacientes que apresentaram sangramento com &#237;ndices de INR na faixa terap&#234;utica (INR 2,0-3,5), em nosso estudo, tiveram diagn&#243;stico de patologia predisponente a sangramento.</p>
    <p>Os pacientes com sangramento em valores terap&#234;uticos de INR apresentaram probabilidade duas vezes maior do achado de patologia predisponente a sangramento.</p>
    <p>&#201; frequente o achado de doen&#231;a predisponente a sangramento em pacientes sob anticoagula&#231;&#227;o oral (58% em nosso estudo).</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="not1" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Paulo de Lara Lav&#237;tola </p>
        <p> Avenida Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 - Cerqueira C&#233;sar </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="m.lavitola@yahoo.com.br">m.lavitola@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido 09/01/08; revisado recebido 19/3/08; aceito em 07/04/08. </p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Coulshed N, Epstein EJ, Mckendrick CS, Galloway RW, Walker E. Systemic embolism in mitral valve disease. Br Heart J. 1970; 32: 26-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Systemic embolism in mitral valve disease</article-title>
          <source>Br Heart J</source>
          <date>
            <year>1970</year>
          </date>
          <fpage>26</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Coulshed</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Epstein</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mckendrick</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Galloway</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walker</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. The Framinghan study. Neurology. 1978; 28: 973.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The Framinghan study</article-title>
          <source>Neurology</source>
          <date>
            <year>1978</year>
          </date>
          <issue>973</issue>
          <volume>28</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Shetty HGM, Woods F, Routledge PA. The pharmacology of oral anticoagulants: implications for therapy. J Heart Valve Dis. 1993; 2: 53-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The pharmacology of oral anticoagulants: implications for therapy</article-title>
          <source>J Heart Valve Dis</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>53</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shetty</surname>
              <given-names>HGM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Woods</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Routledge</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Levine MN, Rakob G, Beyth RJ, Kearan C, Schulman S. Hemorrhagic complications of anticoagulant treatment: the Seventh ACCP Conference on Antithrombotic and Thrombolytic Therapy. Chest. 2004; 126 (3 Suppl): 287S-310S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hemorrhagic complications of anticoagulant treatment: the Seventh ACCP Conference on Antithrombotic and Thrombolytic Therapy</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>287S</fpage>
          <lpage>310S</lpage>
          <volume>126</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Levine</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rakob</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beyth</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kearan</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schulman</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Bussey HI, Chiquette EE. Control of Warfarin treatment and problems with the International Normalized Ratio. Clin Appl Thromb Hemost. 1997; 3: S16-S23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Control of Warfarin treatment and problems with the International Normalized Ratio</article-title>
          <source>Clin Appl Thromb Hemost</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>S16</fpage>
          <lpage>S23</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bussey</surname>
              <given-names>HI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chiquette</surname>
              <given-names>EE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Szekely P. Systemic embolism and anticoagulant prophylaxis in rheumatic heart disease. Br Med J. 1964; 1: 209-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Systemic embolism and anticoagulant prophylaxis in rheumatic heart disease</article-title>
          <source>Br Med J</source>
          <date>
            <year>1964</year>
          </date>
          <fpage>209</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Szekely</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Butchart EG. Thrombogenesis and anticoagulation in heart valve disease: towards a rational approach. [Editorial]. J Heart Valve Dis. 1993; 2: 1-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Thrombogenesis and anticoagulation in heart valve disease: towards a rational approach.</article-title>
          <source>J Heart Valve Dis</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Butchart</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Levine HJ, Pauker SG, Eckman MH. Antithrombotic therapy in valvular heart disease. Chest. 1995; 108: 360S-370S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antithrombotic therapy in valvular heart disease</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>360S</fpage>
          <lpage>370S</lpage>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Levine</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pauker</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eckman</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9.  Oden A, Fahlen M, Hart RG. Optimal INR for preventions of stroke and death in atrial fibrillation: a critical appraisal. Thromb Res. 2006; 117: 493-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Optimal INR for preventions of stroke and death in atrial fibrillation: a critical appraisal</article-title>
          <source>Thromb Res</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>493</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oden</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fahlen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hart</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Ansell J, Hirsh J, Dalen J, Bussey H, Anderson D, Poller L, et al. Managing oral anticoagulant therapy. Chest. 2001; 119: 225-385.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Managing oral anticoagulant therapy</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>225</fpage>
          <lpage>385</lpage>
          <volume>119</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ansell</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hirsh</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dalen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bussey</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poller</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Aronow WS, Ahn C, Kronzon I, Gutstein H. Effect of warfarin versus aspirin on the incidence of new thromboembolic stroke in older persons with chronic atrial fibrillation and abnormal and normal left ventricular ejection fraction. Am J Cardiol. 2000; 85: 1033-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of warfarin versus aspirin on the incidence of new thromboembolic stroke in older persons with chronic atrial fibrillation and abnormal and normal left ventricular ejection fraction</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1033</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aronow</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ahn</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kronzon</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gutstein</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12.  Hylek EM, Skates SJ, Sheehan MA, Singer DE. An analysis of lhe lowest effective intensity of prophylactic anticoagulation for patients with nonrheumatic atrial fibrillation. N Engl J Med. 1996; 335: 540-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An analysis of lhe lowest effective intensity of prophylactic anticoagulation for patients with nonrheumatic atrial fibrillation</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>540</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>335</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hylek</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Skates</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheehan</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Singer</surname>
              <given-names>DE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13.  Levine MN, Raskob G, Landefeld S, Kearon C. Hemorrhagic complications of anticoagulant treatment. Chest. 2001; 119: 108S-121S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hemorrhagic complications of anticoagulant treatment</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>108S</fpage>
          <lpage>121S</lpage>
          <volume>119</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Levine</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Raskob</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Landefeld</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kearon</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14.  Fang MC, Chang Y, Hylek EM, Rosand J, Greenberg SM, Go AS, et al. Advanced age, anticoagulation intensity and risk for intracranial hemorrhage among patients Warfarin for atrial fibrillation. Ann Intern Med. 2004; 141: 745-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Advanced age, anticoagulation intensity and risk for intracranial hemorrhage among patients Warfarin for atrial fibrillation</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>745</fpage>
          <lpage>2</lpage>
          <volume>141</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fang</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hylek</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosand</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greenberg</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Go</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15.  Sampaio RO, Grinberg M. Cardiopatia valvar na mulher. Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo. 1996; 6: 757-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiopatia valvar na mulher</article-title>
          <source>Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>757</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sampaio</surname>
              <given-names>RO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grinberg</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Bleeding during oral anticoagulant therapy: warning against a greater hazard</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Bleeding is one of the main concerns in patients undergoing oral anticoagulation therapy. OBJECTIVE: To investigate the determinant causes of bleeding in patients undergoing oral anticoagulant therapy. METHODS: A total of 360 patients with atrial fibrillation (AF) undergoing oral anticoagulant (ACo) therapy, with a target INR of 2.0-3.5, were followed prospectively for a period of 48 &#177; 7.2 months. The patients were evaluated on average every 30 days and were investigated regarding the presence of associated pathology that could lead to bleeding. RESULTS: A total of 338 patients participated in the present study. Of these, 210 (62.13%) were females. Mitral stenosis was present in 218 patients (64.4%), a mitral biological prosthesis in 64 (18.9%) and mitral valve failure in 56 (16.5%) patients. Bleeding occurred in 65 patients (19.2%), being severe in 7 (10%) patients. In 38/65 patients, a new associated disease was identified, which facilitated bleeding. An associated disease was identified in 100% of the patients with bleeding within the therapeutic range, against 49.05% of associated disease diagnosis in those with an INR &gt; 3.5 (p=0.001). CONCLUSION: The diagnosis of a local disease associated to the bleeding was frequent among those patients undergoing oral anticoagulant therapy (58.5%). There was an association between bleeding with an INR within the therapeutic range (INR=2.0-3.5) and the diagnosis of a pathology predisposing to bleeding (p&lt;0.001). It is mandatory to investigate the cause of bleeding in patients undergoing oral anticoagulant therapy, especially if the INR is within the therapeutic range.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Hemorrhage</kwd>
        <kwd>anticoagulants</kwd>
        <kwd>mitral valve stenosis</kwd>
        <kwd>atrial fibrillation</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="cima-body2"/>Bleeding during oral anticoagulant therapy: warning against a greater hazard </p>
      <p>
        <bold>Paulo de Lara Lav&#237;tola; Guilherme Sobreira Spina; Roney Orismar Sampaio; Fl&#225;vio Tarasoutchi; Max Grinberg</bold>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Bleeding is one of the main concerns in patients undergoing oral anticoagulation therapy.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To investigate the determinant causes of bleeding in patients undergoing oral anticoagulant therapy.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> A total of 360 patients with atrial fibrillation (AF) undergoing oral anticoagulant (ACo) therapy, with a target INR of 2.0-3.5, were followed prospectively for a period of 48 &#177; 7.2 months. The patients were evaluated on average every 30 days and were investigated regarding the presence of associated pathology that could lead to bleeding.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> A total of 338 patients participated in the present study. Of these, 210 (62.13%) were females. Mitral stenosis was present in 218 patients (64.4%), a mitral biological prosthesis in 64 (18.9%) and mitral valve failure in 56 (16.5%) patients. Bleeding occurred in 65 patients (19.2%), being severe in 7 (10%) patients. In 38/65 patients, a new associated disease was identified, which facilitated bleeding. An associated disease was identified in 100% of the patients with bleeding within the therapeutic range, against 49.05% of associated disease diagnosis in those with an INR &gt; 3.5 (p=0.001).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The diagnosis of a local disease associated to the bleeding was frequent among those patients undergoing oral anticoagulant therapy (58.5%). There was an association between bleeding with an INR within the therapeutic range (INR=2.0-3.5) and the diagnosis of a pathology predisposing to bleeding (p&lt;0.001). It is mandatory to investigate the cause of bleeding in patients undergoing oral anticoagulant therapy, especially if the INR is within the therapeutic range. </p>
      <p><bold>Key words:</bold> Hemorrhage; anticoagulants; mitral valve stenosis; atrial fibrillation.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The possibility of occurrence of a thromboembolic event in patients with atrial fibrillation and rheumatic valvular disease is high<sup>1</sup>. </p>
      <p>Several studies, such as the Framingham study<sup>2</sup>, showed that the probability of thromboembolism in patients with an atrial fibrillation (AF) rhythm is 17.5-fold higher than in the general population, without arrhythmia. Thus, the antithrombotic prevention becomes mandatory for this special group of patients. Warfarin is the most commonly used oral anticoagulant agent worlwide<sup>3</sup>. Bleeding is one of the most feared side effects during Warfarin use<sup>4</sup>. </p>
      <p>In patients with a native valve or bioprosthesis that maintain an AF rhythm, the recommended therapeutic range for the prevention of thrombogenesis is found with the international normalized ratio (INR) between 2 and 3. In patients with a mechanical prosthesis, regardless of the cardiac rhythm, this range increases to 2.5 -3.5. INR values that are higher than the programmed ones expose patients to the undesirable risks of bleeding. But, would the anticoagulant action be the only responsible for the bleeding, by reducing the formation of vitamin K-dependent procoagulant factors or would there be other occult pathologies, unknown to the patient, favoring the hemorrhage? </p>
      <p>The present study aimed at analyzing possible clinical causes associated to the oral anticoagulation therapy that could contribute to the hemorrhagic event. </p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>A total of 360 patients of both sexes, who had been using oral anticoagulant therapy for more than 60 days and had rheumatic valvular disease with a native valve or biological prosthesis associated to atrial fibrillation were followed prospectively for 48 &#177; 7.2 months. </p>
      <p>The inclusion criteria were: age <underline>&gt;</underline> 18 years; to reside in the city of Sao Paulo, SP, not very far from the hospital where the study was carried out; to have a telephone and cognitive level to understand the complex treatment with oral anticoagulation. </p>
      <p>Patient inclusion was carried out sequentially, at the moment when the analysis of the prothrombin time was being carried out at the Outpatient Clinic of our institution, which is used to assess the need for medication adjustment. We aimed at maintaining the INR between the target values of 2.0 and 3.5, with a mean of 2.5. In order to do that, patients were assessed periodically, on average every 30 days. Any bleeding was to be communicated to the medical research team by telephone or at the emergency department (ED), where patients should go in case of hemorrhagic events. For the present study, bleeding was considered as blood losses that would cause the patient to seek medical attention, either by telephone communication or by going to the ED of our institution. Thus, minor bleedings such as small bruises and gum bleeding were excluded. </p>
      <p>All patients that presented bleeding had their INR calculated at the moment of this clinical event. The investigations were carried out by complementary imaging assessments, indicated according to the clinical suspicion or the type of bleeding and by the hematological method to quantify, through a complete blood count, the effects of the blood loss. All patients with bleeding identified as originating in the gastrointestinal tract underwent at least high digestive endoscopy and colonoscopy. The female patients with gynecological hemorrhages with INR at target values or a little higher (INR <underline>&gt;</underline> 3.5) were referred to specialized evaluation. The patients of fertile age with bleeding outside the menstrual period were also referred for assessment. </p>
      <p>During the bleeding, the oral anticoagulant therapy was withdrawn. The hemorrhages were quantified from mild to moderate when the procedure was restricted to clinical observation. When the bleeding was defined as severe, there was the need for blood replacement due to the decrease in hemoglobin of up to 5 points, with hemodynamic instability. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Of the 360 selected patients, 22 were lost to follow-up. Of the 338 patients that were followed, there was a predominance of females (62.13%) and age &lt; 65 years (86.8%) (<xref ref-type="table" rid="en_a17tab01-body2">Table 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a17tab01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Of the valvular disorders, mitral stenosis was present in more than half of the studied population (64.4%), the mitral biological prosthesis failure was present in 18.9% and of the native mitral valve in 16.5% (<xref ref-type="table" rid="en_a17tab01-body2">Table 1</xref>).</p>
      <p>Only 50.1% of the INR examinations presented results that were within the recommended values (<xref ref-type="fig" rid="q1-body2">Chart 1</xref>).</p>
      <fig id="q1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>There were 65 patients (19.2%, incidence of 4.8% a year) with hemorrhagic events, of which 53 (81.54%) with INR <underline>&gt;</underline> 3.5 and 12 with INR &lt; 3.5. Therefore, elevated INR values were significantly associated with bleeding (p = 0.0001 OR = 7.17 (3.69 - 13.92) (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>). The occult cause of the bleeding was identified in 38 (58.46%) of the patients that bled. </p>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>In all the 12 patients (100%) that presented bleeding with INR within the therapeutic range (INR &lt; 3.5), the associated pathology was identified. In those patients with bleeding and INR <underline>&gt;</underline> 3.5, pathologies associated with bleeding were identified in 26 (49%). Thus, the bleeding that occurred when the INR values were within the recommended therapeutic range was significantly associated (p = 0.0001, relative risk = 2.03 (1.45 - 2.3)) to the diagnosis of diseases that predispose to bleeding. Thus, the diagnosis of an associated pathology was two-fold more frequent in patients with bleeding within the therapeutic range (<xref ref-type="table" rid="en_a17tab03-body2">Table 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a17tab03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>There was a two-fold higher incidence of bleeding among the elderly (older than 65 years), p = 0.001 (<xref ref-type="table" rid="en_a17tab01-body2">Table 1</xref>). We observed a non-significant tendency (p = 0.058) to a more frequent diagnosis of associated diseases in patients younger than 65 years (<xref ref-type="table" rid="en_a17tab03-body2">Table 3</xref>).</p>
      <p>The female genital system was the most frequent site where the bleeding associated to the presence of a pathology predisposing to hemorrhagic event was identified (76.6%), followed by the gastrointestinal (50%) and the urinary tract (55.5) (<xref ref-type="table" rid="tab4-body2">Table 4</xref>). Some patients had more than one associated pathology. Bleeding was identified more often in the female group (47 patients) associated to an occult pathology present at higher proportion (61.70%) (p = 0.41; <xref ref-type="table" rid="en_a17tab03-body2">Table 3</xref>). In cases with gynecological bleeding with INR-target, the patient was referred to specialized evaluation. </p>
      <table-wrap id="tab4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The hemorrhagic events diagnosed as severe were observed in 7 patients (10% of the patients that presented bleeding); in 5 of them, the presence of an associated pathology was identified. Thus, the presence of severe bleeding did not constitute a risk factor for the diagnosis of associated disease (p = 0.69) (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>). Additionally, we did not observe any association between values of INR <underline>&gt;</underline> 3.5 (p = 0.604 - Fisher - <xref ref-type="table" rid="tab5-body2">Table 5</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab5-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>No deaths caused by bleeding were identified, either for those that presented an occult pathology or the ones that did not. </p>
      <p>Of the complementary imaging examinations, the colonoscopy and high digestive endoscopy were the most useful ones in the identification of the associated disease according to the bleeding site. </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>It is well established the idea of using oral anticoagulant therapy in patients with rheumatic valvular disease associated to atrial fibrillation (AF)<sup>5</sup>. For decades, conclusions from well-documented studies showed that in this patient population, the probability of thromboembolic events is high, being up to 7-fold higher when compared to that of the general population<sup>6</sup>. The thromboembolic phenomenon can also significantly modify the natural history of the rheumatic valvular disease. Once installed, there are no efficient means to revert it and the patient is then exposed to its consequences. However, there are means of prevention that decrease, although they do not completely eliminate, the thromboembolic phenomena<sup>7</sup>. The thromboembolism prevention must be always present during the follow-up of the valvular pathology evolution, particularly in the presence of AF<sup>8</sup>.</p>
      <p>The oral anticoagulant therapy of choice is Warfarin, which, although has been used in medical practice for more than 50 years, is difficult to be managed, with toxic concentrations that are very close to the effective doses. Several external situations can disrupt these limits, which justifies the difficulty of the treatment and the complexity of the norms to be followed by those submitted to it<sup>9</sup>. </p>
      <p>The laboratory control to reach the effective dose of Warfarin is based on the International Normalized Ratio (INR), a standardization criterion that has been proposed by the World Health Organization (WHO) since 1982<sup>10</sup>. The effort of the medical team warning the studied population regarding the factors that can influence the intensity of the drug effects was not enough to prevent the fact that only approximately 50% of the INR values were within the target-values. The same difficulty was demonstrated in the literature when carrying out the adequacy of the outcomes concerning the anticoagulation<sup>11</sup>. Despite the frequent dose adjustments, 17.4% of the INR measurements were above the values considered to be safe, which reflects excessive doses of the medication, exposing the patients to the risk of bleeding. </p>
      <p>Hylek et al<sup>12</sup> demonstrated that the risk of bleeding was associated with the INR values. The probability of bleeding increases as the INR increases<sup>12</sup>, a fact that was well demonstrated in the present study, in which the probability of bleeding among those who reached INR values &gt; 3.5 was 7-fold higher when compared to the group with target-INR (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>)<sup>13</sup>.</p>
      <p>In the present study, the hemorrhagic events occurred when the INR values were within the therapeutic range cannot be attributed to the use of oral anticoagulation therapy, as the presence of subclinical diseases that predisposed to bleeding was verified in all patients with INR between 2.0 and 3.5.</p>
      <p>The complexity of the treatment with vitamin-K inhibitors was documented when we verified that the patients in whom the presence of a disease with bleeding potential was identified were exposed to a 2-fold higher incidence of presenting some blood loss, regardless of the adjustment of the Warfarin dose. It can be deduced that certain diseases in patients undergoing oral anticoagulant therapy become isolated risk factors for hemorrhagic events (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>). </p>
      <p>All the patients that constituted the cohort of the present study were unaware of the associated disease. Therefore, the diagnosis of the occult lesion was only possible after they were submitted to a clinical and imaging assessment, which were complemented by hematological tests. </p>
      <p>As the associated organic anomalies were unknown and did not have clinical manifestations, it can be inferred that they probably would not be identified at an early stage if not for the bleeding. In many patients, the bleeding led to an early diagnosis of neoplasias.</p>
      <p>In order to establish a correlation between the bleeding and INR values, the study participants were carefully advised to seek the emergency department of the institution and to communicate by telephone with the medical team in the event of any bleeding episode, which made possible to know the INR value at the moment of the event. </p>
      <p>Some authors call the attention to a higher sensitivity to Warfarin presented by some elderly patients, which would put them into a higher risk for bleeding<sup>14</sup>. Our data are in agreement with those in the literature, as we found a 2-fold higher incidence of bleeding among elderly patients (older than 65 years) (<xref ref-type="table" rid="en_a17tab01-body2">Table 1</xref>). We observed a non-significant tendency (p = 0.058) to a more frequent diagnosis of associated diseases in patients younger than 65 years. Such finding might be explained by the high percentage of relatively young women in our sample, which led to frequent gynecological hemorrhagic events triggered by climaterium and menopause.</p>
      <p>It was observed that the female population was predominant in the sample, a justification for the prevalence mitral valve stenosis and rheumatic fever sequelae, which more often affects the female sex<sup>15</sup>. The mean age of the studied female population was 52.44 years. The 30 women that presented metrorrhage were referred to gynecological assessment. Hormonal disorder due to hypoestrogenism due to ovarian failure was identified in 15 of them. As these women were menopausal, they used estrogen, a fact that exposed them to a lower action of plasminogen activator inhibitor-1 (PAI-1) and increase in fibrinolysis. Thus, the occurrence of uterine bleeding was favored by the presence of the anti-vitamin K drug. </p>
      <p>All patients that presented bleeding followed the established rules, by immediately seeking the emergency department. This attitude facilitated the success of the correction of the cause of hemorrhage. This is the reason, perhaps, why only 7 of the 65 patients that presented bleeding needed volemic replacement. </p>
      <p>Recalling an old saying, "A blessing in disguise", the feared bleeding events, once their cause was identified and promptly corrected, helped to identify organic defects before their devastating consequences arose.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>&#149; All the patients that presented bleeding with INR values within the therapeutic range (INR 2.0-3.5) in the present study had a diagnosis of associated pathology that predisposed to bleeding.</p>
      <p>&#149; The patients with bleeding and therapeutic INR values presented a 2-fold higher probability of presenting an associated pathology that predisposed to bleeding.</p>
      <p>&#149; The finding of an associated disease that predisposes to bleeding in patients undergoing oral anticoagulation therapy is a frequent one (58% in the present study).</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Sangrado durante la anticoagulaci&#243;n oral: alerta sobre un mal mayor</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El sangrado es una de las grandes preocupaciones en pacientes bajo anticoagulaci&#243;n oral. OBJETIVO: Investigar causas determinantes del sangrado en usuarios de anticoagulante oral. M&#201;TODOS: Se realiz&#243; el seguimiento, prospectivamente, por 48 &#177; 7,2 meses, de 360 pacientes con fibrilaci&#243;n atrial (FA), todos en uso de anticoagulante oral (ACo) con INR-objetivo de 2,0-3,5, evaluados en promedio cada 30 d&#237;as. Los pacientes se investigaron sobre la presencia de patolog&#237;a asociada que llevara al sangrado. RESULTADOS: Participaron en este estudio 338 pacientes. De ellos, 210 (62,13%) eran del sexo femenino. La estenosis mitral estaba presente en 218 pacientes (64,4%), la pr&#243;tesis biol&#243;gica mitral en 64 (18,9%) y la insuficiencia de la v&#225;lvula mitral en 56 (16,5%). El sangrado ocurri&#243; en 65 pacientes (19,2%) y de forma grave en 7 (10%). En 38/65 pacientes (58,5%), se identific&#243; nueva enfermedad asociada, facilitadora del sangrado. En el 100% de los pacientes con sangrado en el intervalo terap&#233;utico, se encontr&#243; enfermedad asociada, contra el 49,05% de diagn&#243;stico de enfermedades asociadas en aquellos con INR &gt; 3,5 (p = 0,001). CONCLUSI&#211;N: El diagn&#243;stico de enfermedad local asociada al sangrado fue frecuente entre los medicados con anticoagulante oral (58,5%). Hubo asociaci&#243;n entre sangrado con INR en el intervalo terap&#233;utico (INR 2,0-3,5) y diagn&#243;stico de patolog&#237;a predisponente a sangrado (p &lt; 0,001). En pacientes en uso de anticoagulante oral que presentan sangrado, es indispensable la investigaci&#243;n de la causa, sobre todo si la INR est&#225; en el intervalo terap&#233;utico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Hemorragia</kwd>
        <kwd>anticoagulantes</kwd>
        <kwd>estenosis de la v&#225;lvula mitral</kwd>
        <kwd>fibrilaci&#243;n atrial</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p><undefined id="inicio-body3"/>Sangrado durante la anticoagulaci&#243;n oral: alerta sobre un mal mayor </p>
      <p>
        <bold>Paulo de Lara Lav&#237;tola; Guilherme Sobreira Spina; Roney Orismar Sampaio; Fl&#225;vio Tarasoutchi; Max Grinberg</bold>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> El sangrado es una de las grandes preocupaciones en pacientes bajo anticoagulaci&#243;n oral.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Investigar causas determinantes del sangrado en usuarios de anticoagulante oral.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se realiz&#243; el seguimiento, prospectivamente, por 48 &#177; 7,2 meses, de 360 pacientes con fibrilaci&#243;n atrial (FA), todos en uso de anticoagulante oral (ACo) con INR-objetivo de 2,0-3,5, evaluados en promedio cada 30 d&#237;as. Los pacientes se investigaron sobre la presencia de patolog&#237;a asociada que llevara al sangrado.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Participaron en este estudio 338 pacientes. De ellos, 210 (62,13%) eran del sexo femenino. La estenosis mitral estaba presente en 218 pacientes (64,4%), la pr&#243;tesis biol&#243;gica mitral en 64 (18,9%) y la insuficiencia de la v&#225;lvula mitral en 56 (16,5%). El sangrado ocurri&#243; en 65 pacientes (19,2%) y de forma grave en 7 (10%). En 38/65 pacientes (58,5%), se identific&#243; nueva enfermedad asociada, facilitadora del sangrado. En el 100% de los pacientes con sangrado en el intervalo terap&#233;utico, se encontr&#243; enfermedad asociada, contra el 49,05% de diagn&#243;stico de enfermedades asociadas en aquellos con INR &gt; 3,5 (p = 0,001).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> El diagn&#243;stico de enfermedad local asociada al sangrado fue frecuente entre los medicados con anticoagulante oral (58,5%). Hubo asociaci&#243;n entre sangrado con INR en el intervalo terap&#233;utico (INR 2,0-3,5) y diagn&#243;stico de patolog&#237;a predisponente a sangrado (p &lt; 0,001). En pacientes en uso de anticoagulante oral que presentan sangrado, es indispensable la investigaci&#243;n de la causa, sobre todo si la INR est&#225; en el intervalo terap&#233;utico.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Hemorragia, anticoagulantes, estenosis de la v&#225;lvula mitral, fibrilaci&#243;n atrial.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La posibilidad de ocurrencia de evento tromboemb&#243;lico en portadores de fibrilaci&#243;n atrial y enfermedad valvular reum&#225;tica es elevada<sup>1</sup>.</p>
      <p>Varios estudios, como The Framinghan study<sup>2</sup>, demostraron que la probabilidad de tromboembolismo en los pacientes con ritmo de fibrilaci&#243;n atrial (FA) &#233; 17,5 veces mayor con relaci&#243;n a la poblaci&#243;n en general, sin arritmia. La prevenci&#243;n antitromb&#243;tica resulta indispensable para este grupo especial de pacientes. La warfarina es el anticoagulante oral m&#225;s utilizado mundialmente<sup>3</sup>. Uno de los efectos colaterales m&#225;s temidos durante el uso de la warfarina es el sangrado<sup>4</sup>.</p>
      <p> En los pacientes con v&#225;lvula nativa o biopr&#243;tesis que mantiene ritmo de FA, el intervalo terap&#233;utico recomendado para la prevenci&#243;n de trombog&#233;nesis se encuentra con la proporci&#243;n internacional normalizada (INR) entre 2 y 3. En los portadores de pr&#243;tesis mec&#225;nica, independientemente del ritmo card&#237;aco, este intervalo se eleva para 2,5 a 3,5. Valores de INR m&#225;s elevados que los programados exponen a los indeseables riesgos de sangrado. Pero, &#191;ser&#237;a s&#243;lo la acci&#243;n del anticoagulante la &#250;nica responsable por el sangrado, al reducir la formaci&#243;n de los factores procoagulantes de dependientes de vitamina K, o existen otras patolog&#237;as ocultas desconocidas por el pacientes que favorecen la hemorragia?</p>
      <p>Buscamos analizar posibles causas cl&#237;nicas asociadas a la anticoagulaci&#243;n oral que puedan contribuir para el evento hemorr&#225;gico.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Se realiz&#243; el seguimiento en forma prospectiva, durante 48 &#177; 7,2 meses, de 360 pacientes de ambos sexos, en uso por m&#225;s de 60 d&#237;as de anticoagulante oral, portadores de enfermedad valvular reum&#225;tica con v&#225;lvula nativa o pr&#243;tesis biol&#243;gica asociada a fibrilaci&#243;n atrial.</p>
      <p>Los criterios de inclusi&#243;n fueron: edad igual o superior a 18 a&#241;os; residir en la ciudad de S&#227;o Paulo, capital, no muy distante del hospital donde se realiz&#243; el estudio; tener tel&#233;fono y nivel cognitivo para comprender el complejo tratamiento con anticoagulaci&#243;n oral.</p>
      <p>La inclusi&#243;n de los pacientes ocurri&#243; de forma secuencial, en el momento en que se realizaba en el ambulatorio de nuestra instituci&#243;n el an&#225;lisis de los valores de tiempo de protrombina con enfoque en la INR. &#201;ste fue el par&#225;metro de laboratorio utilizado para evaluar la necesidad de ajuste del medicamento. Se busc&#243; mantener la INR entre los valores objetivo de 2,0 y 3,5, con promedio de 2,5. Con esa finalidad, se orientaron retornos peri&#243;dicos, cada 30 d&#237;as en promedio. Cualquier sangrado deber&#237;a ser comunicado al equipo m&#233;dico investigador, por tel&#233;fono o a trav&#233;s de la emergencia, local al cual deber&#237;a dirigirse frente a un evento hemorr&#225;gico. Para este estudio, se computaron como sangrado s&#243;lo p&#233;rdidas sangu&#237;neas que llevaran al paciente a buscar atenci&#243;n m&#233;dica, ya sea con comunicaci&#243;n telef&#243;nica, o en la emergencia de nuestra instituci&#243;n. De esta forma se excluyeron sangrados triviales como peque&#241;os hematomas y gingivorragias. </p>
      <p>En todos los pacientes que presentaron sangrado se calcul&#243; la INR al momento del evento cl&#237;nico. Las investigaciones se realizaron por medio de ex&#225;menes complementarios de imagen indicados de acuerdo con la sospecha cl&#237;nica o con el tipo de sangrado y por el m&#233;todo hematol&#243;gico para, por medio del hemograma, cuantificar las repercusiones de la p&#233;rdida sangu&#237;nea. Todos los pacientes con sangrado, identificados como originados en el tracto gastrointestinal realizaran al menos endoscop&#237;a digestiva alta y colonoscop&#237;a. Las pacientes con hemorragias ginecol&#243;gicas con INR en valores objetivo o un poco por encima de &#233;ste (INR <underline>&gt;</underline> 3,5) se encaminaron para evaluaci&#243;n especializada. Pacientes en edad f&#233;rtil con sangrado fuera del per&#237;odo menstrual tambi&#233;n se encaminaron para investigaci&#243;n. </p>
      <p>Durante el sangrado, se suspendi&#243; el anticoagulante oral. Las hemorragias se cuantificaron de leve a moderada cuando la consulta se restring&#237;a a la observaci&#243;n cl&#237;nica. Cuando se defini&#243; como sangrado grave, hubo necesidad de reposici&#243;n de sangre por disminuci&#243;n de la hemoglobina de hasta 5 puntos con inestabilidad hemodin&#225;mica.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>De los 360 pacientes seleccionados, 22 de ellos perdieron el contacto con el equipo controlador durante el seguimiento. En la poblaci&#243;n que se dio seguimiento, 338 pacientes, hubo predominancia del sexo femenino (62,13%) y de edad inferior a 65 a&#241;os (86,8%) (<xref ref-type="table" rid="es_a17tab01-body3">tab. 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a17tab01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>De las disfunciones valvulares, la estenosis mitral estuvo presente en m&#225;s de la mitad de la poblaci&#243;n estudiada (64,4%), la insuficiencia de la pr&#243;tesis biol&#243;gica mitral en el 18,9% y de la v&#225;lvula nativa mitral en el 16,5% (<xref ref-type="table" rid="es_a17tab01-body3">tab. 1</xref>).</p>
      <p>S&#243;lo el 50,1% de los ex&#225;menes de INR presentaron resultados dentro de los valores recomendados (<xref ref-type="fig" rid="gra1-body3">gr&#225;f.1</xref>).</p>
      <fig id="gra1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>Hubo 65 pacientes (19,2%, incidencia del 4,8% por a&#241;o) con eventos hemorr&#225;gicos, de los cuales 53 (81,54%) con INR <underline>&gt;</underline> 3,5 y en 12 con INR &lt; 3,5. De esa forma, valores elevados de INR se asociaron significativamente (p = 0,0001 OR = 7,17 (3,69 - 13,92)) con sangrado (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">tab. 2</xref>). La lesi&#243;n oculta facilitadora del sangrado se encontr&#243; en 38 (58,46%) de los pacientes que presentaron sangrado.</p>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>En los 12 pacientes (100%) que presentaron sangrado con INR en el intervalo terap&#233;utico (INR &lt; 3,5), se identific&#243; patolog&#237;a asociada. En aquellos con sangrado con valores de INR <underline>&gt;</underline> 3,5, se identificaron patolog&#237;as asociadas al sangrado en 26 (49%). As&#237;, el sangrado que tuvo lugar cuando los valores de INR estaban en el intervalo terap&#233;utico recomendado se asoci&#243; de manera significativa (p = 0,0001, riesgo relativo 2,03 (1,45 - 2,3)) al diagn&#243;stico de enfermedades predisponentes al sangrado. De esa forma, el diagn&#243;stico de patolog&#237;a asociada fue dos veces m&#225;s frecuente en pacientes con sangrado en el intervalo terap&#233;utico (<xref ref-type="table" rid="es_a17tab03-body3">tab. 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a17tab03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Encontramos incidencia dos veces mayor de sangrado entre aquellos con edad m&#225;s avanzada (mayores de 65 a&#241;os), p = 0,001 (<xref ref-type="table" rid="es_a17tab01-body3">tab. 1</xref>). Observamos tendencia no significativa (p = 0,058) a diagn&#243;stico m&#225;s frecuente de enfermedades asociadas en pacientes con edad menor que 65 a&#241;os (<xref ref-type="table" rid="es_a17tab03-body3">tab. 3</xref>).</p>
      <p>El aparato genital femenino fue el local m&#225;s frecuente donde se identific&#243; el sangrado asociado a la presencia de patolog&#237;a predisponente al evento hemorr&#225;gico (76,6%), seguido por el tracto gastrointestinal (50%) y urinario (55,5) (<xref ref-type="table" rid="tab4-body3">tab. 4</xref>). Algunos pacientes ten&#237;an m&#225;s de una patolog&#237;a asociada. El sangrado fue identificado con mayor frecuencia en el grupo femenino (47 pacientes) asociado a patolog&#237;a oculta presente en mayor proporci&#243;n (61,70%) (p = 0,41; <xref ref-type="table" rid="es_a17tab03-body3">tab. 3</xref>). Frente al sangrado ginecol&#243;gico con INR-objetivo, se orientaba para evaluaci&#243;n especializada.</p>
      <table-wrap id="tab4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Los eventos hemorr&#225;gicos diagnosticados como graves fueron observados en 7 pacientes (10% de los pacientes que presentaron sangrado); en cinco de ellos, se verific&#243; presencia de patolog&#237;a asociada. As&#237;, la presencia de sangrado grave no constituy&#243; factor de riesgo para el diagn&#243;stico de enfermedad asociada (p = 0,69) (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">tab. 2</xref>). Tampoco observamos asociaci&#243;n entre valores de INR <underline>&gt;</underline> 3,5 (p = 0,604 - Fisher - <xref ref-type="table" rid="tab5-body3">tab. 5</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-93-02-0174-00017-gt05-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>No se registraron &#243;bitos derivados del sangrado tanto para los que presentaron patolog&#237;a oculta como en su ausencia. </p>
      <p>De los ex&#225;menes complementarios de imagen, las escop&#237;as (colonoscop&#237;a y endoscop&#237;a digestiva alta) fueron las m&#225;s &#250;tiles en la identificaci&#243;n de la enfermedad seg&#250;n el local de sangrado. </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Es de buena aceptaci&#243;n la idea de la utilizaci&#243;n del anticoagulante oral en pacientes con enfermedad valvular reum&#225;tica asociada a fibrilaci&#243;n atrial<sup>5</sup>. Desde hace d&#233;cadas, conclusiones de estudios bien documentados demuestran que en esa poblaci&#243;n de enfermos es elevada la probabilidad de eventos tromboemb&#243;licos, llegando a ser siete veces mayor cuando se la compara con la poblaci&#243;n en general<sup>6</sup>. El fen&#243;meno tromboemb&#243;lico puede tambi&#233;n modificar de forma expresiva la historia natural de la enfermedad valvular reum&#225;tica. Una vez instalado, no existen medios eficientes para revertirlo, quedan el paciente expuesto a sus consecuencias. No obstante, actualmente existen medios de prevenci&#243;n que reducen, aunque no eliminen por completo, los fen&#243;menos tromboemb&#243;licos<sup>7</sup>. La prevenci&#243;n del tromboembolismo debe estar siempre presente durante el seguimiento de la evoluci&#243;n de la patolog&#237;a valvular, principalmente en presencia de FA<sup>8</sup>.</p>
      <p>El anticoagulante oral de elecci&#243;n es la warfarina, que a pesar de ser utilizada en la cl&#237;nica m&#233;dica desde hace m&#225;s de cincuenta a&#241;os, es una droga de dif&#237;cil manejo, con concentraciones t&#243;xicas muy pr&#243;ximas a las dosis eficaces. Un sinn&#250;mero de situaciones externas pueden romper estos l&#237;mites, lo que justifica la dificultad del tratamiento y la complejidad de normas a ser obedecidas por aquellos que se someten a &#233;ste<sup>9</sup>.</p>
      <p>El control de laboratorio para ajuste de la dosis eficaz de la warfarina se bas&#243; en los &#237;ndices de la proporci&#243;n internacional normalizada (INR), criterio de estandarizaci&#243;n propuesto por la Organizaci&#243;n Mundial de la Salud (OMS) desde 1982<sup>10</sup>. El esfuerzo del equipo m&#233;dico alertando a la poblaci&#243;n estudiada en cuanto a factores que influyen en la intensidad de los efectos de la droga no fue suficiente para evitar que s&#243;lo aproximadamente el 50% de los ex&#225;menes de INR estuvieran dentro de los valores objetivo. Se demostr&#243; la misma dificultad descrita en la literatura en la adecuaci&#243;n en los resultados referentes a la anticoagulaci&#243;n<sup>11</sup>. A pesar de los ajustes frecuentes de la posolog&#237;a, el 17,4% de los ex&#225;menes de INR estaban con valores por encima de los considerados seguros, reflejo de dosis excesivas del medicamento, exponiendo a los pacientes a riesgos de sangrado.</p>
      <p>Hylek et al.<sup>12</sup> demostraron que el riesgo de sangrado est&#225; vinculado a los valores de INR. La probabilidad de sangrado aumenta a medida que la INR se eleva<sup>12</sup>, hecho bien demostrado en el presente estudio, en el que la probabilidad de sangrado entre los que alcanzaron valores de INR superiores a 3,5 fue siete veces mayor con relaci&#243;n al grupo con INR-objetivo (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">tab. 2</xref>)<sup>13</sup>.</p>
      <p>En este estudio, no se pueden atribuir al uso del anticoagulante oral los eventos hemorr&#225;gicos ocurridos cuando los &#237;ndices de INR se encontraban en el intervalo terap&#233;utico, pues se constat&#243; la presencia de enfermedades subcl&#237;nicas que predispon&#237;an al sangrado en todos los pacientes con INR entre 2,0 y 3,5.</p>
      <p>La complejidad en el tratamiento con los inhibidores de la vitamina K qued&#243; documentada al constatarse que los pacientes, en los cuales se identific&#243; la presencia de enfermedad con potencial de sangrado, estuvieron expuestos a la incidencia dos veces mayor de presentar alguna p&#233;rdida de sangre, independientemente de la adecuaci&#243;n de la dosis de warfarina. Se deduce que ciertas enfermedades presentes en usuarios de anticoagulante oral se volvieron factores aislados de riesgo para eventos hemorr&#225;gicos (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">tab. 2</xref>).</p>
      <p>Todos los pacientes que compon&#237;an el grupo del presente estudio desconoc&#237;an la presencia de enfermedad asociada. Por esa raz&#243;n, el diagn&#243;stico de la lesi&#243;n oculta s&#243;lo fue posible despu&#233;s de ser sometidas a examen cl&#237;nico y de imagen, que se complementaron por examen hematol&#243;gico.</p>
      <p>Como las anomal&#237;as org&#225;nicas asociadas eran desconocidas y no presentaban manifestaciones cl&#237;nicas, se puede inferir que &#233;stas probablemente no ser&#237;an identificadas de manera precoz si no hubiera sangrado. En muchos pacientes, el sangrado llev&#243; al diagn&#243;stico precoz de neoplasias.</p>
      <p>Con el objetivo de establecer la correlaci&#243;n entre sangrado y valores de INR, los participantes de este estudio fueron exhaustivamente orientados a acudir a la emergencia de la instituci&#243;n y a comunicarse por tel&#233;fono con el equipo m&#233;dico frente a cualquier sangrado, lo que hizo posible conocer el valor de INR al momento del evento.</p>
      <p>Algunos autores llaman la atenci&#243;n para la mayor sensibilidad a la warfarina presentada por pacientes mayores, lo que los pondr&#237;a en situaci&#243;n de mayor riesgo para sangrado<sup>14</sup>. Nuestros datos coinciden con los de la bibliograf&#237;a, al encontrar incidencia dos veces mayor de sangrado entre aquellos con edad m&#225;s avanzada (mayores de 65 a&#241;os) (<xref ref-type="table" rid="es_a17tab01-body3">tab. 1</xref>). Observamos tendencia no significativa (p = 0,058) a diagn&#243;stico m&#225;s frecuente de enfermedades asociadas en pacientes con edad menor que 65 a&#241;os. Tal hallazgo puede ser explicado por el elevado porcentaje de pacientes de mujeres relativamente j&#243;venes en nuestra muestra, llevando as&#237; a frecuentes eventos hemorr&#225;gicos ginecol&#243;gicos desencadenados por climaterio y menopausia.</p>
      <p>Se constat&#243; que la poblaci&#243;n femenina predomin&#243; con relaci&#243;n a la masculina, justificativa para la prevalencia de la estenosis de la v&#225;lvula mitral y secuela de la fiebre reum&#225;tica que, a su vez, incide en forma preferente en el sexo femenino<sup>15</sup>. El promedio de edad de la poblaci&#243;n femenina estudiada fue de 52,44 a&#241;os. Las 30 mujeres que presentaron metrorragia fueron encaminadas para evaluaci&#243;n ginecol&#243;gica. En 15 de ellas se constat&#243; disturbio hormonal por hipoestrogenismo, por falla de ovario. Por ser menop&#225;usicas, hac&#237;an uso de estr&#243;geno, hecho que las expon&#237;a a la actuaci&#243;n menor del PAI-1 y al aumento de la fibrin&#243;lisis. De ah&#237; la ocurrencia de sangrado uterino favorecido por la presencia de la droga antivitamina K.</p>
      <p>Todos los que presentaron sangrado obedecieron a las normas establecidas, acudiendo inmediatamente al servicio de emergencia. Esta actitud facilit&#243; el &#233;xito de la correcci&#243;n del motivo de la hemorragia. Tal vez la b&#250;squeda precoz de socorro m&#233;dico haya hecho que s&#243;lo 7 de los 65 pacientes que presentaron sangrado necesitaran reposici&#243;n vol&#233;mica.</p>
      <p>Recordando el dicho popular, "No hay mal que por bien no venta", el temido sangrado, una vez identificado y corregida su causa r&#225;pidamente, ayud&#243; a identificar defectos org&#225;nicos antes de que surgieran desastrosas consecuencias.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Todos los pacientes que presentaron sangrado con &#237;ndices de INR en el intervalo terap&#233;utico (INR 2,0-3,5), en nuestro estudio, tuvieron diagn&#243;stico de patolog&#237;a predisponente a sangrado.</p>
      <p>Los pacientes con sangrado en valores terap&#233;uticos de INR presentaron una probabilidad dos veces mayor de hallazgo de patolog&#237;a predisponente a sangrado.</p>
      <p>Es frecuente el hallazgo de enfermedad predisponente a sangrado en pacientes bajo anticoagulaci&#243;n oral (58% en nuestro estudio).</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses </bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica </bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
